yog_va_part 1
Author: nilesh08
Date: 0101-01-01T00:00:00+00:00

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1

>$$ ZÙ ydu„°∫ fit# $$

N°<ÌJ¡<b ZÙtπ°vtÙ<J¡tF°tC<fi≈®dÙw

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

≈≤tFaŸ ZÙtÌg N°fiaÌ fů@u∏B Ÿ≤_bwÙ ≈®dÙw

"b°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d' (w°Ã≈∫Õ≈®J¡°„°¶∫∆∫°¶∫°Ÿ<Fw) J¡° <F∏ÌÙ NfiCb°Ì
bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

≈FÔ° ŸyÕ

Ÿ‡≈®Ì°∫ J¡∑ <b„C<] Ju¡ <ÔÎ M¡<T-Ìub Ÿab°Ì N°æ≤ ≈ůÌg|°w Ju¡ <ÔÎ

ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ NI°fi Ju¡ <fi¿tW J¡° bdÕfi $

Nfi°<Ì tF°tůFR¡≈Ù <fi„° tu* Ÿů∫u F…Î oŸ ıywg J¡ů f°≤f°≤ Ì…#©R¡≈Ù ˚®tů* Ÿu ≤<ªw; ı∏t, ı≤°, ∆∫°<@, t¨Ã∫C, FTÕ, „ůJ¡, J®¡ů@ N°<Ì NfiSů˘ Ÿu ∆∫°›w; N°º∫°<ÃtJ¡, N°<@Ìæ<bJ¡ N°æ≤

N°<@˚°æ<wJ¡ wÙfi w°≈R¡≈Ù Ì°b°fiÔ Ÿu (bfi J¡∑ N<Àfi Ÿu) ª°≤ů* Nů≤ <|≤u F…Î ŸaŸ°≤R¡≈Ù tF°≤^∫
tu* tů<Fw, <bbuJ¡≤<Fw N°æ≤ ≈®fů@ Ju¡ ≈°∫ Ju¡ fi <tÔfiu Ju¡ J¡°≤d Ì…#©Ù Ìu©J¡≤ „°˜R¡≈Ù Ÿ¥∫Õ

Ju¡ Ì∫ Ÿu Ÿu (ıywg J¡ů) ≈®fů<@w J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ˚yb°fi ZÙf®ÊÌub Ju¡ N°Ìu„ Ÿu wS° N≈fiu N°≈ ˚Ù ≈®b¨W ≈≤tÌ∫°ÔC tF<TÕ ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ ≤ªu ı°fiub°Ôu <b„°Ô „°˜ J¡∑, ∫ůyb°<Ÿ‹™> y®∏S

J¡∑ <fi<bÕPfi Ÿt°<›w Îba <b„uTR¡≈ Ÿu ≈®ª°≤ Ju¡ <Ô∫u ZC<w, _t¨<w N°æ≤ ŸÌ°ª°≤ Ÿu ≈®°›w wS°

Ÿ‡≈¥dÕ <bPfiů* Ju¡ <fit¥ÕÔfi tu* ŸtSÕ Ÿwg, <ªwg Îba N°fi∏Ì_bR¡≈ N<πwÙ∫ ≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° J¡°

≈®d°tR¡≈ tayÔ°ª≤d J¡≤wu F…Î „°˜ Ju¡ <bT∫ N°æ≤ ≈®∫ůıfi J¡ů w¸>_SÔsd N°æ≤ _bR¡≈Ôsd π°≤° Ÿasu≈ Ÿu <Ì©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈FÔu "∫wů b°' oŸ Z¨<w Ÿu ≈®<w≈°<Ìw w¸>_SÔsd<Ÿ] wÃ≈Ì°SÕ

≈≤f®Ê J¡ů fit_J¡°≤ J¡≤wu Fæ* $

Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* N°J¡°„ N°<Ì tF°˚¥w Îba |¸>, ≈¸> N°<Ì ˚°æ<wJ¡ ≈Ì°SÕ <ıŸ N<πwÙ∫ b_wC

J¡∑ ŸW° Ÿu N<_wÃb J¡ů ≈®°›w J¡≤ N°<b˚¥Õw Fůwu Fæ*, <_S<wJ¡°Ô tu* <ıŸJ¡∑ ŸW° Ÿu FÙ <_Sw ≤Fwu Fæ*

N°æ≤ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* <ıŸtu* ÔÙfi Fůwu Fæ* Ÿ ŸÃ∫_bR¡≈ (N≈fiu tu* N°≤ů<≈w Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ ≈°≤t°<SÕJ¡

_bR¡≈ Îba Ÿf ≈®°<d∫ů* Ju¡ ⁄Ì∫ tu* <_Sw N°ÃtR¡≈) ≈≤t°Ãt° J¡ů fit_J¡°≤ Fæ >$$1$$

ŸÃ∫_bR¡≈ Ju¡ <ªÌuJ¡Ãb≤Ÿ NfiC˚b π°≤° ≈≈°Ìfi J¡≤wu F…Î Ãb‡≈Ì°SÕ ıÙb Ju¡ w[b˚¥w ŸÙ

_bR¡≈ J¡ů ≈Cfi# fit_J¡°≤ J¡≤wu Fæ* $

<ıŸ <ªÌuJ¡≤Ÿ ≈≤t°Ãt° Ÿu I°w°, I°fi, Iu∫, Â‹¸>°, Ì„Õfi, Âÿ∫, J¡w°Õ, FuwC N°æ≤ <J®¡∫° - ∫u Ÿf ∆∫°bF°¿≤J¡ ≈Ì°SÕ N°<b˚¥Õw Fůwu Fæ* $ Ÿ I°w° N°<Ì Ju¡ Ÿ°sÙ N°æ≤ ≈≤t°SÕw# I°fiR¡≈ Ÿu Nb<_Sw

≈®Ã∫y°Ãt° J¡ů fit_J¡°≤ Fæ (!) $$2$$

(!) "Nfiufi ıÙbufi°Ãtfi°fiC≈®<bÿ∫ fi°tR¡≈u ∆∫°J¡≤b°<d' oŸ ıÙbR¡≈ N°Ãt° Ÿu ≈®bu„J¡≤ ıywg J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fq≥ $ oŸ ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤ <f‡f˚¥w J¥¡¸>_S ªæw∏∫ FÙ ≈®<w<f‡fR¡≈ Ÿu N∏w#J¡≤dR¡≈

2

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d
oŸ ≈®J¡°≤ "wwg' N°æ≤ "Ãbtg' ≈Ì°SÕ J¡° „ů@fi J¡≤Ju¡ w¸>_S Ôsd tu* ≈∫Õb<Ÿw Fůfiub°Ôu "N°fi∏Ìů f®Êu<w ∆∫ı°fi°wg' oÃ∫°<Ì ZC<w Ÿu <fi<ÌÕ‹¸> <fi≤<w„∫ N°fi∏ÌR¡≈ ≈≤t≈C”T°SÕ˚¥w N©^±> b°•∫°SÕ

J¡ů fit_J¡°≤ J¡≤wu Fæ* $

<ıŸ ≈®Ã∫°y°Ãt_bR¡≈ ≈¿≤≈¥dÕ <fi≤<w„∫°fi∏Ì-tF°ŸtCB Ÿu _byÕ N°<Ì ÔůJ¡ů* tu* NS°Õwg Ìubw°Nů*
tu* N°æ≤ ˚¥<t tu* NS°Õwg ªuwfi-Nªuwfi Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ tu* ∏∫¥fi°<@J¡˚°b Ÿu N°fi∏ÌÔu„ J¡° NfiC˚b Fůw° Fæ N°æ≤ b°_wb tu* <ıŸJ¡° N°fi∏ÌÔu„ ıÙbů* J¡° ıÙbfi (N°Ãt°) Fæ, Ÿ ≈≤t≈C”T°SÕ˚¥w f®Ê°fi∏Ì

J¡ů fit_J¡°≤ Fæ $$3$$

∫ů* tayÔ°ª≤d Ju¡ Ÿ°S-Ÿ°S <bT∫ N°<Ì J¡° ≈®Ì„Õfi J¡≤wu F…Î Ÿasu≈w# „°˜°SÕ J¡° ≈®Ì„Õfi

<J¡∫° $ Nf ŸÙ „°˜°SÕ J¡° Ã≈<W N°<Ì Ÿu <b_w°≤≈¥bÕJ¡ <fiR¡≈d J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Zůw°Nů* Ju¡

<bÿb°Ÿ J¡∑ Â»w° Ju¡ <ÔÎ y®∏SJ¡°≤ tF°tC<fi b<Ÿ‹™> N°æ≤ ˚yb°fig ≤°tª∏BıÙ Ju¡ Ÿab°Ì Ju¡ N°≤‡˚ Ju¡

≈FÔu ≈ůÌg|°wR¡≈ N°¶∫°<∫J¡° J¡Fwu Fæ* $

ŸCwÙ‚d fi°t J¡° J¡ůoÕ f®°Êd S° $ ŸJ¡° ⁄Ì∫ NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ Ÿ∏ÌuFů* Ÿu ˚≤° S°, NwÎb Ÿfiu tF°tC<fi Ny_Ã∫ Ju¡ N°Zt tu* ı°J¡≤ fiŸu Ÿ°Ì≤ ≈®ÿfi <J¡∫° $$4$$

ŸCwÙ‚d fiu J¡F° # ˚ybfig, N°≈ @tÕ Ju¡ w[b J¡ů ı°fiwu Fæ*, Ÿ‡≈¥dÕ „°˜ů* J¡° N°≈fiu ˚ÔÙ ˚°≥<w taSfi <J¡∫° Fæ, tCHu ÎJ¡ fn° ˚°≤Ù Ÿa„∫ Fæ, J¨¡≈° J¡≤ N°≈ oŸu Ìq≤ J¡∑<ıÎ $$5$$ •∫° tůs J¡° (")

Ã≈°ÌJ¡ J¡tÕ Fæ ? NSb° I°fi FÙ tůs J¡° ∆∫aıJ¡ Fæ ? ∫° J¡tÕ N°æ≤ I°fi Ìůfiů* <tÔJ¡≤ tůs Ju¡ Ÿ°@fi Fæ* ? ofi wÙfiů* ≈sů* tu* Ÿu <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ <J¡ŸÙ ÎJ¡ J¡°≤d J¡ů J¡<FÎ $$6$$

"∫` Ì…#©ufi Ÿ¿‡˚∏fitg' oÃ∫°<Ì ZC<w Ÿu _byÕ tu* <fiÃ∫Ãb N°<ÌJ¡° ≈¿≤I°fi Fůw° Fæ, b°_wb tu*

NfiuJ¡ ZC<w∫ů* Ju¡ Ÿ°S <b≤ů@ Fůfiu Ÿu _byÕ tu* ¿fiÃ∫Ãb N°<ÌJ¡° Zbd N°≈u<sJ¡ Fæ NS°Õwg <ıwfiu

≈°<@ tu* ≈®<b‹¸> FůJ¡≤ w›w ÔůF<≈^±> tu* N<Àfi Ju¡ Ÿt°fi w°Ì°Ã‡∫ Ju¡ Nº∫°Ÿ Ÿu N∏w#J¡≤d J¡∑ ınw°

J¡ů Ìq≤J¡≤ Ÿu ≈®J¡°„fi-Ÿ°tØ∫Õ Ìuw° F…N° I°w° J¡FÔ°w° Fæ $ bFÙ <ªfiy°¿≤∫ů* Ju¡ Ÿt°fi N∏w#J¡≤d J¡∑ b¨<W∫ů* J¡ů ≈®J¡°„fi-Ÿ°tØ∫Õ Ìufiu Ÿu I°fi J¡FÔ°w° Fæ $ b¨<W Ju¡ <bT∫°J¡°≤ Fůfiu ≈≤ _b∫a ˚Ù b¨<W
π°≤° <bT∫°J¡°≤ F…N°-Ÿ° Iu∫ J¡FÔ°w° Fæ $ bFÙ I°fiu¿∏B∫ů* Ju¡ π°≤° B‹¸>° J¡FÔ°w° Fæ $ N°æ≤ o¿∏B∫-

Ÿ‡≈®∫ůy Ÿu Ã≈∏fi o¿∏B∫b¨<W Ju¡ π°≤° Ì„Õfi J¡FÔ°w° Fæ $ b¨<W Ju¡ k¡ÔR¡≈ Ÿu <bT∫ů* J¡ů ∆∫°›w J¡≤
wB¥≈ Ÿu _b∫a ˚Ù Ì¨ÿ∫-Ÿ° Fů ı°w° Fæ, Nw# Âÿ∫ J¡FÔ°w° Fæ $ J¡tuÕ¿∏B∫, ≈®°d N°æ≤ „≤Ù≤ Ju¡ π°≤° J¡w°Õ

J¡FÔ°w° Fæ $ k¡Ô J¡° ˚ů•w° Fůfiu Ÿu <J®¡∫° J¡∑ Ã≈<W tu* <fi<tW Fůfiu Ju¡ J¡°≤d FuwC J¡FÔ°w° Fæ $ <J®¡∫°

J¡∑ ∏∫¥fiw° N°æ≤ N<@J¡w° tu* "tæ* FÙ ∏∫¥fi ∫° N<@J¡ Fq≥' ÎuŸ° <J®¡∫° Ju¡ <bT∫ tu* N<˚t°fi J¡≤fiu Ÿu <J®¡∫°

J¡FÔ°w° Fæ $ •w NSÕ tu* "ÎT <F B‹¸>° Zůw° t∏w° J¡w°Õ fů]° <bI°fi°Ãt° ≈C”T# ≈®°d∏fiub ≈®°dů fi°t

˚b<w' oÃ∫°<Ì ZC<w ≈®t°d Fæ $

" ≈≤t ≈C”T°SÕ˚¥w f®Ê°fi∏Ì FÙ ∫F°≥ tůs„ÆÌ J¡° NSÕ Fæ $ ŸJ¡° ≈∫ÕbŸ°fi _byÕ tu* FÙ Fůw° Fæ, •∫ů<J*¡

"∫∏fi Ì…#©ufi Ÿ<‡˚∏fia fi ª y®_wtfi∏w≤tg $ N<˚Ô°Tů≈fiÙw*ª wÃŸC©a _b#≈Ì°_≈Ìtg $$' ıů <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤

Ju¡ Ì…#© Ÿu Ÿ‡f∏@ fi ≤©fiub°Ô°, <fi≤<w„∫, N<bfi°„Ù Îba N<˚Ô°T° J¡≤wu FÙ ≈®°›w Fůfiub°Ô° ŸC© Fæ, ŸÙ

J¡ů _byÕ J¡Fwu Fæ* $ oŸ ZC<w Ÿu wS° "Ÿ _byÕ# Ÿb°Õ∏≈®Ã∫<b<„‹¸>Ãb°wg' Ÿ _byÕ J¡ů Ÿ˚Ù Ôůy ª°Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 1]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3

N<fiÃ∫ ∫° Ì…#©<t<Zw ≈Ì°SÕ Fæ*, fiŸu _byÕ N<@J¡ _S°∫Ù Fæ N°æ≤ Ÿtu* ÌC#© J¡° <tZd ˚Ù J¡t Fæ, Nw# NŸ‡˚b Fůfiu Ÿu ≈®St ≈®ÿfi <fi≤SÕJ¡ Fæ $ ≤F yoÕ <πwÙ∫ N°æ≤ w¨wÙ∫ ≈®ÿfi J¡∑ f°w, Ÿtu* <ªW„C<]

Ju¡ π°≤° J¡tÕ Ju¡ I°fi°ay Fůfiu ≈≤ ˚Ù ZC<w-w°Ã≈∫Õ Ju¡ Ÿ°S <b≤ů@ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d I°fi N°æ≤ J¡tÕ J¡ů N<˚∏fi t°fi J¡≤ Ny_Ã∫ tC<fi ŸCwÙ‚d f®°Êd Ju¡ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

Ny_Ã∫ tC<fi fiu J¡F° # ıæŸu N°J¡°„ tu* Ìůfiů* FÙ ≈a©ů* Ÿu ≈sÙ nwu Fæ*, ÎJ¡ Ÿu fiFÙ*, bæŸu FÙ

I°fi N°æ≤ J¡tÕ Ìůfiů* Ÿu ≈≤t≈Ì J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ıæŸu N°J¡°„-t°yÕ Ÿu ı°fiub°Ôu ≈sÙ N≈fiu N˚Ù‹¸> Ìu„ tu* ı°fiu Ju¡ <ÔÎ Ìů ≈a©ů* Ju¡ π°≤° FÙ n J¡≤ ı° ŸJ¡wu Fæ*, ÎJ¡

Ÿu fiFÙ*; bæŸu FÙ "w<π‹dů# ≈≤ta ≈Ìtg' oÃ∫°<Ì ZC<w Ÿu <ıŸ ≈≤t≈ÌR¡≈ Jæ¡bv∫ J¡° bdÕfi <J¡∫°
y∫° Fæ, ŸJ¡ů N<@J¡°≤Ù Ôůy N≈fiu N°Ãt° tu* FÙ I°fi N°æ≤ J¡tÕ Ìůfiů* Ÿu ≈®°›w J¡≤ Ôuwu Fæ*, Nw#

I°fi N°æ≤ (#) J¡tÕ Ìůfiů* tůs Ju¡ J¡°≤d Fæ* $$7$$

≈¥bůÕ•w NSÕ J¡ů Ì¨» J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <k¡≤ J¡Fwu Fæ* $

Ju¡bÔ J¡tů˘ Ÿu ∫° Ju¡bÔ I°fi Ÿu tůs fiFÙ* Fůw°, <J¡∏wC I°fi N°æ≤ J¡tÕ Ìůfiů* Ÿu tůs Fůw° Fæ, Nw#
f®ÊI fnu fnu tC<fi J¡tÕ N°æ≤ I°fi Ìůfiů* J¡ů tůs Ju¡ Ÿ°@fi t°fiwu Fæ* $ oŸ<ÔÎ NfiC˚b <Ÿ] <bT∫ tu*

<J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° Ÿ∏ÌuF fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ $$8$$ oŸ <bT∫ tu* ÎJ¡ ≈®°ªÙfi o<wF°Ÿ J¡Fw° Fq≥ # ≈®°ªÙfi J¡°Ô tu* Ÿ‡≈¥dÕ buÌů* J¡° I°w° J¡°”^∫ fi°t J¡° ÎJ¡ f®°Êd S°, ŸJu¡ <≈w° J¡° fi°t N<Àfibuÿ∫ S° $
yC”ıÙ Ÿu buÌ N°æ≤ Ÿ˚Ù buÌ°ay, „°˜ N°<Ì J¡° ≈¥dÕR¡≈ Ÿu Nº∫∫fi J¡≤ bF J¡°”^∫ N≈fiu |≤

N°∫° $$9-10$$ |≤ N°J¡≤ bF Ÿ∏º∫°b∏Ìfi N°<Ì J¡ůoÕ J¡tÕ fiFÙ* J¡≤w° S°, f<vJ¡ fitu* NfiuJ¡ w≤F

Ju¡ Ÿ∏ÌuF J¡≤fiu Ôy° $ N≈fiu ≈C` J¡ů ∫ů* J¡tÕ≤<Fw NwÎb <fi∏Ω Ìu©J¡≤ N<Àfibuÿ∫ fiu ŸJu¡ <Fw Ju¡
oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ıæ<t<fiŸ¥` Ÿu _byÕ FÙ tůs Fæ, ÎuŸ° t°Ô¥t ≈nw° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ J¡° tůs ≠∫ů<w‹¸>ůt N°<Ì J¡tů˘

Ÿu FÙ Fů ŸJ¡w° Fæ, Nw# tÙt°aŸJ¡-tw Ju¡ NfiCŸ°≤ •∫° J¡tÕ FÙ tůs J¡° J¡°≤d Fæ ? ÎuŸ° ≈®St ≈®ÿfi J¡° N°„∫

Fæ $ "fi J¡tÕd° fi ≈®ı∫°', "›Ôb° fluwu NÌï>° ∫IR¡≈°#', "I°Ãb° wa t¨Ã∫CtÃ∫u<w' oÃ∫°<Ì ZC<w∫ů* Ÿu ∫F I°w Fůw° Fæ <J¡ tC<•w J¡° I°fi Ÿu N<w¿≤•w ÌqŸ≤° J¡ůoÕ ˚Ù J¡°≤d fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, Nw# ≈<fiTwgtw Ju¡ NfiCŸ°≤

•∫° I°fi FÙ tůs J¡° J¡°≤d Fæ ? ÎuŸ° <πwÙ∫ J¡v≈ J¡° ˚°b Fæ $ "JC¡bÕ∏fiubuF J¡t°Õ<d', "<bΩ°*ª°<bΩ°*ª

∫_wπuÌů˚∫ ŸF' oÃ∫°<Ì t∏`ů* Ÿu ŸJu¡ I°fi N°æ≤ J¡tÕ Ìůfiů* <tÔJ¡≤ J¡°≤d Fæ*, ÎuŸ° I°w Fůw° Fæ, Nw#

•∫° I°fi-J¡tÕ Ìůfiů* ŸtChª∫R¡≈ Ÿu tC<•w Ju¡ J¡°≤d Fæ* ? ∫ů* w¨wÙ∫ ≈®ÿfi J¡° N°„∫ Fæ $

# ∫F°≥ I°fi N°æ≤ J¡tÕ J¡° ŸtChª∫ tůs J¡° FuwC Fæ, ÎuŸ° ≈®<w≈°Ìfi fiFÙ* <J¡∫° y∫° Fæ, <J¡∏wC ≈FÔu J¡t°ÕfiC‹™>°fi π°≤° <ªW J¡∑ „C<] Fůfiu ≈≤ I°fi Fůw° Fæ, wÌfi∏w≤ tC<•w FůwÙ Fæ, ∫ů* I°fi tu* FÙ Ÿ°s°wg tC<•w J¡∑ FuwCw° J¡° ≈®<w≈°Ìfi <J¡∫° y∫° Fæ; oŸ<ÔÎ ≈sÙJ¡° Â‹¸>°∏w I°fi N°æ≤ J¡tÕ Ju¡ ∫°æy≈Ω°a„ tu* _bR¡≈ŸtChª∫
tu* fiFÙ* ŸtHfi° ª°<FÎ, <J¡∏wC J®¡tŸtChª∫ tu* ŸtHfi° ª°<FÎ, •∫ů*<J¡ ≈®b¨<W N°æ≤ <fib¨<W J¡wÕ¨Ãb-NJ¡wÕ¨Ãb ÎJ¡ Ÿt∫ tu* fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, oŸŸu ˚Ù I°fi Ÿu ≈FÔu J¡tů˘ J¡∑ N<_ww° NSÕw# ≈®wÙw FůwÙ Fæ $
ıæŸu Ì≈Õd tu* <J¡ŸÙ b_wC J¡° ≈®<w<f‡f ≈nfiu Ju¡ ≈FÔu Ì≈Õd J¡° ≈¿≤t°ıÕfi N°æ≤ ≈®J¡°„ Ìůfiů* N≈u<sw Fůwu Fæ*,

•∫ů*<J¡ fiJu¡ <ffi° Ÿtu* ≈®<w<f‡f FÙ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, bæŸu FÙ N<bΩ°-tÔ J¡∑ <fib¨<W tu* <ªW J¡∑ „C<]

N°æ≤ ≈®t°d Ÿu Ã≈∏fi Fůfiub°ÔÙ „C]b¨<W ∫u Ìůfiů* N≈u<sw Fæ*, •∫ů*<J¡ N„C] <ªWb°Ôu J¡ů Fı°≤ f°≤ Zbd J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù N°ÃtI°fiR¡≈ k¡Ô J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ* Ìu©Ù ı°wÙ $

4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

<ÔÎ ∫u bªfi J¡Fu # Fu bÃŸ, ∫F •∫° J¡≤ ≤Fu Fů ? N≈fiu J¡tů˘ J¡° ≈°Ôfi •∫ů* fiFÙ* J¡≤wu ? ˚Ô°
fwÔ°Nů wů ŸFÙ ∫<Ì J¡tÕ fi J¡≤ůyu, wů wC‡Fu* <Ÿ<] Jæ¡Ÿu ≈®°›w FůyÙ ? N°æ≤ ∫F ˚Ù fwÔ°Nů <J¡
wC‡F°≤Ù J¡tů˘ tu* ≈®b¨<W •∫ů* fiFÙ* FůwÙ ? $$11-13$$ N≈fiu <≈w° Ju¡ ∫ů* ≈¥~>fiu ≈≤ J¡°”^∫ fiu J¡F° #

ZC<w N°æ≤ _t¨<w∫ů* fiu ıÙbfi≈∫Õ∏w N<ÀfiFů`, Ÿ∏º∫°b∏Ìfi N°<Ì ≈®b¨<WR¡≈ @tů˘ J¡° <b@°fi ∫°

≈®<w≈°Ìfi <J¡∫° Fæ Îba "@fi Ÿu, J¡tÕ Ÿu wS° ≈®ı°Nů* Ju¡ Ã≈°Ìfi Ÿu Nt¨wR¡≈ tůs ≈®°›w fiFÙ* Fůw°, tC¶∫-tC¶∫ ∫<w Ôůy ÎJ¡t°` Ã∫°y Ÿu tůs ≈®°›w J¡≤wu Fæ*', ÎuŸu NSÕ J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°ÔÙ "fi

@fiufi' oÃ∫°<Ì ZC<w tC<•w≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ Ju¡bÔ Ã∫°y J¡ů FÙ Ÿ°@fi fwÔ°wÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ ≈¥≠∫b≤, ofi

≈≤_≈≤ <b”] NSů˘ tu* Ÿu <J¡ŸJ¡° tCHu NfiCŸ≤d J¡≤fi° ª°<FÎ ? ∫ů* Ÿ∏ÌuF tu* ≈nJ¡≤ tæ* J¡t°ÕfiC‹™>°fi Ÿu Ì°ŸÙfi F…N° Fq≥ $$14-16$$ Ny_Ã∫ fiu J¡F° # ˚B, <≈w° Ÿu J¡F J¡≤ J¡°”^∫ ªC≈ Fů y∫°, Ÿ Ju¡

<≈w° fiu ªC≈-ª°≈ fæ™>u F…Î ≈C` Ÿu J¡F° $$17$$ N<Àfibuÿ∫ fiu J¡F° # <≈®∫ ≈C`, tæ* wCtŸu ÎJ¡ ŸC∏Ì≤ J¡S°

J¡Fw° Fq≥ , Ÿu ŸCfiů $ ŸJu¡ NSÕ J¡° tCHŸu <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ wC‡Fu* ıæŸ° Nh~>° Ôyu bæŸ° J¡≤fi° $$18$$

N›Ÿ≤°Nů* tu* NÃ∫∏w ŸC∏Ì≤Ù ŸC”<ª fi°tJ¡∑ ÎJ¡ N›Ÿ≤° SÙ $ bF t∫¥≤ů* Ÿu N°b¨W <Ft°Ô∫ Ju¡ <„©≤

≈≤ fæ™>Ù SÙ, ıF°≥ ≈≤ J¡°tŸaw›w <J¡∏fi¿≤∫°≥ <J¡∏fi≤ů* Ju¡ Ÿ°S J®¡∑±>° J¡≤wÙ Fæ* N°æ≤ ≈°≈ů* J¡° fi°„

J¡≤fiub°Ô° ZÙyay°ıÙ J¡° ≈®b°F <J¡Ôů*Ôu t°≤w° Fæ $ Ÿfiu N°J¡°„-t°yÕ Ÿu ı° ≤Fu o∏B Ju¡ Ìqw J¡ů Ìu©° $ ŸC”<ª fiu Ìqw Ÿu J¡F° # tF°˚°y, N°≈ J¡F°≥ Ÿu N° ≤Fu Fæ*, Nf J¡F°≥ ı°wu Fæ* ? bF Ÿf J¨¡≈°≈¥bÕJ¡
tCHŸu J¡<F∫u $ Ìqw fiu J¡F° # ŸC∏Ì≤Ù, N°≈fiu fn° Nh~>° ≈®ÿfi <J¡∫° $ tææ* N°≈Ju¡ ≈®ÿfi J¡° ∫S°bwg W≤

Ìuw° Fq≥ $ @t°ÕÃt° ≤°ı<TÕ N¿≤‹¸>fiu<t N≈fiu ≈C` J¡ů ≤°≠∫ ÌuJ¡≤ w≈ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ bfi tu* y∫° $ bF ≤°ı°
y∏@t°Ìfi ≈bÕw ≈≤ w≈_∫° J¡≤ ≤F° Fæ $ bFÙ J¡°∫Õ J¡≤Ju¡ tæ* N° ≤F° Fq≥ N°æ≤ Nf bF°≥ J¡° b¨w°∏w J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ o∏B Ju¡ ≈°Ÿ ı°w° Fq≥ $$19-25$$ N›Ÿ≤° fiu J¡F° # ˚ybfig, bF°≥ ≈≤ J¡°æfi |¸>fi° F…oÕ, Ÿu tCHŸu J¡<F∫u tæ* N°≈Ÿu <bfi∫≈¥bÕJ¡ ≈¥~>wÙ Fq≥ $ tu≤Ù NbFuÔfi° fi J¡∑<ı∫u $$26$$ ÌubÌqw fiu J¡F° # Fu ŸC∏Ì≤Ù, ŸCfiů, tæ* <b_w°≤ Ÿu wC‡Fu* bF°≥ J¡∑ |¸>fi° ŸCfi°w° Fq≥ $ ≤°ı° N¿≤‹¸>fiu<t y∏@t°Ìfi ≈bÕw tu*

J¡<™>fi w≈_∫° J¡≤ ≤F° Fæ, ∫F ı°fiJ¡≤ Ìub≤°ı o∏B fiu tCHu N°I° ÌÙ <J¡ "Fu Ìqw, wCt N›Ÿ≤°Nů* N°æ≤

<b<b@ f°ıů* Ÿu ŸC„ů<˚w, y∏@bÕ, <Ÿ], <J¡∏fi≤ N°<ÌŸu <b˚¥<Tw <bt°fi J¡ů Îba w°Ô N°<Ì Ÿu Ÿ<≠ıw Ÿufi° J¡ů ÔuJ¡≤ NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ b¨sů* Ÿu „ů<˚w y∏@t°Ìfi ≈bÕw ≈≤ ı°Nů N°æ≤ ≤°ı° N¿≤‹¸>fiu<t J¡ů

<bt°fi ≈≤ fæ™>° J¡≤ _byÕŸC© ˚ůyfiu Ju¡ <ÔÎ Nt≤°bwÙ ≈C≤Ù tu* Ôu N°Nů $$27-31$$ Ìub≤°ı o∏B J¡∑
bæŸÙ N°I° ≈°J¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ°t<y®∫ů* Ÿu ∫C•w Ÿ <bt°fi J¡ů ÔuJ¡≤ tæ* •w ≈bÕw y∫° $ bF°≥ ≈F…≥ª J¡≤

≤°ı° Ju¡ N°Zt tu* ı°J¡≤ tæ*fiu fiJ¡ů Ìub≤°ı o∏B J¡∑ Ÿf N°I° J¡F ŸCfi°oÕ $ Fu ŸC∏Ì≤Ù, tu≤u bªfiů* J¡ů ŸCfifiu Ju¡ f°Ì ŸaÌuF tu* ≈nJ¡≤ ≤°ı° fiu J¡F° # Fu Ìqw, tæ* N°≈Ÿu ≈¥~>fi° ª°Fw° Fq≥, tu≤u ≈®ÿfi J¡° W≤

ÌÙ<ı∫u $ _byÕ tu* J¡°æfi yCd N°æ≤ ÌůT Fæ* ? fiJ¡° tu≤u Ÿ°tfiu bdÕfi J¡∑<ı∫u $ tæ* ∏Fu* ı°fiJ¡≤ ıæŸÙ
oh~>° FůyÙ bæŸ° J¡R¡≥y° $$32-35$$ ÌubÌqw fiu J¡F° # ≤°ıfig, ≈C^∫ J¡∑ Ÿ°ty®Ù Ju¡ NfiCŸ°≤ tfiC‹∫ _byÕ
tu* Wt k¡Ô ˚ůyw° Fæ $ ÃJ¨¡‹¸> ≈C^∫ Ÿu ÃJ¨¡‹¸> _byÕ <tÔw° Fæ, tº∫t ≈C^∫ Ÿu tº∫t _byÕ <tÔw°

Fæ Îba J¡<fi‹™> ≈C^∫ Ÿu wÌgfiCR¡≈ J¡<fi‹™> FÙ k¡Ô˚ůy <tÔw° Fæ $ oŸtu* Fu≤ku¡≤ fiFÙ* Fůw° $ tF°„∫, ≈C^∫

Ju¡ w°≤w‡∫ Ju¡ NfiCŸ°≤ _byÕ-_S°fi N°æ≤ bF°≥ Ju¡ ŸC© J¡° w°≤w‡∫ (ÃJ¡TÕ N°æ≤ N≈J¡TÕ) Fůw° Fæ $

ŸyÕ - 1]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

5

<ı∏Fu* Wt _byÕ ≈®°›w fiFÙ* Fæ, fiJ¡ů Wt _byÕb°Ôů* J¡∑ ÃJ¨¡‹¸>w° NŸfl ≈®wÙw FůwÙ Fæ, Ÿt°fi _byÕb°Ôu ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ Ÿ°S oÕ‹∫°Õ, _≈@°Õ, <bπuT N°<Ì J¡≤wu Fæ* N°æ≤ Wt _byÕb°Ôu N≈fiÙ N≈us° FÙfi _byÕb°Ôů* J¡∑ FÙfiw° NS°Õwg Nv≈ ŸC© Ìu©J¡≤ Ÿ∏wůT J¡≤wu Fæ* $ ıf wJ¡ ≈C^∫-s∫ fiFÙ* Fůw°, wf wJ¡ _byÕb°ŸÙ ∫ů* Wt, tº∫t N°æ≤ N@t ŸC© J¡° NfiC˚b J¡≤wu J¡°Ô-∫°≈fi J¡≤wu Fæ* $ wÌfi∏w≤

≈C^∫ů* Ju¡ sÙd Fůfiu ≈≤ oŸÙ tfiC‹∫-ÔůJ¡ tu* N°J¡≤ ı∏t y®Fd J¡≤wu Fæ* $ tF°≤°ı _byÕ tu* ∫u FÙ yCd N°æ≤ ÌůT <bΩt°fi Fæ* $$36-39$$ _byÕ Ju¡ ∫u FÙ yCd N°æ≤ ÌůTů* J¡ů ŸCfiJ¡≤ tF°≤°ı fůÔu # ÌubÌqw, tæ*

ÎuŸu _byÕ-˚ůy J¡∑ oh~>° fiFÙ* J¡≤w° $ ıæŸu Ÿ°≥≈ ≈C≤°fiÙ Ju*¡ªCÔÙ J¡ů ~>ůn Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ tæ* N°ı Ÿu tF°y® w≈ J¡≤Ju¡ oŸ |¨d°_≈Ì „≤Ù≤ J¡ů ~>ůn Ìq≥y° $ Fu ÌubÌqw, N°≈ oŸ <bt°fi J¡ů ÔuJ¡≤ Ìub≤°ı o∏B Ju¡ ŸtÙ≈ ıæŸu N°∫u Su bæŸu b°<≈Ÿ ªÔu ı°o∫u, N°≈J¡ů fit_J¡°≤ Fæ $$40-42$$ ÌubÌqw fiu J¡F° #

ŸC∏Ì≤Ù, ≤°ı° Ju¡ ∫ů* J¡Ffiu ≈≤ tæ* bF <fibuÌfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ o∏B Ju¡ ≈°Ÿ y∫° $ bF°≥ ıů b¨W°∏w F…N° S°
bF Ÿf tæ*fiu Ìub≤°ı o∏B J¡ů J¡F ŸCfi°∫° $ ≤°ı° N¿≤‹¸>fiu<t J¡∑ _byÕ Ju¡ ≈®<w <b≤<•w, Ìu©J¡≤ o∏Fu*
fn° N°ÿª∫Õ F…N° $ <k¡≤ tFu∏B fiu t@C≤ b°dÙ Ÿu tCHŸu J¡F° # Fu Ì¥w, wCt <k¡≤ bF°≥ ı°Nů N°æ≤ Ÿ

<b≤•w, ≤°ı° J¡ů f®ÊI°fi-≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ w[bI tF<TÕ b°vtÙ<J¡ Ju¡ N°Zt tu* Ôu ı°Nů N°æ≤ tF<TÕ
b°vtÙ<J¡ Ÿu tu≤° ∫F Ÿ∏Ìu„° J¡Fů <J¡ tF<TÕıÙ, oŸ <b≤•w, <bfiÙw N°æ≤ _byÕ Ju¡ ≈®<w <fi_≈¨F ≤°ı°

J¡ů w[bI°fi J¡° ≈Ìu„ ÌÙ<ı∫u w[bI°fi Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu ŸaŸ°≤-Ì…#© Ÿu ≈Ù<nw bF J®¡t„# tC<•w J¡ů

≈®°›w Fůy° $ ∫F J¡F J¡≤ Ìub≤°ı fiu tCHu ≤°ı° Ju¡ ≈°Ÿ ˚uı° $ tæ*fiu bF°≥ ı°J¡≤ o∏B Ju¡ Ÿ∏Ìu„ Ju¡ Ÿ°S

≤°ı° J¡ů b°vtÙ<J¡ıÙ Ju¡ ŸtÙ≈ ≈<_Sw <J¡∫° N°æ≤ ≤°ı° fiu tF<TÕ Ÿu tůs Ju¡ Ÿ°@fi Ju¡ <bT∫ tu*

<ıI°Ÿ° J¡∑ $ wÌfi∏w≤ b°vtÙ<J¡ıÙ fiu ≤°ı° Ÿu ≈®Ù<w≈¥bÕJ¡ Ìu„, @fi, ≈C`, w≈ N°<Ì Ju¡ ≈®ÿfi π°≤°

N°≤ůÀ∫-JC¡„Ô ≈¥~>° $$43-49$$ ≤°ı° fiu J¡F° # ˚ybfig N°≈ Ÿf @tů˘ Ju¡ w[bů* J¡ů ı°fiwu Fæ* N°æ≤

<ıwfiu I°w∆∫ <bT∫ Fæ* fi ŸfJu¡ N°≈ I°w° Fæ*, tæ* N°≈Ju¡ Ì„Õfi Ÿu J¨¡w°SÕ Fq≥, ∫FÙ tu≤Ù JC¡„Ô Fæ $

˚ybfig ! oŸ Ÿt∫ tæ* <ıI°ŸC N°æ≤ ŸaŸ°≤Ì…#© Ÿu J¡°w≤ Fq≥ $ <ıŸ ˚°≥<w <bPfi fi N°bu bæŸu tCHu w[b J¡°

≈Ìu„ ÌÙ<ı∫u $ <ıŸŸu tæ* ŸaŸ°≤-f∏@fiR¡≈ ≈Ù±>° Ÿu tC•w Fů ı°«≥¡ $$50-51$$ b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # ≤°ıfig, ŸC<fiÎ, tæ* N©^±>w[b-≈®<w≈°ÌJ¡ ≤°t°∫d J¡∑ J¡S° J¡Fq≥y°, ∫Ãfi≈¥bÕJ¡ Ÿu ŸCfiJ¡≤ Îba

⁄Ì∫ tu* @°≤d J¡≤ N°≈ ıÙb∏tC•w Fů ı°∫u*yu $$52$$ •w ≤°t°∫d b<Ÿ‹™>-≤°t Ÿab°Ì_bR¡≈ Fæ $

(c) bF tC<•w J¡° N<πwÙ∫ ≈°∫ N°æ≤ NÃ∫∏w J¡v∫°dJ¡°≤Ù Fæ $ Fu ≤°ıu∏B, N°≈ Ÿu ŸtHfiu tu*

ŸtSÕ Fæ* N°æ≤ tæ* ˚Ù Ÿu ı°fiw° Fq≥, oŸ<ÔÎ tæ* N°≈J¡ů Ÿu ŸCfi°w° Fq≥ $ N°≈ Ÿ°b@°fi FůJ¡≤ ŸCfiu* $$53$$

≤°ı° fiu J¡F° # Fu w[bI°<fi∫ů* tu* Zu‹™>, ≤°t J¡°æfi Fæ* ? fiJ¡° Jæ¡Ÿ° _bR¡≈ Fæ ? bu <J¡Ÿ ba„ tu* Ã≈∏fi F…Î Su ? bu f] Su NSb° tC•w ? ≈FÔu N°≈ tCHŸu ∫FÙ <fiÿª∫J¡≤ J¡Ffiu J¡∑ J¨¡≈° J¡≤u* $$54$$

(c) b<Ÿ‹™> N°æ≤ ≤°t Ju¡ Ÿab°Ì Ÿu ∫F Ÿ¥<ªw Fůw° Fæ <J¡ b<Ÿ‹™> fiu ≤°tª∏BıÙ J¡ů ≈Ìu„ <Ì∫°

S° $ b<Ÿ‹™> yC” Su N°æ≤ ≤°t fiJu¡ <„‹∫ $ oŸ J¡S° fiu ≤°ı<TÕ Ju¡ tfi tu* Ÿ∏ÌuF Ã≈∏fi J¡≤ <Ì∫° <J¡

NI ıÙb FÙ I°fi-≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ <„‹∫ Fůw° Fæ, <J¡∏wC ≤°t _b∫a Ÿfi°wfi f®Ê Su, bu •∫ů* <„‹∫ Fů*yu ?

bu J¡°æfi ≤°t Su, •∫° bu ≤°t fi°t Ju¡ J¡ůoÕ ıÙb Su ? ∫° ˚yb°fig Ju¡ Nbw°≤ ≈®<Ÿ] ≤°t Su, ÎuŸ° Ÿ∏ÌuF

Fůfiu ≈≤ ≤°ı<TÕ fiu tF<TÕ Ÿu <ıI°Ÿ° J¡∑ <J¡ N°≈ <J¡Ÿ ≤°t J¡∑ J¡S° J¡Fu*yu Ÿu tCHŸu J¡<F∫u $

6

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d
b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # <fiy®F°fiCy®FŸtSÕ ˚yb°fig ZÙF¿≤fiu „°≈ ≈°Ôfi Ju¡ fF°fiu ≤°ı° Ju¡ bu„ tu* Nbw°≤

<Ô∫° S° $ bu ŸbÕI Fůfiu ≈≤ ˚Ù N≈fiu ˚•wů* Ju¡ b°•∫ů* J¡ů ŸÃ∫ J¡≤fiu J¡∑ oh~>° Ÿu Ÿ°@°≤d tfiC‹∫ů* J¡∑

˚°≥<w NI Fů y∫u Su $$55$$ ≤°ı° fiu J¡F° # ˚ybfig, N≈≤°@Ù ∆∫<•w FÙ „°≈ J¡° ˚°ıfi Fůw° Fæ Îba N≈≤°@ ˚Ù N≈¥dÕJ¡°t N°æ≤ Nv≈I ∆∫<•w FÙ J¡≤wu Fæ*, ıů Ÿ<hªÌ°fi∏Ì_bR¡≈ N°æ≤ <ªÌg|fit¥<wÕ

≈≤tuÿb≤ Su, ∏Fu* N<˚„°≈ Jæ¡Ÿu ? NwÎb fiJu¡ ≈®<w N<˚„°≈ Fůfiu J¡° J¡°≤d •∫° S° N°æ≤ fiJ¡ů

<J¡Ÿfiu N<˚„°≈ <Ì∫° ? ∫F N°≈ tCHu fwÔ°oÎ $$56$$ b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # ≤°ıfig ! J¡°tJ®¡ů@

≤<Fw N°æ≤ ≈≤t I°fiÙ f®Ê° Ju¡ t°fiŸ≈C` ŸfiÃJC¡t°≤ ÎJ¡ Ÿt∫ f®ÊÔůJ¡ tu* fæ™>u Su $ ŸÙ Ÿt∫

`æÔů•∫°<@≈<w ˚yb°fig <b‹dC bæJC¡^™> Ÿu bF°≥ ≈@°≤u $ ŸÃ∫ÔůJ¡ tu* <fib°Ÿ J¡≤ub°Ôu N∏∫°∏∫ Ìubw°Nů*

Ju¡ Ÿ°S f®Ê° fiu NU∫CÃS°fi N°<Ì Ÿu fiJ¡° ŸÃJ¡°≤ <J¡∫° $ Ju¡bÔ ŸfiÃJC¡t°≤ fiu, N≈fiu J¡ů <fi‹J¡°t ŸtHJ¡≤, fiJ¡° NU∫CÃS°fi N°<Ì fiFÙ* <J¡∫° $ ∫F Ìu©J¡≤ ˚yb°fig <b‹dC fiu J¡F° # ŸfiÃJC¡t°≤, wCt NFaJ¡°≤Ù Fů, wC‡F°≤Ù ªu‹¸>° ybÕŸ¥ªJ¡ Fæ, oŸ J¡°≤d wCt J¡°<wÕJu¡∫ fi°t Ÿu <b¶∫°w N°æ≤ J¡°t°Ÿ•w FůNůyu $$57-59$$ ∫F ŸCfiJ¡≤ ŸfiÃJC¡t°≤ fiu ˚Ù NÃ∫∏w Ì…#©Ù FůJ¡≤ <b‹dC J¡ů ∫F „°≈ <Ì∫° <J¡

N°≈J¡ů ˚Ù ŸbÕIw° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ JC¡~> J¡°Ô wJ¡ NI ıÙb J¡∑ ˚°≥<w ≤Ffi° ≈nuy° $ tF<TÕ ˚¨yC fiu ˚Ù

<b‹dC π°≤° N≈fiÙ ˚°∫°Õ J¡° <bfi°„ Ìu©J¡≤ J®¡ů@b„ ∏Fu* ∫F „°≈ <Ì∫° S° <J¡ "Fu <b‹dC, ıæŸu wCtfiu tCHu ˜Ù<b∫ůyı<fiw Ì…#© Ÿu Ì…#<©w <J¡∫°, bæŸu FÙ wC‡Fu* ˚Ù ˜Ù<b∫ůyı<fiw Ì…#© J¡° NfiC˚b J¡≤fi°

≈nuy°(!) $$60-61$$ ≈FÔu <b‹dC fiu ıÔa@≤ J¡° R¡≈ ($) @°≤d J¡≤ ŸJ¡∑ ≈®°d<≈®∫° ˚°∫°Õ

! ∫F°≥ ≈≤ ∫F ≈°æ≤°<dJ¡ J¡S° Fæ <J¡ ≈¥bÕ J¡v≈ tu* ¶∫°<w fi°t J¡∑ ˚¨yC≈ÃfiÙ fiu <b‹dC-„≤Ù≤
tu* ÔÙfi Fůfiu Ju¡ <ÔÎ ˚yb°fig <b‹dC J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡∑ SÙ $ ˚yb°fig fiu ŸJ¡∑ ≈®°SÕfi° ≈¥dÕ J¡∑, ≈≤∏wC

˚¨yC Ju¡ tfi tu* N°∫° <J¡ <b‹dC fiu Ft°≤Ù ˜Ù J¡° <bfi°„ <J¡∫°, oŸÙ Ÿu ∏Fů*fiu sCÆ@ FůJ¡≤ <b‹dC

J¡ů •w „°≈ <Ì∫° $

$ f®ÊbæbwÕ≈C≤°d tu* <Ô©° Fæ <J¡ yůÔůJ¡_S ŸCÌ°t° fi°tJ¡ yů≈°Ô ≤°@° Ju¡ „°≈ Ÿu ıÔa@≤ fi°t Ÿu Ã≈∏fi F…N° N°æ≤ wCÔŸÙ fi°tJ¡∑ yů≈Ù @tÕºbı ≤°ı° J¡∑ ≈ÃfiÙ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ SÙ $ ıÔa@≤ f®Ê° Ju¡
b≤Ÿu Nbº∫ Fů y∫° S° $ f®Ê° <J¡ŸÙ J¡ů ˚Ù <fiÃ∫ Nt≤ fiFÙ* J¡≤wu $ t≤fiu J¡° ÎJ¡ fi ÎJ¡ <fi<tW ≤©

~>ůnwu Fæ* $ ∫FÙ f°w ∏Fů*fiu ıÔa@≤ Ÿu ˚Ù J¡FÙ SÙ <J¡ wC‡F°≤Ù ≈ÃfiÙ Ju¡ ŸwÙÃb J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤, wC‡F°≤°
t≤d Fůy°, N∏∫S° wCtJ¡ů J¡ůoÕ fi t°≤ ŸJu¡y° $ fÔ Ÿu y<bÕw ıÔa@≤ fiu fÔ≈¥bÕJ¡ _byÕ J¡° ≤°≠∫ ~>Ùfi

<Ô∫° $ f®Ê°, <„b N°<Ì Ìubyd ŸJ¡∑ F≤J¡wů* J¡ů J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ bæJC¡^™> y∫u $ ˚yb°fig <b‹dC fiu <„b Ÿu

ŸJu¡ Ÿ°S ∫C] J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡F° $ ıÔa@≤ Ju¡ <„bıÙ Ju¡ Ÿ°S ∫C] J¡≤fiu ≈≤ ˚yb°fig <b‹dC ıÔa@≤

Ju¡ R¡≈ tu* ŸJu¡ |≤ y∫u N°æ≤ ŸJ¡∑ ≈ÃfiÙ J¡° ŸwÙÃb fi‹¸> J¡≤ <Ì∫° $ oŸ ≈®J¡°≤ ıÔa@≤ J¡∑ t¨Ã∫C Fů yoÕ $ b¨∏Ì° J¡ů ıf ıÔa@≤ J¡∑ t¨Ã∫C Ju¡ f°Ì ∫F b¨W°∏w <b<Ìw F…N°, wů Ÿfiu <b‹dC J¡ů ≈¥bůÕ•w „°≈

<Ì∫° $ <J¡ŸÙ <J¡ŸÙ ≈C_wJ¡ tu* ıÔa|≤ Ju¡ fÌÔu „a©ª¥n fi°t Ìu©° ı°w° Fæ $ ≈µ≈C≤°d tu* ıÔa@≤ J¡°

≈°¶∫°fi ÌqŸ≤u ≈®J¡°≤ Ÿu <Ô©° y∫° Fæ, ∫F ™>ÙJ¡ Fæ, ≈≤∏wC Ÿtu* ˚Ù ŸJ¡∑ ≈ÃfiÙ J¡° <b‹dC π°≤° tů<Fw Fůfi° b<dÕw Fæ $ Ìůfiů* ≈C≤°dů* J¡∑ J¡S°Nů* J¡∑ N°Ôůªfi° J¡≤fiu Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ <J¡ <b‹dC fiu b¨∏Ì° J¡ů tů<Fw

<J¡∫° S° N°æ≤ ŸŸu b¨∏Ì° J¡° ≈°<wb®Ã∫ fi‹¸> F…N° S° $ ŸbÕ∆∫°≈Ù N°æ≤ ŸbÕZu‹™> <b‹dC ≈C^∫ N°æ≤ ≈°≈

Ÿu N<Ô›w Fæ*, Nw# fiJ¡° ∫F J¡°∫Õ ÌůT∫C•w fiFÙ* Fæ $

ŸyÕ - 2]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

7
b¨∏Ì° J¡ů <btů<Fw J¡≤ ŸJ¡° ≈<wb®Ã∫ ˚ay <J¡∫°, oŸ<ÔÎ b¨∏Ì° fiu ˚Ù ∏Fu* „°≈ <Ì∫° <J¡ "Fu <b‹dC, wCtfiu ~>Ô J¡≤Ju¡ tu≤° ≈°<wb®Ã∫˚ay <J¡∫° N°æ≤ tCHu Ÿaw°<≈w <J¡∫°, Nw# tu≤u b°•∫ Ÿu wCtJ¡ů ˚Ù

˜Ù<b∫ůyı<fiw Ì…#© J¡° NfiC˚b J¡≤fi° ≈nuy° $$62$$ ˚yb°fi fiu ıf fi¨<Ÿ*FR¡≈ @°≤d <J¡∫° S° wf y˚ÕbwÙ ÌubÌW J¡∑ ˚°∫°Õ fiu fiJ¡° <bJ¡≤°Ô_bR¡≈ Ìu©J¡≤ ≈∫ů‹dÙ fiÌÙ Ju¡ <J¡fi°≤u ≈®°d ~>ůn <Ì∫u Su $ oŸ<ÔÎ ŸJu¡ _b°tÙ ÌubÌW fiu ˚°∫°Õ Ju¡ <b∫ůy Ÿu ÌC#©Ù FůJ¡≤ ∫F „°≈ <Ì∫° <J¡ N°≈fiu ıæŸu tCHu

˜Ù<b∫ůy Ÿu ÌC#©Ù <J¡∫° bæŸu FÙ N°≈ ˚Ù JC¡~> J¡°Ô Ju¡ <ÔÎ N≈fiu _bR¡≈ J¡ů ˚¥ÔJ¡≤ ˜Ù<b∫ůy Ÿu ÌC#©Ù Fů*yu $ $$63-64$$ ˚•wbÃŸÔ ˚yb°fi fiu oŸ ≈®J¡°≤ ˚¨yC, ŸfiÃJC¡t°≤, b¨∏Ì° Îba ÌubÌW π°≤°

N<˚„›w FůJ¡≤ tfiC‹∫ı∏t @°≤d <J¡∫° N°æ≤ fiJu¡ „°≈°fiCŸ°≤ wwg-wwg J¡°∫Õ _bÙJ¡°≤ <J¡∫u $

N<˚„°≈R¡≈Ù ~>Ô J¡° J¡°≤d tæ*fiu N°≈Ÿu J¡F° $ Nf tæ* ≈®_w°<bw J¡S° J¡Fw° Fq≥, Ÿ°b@°fi FůJ¡≤

ŸC<fi∫u $ ˚yb°fig fiu N≈fiÙ „<•w Ju¡ π°≤° „°≈tůªfi tu* ŸtSÕ FůJ¡≤ ˚Ù ˚•wbÃŸÔw° Ju¡ J¡°≤d

˚•wů* J¡∑ t∫°ÕÌ° J¡∑ ≤s° Ju¡ <ÔÎ wwg-wwg J¡°∫Õ <J¡∫u $ ˚¨yC N°æ≤ b¨∏Ì° Ju¡ „°≈ Ÿu fiJ¡° ˜Ù<b∫ůy N°æ≤ ÌubÌW Ju¡ „°≈ Ÿu y˚ÕbwÙ ŸÙw° Ÿu <b∫ůy F…N° $ tF°≤°ı, <ıŸ <ıŸ J¡°≤d Ÿu ˚¥w˚°bfi

˚yb°fig N<˚„›w F…Î Su, bF Ÿf N°≈Ÿu tæ* J¡F ªCJ¡° Fq≥ $ Nf tůs Ju¡ ≈°∫˚¥w Ÿ°@fiů* Ju¡ <bT∫ tu*

N°≈fiu tCHŸu ıů <ıI°Ÿ° J¡∑ Fæ, ŸJu¡ <ÔÎ fWÙŸ Fı°≤ ÿÔůJ¡ů* J¡° ∫ůyb°<Ÿ‹™>fi°tJ¡ tF°≤°t°∫d N°≈Ju¡ <fiJ¡¸> J¡Fw° Fq≥ $$65-66$$

≈FÔ° ŸyÕ Ÿt°›w

Ì¥Ÿ≤° ŸyÕ

N<@J¡°≤Ù, T¸>gJ¡°^±>°ÃtJ¡ ≈¥bÕ≤°t°∫d Ju¡ Ÿ°S oŸ y®∏S J¡° Ÿ‡f∏@ f®Ê° Ju¡ N°Ìu„ Ÿu oŸ y®∏S

J¡° <fit°Õd wS° tC•wů* J¡∑ ª∫°Õ J¡° bdÕfi $

"tayÔ°ÌÙ<fi tayÔtº∫°<fi' oÃ∫°<Ì ≈°waıÔ tF°˚°‹∫ tu* Ì<„Õw ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤ ≤ªu ı°fiub°Ôu tF°„°˜ J¡∑ <fi<bÕPfi ≈¿≤Ÿt°<›w N°æ≤ ≈®ª°≤ N°<Ì Ju¡ <ÔÎ tº∫ tu* ˚Ù Ÿb°Õb˚°ŸJ¡ <ªÌg|fit¥<wÕ

≈®Ã∫y<˚∏fi ≈≤f®Ê J¡° fit_J¡°≤R¡≈ tayÔ°ª≤d J¡≤wu F…Î y®∏SJ¡°≤ oŸ „°˜ Ju¡ <bT∫ N°æ≤ ≈®∫ůıfi J¡ů ˚Ù NSÕw# J¡Fwu Fæ* $
ıů _byÕ tu*, ˚¥<t tu*, N°J¡°„ tu*, Ft°≤u N∏Ì≤ N°æ≤ f°F≤ <fi≤∏w≤ <b≤°ıt°fi Fæ, NS°Õwg <ıŸJ¡∑

ŸW° N°æ≤ ≈®J¡°„ Ÿu ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈*ª ŸW°b°fig N°æ≤ ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ, Ÿ Ÿb°ÕÃt° N°æ≤ Ÿb°Õb˚°ŸJ¡

≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° J¡ů fit_J¡°≤ Fæ $ (")$$1$$ b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # tæ* oŸ ŸaŸ°≤R¡≈ J¡°≤°y°≤ tu* f]

(") oŸ ÿÔůJ¡ Ju¡ N°æ≤ ˚Ù NfiuJ¡ NSÕ ¸>ÙJ¡°J¡°≤ů* fiu <J¡∫u Fæ*- ıæŸu "≈¨<SbÙ ≈¥bÕR¡≈a Ω°æ”Ww≤R¡≈tg' oŸ ZC<w tu* Ì„°Õ∫° y∫° Fæ, bæŸu FÙ oŸ ÿÔůJ¡ tu* <Ì<b-f®Ê°^±> Ju¡ ŸCbdÕ t∫ «¡≈≤

Ju¡ J¡≈°Ô tu*, ˚¥t°æ - f®Ê°^±> Ju¡ ≤ıwt∫ fiÙªu Ju¡ J¡≈°Ô tu*, N°J¡°„ - fi Ìůfiů* Ju¡ Ÿ¿∏@˚¥w Ÿ¥‚t N°J¡°„ tu* N°æ≤ ˚Ùw≤ Ÿ¥∫Õ, ª∏B N°æ≤ N<Àfi Ÿu ˚Ù ıů N<@J¡ ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ, Ÿ Ÿf b_wCNů*

Ju¡ ≈≤t°SÕ_bR¡≈ Nb˚°Ÿ°Ãt° ≈≤t°Ãt° J¡ů fit_J¡°≤ Fæ $ NSb° <Ì<b-Ωůwfi°ÃtJ¡ ˚¥t°fi∏ÌR¡≈
wC∫Õ_bR¡≈ tu*, ˚¥t°æ-Ìů Nb_S°Nů* J¡∑ _S¥Ô-Ÿ¥‚t J¡∑ Ã≈<W˚¥<t tu*, N°J¡°„u-N∆∫°J¨w

8

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

Fq≥ , oŸŸu tCHu tC•w Fůfi° ª°<FÎ, ÎuŸÙ <ıŸJ¡ů tC<•w J¡∑ ≈®fÔ oh~>° F…oÕ Fæ Îba ıů NÃ∫∏w NI°fiÙ
fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıů NÃ∫∏w I°fiÙ ˚Ù fiFÙ* Fæ, bFÙ oŸ „°˜ Ju¡ Zbd tu* N<@J¡°≤Ù Fæ $$2$$

˚°b ∫F Fæ <J¡ fi NÃ∫∏w I°fiÙ N°æ≤ fi NÃ∫∏w NI°fiÙ oŸ „°˜ J¡° N<@J¡°≤Ù Fæ, ∫F J¡Ffi°

™>ÙJ¡ Fæ, <J¡∏wC tæ* J¡°≤°y°≤ tu* FSJ¡<n∫ů* Ÿu f≥@u F…Î Jæ¡ÌÙ J¡∑ fi°o˘ Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu f] FůJ¡≤ ≈≤b„w°,

≈¿≤¿h~>∏fiw°, ı∏t, ı≤°, t≤d N°<Ì Ì…#© Ÿ°y≤ tu* ±¥>f° F…N° Fq≥, oŸ Ì…#© J¡∑ N°Ã∫°¿∏wJ¡ <fib¨<W

J¡° ≈°∫ ÎJ¡t°` N°ÃtI°fi FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ "w≤<w „ůJ¡t°Ãt<bwg' (N°Ãt° J¡ů ı°fifiub°Ô° ≈C”T FÙ

Ì…#© Ÿu <btC•w Fůw° Fæ $) ∫F ZC<w N°ÃtI°fi FÙ tC<•w J¡° ≈°∫ Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ tæ* Ÿ

N°ÃtI°fi J¡° Ô°˚ J¡≤ tC•w Fů«≥¡, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ÃJ¡¸> <ıI°Ÿ° Ÿu ∫C•w <ıŸJ¡° <fiÿª∫ Fæ, bF
oŸ „°˜ J¡° N<@J¡°≤Ù Fæ, ÎuŸu FÙ ≈C”T J¡ů oŸ „°˜ Ju¡ Zbd J¡° k¡Ô <tÔw° Fæ $ <fi‹J¡TÕ ∫F

<fiJ¡Ô° <J¡ NfiuJ¡ ≈C^∫ů* Ÿu <ıŸJu¡ ≤°y N°<Ì ÌůT sÙd Fů y∫u Fæ* N°æ≤ <bbuJ¡ Ÿu <ıŸu N°Ãt° J¡∑

<ıI°Ÿ° F…oÕ Fæ, ÎuŸu <b„uTR¡≈ Ÿu N°Ãt° J¡ů fi ı°fifiub°Ôu NI°fiÙ J¡° FÙ oŸ „°˜ tu* N<@J¡°≤ Fæ $

„aJ¡° - <ıŸJu¡ ≤°y N°<Ì ÌůT fi‹¸> Fů y∫u Fæ*, ÎuŸ° `æb<dÕJ¡ oŸ ∫ůyb°<Ÿ‹™>R¡≈ „°˜ tu* N<@J¡°≤Ù

Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì t°fiů, wů ∫F Ÿa∏∫°Ÿ≈¥bÕJ¡ buÌ°∏w Zbd tu* FÙ N<@J¡°≤Ù Fæ, ÎuŸ° Nbÿ∫ _bÙJ¡°≤ J¡≤fi°

≈nuy°, •∫ů*<J¡ ≈¥bÕJ¡°^±> Ju¡ (J¡tÕJ¡°^±> Ju¡) NfiC‹™>°fi Ÿu <ªW Ju¡ „C] Fůfiu ≈≤ FÙ W≤J¡°^±> tu*

(buÌ°∏w tu*) N<@J¡°≤ ≈®°›w Fůw° Fæ, ÎuŸ° "wtuwa buÌ°fiCbªfiufi' oÃ∫°<Ì ZC<w Ÿu <Ÿ] Fæ $ N°æ≤ ıů

`æb<dÕJ¡ fiFÙ* Fæ, ŸJ¡° N<@J¡°≤ ˚Ù oŸtu* fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ "fi°buÌ<b∏tfiCwu wa f¨F∏wtg'

oÃ∫°<Ì ZC<w Ÿu ŸJu¡ N<@J¡°≤ J¡° <fiTu@ <J¡∫° y∫° Fæ $ oŸ ≈¿≤¿_S<w tu* oŸ „°˜ J¡° N<@J¡°≤Ù

Jæ¡Ÿu ŸCÔ˚ Fůy° ?

N°J¡°„ tu*, fFÙ# f<F#≈®I π°≤° ˚ůÀ∫ ı°y®wg tu*, Naw# N∏w#≈®I π°≤° ˚ůÀ∫ _b›fi tu* Îba t≤d, t¥h~>°Õ N°<Ì Nb_S°Nů* tu* ıů _S¥Ô Ÿ¥‚t J¡°≤dů* Ju¡ N<˚t°fiÙ-R¡≈ Ÿu, ˚ů•W¨ÃbR¡≈ Ÿu, Ÿ°sÙR¡≈

Ÿu N°æ≤ <fi‹≈®≈*ª≈¥d°Õfi∏Ì<ª∏t°`_b˚°b Ÿu fi°fi° ≈®J¡°≤ J¡° ≈®wÙw Fůw° Fæ, ≈≤ b_wCw# ªæw∏∫_b˚°b FÙ Fæ, Ÿ Ÿb°ÕÃt° ≈≤f®Ê J¡ů fit_J¡°≤ Fæ $ NSb° J¡°≤dů≈°<@ tu*, J¡tÕfÙı Ju¡ Ìg˚b_S°fi J¡°∫ůÕ≈°<@ tu*, ıÙb∏tC<•wÌ„° tu*, <fi”≈°<@ _bR¡≈ tu* Îba t°∫° N°æ≤ N∏w#J¡≤d J¡∑ b¨<W∫ů* tu* ıů I°fi_b˚°b ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ, Ÿ ŸbůÕ≈°<@ „¥∏∫ ≈≤t°Ãt° J¡ů fit_J¡°≤ Fæ $ NSb° <Ì<b-

≈®J¡°„_bR¡≈ wuı tu*, ˚¥t°æ-≈¨<SbÙ tu*, ∆∫ů<∏t-N°J¡°„ tu*, N∏w-N∏w≤°Ô_S ıÔ N°æ≤ ≈bfi tu*, f<F# f<F˚¥Õw N∆∫°J¨¡w tu* wS° <fi”≈°<@J¡ ≈≤t°SÕR¡≈ tu* ıů NfiCb¨W FůJ¡≤ Ÿ∏t°`_b˚°b ≈≤t°Ãt°

˚°Ÿw° Fæ, Ÿ Nb˚°Ÿ°ÃtJ¡ ≈≤t°Ãt° J¡ů fit_J¡°≤ Fæ $ NSb° f°F≤ w¸>_SR¡≈ J¡ů @°≤d J¡≤

≈¥≠∫ Ìubw° N°<Ì Ju¡ R¡≈ Ÿu ÌubÔůJ¡ tu* ÌuF Ju¡ tº∫ tu* ≤FJ¡≤ ≈¥ıJ¡R¡≈ Ÿu ˚¥ÔůJ¡ tu* N°æ≤ <J®¡∫°, k¡Ô, Ÿ°@fi N°<Ì Ju¡ R¡≈ Ÿu N∏w≤°Ô tu* _bR¡≈ J¡∑ NI°fi°b_S° tu* ≈¿≤¿h~>∏fiR¡≈ Ÿu N∏∫S°

≈®wÙw FůJ¡≤ ˚Ù w[bÂ<‹¸> Ju¡ <Ìw Fůfiu ≈≤ ıů ≈¿≤h~>uÌ ≤<Fw ≈®wÙw Fůw° Fæ, Ÿ Ÿb°ÕÃt°

<`<b@≈¿≤h~>uÌ„¥∏∫ ≈≤t°Ãt° J¡ů fit_J¡°≤ Fæ $ NSb° «¡≈≤, fiÙªu, tº∫ tu*, ≈¥bÕ N°<Ì <Ì„°Nů*
tu*, „≤Ù≤ Ju¡ ˚Ùw≤, ˚¥w N°æ≤ ˚<b‹∫wg J¡°Ô tu* ıů Nb˚°Ÿ°Ãt° tCH w[bI°fiÙ J¡ů ≈®wÙw Fůw° Fæ,

Ÿ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈*ª Ju¡ f°@ Ju¡ N°Z∫˚¥w ≈≤t°Ãt° J¡ů fit_J¡°≤ Fæ $

ŸyÕ - 2]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

9

Ÿt°@°fi - N°≈J¡° J¡Sfi ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ıæŸùæb<dÕJ¡J¡° ùw°<ÀfiŸ°º∫ (N°FbfiÙ∫, y°FÕ≈Ã∫ N°æ≤ Ì<sd°<Àfi- ofi wÙfi N<Àfi∫ů* Ÿu Ÿ°º∫) J¡tÕ tu* N<@J¡°≤ Fůfiu ≈≤ ˚Ù ıů Nfi°<Fw°<Àfi (<ı∏Fů*fiu NÀ∏∫°@°fi fiFÙ* <J¡∫° Fæ) Fæ*, ÎuŸu ≈C”Tů* π°≤° NfiC‹™>u∫ _t°wÕ J¡tÕ tu* ˚Ù N<@J¡°≤ Fæ FÙ, bæŸu FÙ Z°æwI°fi Ju¡ N<@J¡°≤Ù J¡° ˚Ù NŸa∏∫°ŸÙ tCtCsC ≈C”Tů* Ju¡ N<@J¡°≤ Ju¡ Ÿt°fi oŸ y®∏S tu* ˚Ù

N<@J¡°≤ Fæ $ N°æ≤ ∫F N<@J¡°≤ w˚Ù wJ¡ Fæ, ıf wJ¡ NI°fi ≤Fw° Fæ, •∫ů*<J¡ ∫F ∫ůyb°<Ÿ‹™> „°˜

_t¨<w Ju¡ Ÿt°fi buÌ°SÕ J¡ů FÙ <b„Ì J¡≤w° Fæ $

J¡F° ˚Ù Fæ $
buÌbuΩů ≈≤u ≈Ca<Ÿ ı°wu Ì„≤S°Ãtıu $ buÌ# ≈®°ªuwŸ°Ì°ŸÙwg Ÿ°s°Ìg ≤°t°∫d°Ãtfi° $$

NS°Õwg Ju¡bÔ buÌů* Ÿu ı°fifiu ∫ůÀ∫ Ì„≤Sfi∏Ìfi ≈≤t≈C”T ˚yb°fig ≤°tª∏BıÙ Ju¡ N°<b˚¥Õw Fůfiu

≈≤ b°vtÙ<J¡ tF<TÕ π°≤° ≤°t°∫d Ju¡ R¡≈ tu* Ÿ°s°wg buÌ J¡° FÙ N°<b˚°Õb F…N° $ Ÿtu* ZÙ≤°tª∏BıÙ

J¡∑ J¡S° π°≤° ≈¥bÕ≤°t°∫d tu* W≤J¡°^±>Ÿ<Fw ~># J¡°^±>ů* Ÿu J¡tÕJ¡°^±> J¡° <fiR¡≈d <J¡∫° Fæ N°æ≤ oŸ

W≤≤°t°∫d tu* ∫°fiu ∫ůyb°<Ÿ‹™> tu* ~># ≈®J¡≤dů* π°≤° I°fiJ¡°^±> J¡° <fiR¡≈d <J¡∫° Fæ $ oŸ ≈¿≤¿_S<w tu* ∫F <fi‹J¡TÕ <fiJ¡Ô° <J¡ ıæŸu JC¡~> _t°wÕ J¡tů˘ tu* - `æb<dÕJ¡ů* Ju¡ Ÿ°S ˜Ù „¥B N°<Ì J¡° ˚Ù N<@J¡°≤

Ìu©° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ oŸ y®∏S Ju¡ Zbd tu* ˚Ù ≈C≤°dZbd Ju¡ Ÿt°fìæb<dÕJ¡ N°æ≤ N`æb<dÕJ¡Ÿ°@°≤d tCtCsCNů* J¡° N<@J¡°≤ Fæ $ oŸ NSÕ tu* ≈®t°d˚¥w "Z°b∫uhªwC≤ů bd°Õfig J¨¡Ãb° f®°Êdty®w#' (f®°Êd J¡ů tC¶∫ Zůw° ffi°J¡≤ ª°≤ů* bdů˘ J¡ů (f®°Êd, s<`∫, bæÿ∫ N°æ≤ „¥B-ofi ª°≤ů* bdů˘ J¡ů) ≈C≤°d ŸCfi°bu), "fi°buÌ<b∏tfiCwu wa f¨F∏wtg' (buÌ J¡ů fi ı°fifiub°Ô° Ÿ fnÙ b_wC J¡ů ≈≤t°Ãt° J¡ů- fiFÙ* ≈°

ŸJ¡w°), "wab Ãb°æ≈<fiTÌa ≈C”Ta ≈¨h~>°<t' (Ÿ ≈<fiTÌuJ¡y‡∫ ≈C”T Ju¡ <bT∫ tu* ≈¥~>w° Fq≥) oÃ∫°<Ì
bªfiů* J¡° "buÌ J¡ů fi ı°fifiub°Ôu J¡° Z°æw I°fi tu* N<@J¡°≤ fiFÙ* Fæ, oŸÙ NSÕ tu* w°Ã≈∫Õ Fæ, ÎuŸ° JC¡~> Ôůy J¡Fwu Fæ* $ JC¡~> Ôůy J¡Fwu Fæ* <J¡ "buÌ J¡ů fi ı°fifiub°Ôu J¡ů N≈≤ůs Ÿ°s°ÃJ¡°≤ fiFÙ* Fůw°' oŸ

NSÕ tu* fiJ¡° w°Ã≈∫Õ Fæ $ JC¡~> Ôůyů* J¡° N<˚≈®°∫ ∫F Fæ <J¡ buÌ≈¥bÕJ¡ ≈®°›w F…N° N°ÃtI°fi ≈®„_w Fůw° Fæ, ∫FÙ fi b°•∫ů* Ÿu ≈®°›w Fůw° Fæ $ ıů ˚Ù Fů, ≈≤∏wC "Ÿ <F ŸbæÕ<bÕ<ıI°_∫ N°Ãt bdæÕ_wS°&&Ztæ#' oÃ∫°<Ì NfiuJ¡ bªfiů* Ÿu I°w Fůw° Fæ <J¡ ≈C≤°d Zbd Ÿu Ã≈∏fi Ÿ°@°≤d I°fi tu*

N°æ≤ů* J¡° ˚Ù (`æb<dÕJu¡w≤ů* J¡° ˚Ù) N<@J¡°≤ Fæ $ N<@J¡°≤ Ju¡ <Ÿ] Fůfiu ≈≤ Z°æw N°ÃtI°fi tu* ıæŸu J¡tÕJ¡°^±> tu* ≈®<w≈°<Ìw J¡tů˘ Ju¡ NfiC‹™>°fi Ÿu Ã≈∏fi <ªW J¡∑ „C<] FuwC Fæ, bæŸu FÙ ∫F°≥ ≈≤ ˚Ù

≈¥bÕ≤°t°∫d tu* ≈®Ì<„Õw _b-_b bdÕ N°æ≤ N°Zt Ju¡ J¡tů˘ Ju¡ NfiC‹™>°fi Ÿu Fůfiub°ÔÙ <ªW J¡∑ „C<]

<ıI°Ÿ° Ju¡ Ã≈°Ìfi π°≤° FuwC Fæ, ∫ů* ≈¥bÕ N°æ≤ W≤≤°t°∫d tu* FuwC FuwCtL°bŸay<w J¡° ≈®Ì„Õfi J¡≤wu F…Î Ÿ‡≈¥dÕ NfiSÕ J¡∑ <fib¨<WR¡≈ N∏∫ ≈®∫ůıfi <Ì©Ô°wu Fæ* $

≈FÔu <ıŸtu* J¡S°R¡≈ ≈°∫ Fæ Ÿ ≤°tª¿≤wbdÕfi°ÃtJ¡ ≈¥bÕ≤°t°∫d J¡° <bª°≤ J¡≤ ıů tůs Ju¡

≈°∫˚¥w ofi ~># ≈®J¡≤dů* J¡° <bª°≤ J¡≤w° Fæ, bF fC<]t°fig oŸ ŸaŸ°≤ tu* ≈Cfi# ı∏t N°<Ì Ì…#© J¡ů

≈®°›w fiFÙ* Fůw° $$3$$
w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ≈¥bÕ≤°t°∫d tu* <ıŸ t∫°ÕÌ°≈C”TůWt ˚yb°fi ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ J¡S° J¡° bdÕfi

<J¡∫° y∫° Fæ, bF J¡S° FÙ I°fi°<@J¡°≤ J¡ů ≈®°›w J¡≤°fiub°Ôu @tÕ-w[bI°fi, @tÕ J¡° NfiC‹™>°fi N°æ≤

1 0

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d
oÕÿb≤ tu* <bÿb°Ÿ Ju¡ ≈°∫ FuwC Fæ NS°Õwg Ÿ°≤Ù ≤°t°∫d J¡∑ J¡S° ŸCfifiu Ju¡ f°Ì tfiC‹∫ J¡ů @tÕ J¡° ∫S°SÕ

I°fi Fůw° Fæ, <k¡≤ bF ŸJ¡° NfiC‹™>°fi J¡≤w° Fæ N°æ≤ NfiC‹™>°fi Ÿu <fitÕÔ <ªW Fůfiu ≈≤ oÕÿb≤ tu* Ÿu

<bÿb°Ÿ Fůw° Fæ, ofi wÙfiů* Ju¡ Fůfiu ≈≤ bF f®ÊI°fi J¡° N<@J¡°≤Ù Fůw° Fæ $ Nw# <ıŸŸu ˚yb°fig J¡∑

J¡S° J¡° Ÿ<b_w≤ bdÕfi <J¡∫° Fæ, Ÿ ≈¥bÕ≤°t°∫d J¡° ≈FÔu ©¥f NU∫°Ÿ N°æ≤ ≈¿≤„ÙÔfi J¡≤fiu Ju¡ f°Ì
ıů ≈C”T oŸ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tu* tůs Ju¡ <ÔÎ fwÔ°∫u y∫u ~># ≈®J¡≤dů* J¡° <bª°≤ J¡≤uy° ŸJ¡° <k¡≤ oŸ

NfiuJ¡<b@ Ì…#©ů* Ÿu ˚≤u F…Î ŸaŸ°≤ tu* N°ytfi fiFÙ* Fůy° NS°Õwg bF tC•w Fů ı°∫uy° $ ($) Fu „`Cfi°„J¡, ≈FÔu ~>›≈fi Fı°≤ ÿÔůJ¡≈¿≤<tw ≈¥bÕ N°æ≤ W≤ Ìů ©^±>ů* Ÿu ∫C•w oŸ ≤°t°∫d Ju¡ Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu NU∫_w ≤°y, πuT N°<Ì ÌůTů* J¡ů Ìq≤ J¡≤fiub°Ôu Wt-Wt ≈Ìu„ů* Ÿu ≈¥dÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tF°fÔb°fig (tF°Ÿ°tØ∫Õ Ÿu ∫C•w) ≤°tJ¡S°R¡≈ (≤°tª¿≤wbdÕfiR¡≈) ≈¥bÕ©^±> J¡∑ (ª°æfÙŸ

Fı°≤ ÿÔůJ¡ ≈¿≤<tw W≤J¡°^±> Ÿ<Fw ~># J¡°^±>ů* J¡∑) ≤ªfi° J¡≤ tæ*fiu Ÿu NfiCy®F N°æ≤ ≈®ut Ÿu ÎJ¡°y®<ªW FůJ¡≤ ıæŸu Ÿ°y≤ ≤Ãfi°SÙÕ J¡ů ≤Ãfi Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ <bfiÙw N°æ≤ tu|°bÙ N≈fiu <≈®∫ <„‹∫

˚≤π°ı J¡ů <Ì∫° $$4,5$$ tu|°bÙ ˚≤π°ı fiu tCHŸu ≈¥bÕ≤°t°∫d J¡ů ≈®°›w J¡≤ ŸCtu” ≈bÕw_S <J¡ŸÙ
bfi tu* Ÿu f®Ê° J¡ů ŸCfi°∫° $$6$$ Ÿu ŸCfiJ¡≤ ŸfJu¡ <≈w°tF ˚yb°fig f®Ê° ˚≤π°ı Ju¡ «¡≈≤ fnu

≈®Ÿ∏fi F…Î N°æ≤ b≤Ì°fi Ju¡ fF°fiu ıywg Ju¡ ]°≤ Ju¡ Ÿ°@fi tůs„°˜ J¡∑ ≤ªfi° J¡≤fiÙ ª°<F∫u, ∫ů*

Wt N°„∫b°Ôu f®Ê° fiu ˚≤π°ı Ÿu J¡F° # Fu ≈C`, b≤ t°≥yů $$7$$ ˚≤π°ı fiu J¡F° # Fu ˚ybfig Fu ˚¥w,

˚<b‹∫wg N°æ≤ bwÕt°fi Ju¡ _b°tÙ, <ıŸŸu ∫F ıfiw° Ì…#© Ÿu tC•w Fů ı°∫, bF ≈°∫ tCHŸu J¡<F∫u $
oŸÙ b≤ tu* tu≤Ù N<˚”<ª Fæ $$8$$ ZÙ f®Ê°ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ˚≤π°ı, ıů wCtfiu tCHŸu ≈¥~>° Fæ oŸ

<bT∫ tu* N≈fiu yC” ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ Ju¡ <fiJ¡¸> ı°J¡≤ fiŸu ≈®∫Ãfi Ÿu <bfi∫≈¥bÕJ¡ ≈®°SÕfi° J¡≤ů $ ∏Fů*fiu

<ıŸ N<fi¿∏Ìw (<fiÌůÕT) ≤°t°∫d J¡° N°≤‡˚ <J¡∫° Fæ, ŸÙ J¡° Zbd J¡≤fiu ≈≤ N<@J¡°≤Ù tfiC‹∫

Ÿ‡≈¥dÕ tůF J¡ů (Nfi°<Ì N<bΩ°ı∏∫ NI°fi J¡ů) ≈°≤ J¡≤ ı°∫u*yu $ ıæŸu Ôůy tF°yCd„°ÔÙ ≤°tŸuwC

(N) π°≤° tF°≈°≈Ÿ°y≤ J¡ů ≈°≤ J¡≤ ı°wu Fæ* bæŸu FÙ tF<TÕ b°vtÙ<J¡ π°≤° ≤<ªw W≤≤°t°∫d Ju¡

Zbd Ÿu FÙ Ì…_w≤ tůFŸ°y≤ NS°Õwg oŸ ŸaŸ°≤tF°Ÿ°y≤ J¡ů Nfi°∫°Ÿ w≤ ı°∫u*yu $$9,10$$ b°vtÙ<J¡ıÙ
fiu J¡F° # ˚ybfig f®Ê° ˚≤π°ı Ÿu ∫F J¡FJ¡≤ ŸJu¡ Ÿ°S tu≤u N°Zt tu* N°∫u $ tæ*fiu „Ù|® FÙ Ìub°<@Ìub ($) t¥Ô tu* ıů J¡Sů≈°∫„ÆÌ N°∫° Fæ, ŸJ¡° NSÕ Ÿ›wJ¡°^±>∫C•w ≈¥bÕ≤°t°∫d (f°ÔJ¡°^±>, N∫ůº∫°J¡°^±> oÃ∫°<Ì J®¡t Ÿu Ÿ°w J¡°^±>ů* Ÿu ∫C•w ≤°t°∫d) Fæ $ ∫F NSÕ "<ıŸ y®∏S J¡∑ J¡S°
tu* tF<TÕ b°vtÙ<J¡ıÙ fiu @tÕw[bI°fi, @t°ÕfiC‹™>°fi N°æ≤ oÕÿb≤≈®≈<W J¡° <fib°ÕdI°fi Ju¡ ≈°∫R¡≈

Ÿu bdÕfi <J¡∫° Fæ ∫F J¡Sů≈°∫ Fæ oŸ ∆∫CÃ≈<W Ju¡ π°≤° ÔÆ@ Fůw° Fæ $ ≈FÔu Ÿ°w J¡°^±>ů* Ÿu ∫C•w

≈¥bÕ≤°t°∫d J¡° Zbd N°æ≤ ŸJu¡ NSÕ ∫° ŸJu¡ œuÿ∫ J¡° <bª°≤ <J¡∫° ı°w° Fæ $ ŸŸu „t, Ìt N°<Ì <Ÿ<] N°æ≤ ŸyCd f®Ê J¡° N°≈°ww# I°fi Fůw° Fæ wÌfi∏w≤ tfiC‹∫ <fiyCÕd w[b J¡° N<@J¡°≤Ù

Fůw° Fæ $ bæŸu N<@J¡°≤Ù Ju¡ <ÔÎ FÙ buÌ°∏wbuΩ ≈≤f®Ê≈®<w≈°ÌJ¡ oŸ y®∏S J¡° ≈Ìu„ Fæ $

(N) ZÙ≤°tª∏B<fi<tÕw ŸuwC, ıů ŸuwCf∏@ ≤°tuÿb≤ Ju¡ fi°t Ÿu ≈®<Ÿ] Fæ $ „°˜ tu* <Ô©° Fæ <J¡

≤°tŸuwC J¡° Ì„Õfi J¡≤Ju¡ ıÙb Ju¡ f®ÊFÃ∫° N°<Ì Ÿf ≈°≈ ~¥>¸> ı°wu Fæ* $ "ŸuwCa Â‹x° ŸtCB_∫ f®ÊFÃ∫°a

∆∫≈ůF<w $' ª¥≥<J¡ ≤°tŸuwC Ÿf ≈°≈ů* J¡ů ~C>n°w° Fæ, oŸ<ÔÎ bF tF°yCd„°ÔÙ J¡F° y∫° Fæ $

ŸyÕ - 2]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1 1
f®Ê°ıÙ J¡∑ NU∫CÃS°fi, NP∫Õ, ≈°Ω N°<Ì π°≤° ≈¥ı° J¡∑ $ wÌfi∏w≤ Ÿf ≈®°<d∫ů* Ju¡ <FwæTÙ Nw#

Ÿ[byCdŸ‡≈∏fi (! ) f®Ê°ıÙ tCHŸu J¡Ffiu Ôyu $$11,12$$ Fu tC<fiZu‹™>, ≈<b` <fiÌůÕT

≤°tª¿≤wbdÕfiR¡≈ ≤°t°∫d J¡° N°≤‡˚ J¡≤Ju¡ (∫Ω<≈ N°≈J¡ů <b_w¨w y®∏S J¡∑ ≤ªfi° tu* fn° •Ôu„

Fůy° wS°<≈) ıf wJ¡ ŸJ¡∑ Ÿt°<›w fi Fů wf wJ¡ Ÿu fi ~>ůn ÌÙ<ıÎ, Ÿu Nbÿ∫ FÙ ≈¥≤° J¡≤

±>°<ÔÎ $$13$$ Fu tFTuÕ ıæŸu „Ù|®y°tÙ ıF°ı π°≤° Ì…Ô˘P∫ tF°Ÿ°y≤ Nfi°∫°Ÿ WÙdÕ Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ Ÿf Ôůy oŸ W≤≤°t°∫d π°≤° oŸ ŸaŸ°≤R¡≈ ŸaJ¡¸> (c) Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈° ı°∫u*yu $$14$$ oŸÙ<ÔÎ

Ft°≤° NfiC≤ů@ Fæ, N°≈ Ôůyů* Ju¡ <Fw Ju¡ <ÔÎ oŸ ≤°t°∫d tF°„°˜ J¡ů „Ù|® ≈®J¡°<„w J¡∑<ıÎ $ ∫F

J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ (#) FÙ tæ* ($) N°≈Ju¡ ≈°Ÿ N°∫° Fq≥ $$15$$ ıæŸu sd˚≤ Ju¡ <ÔÎ ıÔ≤°<„ Ÿu ™>Ù

«≥¡ªÙ ÔF≤ ŸÙ sd tu* ıÔ tu* ÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ ˚yb°fig f®Ê° ∫F J¡F J¡≤ ŸÙ sd tu* tu≤u Ÿ

≈<b` N°Zt Ÿu N∏w<FÕw Fů y∫u $$16$$ f®Ê°ıÙ Ju¡ N°fiu ≈≤ tCHu NÃ∫∏w <b_t∫ Fů y∫° S°, oŸ<ÔÎ

Ÿ Ÿt∫ tæ* fiJu¡ b°•∫ J¡° ttÕ fiFÙ* ŸtH ŸJ¡° $ fiJu¡ ªÔu ı°fiu≈≤ tæ*fiu <ªW tu* _b_Sw° ≈®°›w J¡≤ _b_S fC<] Ÿu bF°≥ ≈≤ ¿_Sw ˚≤π°ı Ÿu ≈¥~>° $$17$$ bÃŸ ˚≤π°ı, f®Ê°ıÙ fiu ∫F •∫° J¡F° ?

Ÿu tCHŸu „Ù|® J¡Fů $ tu≤u ∫ů* ≈¥~>fiu ≈≤ ˚≤π°ı fiu tCHŸu <k¡≤ J¡F° # tFTu˘, ˚yb°fig f®Ê° fiu J¡F° <J¡

N°≈fiu ıæŸu ≈FÔu <ªW J¡ů <b„C] J¡≤fiub°Ôu ≤°t°∫d J¡∑ ≤ªfi° J¡∑, oŸ Ÿt∫ ˚Ù bæŸu FÙ Ÿf Ôůyů* Ju¡

<Fw Ju¡ <ÔÎ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ŸtCB Ÿu w°≤fiu Ju¡ <ÔÎ fi°æJ¡°R¡≈ W≤ ≤°t°∫d J¡∑ ≤ªfi° J¡∑<ıÎ $$18,19$$

(≈¥bÕ≤°t°∫d <ªW„C<]ıfiJ¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ÔůJ¡<FwJ¡°≤Ù Fæ, W≤≤°t°∫d tC<•w≈®Ì Fůfiu Ju¡

J¡°≤d ÔůJ¡<FwJ¡°≤Ù Fæ, oŸ<ÔÎ ÔůJ¡ <Fw°SÕÃb Ìůfiů* tu* Ÿt°fi Fæ $)

˚ybfig ! oŸ <bT∫ tu* tu≤Ù ˚Ù ÎJ¡ ≈®°SÕfi° Fæ <J¡ tF°tfi° ≤°tª∏BıÙ, ˚≤w, Ô‚td, „`CPfi,

∫„¿_bfiÙ ŸÙw°, tF°fC<] ≤°t°fiC∫°∫Ù t¿∏`≈C` N°<Ì N∏∫°∏∫ ≈¿≤b°≤ Ju¡ Ôůyů* fiu oŸ ŸaŸ°≤ŸaJ¡¸> tu* <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ ∆∫bF°≤ <J¡∫° ? ŸJ¡ů J¡<F∫u $ fi Ôůyů* fiu NI°fiÙ ıÙb J¡∑ w≤F „ůJ¡∫C•w FůJ¡≤

J¡°Ô∫°≈fi <J¡∫° S° ∫° bu tC•w ıÙb J¡∑ w≤F NŸay ≤Fu Su ?$$20,21$$ ˚ybfig, <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ ∏Fů*fiu Ì…#©t°yÕ J¡° N<wJ®¡td <J¡∫° S°, tCHu ŸJ¡° <b„ÌR¡≈ Ÿu ≈Ìu„ ÌÙ<ıÎ $ tæ* N°æ≤ ŸaŸ°≤ Ju¡ N∏∫
t°fib (N°≈Ju¡ ≈Ìu„Zbd Ÿu J¨¡w°SÕ ıfiw°) Ft Ÿ˚Ù bæŸu FÙ N°ª≤d J¡≤u*yu N°æ≤ bæŸu N°ª≤d J¡≤ ŸaŸ°≤ŸaJ¡¸> Ÿu tC<•w ≈®°›w J¡≤u*yu $$22$$ tF°≤°ı, ˚≤π°ı fiu fnu N°Ì≤ Ju¡ Ÿ°S tCHŸu J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ NfiC≤ů@ <J¡∫° wf tæ* ˚yb°fig f®Ê° J¡∑ N°I°fiCŸ°≤ ŸŸu J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W F…N° $ tæ*fiu (!) ∫Ω<≈ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ÿt∫ f®Ê° tu* ≤ıůyCd J¡∑ N<@J¡w° ≤FwÙ Fæ wS°<≈ Ÿ Ÿt∫ ıywg Ju¡

]°≤ Ju¡ <ÔÎ J¡”d°∫C•w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fitu* Ÿ[byCd J¡∑ ≈®ªC≤w° Fů yoÕ, oŸÙ<ÔÎ ∏Fu* "tF°Ÿ[b'

J¡F° $

(c) "ŸaŸ°≤ŸaJ¡¸>°wg' oŸ N≈°Ì°fi ≈a*ªtÙ Ÿu, <ıŸfiu oŸu ≈°≤ J¡≤ <Ô∫°, ŸJu¡ ŸaŸ°≤ J¡°

NÃ∫∏w <bh~>uÌ Fů ı°w° Fæ, Ÿu <k¡≤ ŸaŸ°≤≈®°<›w fiFÙ* FůwÙ, ∫F Ÿ¥<ªw Fůw° Fæ $

(#) ˚°b ∫F Fæ <J¡ ˚≤π°ı Ju¡ π°≤° N°Ìu„ ∫° Ÿ∏Ìu„ ˚uı° ı° ŸJ¡w° S°, ≈≤ ∫F tæ*fiu <ªw fiFÙ* ŸtH° $ J¡°∫Õ J¡∑ yC”w°J¡° º∫°fi ≤©wu F…Î tæ* _b∫a FÙ N°≈Ju¡ ≈°Ÿ N°∫° Fq≥ $

($) ıywg≈¥≠∫ f®Ê° $

1 2

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

J¡F° # bÃŸ ˚≤π°ı, ıů wCtfiu tCHŸu ≈¥~>° Fæ, Ÿu tæ* <b_w°≤ Ÿu wCtŸu J¡Fw° Fq≥, Ÿ°b@°fi FůJ¡≤

ŸCfiů $ Ÿu ŸCfifiu Ÿu wC‡F°≤° N°Ãtw[b J¡° NI°fiR¡≈ tÔ Ìq≤ Fů ı°∫uy° N°æ≤ tfi J¡∑ b¨<W <fitÕÔ

Fů ı°∫uyÙ $$23,24$$ tF°twu ˚≤π°ı, J¡tÔfi∫fi ≤°t Ÿ‡≈¥dÕ <bT∫ů* J¡ů <tØ∫° ŸtH J¡≤ fitu*

N°Ÿ<•w J¡° Ã∫°yJ¡≤ ıæŸu ÔůJ¡∫°`° J¡° <fib°ÕF J¡≤fiu Ÿu ŸC©Ù F…Î Su, wCt ˚Ù bæŸu FÙ ∆∫bF°≤ J¡≤ů, bæŸ° J¡≤fiu Ÿu ŸC©Ù Fů ŸJ¡ůyu $$25$$
tF°tfi° Ô‚td, ˚≤w, „`CPfi, J¡°æ„v∫°, ŸC<t`°, ŸÙw°, Ì„≤S Îba ≤°t Ju¡ <t` J¨¡w°˜ N°æ≤

N<b≤ů@, ≈C≤ů<Fw b<Ÿ‹™>, b°tÌub, ∫u Ÿ˚Ù ≈≤tI°fiÙ Su $ ≤°tª∏BıÙ Ju¡ @¨<‹¸>, ı∫∏w, ˚°Ÿ, ŸÃ∫

NS°Õwg ŸÃ∫b•w° <bı∫, <b˚ÙTd, ŸCTud, FfiCt°fig N°æ≤ ŸCy®Ùb J¡° Nt°Ã∫ o∏B<ıwg ∫u N°™> t∏`Ù

˚Ù tF°tfi°, <ıwu¿∏B∫, ŸtÌ„ÙÕ, <bT∫ů* tu* N°Ÿ<•w Ÿu ≤<Fw, ≈®°›w ≈®°≤Æ@ J¡tůÕ Ju¡ fi°„ J¡∑ ≈®wÙs°

J¡≤fiub°Ôu Îba ıÙb∏tC•w Su $ Fu bÃŸ ˚≤π°ı, ∫u Ôůy <ıŸ ≈®J¡°≤ N°æ≤ <ıŸ ˚°b Ÿu ZC<w N°æ≤ _t¨<w tu* J¡Fu y∫u Fůt, Ì°fi N°<Ì Z°æw-_t°wÕ J¡tÕ, N°Ì°fi, ≈®Ì°fi N°<Ì Ô°æ<J¡J¡ Ÿf ∆∫bF°≤ N°æ≤ o‹¸><ª∏wfi N°<Ì <b<Fw J¡tÕ J¡° NfiC‹™>°fi J¡≤wu Su, wCt ˚Ù ∫<Ì bæŸu FÙ J¡≤ ŸJ¡ů, wů wCt ˚Ù Nfi°∫°Ÿ ŸaŸ°≤R¡≈Ù

ŸaJ¡¸> Ÿu tC•w Fů ı°Nůyu $$26-30$$ N<@J¡ •∫° J¡Fq≥, ÃJ¨¡‹¸> I°fifÔ Ÿu ∫C•w ∆∫<•w N≈°≤

ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ tu* <y≤fiu ≈≤ ˚Ù oŸ ≈≤t ∫ůy J¡ů ≈®°›w J¡≤ o‹¸><b∫ůy Ÿu Ã≈∏fi „ůJ¡, Ì…#©, ÌÙfiw°

N°<Ì ŸaJ¡¸>ů* Ÿu tC•w Fů J¡≤ <fiÃ∫ w¨›w Fů ı°w° Fæ $$31$$

Ì¥Ÿ≤° ŸyÕ Ÿt°›w
wÙŸ≤° ŸyÕ

Âÿ∫ Ju¡ t°ıÕfi Ju¡ ≈°∫, b°Ÿfi°˚uÌ-<fiR¡≈d ≈¥bÕJ¡ fiJu¡ Ôsd wS° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ wÙSÕ

∫°`° J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $
ıæŸu ıÙb∏tC•w ZÙ≤°tª∏B N°<Ì fiu ∆∫bF°≤ <J¡∫° S° bæŸu FÙ wCt ˚Ù ∆∫bF°≤ J¡≤ů, ÎuŸ° ≈¥bÕ ŸyÕ
tu* J¡F° $ ˚≤π°ı ıÙb∏tC•w¿_S<w J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ J®¡t Ju¡ bdÕfi Ju¡ Zbd π°≤° FÙ ZÙ≤°tıÙ J¡∑
ıÙb∏tC•w¿_S<w-≈®°<›w Ju¡ ≈°∫ J¡∑ <ıI°Ÿ° J¡≤wu F…Î ≈¥~>wu Fæ* $

˚≤π°ı fiu J¡F° # Fu f®Êfig, N°≈ ≤°tª∏BıÙ J¡∑ J¡S° J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ıÙb∏tC•w J¡∑ ¿_S<w J¡° NS°Õwg Ôsd N°æ≤ Ô°æ<J¡J¡-bæ<ÌJ¡ ∆∫bF°≤ J¡° bdÕfi J¡∑<ıÎ, ŸJ¡° Zbd J¡≤Ju¡ tæ* ≈≤t ŸC©Ù

Fů«≥¡y° (!) $$1$$

(!) ¸>ÙJ¡°J¡°≤ů* fiu oŸ ÿÔůJ¡ Ju¡ N°æ≤ ≈®J¡°≤ Ÿu ˚Ù NSÕ <J¡∫u Fæ* $ ıæŸu Fu f®Êfig, ZÙ≤°tª∏BıÙ

J®¡t Ÿu ıÙb∏tC•w F…Î Su, ÎuŸÙ J¡v≈fi° J¡≤ tCHŸu ≈FÔu Ÿu J¡<F∫u, <ıŸ J®¡t Ÿu tæ* <fiÃ∫ ŸC©Ù Fů«≥¡ $

NSb° Ÿab°Ì-J¡S° tu* ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ≈FÔu Ÿu ≈®ÿfiJ¡w°Õ N°æ≤ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡ů b•w° ffi°J¡≤ ıæŸu ZC<w ıfiJ¡ N°æ≤ ∫°Ibv•∫ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤Ju¡ _b∫a FÙ Ÿab°ÌR¡≈ Ÿu w[b J¡° fů@ J¡≤°wÙ Fæ bæŸu FÙ

N°≈ ˚Ù tCHu w[bI°fi J¡≤°oÎ $ oŸ ≈®J¡°≤ w[bIR¡≈ Ÿu J¡¿v≈w Ì„≤S N°<Ì J¡∑ ≈¥bÕ≤°t°∫d tu*
t¥i>ª∫°Õ N°æ≤ tC<•w J¡° N˚°b Ìu©fiu Îba <fiÃ∫tC•w ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ "w_∫ F fi Ìub°ÿª fi°˚¥Ã∫°
oÕ„wu' oÃ∫°<Ì ZC<w Ÿu <b”] „°≈t¥ÔJ¡ NIÃb N°<Ì Ju¡ bdÕfi Ÿu ˚Ù J¡ůoÕ s<w fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ıæŸu

ŸyÕ - 3]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1 3

˚≤π°ı Ju¡ ∫ů* ≈¥~>fiu ≈≤ tF<TÕ b°vtÙ<J¡ıÙ ıÙb∏tC<•w J¡° Ôsd, _bR¡≈, Ÿ°@fi N°æ≤ k¡Ô
π°≤° ıÙb∏tC•w¿_S<w J¡° <b_w°≤ J¡≤fiu J¡∑ oh~>° Ÿu ŸC©≈¥bÕJ¡ I°fi Fůfiu Ju¡ <ÔÎ ≈FÔu Ÿasu≈ Ÿu tC<•w J¡° Ôsd N°æ≤ _bR¡≈ <Ì©Ô°wu Fæ* $

ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ˚≤π°ı, ıæŸu ˚®tb„ ”≈≤<Fw N°J¡°„ tu* fiÙÔu, ≈ÙÔu N°<Ì ≤ayů*

J¡° ˚°fi Fůw° Fæ bæŸu FÙ NI°fib„ f®Ê tu* ıywg J¡° ˚®t Fůw° Fæ $ oŸ<ÔÎ ≈®t°d N°æ≤ NfiC˚b Ÿu tæ*fiu

<fiÿª∫ <J¡∫° Fæ <J¡ fiÙR¡≈ N°J¡°„ tu* fiÙÔu, ≈ÙÔu N°<Ì ≤ayů* J¡∑ ˚°≥<w f®Ê tu* J¡¿v≈w NÃ∫∏w NŸ‡˚°<bw ıywg J¡° Ÿt¥Ô N<bΩ° N°æ≤ ŸJu¡ Ÿa_J¡°≤ Ju¡ fi°„ π°≤° ıæŸu <k¡≤ _t≤d FÙ fi Fů Ÿ

≈®J¡°≤ <b_t≤d Fůfi° FÙ ŸfŸu ÃJ¨¡‹¸> tC<•w J¡° Ôsd N°æ≤ _bR¡≈ Fæ (c) $$2$$

≈¥bÕ ÿÔůJ¡ tu* tC<•w Ju¡ Ôsd N°æ≤ _bR¡≈ _b°fiC˚b<Ÿ] <Ì©Ô°∫u, fiJ¡° NfiC˚b Ftu* •∫ů* fiFÙ*

Fůw° ? ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

˚≤π°ı, ıf wJ¡ Âÿ∫ Ju¡ NÃ∫∏w N˚°b J¡° I°fi fiFÙ* Fůw° NS°Õwg Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ ≈®≈*ª

˚®°¿∏wJ¡¿v≈w Fæ, NwÎb NÃ∫∏w NŸwg Fæ, ∫F I°fi ıf wJ¡ Â»w°≈¥bÕJ¡ fiFÙ* Fůw° wf wJ¡ J¡ůoÕ ˚Ù

<J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ tC<•w Ju¡ Ôsd N°æ≤ _bR¡≈ J¡° I°fi ≈®°›w J¡≤fiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg Ju¡ N<@‹™>°fi ≈®Ã∫y<˚∏fi N°Ãtw[bJu¡ Ÿ°s°wg Ÿu FÙ Âÿ∫ J¡° NÃ∫∏w f°@ Fů ŸJ¡w° Fæ $ oŸ<ÔÎ

N<bŸab°ÌÙ N°ÃtI°fi J¡ů ≈°∫ Ÿu ≈®°›w J¡≤ů $$3$$

ŸJ¡∑ ≈®°<›w J¡° •∫° ≈°∫ Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
bÃŸ, oŸ ∫ůyb°<Ÿ‹™>R¡≈ „°˜ Ju¡ I°w Fůfiu ≈≤ •w I°fi NŸ‡˚b fiFÙ* Fæ, f¿vJ¡ Ÿa˚b FÙ

Nfi°<Ì ıÙb J¡ů f®Ê N˚uÌ fů@ J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ ZC<w tu* f®Ê tu* J¡°∫ůÕ≈°<@≈®bu„ π°≤° N°y∏wCJ¡ ıÙb˚°b J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ yoÕ Fæ bæŸu FÙ ∫F°≥ ≈≤ ˚Ù ŸtHfi° ª°<F∫u, oŸ<ÔÎ J¡ůoÕ <b≤ů@ fiFÙ* Fæ$

(c) ∫Ω<≈ ≈≤ůsI°fiÙ J¡ů ˚Ù ŸCTC<›w tu* N°æ≤ <fi<bÕJ¡v≈¡Ÿt°<@ tu* Âÿ∫ J¡° <b_t≤d Fůw°

Fæ wS°<≈ bF <b_t≤d ≈Cfi#_t≤d fiFÙ* Fæ NS°Õwg Ÿu ŸCTC<›w N°æ≤ Ÿt°<@ Ju¡ Nfi∏w≤ <k¡≤ f®Ê
tu* ıywg J¡° ˚®t Fůw° Fæ $ NSb° ≈Cfi#_t≤d J¡° NSÕ "≈Cfi# _t∫Õwu&fiufi - <k¡≤ <ıŸŸu _t≤d <J¡∫°
ı°∫' oŸ ∆∫CÃ≈<W Ÿu N∏w#J¡≤d Fæ $ •w N∏w#J¡≤d <ıŸtu* fiFÙ* Fæ ÎuŸ° <b_t≤d-_t≤d J¡°

N˚°b $ ∫F πæw Ju¡ ≈®<w˚°Ÿt°` Ju¡ N˚°b J¡° ≈Ôsd Fæ $ NSb° <b_t≤d Ju¡ Ÿt°fi <b_t≤d

∫F NSÕ Fæ $ ıæŸu <b_t¨w <bT∫ J¡∑ NfiC˚bJ¡w°Õ Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù ≈®wÙ<w fiFÙ* FůwÙ bæŸu FÙ ªæw∏∫

Ju¡ ≤Fwu F…Î FÙ Âÿ∫ J¡∑ N≈®wÙ<w <b_t≤d Fæ $

„aJ¡° # •∫° ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ Âÿ∫ J¡∑ FÙ ıæŸu Ÿ°a¶∫ů* J¡∑ N<˚tw tC<•w tu* N≈®wÙ<w FůwÙ Fæ bæŸu FÙ N°≈Ju¡ N<˚tw tC<•w tu* ˚Ù N≈®wÙ<w FůwÙ Fæ ? Ÿt°@°fi # fiFÙ*, Ft°≤u tw tu* ıywg ≈≤t°SÕ

ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ, bF f®Ê tu* Nº∫_w Fæ $ „aJ¡° # bF ˚®t Jæ¡Ÿu Fæ, •∫ů*<J¡ bF Ÿa_J¡°≤ Ÿu ı∏∫ fiFÙ*

Fæ $ Ÿt°@°fi # bF ≈¥bÕ ≈¥bÕ ıywg Ju¡ ∆∫bF°≤ Ÿu Ã≈∏fi Ÿa_J¡°≤ Ÿu ı∏∫ Fæ $ „aJ¡° # ÌůT Ÿu Ã≈∏fi fi Fůfiu N°æ≤ N<@‹™>°fi„¥∏∫ Fůfiu Ÿu bF ˚®t fiFÙ* Fæ $ Ÿt°@°fi # ıæŸu Ìq≤Ãb N°æ≤ N<bª°≤R¡≈ ÌůT

Ÿu N°J¡°„ tu* fiÙÔu ≤ay J¡° ˚®t Fůw° Fæ bæŸu FÙ N<bΩ°R¡≈ ÌůT Ÿu f®Ê tu* ıywg J¡° ˚®t Fůw° Fæ $

Âÿ∫ J¡° N°Ã∫¿∏wJ¡ h~>uÌ tC<•w J¡° Ôsd Fæ N°æ≤ N°Ã∫¿∏wJ¡ Âÿ∫<bfi°„ Ÿu ≈Ô<sw <ª∏t°`
tu* Nb_S°fi tC<•w J¡° _bR¡≈ Fæ, ∫F <fi‹J¡TÕ <fiJ¡Ô° $

1 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

Fæ $ oŸ œuÿ∫ Ÿu FÙ oŸ y®∏S J¡° <fit°Õd N°≤‡˚ <J¡∫° Fæ $ ∫<Ì wCt ıf wJ¡ w[b J¡° <fidÕ∫ fi Fů, wf wJ¡ ˚<•w N°æ≤ Z]° Ju¡ Ÿ°S oŸJ¡° Zbd J¡≤ů, wů Nbÿ∫ FÙ wC‡Fu* w[bI°fi ≈®°›w Fůy°, N∏∫S° J¡Ì°<≈ ˚®t J¡° Ÿa„ů@fi fiFÙ* Fůy° $ ˚®tŸa„ů@fi F…Î <ffi° w[bI°fi Fů FÙ fiFÙ* ŸJ¡w° $$4$$

•w NSÕ J¡ů FÙ N<@J¡ <b„Ì J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $

Fu Nfi|, ∫F ıywg b_wCw# <tØ∫° Fæ, ∫F N°J¡°„ tu* fiÙÔu, ≈ÙÔu N°<Ì ≤ayů* J¡∑ ˚°≥<w N°≈°ww#

ŸÃ∫-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, <J¡∏wC oŸ y®∏S tu* Ì<„Õw <bª°≤ Ÿu ŸFı tu* FÙ ∫F NŸwg (<tØ∫°) Fæ, ∫F

≈®wÙw Fů ı°w° Fæ $$5$$

"NfiC˚¥∫wu' oŸŸu •w NfiC˚b •∫° N°Ãtªæw∏∫ FÙ Fæ ∫° N∏∫ Fæ ? N∏∫ wů Fů fiFÙ* ŸJ¡w°,

•∫ů*<J¡ <ªwg Ÿu N∏∫, ın N°æ≤ <bT∫ Fůfiu Ÿu, NfiC˚b Ju¡ ∫ůÀ∫ fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì N°Ãt° FÙ NfiC˚b Fæ, wů bF ≈FÔu FÙ <bΩt°fi Fæ, <k¡≤ „°˜ J¡∑ •∫° N°bÿ∫J¡w° ? ÎuŸÙ „*J¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫Ω<≈ N°Ãt° FÙ NfiC˚b Fæ wS°<≈ bF Âÿ∫ Ju¡ Ÿ°S Ÿ<‡t<Ôw Fæ, Nw# ŸJ¡° NfiC˚b fiFÙ*

Fůw°, <J¡∏wC tfi J¡∑ b¨<WR¡≈ N°Ãtw[bŸ°s°ÃJ¡°≤R¡≈ fů@ π°≤° N<bΩ° J¡° fi°„ Fůfiu Ÿu N<bΩ°ı∏∫

Âÿ∫ wÙfiů* J¡°Ôů* tu* ˚Ù fiFÙ* Fæ, NS°Õwg bF t°∫°bÙ J¡∑ t°∫° Ju¡ Ÿt°fi wÙfiů* J¡°Ôů* tu* <tØ∫° Fæ $ ıů

ŸJ¡° B‹¸>° Fæ bFÙ ŸÃ∫ Fæ $ ∫F Ÿwg N°Ãt° FÙ ŸbÕ` <b≤°ıt°fi N°æ≤ ≈®J¡°„t°fi Fæ $$6$$

ªæw∏∫_bR¡≈ N°Ãt° Ju¡ <Ÿb° ıů JC¡~> <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bF Ÿf ın NwÎb N°Ãt° tu* J¡¿v≈w N°æ≤

<tØ∫° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Âÿ∫ b_wC J¡° t°ıÕfi NS°Õwg N¿_wÃb≈¿≤F°≤ Fů ı°∫, wů <fiÃ∫<Ÿ] N°ÃtR¡≈

˚Ù ≈≤t<fib¨Õ<W (<fib°Õd fi°tJ¡ tůs) Ÿ I°fi Ÿu Ã≈∏fi-ŸÙ FůwÙ Fæ $ •w b¨<W Ÿu F…N° Ju¡bÔ

_bR¡≈˚¥w NfiC˚b „°˜ J¡° k¡Ô Fæ, ∫F ˚°b Fæ $

N∏∫ „°˜ů* tu* Ì<„Õw ≈°∫ů* Ÿu FÙ tC<•w •∫ů* fi Fů ?

N∏∫S° ≈¥bůÕ•w ≈°∫ J¡° y®Fd fi J¡≤fiu ≈≤ Nfi°<Ì NI°fi Ÿu N∏@u Nfi°Ãt° J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°Ôu „°˜R¡≈Ù y»gi>ů* tu* ™>ůJ¡≤ ©° ≤Fu-≤°y°∏@ ıfiů* Ju¡ ≈wfi Ju¡ J¡°≤d˚¥w ywÕwCv∫ wwg wwg

„°˜ů* π°≤° <fi<ÌÕ‹¸> ≈°∫ů* Ÿu Îu<FJ¡ N°æ≤ ≈°≤Ô°æ<J¡J¡ <bT∫ů* tu* N°Ÿ•w FůJ¡≤ N°ª≤d J¡≤ ≤Fu NwÎb <bT∫ů* Ju¡ ≈˚ůy Ju¡ <ÔÎ f°≤ f°≤ ı∏t y®Fd J¡≤ ≤Fu t¥©ů˘ J¡ů Nfi∏w f®ÊJ¡v≈ů* Ÿu ˚Ù

<fib¨Õ<W (<fib°Õd tůs) fiFÙ* <tÔ ŸJ¡wÙ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ Nfi°<Ì NI°fi J¡∑ I°fi Ÿu N<w¿≤•w Fı°≤ů*

Ÿ°@fiů* Ÿu ˚Ù <fib¨<W fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$7$$

≈°Ÿfi° N°<Ì N∏∫ ≈°∫ů* Ÿu ≈®°›w Fůfiub°Ôu Ÿ°Ôů•∫ N°<Ì N°æ≤ ˚Ù tůs Fæ*, fiŸu <fib¨Õ<W

•∫ů* fiFÙ* FůyÙ ?

Fu f®Êfig, <fi#„uTR¡≈ Ÿu b°Ÿfi°Nů* J¡° (ı∏t Ju¡ fÙıů* J¡°) ıů ≈¿≤Ã∫°y (t¥Ôůh~>uÌ) Fæ, bF

Wt (tC¶∫) (!) tůs J¡F° ı°w° Fæ $ •w tC¶∫ tůs J¡ů N<bΩ°R¡≈ tÔ Ÿu ≤<Fw I°fiÙ FÙ

≈®°›w J¡≤ ŸJ¡wu Fæ*, N∏∫ fiFÙ* $$8$$
b°Ÿfi°Nů* Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ J¡°≤d R¡≈ tfi Ju¡ N¿_wÃb Ÿu <k¡≤ b°Ÿfi°Î≥ ≈æÌ° Fů (!) "tªg' @°wC f∏@fi J¡∑ <fib¨<WR¡≈ NSÕ tu* R¡» Fæ $ b°Ÿfi°Î≥ FÙ tC¶∫ f∏@fi Fæ $ Ÿ°Ôů•∫

N°<Ì tC<•w∫ů* tu* b°Ÿfi°Nů* J¡° fi°„ fiFÙ* Fůw°, oŸ<ÔÎ fitu* tůs„ÆÌ y°æd Fæ $

ŸyÕ - 3]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1 5
ı°∫uyÙ, fiŸu f∏@fi ˚Ù Fůy° ?

Fu f®Êfig, ıæŸu „Ùw Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ <FtJ¡d wC≤∏w yÔ ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ fi‹¸> Fůfiu

≈≤ b°Ÿfi°≈CaıR¡≈ <ªW „Ù|® fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $$9$$
tfi Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ˚Ù _S¥Ô ÌuFR¡≈ f∏@ ffi° FÙ ≤Fuy° ?

ıæŸu <≈≤ů∫u F…Î Ÿ¥‚t Ÿ¥` Ÿu (@°yu Ÿu) tů<w∫ů* J¡° Ÿt¥F ¿_Sw ≤Fw° Fæ bæŸu FÙ ≈*ªtF°˚¥wů* Ÿu ffi° F…N° ∫F „≤Ù≤ b°Ÿfi° Ÿu ©n° Fæ $$10$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈ůÌg|°w Ÿu ÃJ¨¡‹¸> tC<•w J¡° bdÕfi J¡≤ ≈®_wCw ıÙb∏tC<•w J¡ů J¡Ffiu J¡∑ oh~>° Ÿu

ŸJu¡ bdÕfi tu* N≈u<sw b°Ÿfi°πæ<bº∫ (b°Ÿfi° Ìů ≈®J¡°≤ J¡∑ Fæ, ÎuŸ°) J¡Fwu Fæ* $
b°Ÿfi° Ìů ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡FÙ yoÕ Fæ „C] N°æ≤ t<Ôfi $ t<Ôfi b°Ÿfi° ı∏t J¡∑ J¡°≤d Fæ N°æ≤ „C]

b°Ÿfi° ı∏t J¡° fi°„ J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ tůs J¡° Ÿ°@fi Fæ $$11$$
t<Ôfi b°Ÿfi° J¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $
b°Ÿfi° fÙıů* Ju¡ NaJC¡¿≤w Fůfiu tu* NI°fi FÙ ŸCsù Fæ $ NI°fiR¡≈ ŸCsù tu* <ıŸJ¡° J¡Ôub≤ ©¥f

<b„°Ô F…N° Fæ NS°Õwg <bT∫ů* Ju¡ NfiCŸ∏@°fi Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu ©¥f f»Ù F…oÕ, ≤°y-πuT N°<Ì Ÿu b¨<]

J¡ů ≈®°›w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d |fi (<fi<bn) NFaJ¡°≤R¡≈ sù Ju¡ _b°tÙ π°≤° ˚ÔÙ ˚°≥<w ≈°ÔÙ-≈ůTÙ yoÕ

NwÎb „ů<˚w oŸÙ ≈CfiıÕ∏tJ¡°¿≤dÙ (f°≤-f°≤ ı∏t J¡≤°fiub°ÔÙ) b°Ÿfi° J¡ů ≈¿^±>w Ôůyů* fiu t<Ôfi J¡F° Fæ $$12$$

„C] b°Ÿfi° J¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $
ıů ˚¥fiu F…Î fÙı Ju¡ Ÿt°fi NaJC¡≤ Ã≈∏fi J¡≤fiu J¡∑ „<•w Ÿu „¥∏∫ FůJ¡≤ ≤FwÙ Fæ NS°Õwg ≈CfiıÕ∏t J¡∑ Ã≈°ÌJ¡ J¡°≤d fi FůJ¡≤ Ju¡bÔ t°` ≈®°≤Æ@b„ ÌuF N°<Ì J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ ≤FwÙ Fæ NS°Õwg ÌuF@°≤dt°` Ÿu ≈∫Õb<Ÿw FůwÙ Fæ, bF „C] b°Ÿfi° J¡FÙ ı°wÙ Fæ $$13$$
ıæŸu fÙı Ju¡ N∏Ì≤ ≈FÔu Ÿu FÙ <bΩt°fi N°æ≤ Ÿ¥‚t N*JC¡≤ Ÿt∫, ıÔ, <t\>Ù N°<Ì Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu N°<b˚Õ¥w Fů ı°wu Fæ* bæŸu FÙ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ N∏Ì≤ ≈FÔu Ÿu FÙ <bΩt°fi N°y°tÙ ı∏t≈≤‡≈≤° J¡°t, J¡tÕ

N°<Ì <fi<tW Ÿu N°<b˚Õ¥w FůwÙ Fæ, •∫ů*<J¡ NÃ∫∏w NŸwg J¡° ı∏t FÙ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ ÎuŸÙ Nb_S°
tu* w[bI°fi π°≤° N<bΩ°R¡≈Ù sù Ju¡ ıÔ ı°fiu Ÿu ŸJu¡ N∏wyÕw ı∏t°*JC¡≤ J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ ˚Ù N≈fiu

≈®°≤Æ@ Ÿu ≈®<wf] ˚¥fiu F…Î fÙıů* Ju¡ Ÿt°fi Ju¡bÔ ÌuF@°≤dt°` FÙ <ıŸJ¡° ≈®∫ůıfi Fæ ÎuŸÙ ıů b°Ÿfi°

Nb<„‹¸> ≤FwÙ Fæ, bF „C] b°Ÿfi° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $

•w NSÕ J¡ů FÙ _kC¡¸> J¡≤wu Fæ* $

≈CfiıÕ∏t J¡° <fib°≤d J¡≤fiub°ÔÙ „C] b°Ÿfi° ıÙb∏tC•w ≈C”Tů* Ju¡ „≤Ù≤ tu*, ªJ®¡ tu* ˚®td Ju¡

Ÿt°fi, t¨w Ÿa_J¡°≤R¡≈ Ÿu ≤FwÙ Fæ NS°Õwg ÌuF@°≤dR¡≈ J¡°∫Õ Ÿu fitu* ˚Ù b°Ÿfi° Ju¡ N¿_wÃb J¡°

NfiCt°fi Fůw° Fæ $$14$$ ıů Ôůy „C] b°Ÿfi° Ÿu ∫C•w Fæ*, bu FÙ I°wIu∫ (<ı∏Fů*fiu I°w∆∫ ≈Ì°SÕ J¡ů, f®Ê J¡ů ı°fi <Ô∫° Fæ) Fůwu Fæ*, I°wIu∫ FůJ¡≤ bu <k¡≤ ı∏tR¡≈ NfiSÕ Ju¡ ˚°ıfi fiFÙ* Fůwu NS°Õwg Ì…#©˚°ıfi ≈CfiıÕ∏t≈≤ <bı∫ ≈°J¡≤ ıÙb∏tC•w ≈Ì ≈®°›w J¡≤wu Fæ* bu FÙ b°_wb tu* fC<]t°fig J¡Fu ı°wu Fæ* $ (ıÙb∏tC•w J¡° ∫F Ôsd k¡<Ôw F…N° <J¡ <ıŸ b°Ÿfi° J¡∑ w[bI°fi Ÿu ≈CfiıÕ∏t°*JC¡≤ J¡∑ Ã≈°<Ì

1 6

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

„<•w ıÔ yoÕ Fæ ÎuŸÙ b°Ÿfi°t°` Ÿu <ıfiJ¡° „≤Ù≤@°≤d <J¡∫° y∫° Fæ, bu ıÙb∏tC•w ≈C”T Fæ $) (!) $$15$$ Fu tF°t<w ˚≤π°ı, tF°fC<] ZÙ≤°tª∏BıÙ <ıŸ ≈®J¡°≤ ıÙb∏tC<•w ≈Ì J¡ů ≈®°›w F…Î, Ÿu tæ* ıÙb Ju¡ ı≤° N°æ≤ t≤d J¡∑ „°a<w Ju¡ <ÔÎ wCtŸu J¡Fq≥y°, ŸCfiů $ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑

≈≤ttayÔÌ°<∫fiÙ oŸ J¡S° J¡° Zbd J¡≤ů, oŸJu¡ Zbd Ÿu FÙ wCt Ÿ‡≈¥dÕ w[b J¡ů ı°fi ı°Nůyu $$16,17$$ bÃŸ ˚≤π°ı ! ≤°ıÙbÔůªfi ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu yC”JC¡Ô Ÿu Ô°æ¸>J¡≤ JC¡~> <Ìfi

˚°≥<w-˚°≥<w J¡∑ ÔÙÔ°Nů* π°≤° <fi˚Õ∫ FůJ¡≤ N≈fiu |≤ tu* FÙ <fw°∫u $$18$$ wÌfi∏w≤ JC¡~> Ÿt∫
fÙwfiu ≈≤ ıf <J¡ tF°≤°ı Ì„≤S ≈¨<SbÙ J¡° ≈°Ôfi J¡≤wu Su, „ůJ¡≤<Fw ≈®ı° fnu N°fi∏Ì tu* SÙ $

≤°≠∫ J¡∑ ŸC∆∫b_S° Ÿu ≈®ı°Nů* tu* ≠b≤°<Ì ≈Ùn° ˚Ù fiFÙ* SÙ, ˚∫, NJ¡°Ôt≤d N°<Ì N∏∫ ≈Ùn°Nů*

J¡∑ wů f°w FÙ •∫° SÙ ? $$19$$

∫F Ÿ¥<ªw J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ "<byw≠b≤tg' ≈Ì <Ì∫° Fæ $

Ÿ Ÿt∫ tF°yCd„°ÔÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° tfi wÙSÕ N°æ≤ ≈C^∫°Zt Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ NÃ∫∏w ÃJ¡<^™>w F…N° $ ($) $$20$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu ≈C^∫ wÙSů˘ Ju¡ Ì„Õfi J¡° ∫ů* <bª°≤ J¡≤ ZÙ<≈w¨ª≤dů* Ju¡ (ZÙtF°≤°ı Ì„≤S Ju¡) <fiJ¡¸> ı°J¡≤ ıæŸu FaŸ fibÙfi J¡tÔů* J¡° N°Z∫ Ôuw° Fæ bæŸu FÙ <≈w°ıÙ Ju¡ fi©R¡≈Ù Ju¡Ÿ≤

Ÿu ŸC„ů<˚w ª≤dJ¡tÔů* J¡ů y®Fd <J¡∫° $$21$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # <≈w°ıÙ ! wÙSÕ, Ìubt¿∏Ì≤, bfi N°æ≤ N°Ztů* Ju¡ Ì„Õfi Ju¡ <ÔÎ tu≤° tfi NÃ∫∏w ÃJ¡<^™>w Fů ≤F° Fæ $$22$$ tF°≤°ı, tu≤Ù oŸ ≈®St

≈®°SÕfi° J¡ů Ÿk¡Ô (≈¥dÕ) J¡≤fiu J¡∑ J¨¡≈° J¡∑<ı∫u oŸ ŸaŸ°≤ tu* J¡ůoÕ ÎuŸ° fiFÙ* Fæ, ıů ≈®°SÙÕ FůJ¡≤ N°≈Ju¡

≈°Ÿ N°∫° Fů N°æ≤ ŸJ¡∑ N<˚Ô°T° N°≈fiu ≈¥dÕ fi J¡∑ Fů $$23$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ π°≤° ∫ů* ≈®°<SÕw tF°≤°ı Ì„≤S fiu JC¡ÔyC” b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ Ÿ°S ≈≤°t„Õ J¡≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů, <ıfiJ¡∑ ∫F ≈®St

! ıÙb∏tC•w ≈C”Tů* π°≤° <J¡∫u y∫u J¡tÕ J¡° k¡Ô W≤ J¡°Ô tu* ˚ůy ≈æÌ° fiFÙ* J¡≤w° $ oŸÙ <ÔÎ

fiJu¡ Ÿ‡≈¥dÕ J¡tů˘ J¡° ˚ůy π°≤° s∫ Fů ı°w° Fæ $

$ „aJ¡° # oŸ Nº∫°Ãt„°˜ tu* wÙSÕ∫°`° Ju¡ bdÕfi Îba N°yu <J¡∫u ı°fiub°Ôu t¨y∫°bdÕfi J¡° •∫°

Ÿ‡f∏@ Fæ ? ∫<Ì J¡<F∫u <J¡ ∫u ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ FÙ ª¿≤w Fæ*, oŸ<ÔÎ ofiJ¡° ∫F°≥ ≈≤ bdÕfi <J¡∫° y∫°

Fæ, wů ÎuŸÙ Nb_S° tu* ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ı∏t N°<Ì J¡° ˚Ù ∫FÙ* ≈≤ bdÕfi ≈®°›w Fůy° N°æ≤ ZÙ≤°t°∫d

∆∫SÕ Fů ı°∫uy° ? Ÿt°@°fi # "J¡Sů≈°∫°fig <bª°∫Õ' (213) oŸ ÿÔůJ¡ tu* N≈fiu N≈fiu bdÕ N°æ≤

N°Ztů* Ju¡ ∫ůÀ∫ ∫I°<Ì J¡tů˘ Ÿu Ã≈∏fi <ªW„C<] J¡° f®Ê<bΩ°<@J¡°≤ tu* ≈∫ůy Fæ, ÎuŸ° J¡F° Fæ $ ıů Nb_S°, <bΩ° N°<Ì Ÿ°ty®Ù Ju¡ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ∫I N°<Ì J¡° NfiC‹™>°fi J¡≤fiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* Fæ, ŸJ¡°

N°<Ì Ÿu ˚Ù ∫I Ÿu Fůfiub°ÔÙ <ªW„C<] Fůfiu ≈≤ f®Ê<bΩ° tu* N<@J¡°≤ <Ÿ] Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ "Îwu

˚ůt°‡t∫° ∫I°_wÙSÕR¡≈ud <fi<tÕw°#' (∫u _SÔt∫ N°æ≤ ıÔt∫ ∫I wÙSÕR¡≈ Ÿu ffi°∫u y∫u Fæ*) oÃ∫°<Ì
b°•∫ Fæ* $ oŸ f°w J¡ů Ÿ¥<ªw J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ wÙSÕ∫°`° J¡° bdÕfi <J¡∫° $ NwÎb ZÙ≤°tª∏BıÙ tu*
b¨]°b_S° J¡∑ J¡v≈fi° <J¡∫u <ffi° N°Ãt<ıI°Ÿ° J¡° bdÕfi <J¡∫° •w NSÕ J¡∑ Ÿ¥ªfi° tu* J¡ůoÕ N°≈<W
fiFÙ* Fæ $ t¨y∫° J¡° bdÕfi ≈¥bÕÂ‹¸> J¡°æw¥FÔ≈¥dÕ _S°fiů* J¡ů ≈Cfi# Ìu©fiu J¡∑ ÃJ¡^™>° ˚Ù N°Ãt<ıI°Ÿ° tu*
f°@J¡ Fæ, ∫<Ì •w J¡°æwCJ¡ Ju¡ NfiC˚b Ju¡ <ffi° bF ÃJ¡^™>° Ìq≤ fiFÙ* FůwÙ Fů, wů ŸJ¡° NfiC˚b J¡≤Ju¡ FÙ ∫° ŸJ¡∑ NŸ°≤w° Ju¡ <fiÿª∫ π°≤° Ÿ ÃJ¡^™>° J¡ů Ìq≤ J¡≤ ıÙb <fi<bÕPfi Zbd N°<Ì tu*

ŸaÔÀfi Fů, ∫F <b„uTfů@fi Ju¡ <ÔÎ Fæ $ oŸ<ÔÎ ŸJ¡° bdÕfi <ªw Fæ $

ŸyÕ - 4]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1 7

≈®°SÕfi° SÙ, wÙSÕÌ„Õfi Ju¡ <ÔÎ fnu NŸtaıŸ tu* ≈nJ¡≤ NfiCI° Ìu FÙ ÌÙ $$24$$ „C˚ fis` N°æ≤ „C˚ <Ìfi tu* f®°Êdů* π°≤° tayÔ≈°™> J¡≤°J¡≤ Îba tayÔt∫ bu„-˚¥T° Ÿu „≤Ù≤ J¡ů NÔaJ¨¡w J¡≤, N°„Ùb°ÕÌ Ìu ≤FÙ*
t°w°Nů* π°≤° ≈Cfi# ≈Cfi# N°<Ôayfi J¡≤ ©¥f <b˚¥<Tw <J¡∫u y∫u ZÙ≤°tª∏BıÙ ˚°o∫ů*, b<Ÿ‹™> π°≤° ≈®u<Tw

„°˜I f®°Êdů*, J¡<w≈∫ N≈fiu ≈®utÙ Zu‹™> ≤°ıJC¡t°≤ů* Ju¡ Ÿ°S wÙSÕ∫°`° Ju¡ <ÔÎ N≈fiu |≤ Ÿu

<fiJ¡Ôu $$25-27$$ fiy≤ÔÔfi°Nů* Ÿu ˚≥b≤ů* J¡∑ ≈*<•w Ju¡ Ÿt°fi ª*ªÔ fiùů* π°≤° fnu N°Ì≤ Ju¡ Ÿ°S

Ìu©u ı° ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ıf fiy≤ Ÿu <fiJ¡Ôu wů fiy≤b°<Ÿ∫ů* fiu fiJ¡∑ ∫°`° Ju¡ ≈Ôs tu* tayÔ Ju¡

<ÔÎ w¥≤Ù|ůT Ÿu fiJ¡° N<˚fi∏Ìfi <J¡∫° $$28$$ ıæŸu fkÕ¡ J¡∑ H<n∫ů* Ÿu <Ft°Ô∫ N°h~>°<Ìw Fů ı°w°

Fæ bæŸu FÙ y®°tÙd t<FÔ°Nů* Ju¡ ª*ªÔ F°Sů* Ÿu f≤Ÿ°oÕ yoÕ Ô°ı° (@°fi N°<Ì) J¡∑ b¨<‹¸> Ÿu fiJ¡° „≤Ù≤

∆∫°›w Fů y∫° $$29$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ f®°Êdů* J¡ů Ì°fi, Ÿ‡t°fi N°<Ì Ÿu N≈fiu b„ tu* J¡≤wu, ≈®ı°Nů*

Ju¡ N°„Ùb°ÕÌ ŸCfiwu N°æ≤ <Ì„°Nů* Ju¡ N∏w ˚°yů* J¡ů Ìu©wu F…Î yFfi bfiů* tu* ©¥f |¥tu $$30$$ wÌ…≈≤°∏w N<w Zu‹™> N≈fiÙ ≤°ı@°fiÙ J¡ů„Ô Ÿu N°≤‡˚ J¡≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu _fi°fi, Ì°fi, w≈, º∫°fi J¡≤wu F…Î

≈<b`wt fiÌÙw¸>, ≈C^∫ bfi, N°Zt, ıayÔ, Ìu„ů* J¡∑ ŸÙt°Nů* tu* <_Sw ŸtCB N°æ≤ ≈bÕwů* Ju¡ w¸>, ª°≥ÌfiÙ Ju¡ Ÿt°fi _bh~> ZÙ˚°yÙ≤SÙ, fiÙÔ J¡tÔ Ju¡ wCv∫ <fitÕÔ ZÙ∫tCfi°, Ÿ≤_bwÙ, ŸwÔı, <ªfi°f, o≤°bwÙ, Ju¡bÔ budÙ fiÌÙ, J¨¡‹d° Ÿu <tÔÙ F…oÕ budÙ, <fi<bÕ∏º∫°, Ÿ≤∫¥, ªtÕ^bwÙ, <bw_w°, ∆∫°Ÿ, f°F…Ì°, ≈®∫°y, fiæ<tT°≤^∫, @t°Õ≤^∫, y∫°, J¡°„Ù, ZÙ„æÔ, Ju¡Ì°≤fi°S, ≈C‹J¡≤, J®¡t≈®°›w t°fiŸ

Ÿ≤ůb≤, W≤ t°fiŸ, F∫y®ÙbwÙSÕ, N<ÀfiwÙSÕ (≠b°Ô°tC©Ù), tF°wÙSÕ o∏BΩC‡fiŸ≤ N°<Ì ≈C^∫ wÙSÕ, Ÿ≤, ≈C^∫wt fi<Ì∫°≥, fiÌ, w°Ô°f N°<Ì Ju¡ Ÿ°Ì≤ Ì„Õfi <J¡∫u $ _b°tÙ J¡°<wÕJu¡∫, „°Ôy®°tR¡≈Ù F¿≤, ZÙF¿≤ Ju¡ wS° tF°ÌubıÙ Ju¡ ª°æŸ™> _S°fi, N°ÿª∫Õt∫ <b<b@ <b<ª`w°Nů* Ÿu ≈¥dÕ ª°≤ů* ŸtCBů* Ju¡ w¸>,

<b∏º∫°ªÔ N°æ≤ t∏Ì≤°ªÔ Ju¡ Ôw°y¨F (H°<n∫°≥), <Ft°Ô∫ N°<Ì Ÿ°w JC¡Ô ≈bÕw, fnu fnu tF<TÕ∫ů*,

≤°ı<TÕ∫ů*, Ìubw°Nů* N°æ≤ f®°Êdů* Ju¡ ≈<b`wt N°æ≤ tayÔt∫ N°Ztů* Ju¡ fnu N°Ì≤ Ÿu Ì„Õfi <J¡∫u $

ÌqŸ≤ů* J¡° Ÿ‡t°fi J¡≤fiub°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu N≈fiu ˚°o∫ů* Ju¡ Ÿ°S ª°≤ů* <Ì„°Nů* Ju¡ ≈®°∏w˚°yů*

(ŸÙt°Nů*) Îba Ÿ‡≈¥dÕ ≈¨ØbÙ tu* ≈Cfi# ≈Cfi# (≈FÔu Ì„Õfi J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù Ô°æ¸>wu Ÿt∫ <fiJ¡¸> tu* N°∫u F…Î

_S°fiů* tu* J¡°æw¥FÔ Ÿu ∫° fiJ¡∑ N<@J¡ t<Ft° ≈®J¡¸> J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <k¡≤ <k¡≤) ˚®td <J¡∫° $$31-41$$
ıæŸu Ÿ‡≈¥dÕ <Ì„°Nů* tu* <bF°≤ J¡≤ ZÙ<„bıÙ <„bÔůJ¡ tu* (Jæ¡Ô°Ÿ tu*) ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ wwg wwg _S°fiů*
tu* ¿_Sw Ìubw°, <J¡∏fi≤ N°æ≤ tfiC‹∫ů* π°≤° ŸÃJ¨¡w ZÙ≤°tª∏BıÙ oŸ Ÿ‡≈¥dÕ ˚¥t^±>ÔJ¡ů (ı‡f¥πÙ≈R¡≈

≈¨<SbÙ J¡ů) ˚ÔÙ ˚°≥<w Ìu©J¡≤ N≈fiu |≤ N∫ůº∫° Ô°æ¸> N°∫u $$42$$
wÙŸ≤° ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æS° ŸyÕ

ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ wÙSÕ∫°`° Ÿu Ô°æ¸>fiu ≈≤ |≤ tu* <t`ů* J¡° N°fi∏Ì-Ÿt°≤ůF wS°

ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ N°©u¸>ª∫°Õ N°<Ì J¡° bdÕfi $

ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # Fu ˚≤π°ı, fiy≤b°<Ÿ∫ů* fiu ZÙ≤°tª∏B Ju¡ «¡≈≤ ≈C‹≈°aı<Ô∫ů* ≈≤

≈C‹≈°aı<Ô∫°≥ f≤Ÿ°oÕ $ ∫ů* fiy≤b°<Ÿ∫ů* π°≤° ŸÃJ¨¡w ZÙ≤°tª∏BıÙ ıæŸu ZÙt°fig ı∫∏w (o∏B J¡°

1 8

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

≈C`) _byÕ tu* (Nt≤°bwÙ tu*) ≈®bu„ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ N≈fiu |≤ tu* ≈®<b‹¸> F…Î $ wÌ…≈≤°∏w ≈®St ≈®b°Ÿ

Ÿu Ô°æ¸>u F…Î ≤°tıÙ fiu <≈w°ıÙ J¡ů, JC¡ÔyC” b<„‹™>ıÙ J¡ů, ˚°oÕ-f∏@CNů* J¡ů, f®°Êdů* J¡ů, JC¡Ô

Ju¡ fnu-f¥»ů* J¡ů ∫S°∫ůÀ∫ ≈®d°t <J¡∫° $$1,2$$ <t`ů* fiu ˚°o∫ů* fiu, <≈w° fiu N°æ≤ f®°Êdů* fiu ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů f°≤ f°≤ N°<Ôayfi <J¡∫° $ N°<Ôayfi J¡≤fiub°Ôů* Ju¡ ≈®<w ∫S°∫ůÀ∫ N<˚b°Ìfi,

<≈®∫ ˚°Td N°<Ì ŸC∏Ì≤ ∆∫bF°≤ J¡≤fiub°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ FTÕ Ÿu k¥¡Ôu fiFÙ* Ÿt°wu Su $$3$$ tF°≤°ı Ì„≤S Ju¡ |≤ tu* ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ f°≥ŸC≤Ù J¡∑ J¡ůtÔ ºb<fi Ju¡ Ÿt°fi t@C≤ <≈®∫bªfiů* Ÿu N°á°<Ìw F…Î Ôůy ≈≤_≈≤ <Ì„°-<Ì„° tu* |¥tfiu Ôyu $ ∫° FTÕ Ÿu Ã≈∏fi ∆∫°tůF Ÿu ∏Fu* <ÌÀ˚®t Fů y∫°, ∫F

NSÕ Fæ $$4$$ ZÙ≤°tª∏B Ju¡ „C˚°ytfi Ju¡ ≈Ôs tu* N°™> <Ìfi wJ¡ f≤°f≤ N°fi∏Ì≈¥bÕJ¡ ÃŸb Fůw°

≤F° $ •w ÃŸb FTÕ Ÿu ©¥f ≈®Ÿ∏fi Ôůyů* π°≤° <J¡∫u y∫u y‡˚Ù≤ J¡ůÔ°FÔ Ÿu ≈¥dÕ ≤F° $$5$$ wfŸu ZÙ≤°tª∏BıÙ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ Ìu„°ª°≤ů* J¡° o@≤ @≤ bdÕfi J¡≤wu F…Î |≤ tu* FÙ ŸC©≈¥bÕJ¡ ≤Fu $$6$$

ZÙ≤°tª∏BıÙ <fiÃ∫ ≈®°w#J¡°Ô „˙∫° J¡° Ã∫°y J¡≤, <b<@≈¥bÕJ¡ _fi°fi, Ÿ∏º∫° N°<Ì J¡tÕ J¡≤Ju¡

Ÿ˚° tu* fæ™>u F…Î o∏BwCv∫ N≈fiu <≈w°ıÙ J¡° Ì„Õfi J¡≤wu Su N°æ≤ ÎJ¡ ≈F≤ wJ¡ ZÙb<Ÿ‹™> N°<Ì Ju¡

Ÿ°S fæ™>J¡≤ I°fi≈¥dÕ <b<b@ <b<ª` J¡S°Nů* π°≤° fnu N°Ì≤ Ju¡ Ÿ°S ŸÃŸay J¡≤ wÌfi∏w≤ <„J¡°≤

©uÔfiu J¡∑ oh~>° Ÿu, <≈w°ıÙ J¡∑ N°I° ÔuJ¡≤, fnÙ ˚°≤Ù Ÿufi° Ju¡ Ÿ°S bfib≤°F, bfit<FT N°<Ì

Ÿu ˚≤u F…Î bfi tu* ı°wu Su $$7-9$$ bF°≥ Ÿu |≤ Ô°æ¸>J¡≤ _fi°fi N°<Ì J¡tÕ J¡≤ wS° <t` N°æ≤ f∏@CNů*

Ju¡ Ÿ°S ˚ůıfi J¡≤ <t`ů* Ju¡ Ÿ°S ≤°<` <fw°wu Su $$10$$

ZÙ≤°tª∏BıÙ wÙSÕ∫°`° Ÿu Ô°æ¸>J¡≤ Ô‚td N°æ≤ „`CPfi Ju¡ Ÿ°S ≈®°∫# oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ <Ìfiª∫°Õ

J¡≤wu F…Î <≈w°ıÙ Ju¡ |≤ tu* ŸC©≈¥bÕJ¡ ≤Fwu Su $ Fu ˚≤π°ı, ZÙ≤°tª∏BıÙ ≤°ı°Nů* Ju¡ ∫ůÀ∫ ∆∫bF°≤

Ÿu tfiůF≤, Ÿ≠ıfiů* Ju¡ <ªW J¡ů ª°≥ÌfiÙ Ju¡ Ÿt°fi N°fi∏Ì Ìufiub°ÔÙ, ÿÔ°|fiÙ∫ Îba Nt¨wBb Ju¡

Ÿt°fi ŸC∏Ì≤ ªu‹¸>° Ÿu J¡°Ô∫°≈fi J¡≤wu Su $$11,12$$

ª°æS° ŸyÕ Ÿt°›w

≈°≥ªb° ŸyÕ

ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju „≤Ù≤ tu* J¨¡„w° N°<Ì, bæ≤°À∫ N°<Ì N°æ≤ ≤°ı° π°≤° ŸJu¡ J¡°≤d J¡∑ <ıI°Ÿ°
wS° ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ W≤ J¡° ≈J®¡t $
oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ <ªW„C<] Ju¡ <ÔÎ Ÿ°@fi˚¥w <Ìfiª∫°Õ J¡° bdÕfi J¡≤ ŸJu¡ k¡ÔR¡≈
bæ≤°À∫ J¡∑ Ÿ°@fiŸ°ty®Ù J¡ů J¡Ffiu J¡∑ oh~>° Ÿu ≈J®¡t J¡≤wu Fæ* $
b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # Fu ˚≤π°ı, wÌfi∏w≤ <J¡ŸÙ Ÿt∫ ıf <J¡ ≤°tª∏BıÙ Îba ≤°t°fiC∫°∫Ù

Ô‚td N°æ≤ „`CPfi Ju¡ ≈¥≤u ŸůÔF bTÕ Ju¡ Fůfiu tu* JC¡~> tFÙfiů* J¡∑ J¡Ÿ≤ SÙ, ˚≤w ŸÌ° N≈fiu fi°fi° Ju¡

|≤ tu* N°fi∏Ì≈¥bÕJ¡ ≤Fwu Su N°æ≤ tF°≤°ı Ì„≤S ŸCª°”R¡≈ Ÿu oŸ Ÿ‡≈¥dÕ ≈¨<SbÙt^±>Ô J¡° ≈°Ôfi J¡≤wu Su N°æ≤ tF°≈®°I Îba ≈≤°t„Õ J¡≤fiu tu* JC¡„Ô≤°ı° ≤°ı≈C`ů* Ju¡ <bb°F Ju¡ <ÔÎ ˚Ù ≈®<w<Ìfi t¿∏`∫ů*

Ju¡ Ÿ°S ≈≤°t„Õ J¡≤wu Su $ wÙSÕ∫°`° J¡≤ ªCJ¡fiu ≈≤ N≈fiu |≤ tu* FÙ ¿_Sw ZÙ≤°tª∏BıÙ ıæŸu „≤ÌgM¡wC
tu* <fitÕÔ w°Ô°f <Ìfi-≈≤ <Ìfi Ÿ¥©w° ı°w° Fæ bæŸu FÙ <Ìfi-≈≤ <Ìfi J¨¡„ Fůfiu Ôyu $ ıæŸu ˚®t≤≈a<•w

ŸyÕ - 6]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1 9

Ÿu ∫C•w ≈°J¡°b_S° tu* N<@J¡ <©Ô° F…N° Ÿku¡Ì J¡tÔ ≈ÙÔ° Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ≤°ıJC¡t°≤ J¡°

<b„°Ô fiùů* Ÿu ∫C•w tC© ≈ÙÔ° ≈n y∫° $ J¡≈ůÔ tu* F°S ≤•©u F…Î N°æ≤ ≈µ°Ÿfi Ÿu fæ™>u ZÙ≤°tıÙ ŸÌ°

<ª∏w° Ÿu y®_w ªC≈ª°≈ N°æ≤ <fiÿªu‹¸> ≤Fwu Su $ fiJ¡° „≤Ù≤ J¨¡„ Fů y∫° S°, <ª∏w° ∏Fu* fiFÙ* ~>ůnwÙ

SÙ, bu ŸÌ° Ì…#©Ù N°æ≤ Ì°Ÿ ≤Fwu Su $ ¿ª`<Ô<©w Ju¡ Ÿt°fi bu <J¡ŸÙ Ÿu JC¡~> fůÔwu ˚Ù fi Su $$1-7$$

≈¿≤ıfiů* Ju¡ f°≤ f°≤ ≈®°SÕfi° J¡≤fiu ≈≤ J¡‹¸> Ÿu _fi°fi, Ÿ∏º∫°b∏Ìfi N°<Ì Nbÿ∫ J¡wÕ∆∫ Ìæ<fiJ¡ J¡tÕ

J¡≤wu Su, fiJ¡° tC©J¡tÔ ‡Ô°fi Fů y∫° S° $$8$$

<b<b@ yCdů* Ju¡ N°y°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ≈¥bůÕ•w <ª∏w° N°<Ì Ÿu ∫C•w Ìu©J¡≤ fiJu¡ ˚°oÕ

Ô‚td N°æ≤ „`CPfi ˚Ù ŸÙ Nb_S° J¡ů ≈®°›w F…Î $$9$$ Ÿ˚Ù ≈C`ů* J¡ů Ì…#©Ù N°æ≤ J¨¡„ Ìu©J¡≤

≤°<fi∫ů* Ju¡ Ÿ°S tF°≤°ı Ì„≤S J¡ů fnÙ <ª∏w° F…oÕ $$10$$ Fu ˚≤π°ı, tF°≤°ı "≈C`, wC‡Fu* J¡°æfi-

ŸÙ fnÙ <ª∏w° Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ fnÙ t@C≤ b°dÙ Ÿu f°≤ f°≤ ≈¥~>wu Su, ≈≤∏wC ≤°tª∏BıÙ fiJ¡ů JC¡~>

˚Ù fiFÙ* fw°wu Su $$11$$ <≈w°ıÙ, tCHu JC¡~> ˚Ù Ì…#© fiFÙ* Fæ, - ∫F J¡FJ¡≤ J¡tÔfi∫fi ZÙ≤°tª∏BıÙ

<≈w°ıÙ J¡∑ yůÌ tu* ı°J¡≤ ªC≈ª°≈ fæ™> ı°wu Su $$12$$ wÌfi∏w≤ tF°≤°ı Ì„≤S fiu "≤°t <J¡Ÿ<ÔÎ

<©∏fi Fæ*' ∫F b•w°Nů* tu* Zu‹™> wS° Ÿ‡≈¥dÕ J¡°∫ů˘ Ju¡ I°w° ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿu ≈¥~>° $$13$$ Ì„≤SıÙ

Ju¡ ∫ů* ≈¥~>fiu ≈≤ <bª°≤ J¡≤ tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu ≤°ı° Ÿu J¡F° # ≤°ıfig, oŸtu* JC¡~> J¡°≤d Fæ, ≈≤

ZÙtfig, N°≈ Ì…#©Ù fi Fů* $$14$$

(∫F°≥ ≈≤ ≤°tª∏BıÙ J¡∑ <ª∏w° J¡° k¡Ô „C˚ Fůy°, ∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ "ZÙtfig' Ÿ‡fů@fi Fæ $) ıæŸu ŸaŸ°≤ tu* ≈¨<SbÙ, ıÔ N°<Ì tF°˚¥w Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ ≈®Ô∫ Ju¡ <ffi° ~>ů¸>u-tů¸>u J¡°≤dů* Ÿu b¨<]

N°æ≤ s∫R¡≈ <bJ¡°≤ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůwu, bæŸu FÙ ŸÃ≈C”T ˚Ù ~>ů¸>u-tů¸>u J¡°≤dů* Ÿu J®¡ů@, <bT°Ì N°æ≤

FTÕ Ju¡ b„Ù˚¥w fiFÙ* Fůwu $$15$$

≈°≥ªb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>™>b°≥> ŸyÕ

<bÿb°<t`ıÙ J¡° N°ytfi, ≤°ı° π°≤° fiJ¡° <b<@bwg ≈¥ıfi wS° M¡<T Ju¡ N°ytfiı<fiw FTůÕBuJ¡ Ÿu

"ıů N°≈ N°I° J¡≤u*yu ŸJ¡° tæ* <b<@bwg ≈°Ôfi J¡R¡≥y°" - ∫ů* ≈®<wI° $
b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # ˚≤π°ı, ıf tC<fib≤ b<„‹™>ıÙ Ju¡ ∫ů* J¡Ffiu ≈≤ ©uÌ∫C•w, Ÿ∏ÌuF<fitÀfi NwÎb Ÿ∏ÌuF Ju¡ <fidÕ∫ Ju¡ <ÔÎ JC¡~> J¡°Ô J¡∑ ≈®wÙs° J¡≤fiub°Ôu tF°≤°ı Ì„≤S t°æfi Fů y∫u Su N°æ≤

≤°ıtFÔ tu* ¿_Sw Ÿ˚Ù tF°≤°<fi∫°≥ Ì°Ÿ FůJ¡≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ ªu‹¸>°Nů* ≈≤ (ªu‹¸>°Nů* π°≤°

fiJu¡ bæ≤°À∫ J¡° J¡°≤d ı°fifiu Ju¡ <ÔÎ) <b„uTR¡≈ Ÿu Ÿ°b@°fi (ŸwJÕ¡) SÙ $ ŸÙ Ÿt∫ ÔůJ¡<b¶∫°w tF<TÕ <bÿb°<t` N∫ůº∫°<@≈<w tF°≤°ı Ì„≤S J¡ů Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ y∫u $ tF°t<w tF<TÕ <bÿb°<t`

ŸÌ° ∫I, ∫°y N°<Ì @tÕ J¡°∫Õ FÙ <J¡∫° J¡≤wu Su $ t°∫°, bÙ∫Õ N°æ≤ fÔ Ÿu ∏tW ≤°sŸů* fiu fiJu¡ ∫I J¡ů ŸbÕS° <bPb_w J¡≤ ±>°Ô° $ ıf bu N<bPfi≈¥bÕJ¡ ∫I Ÿt°›w J¡≤fiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* F…Î wf ∫I J¡∑

≤s° Ju¡ <ÔÎ fiJ¡ů ≤°ı° Ju¡ ≈°Ÿ ı°fiuJ¡∑ oh~>° F…oÕ N°æ≤ ≤°sŸů* Ju¡ <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ J¡<¸>f] tF°wuı_bÙ
tF<TÕ <bÿb°<t` N∫ůº∫° fiy≤Ù tu* ≈F…≥ªu $ bF°≥ ≈F…≥ªJ¡≤ ≤°ı° Ju¡ Ì„Õfi ≈°fiu J¡∑ oh~>° Ÿu ∏Fů*fiu

2 0

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d
π°≤≈°Ôů* Ÿu J¡F° # tF°≤°ı Ÿu „Ù|® ı°J¡≤ J¡Fů <J¡ y°<@≈C` <bÿb°<t` N°∫u F…Î Fæ* $$1-7$$ fiJu¡
bªfi ŸCfiJ¡≤ π°≤≈°Ô ≤°ıtFÔ tu* y∫u $ ≈¥bůÕ•w b°•∫ Ÿu ≈®u¿≤w π°≤≈°Ôů* fiu <bÔ‡f Fůfiu ≈≤ J¡FÙ*
tF<TÕ „°≈ fi Ìu ±>°Ôu*, oŸ ˚∫ Ÿu „Ù|® Ÿ˚°y¨F tu* ı°J¡≤ <bÿb°<t`ıÙ Ju¡ N°fiu J¡° Ÿt°ª°≤ ≈®@°fi

∫<‹¸>@°≤Ù Ÿu J¡F° $ Ÿfiu Ãb≤° Ÿu Ÿ˚°t^±>≈ tu* ≤°ı°Nů* Ju¡ tº∫ tu* <b≤°ıt°fi tF°≤°ı J¡ů ZÙ<bÿb°<t`ıÙ Ju¡ N°fiu J¡° Ÿt°ª°≤ J¡F ŸCfi°∫° $$8,9$$ tF°≤°ı, Œů»Ù ≈≤ ≈®°w#J¡°Ô Ju¡ Ÿ¥∫Õ Ju¡

Ÿt°fi wuı_bÙ, fnu ≈®˚°b„°ÔÙ N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô° Ju¡ wCv∫ ı¸>°ı¥¸> Ÿu ŸC„ů<˚w, ÎJ¡ w≈_bÙ ≈C”T

©nu Fæ*, <ı∏Fů*fiu N≈fiu wuı Ÿu Ÿ ≈®Ìu„ J¡ů- «¡≈≤ ÌæÌÙ›∫t°fi ≈w°J¡° wJ¡ N°æ≤ N°Ÿ≈°Ÿ F°SÙ,

|ůnu, ≈C”T N°æ≤ N°∫C@ů* wJ¡ J¡ů-ŸCbdÕt∫ ffi° <Ì∫° Fæ $ tF<TÕ <bÿb°<t`ıÙ N°∫u Fæ* $ - ÎuŸ° <bfit®
b°dÙ Ÿu tF°≤°ı Ÿu J¡F ≤Fu ≈®@°fi ∫<‹¸>@°≤Ù Ju¡ Ìu©wu FÙ ŸJu¡ bªfi ŸCfiJ¡≤ t¿∏`∫ů* N°æ≤ Ÿ°t∏wů*

Ju¡ Ÿ°S tF°≤°ı ŸCbdÕ Ju¡ <Ÿ*F°Ÿfi Ÿu ™> ©nu F…Î $$10-14$$ NfiuJ¡ ≤°ı°Nů* π°≤° ≈¿≤b¨W b<Ÿ‹™> N°æ≤ b°tÌubıÙ Ju¡ Ÿ°S tF°≤°ı ≈æÌÔ FÙ ıF°≥ ≈≤ <bÿb°<t`ıÙ Su, bF°≥ J¡ů ªÔ <Ì∫u $ ∏Fů*fiu Œů»Ù ≈≤ ©nu F…Î tC<fiZu‹™> <bÿb°<t`ıÙ Ju¡ Ì„Õfi <J¡∫u $$15$$ <bÿb°<t`ıÙ f®ÊbªÕŸg Ÿu N°æ≤ s°`
wuı Ÿu ŸCŸa≈∏fi Su $ fiJu¡ Ì„Õfi Ÿu I°w Fůw° S° <J¡ <J¡ŸÙ <fi<tW Ÿu t°fiů* Ÿ¥∫ÕÌub FÙ ≈¨<SbÙ ≈≤ N°
y∫u Fů* $ fC»°≈u Ju¡ J¡°≤d Ÿku¡Ì N°æ≤ N<@J¡ w≈ J¡≤fiu Ÿu ”s ı¸>°Nů* Ÿu fiJu¡ J¡∏@u i>Ju¡ Su $ NwÎb bu Ÿ∏º∫°J¡°Ô Ju¡ N”d ≈®˚° Ÿu ≤a¿ıw Ÿku¡Ì tu| Ÿu N°h~>°<Ìw ≈bÕw Ju¡ Ÿt°fi ≈®wÙw Fůwu Su $ fiJ¡°

„≤Ù≤ Ÿ°æ‡∫, ŸC∏Ì≤, ÌæÌÙ›∫t°fi (N<@J¡ wuı_bÙ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <ıŸ ≈≤ Â<‹¸> ŸFŸ° fiFÙ* ™>F≤

ŸJ¡wÙ), ≈®˚°b„°ÔÙ, <bfi∫ Ÿu Ÿ‡≈∏fi, ⁄‹¸>≈C‹¸> F°S, ≈æ≤ N°<Ì Nb∫bů* Ÿu ∫C•w N°æ≤ J¡°¿∏wt°fig S° $ fiJu¡ wuı Ÿu fiù N°æ≤ tfi ≈®Ÿ∏fi Fůwu Su, ŸŸu ˚∫ J¡° ˚Ù Ÿaª°≤ Fůw° S°, bF ≈®Ÿ°Ì yCd Ÿu

∫C•w S°, N<@J¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d „≤Ù≤ Ÿu ~>ÔJ¡ ≤F° S° N°æ≤ y‡˚Ù≤ wS° N≈¿≤<h~>∏fi S° $ •w

≈®Ÿ∏fi-y‡˚Ù≤ wuı Ÿu M¡<T J¡∑ J¡°¿∏w NfiC≤*<ıw SÙ $ fiJu¡ F°S tu* <ª≤J¡°Ô Ÿu ≈¿≤y¨<Fw ÎJ¡ ŸC∏Ì≤

N°æ≤ <ªJ¡fi° J¡t^±>ÔC S° $ fiJ¡° <ªW ¿_fiÀ@ N°æ≤ ≈®Ÿ∏fi S° $ fiJ¡° ⁄Ì∫ Ì∫° Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ S°, oŸ<ÔÎ ˚°Td N°<Ì ˚Ù ŸCt@C≤ S° N°æ≤ ≈®Ÿ∏fi Â<‹¸>≈°w Nt¨wwCv∫ S° $ bu <ı@≤ Â<‹¸> ±>°Ôwu Su,

Ÿ w≤k¡ Ju¡ Ôůyů* J¡ů t°fiů* Nt¨w Ju¡ ≤Ÿ Ÿu ŸÙ*ªwu Su $ fiJu¡ J¡∏@u tu* Nb_S° Ju¡ NfiCR¡≈ ∫Iů≈bÙw Su $ fiJ¡∑ ˚°æ*Fu* Ÿku¡Ì N°æ≤ «≥¡ªÙ SÙ* $ Ì„ÕJ¡ů* Ju¡ ⁄Ì∫ tu* NÃ∫∏w N°ÿª∫Õ J¡° Ÿaª°≤ J¡≤ ≤Fu tC<fib≤

J¡ů Ìu©J¡≤ ≤°ı° fiu Ìq≤ Ÿu FÙ fit® FůJ¡≤ ∏Fu* ≈®d°t <J¡∫° $ fitfiu Ÿu ≤°ı° Ju¡ tCJC¡¸> Ÿu t<d∫°≥ ≈¨<SbÙ

≈≤ <f©≤ yoÕ $ ıæŸu Ÿ¥∫Õ o∏B J¡° ≈®Ã∫<˚b°Ìfi J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ <bÿb°<t`ıÙ fiu ˚Ù t@C≤ N°æ≤ Ì°≤
b°dÙ π°≤° N°„Ùb°ÕÌ ÌuJ¡≤ ≤°ı° J¡° ≈®Ã∫<˚b°Ìfi <J¡∫° $$16-25$$ wÌfi∏w≤ b<Ÿ‹™> N°<Ì Ÿ˚Ù
f®°Êdů* fiu _b°yw N°<Ì Ju¡ J®¡t Ÿu N°Ì≤≈¥bÕJ¡ fiJ¡∑ ≈¥ı° J¡∑ $$26$$ tF°≤°ı Ì„≤S fiu J¡F° #

˚ybfig , ıæŸu Ÿ¥∫Õ N≈fiu wuıůt∫ Ì„Õfi π°≤° J¡tÔ Ju¡ w°Ô°fů* ≈≤ NfiCy®F J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ Nfi°∫°Ÿ

≈®°›w N°≈Ju¡ NÌg˚¥w wuıůt∫ Ì„Õfiů* Ÿu Ft Ôůy NÃ∫∏w NfiCy¨FÙw F…Î Fæ* $$27$$ tFTuÕ, ıů Nfi°<Ì

(J¡°≤d≤<Fw), s∫ ≤<Fw N°æ≤ N<bfi°„Ù ≈≤t ≈C”T°SÕR¡≈ ŸC© Fæ, N°≈Ju¡ Ì„Õfiů* Ÿu bF ŸC© tCHu

≈®°›w F…N° Fæ $$28$$ <fi_Ÿ∏ÌuF N°ı Ftfiu ≈C^∫ Ÿu @∏∫ ≈C”Tů* Ju¡ N°yu _S°fi ≈®°›w J¡≤ <Ô∫° Fæ,

•∫ů*<J¡ Ft Ôůyů* Ju¡ œuÿ∫ Ÿu N°≈J¡° „C˚°ytfi F…N° Fæ $$29$$ ∫ů* tF°≤°ı Ì„≤S Ju¡ Ÿt°fi FÙ J¡F

ŸyÕ - 6]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

2 1

≤Fu tF<TÕ N°æ≤ N∏∫ ≤°ı° Ÿ˚°˚bfi tu* N°J¡≤ N°Ÿfiů* ≈≤ fæ™> y∫u $$30$$ tF<TÕ Ju¡ „C˚°ytfi Ÿu

≈®Ÿ∏fibÌfi tF°≤°ı Ì„≤S fiu tF<TÕ J¡∑ w≈_∫°Ÿ‡≈<W (<b≈CÔ w≈) Ÿu ˚∫˚Ùw FůJ¡≤ ÌqŸ≤u Ju¡ π°≤°

NP∫Õ Ju¡ <ÔÎ ıÔ tay°fiu tu* ˚Ù N≈≤°@ J¡∑ Ÿ‡˚°bfi° Ìu©J¡≤ _b∫a ıÔ Ô°J¡≤ ∏Fu* NP∫Õ <Ì∫° $$31$$
tF<TÕ <bÿb°<t` fiu ≤°ı° Ju¡ NP∫Õ J¡ů _bÙJ¡°≤ J¡≤ „°˜ tu* b<dÕw <b<@ Ÿu ≈®Ì<sd° J¡≤ ≤Fu ≤°ı° J¡∑

˚¥¿≤ ˚¥¿≤ ≈®„aŸ° J¡∑ $$32$$ ≤°ı° Ì„≤S π°≤° ≈¥<ıw <bÿb°<t` fnu ≈®Ÿ∏fi F…Î $ fiJ¡° tC©J¡tÔ

<©Ô ™>° $ ∏Fů*fiu ≤°ı° Ÿu fiJ¡∑ wS° ≤°≠∫ Ju¡ <b¿˚∏fi Nayů J¡∑ JC¡„Ô ≈¥~>Ù N°æ≤ ≈¥~>° # N°≈J¡°

≤°ıJ¡ůT wů ≈¿≤≈¥dÕ Fæ ? $$33$$
wÌ∏w≤ tC<fiZu‹™> <bÿb°<t`ıÙ fiu ≈®Ÿ∏fiw°≈¥bÕJ¡ tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ Ÿu <tÔJ¡≤ b<Ÿ‹™>ıÙ J¡∑ ≈¥ı°

J¡∑ N°æ≤ fiŸu ∫S°∫ůÀ∫ fiJu¡ <„‹∫, N°Zt Ju¡ t¨y, ≈sÙ N°<Ì J¡∑ JC¡„Ô ≈¥~>Ù $$34$$ sd ˚≤ Ju¡

<ÔÎ ≈≤_≈≤ <tÔJ¡≤ N°æ≤ ∫S°∫ůÀ∫ ≈¥ı°-ŸÃJ¡°≤ J¡≤ Ÿ˚ÙJ¡ů fnÙ ≈®Ÿ∏fiw° F…oÕ $ bu ≤°ıtFÔ tu*

N≈fiu N≈fiu N°Ÿfiů* ≈≤ fæ™> y∫u $ N°tfiu Ÿ°tfiu fæ™>fiu Ÿu fiJ¡° wuı ≈≤_≈≤ f» y∫° $ bu Ÿf N°≈Ÿ tu*

ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu JC¡„Ô ≈®ÿfi J¡≤fiu Ôyu $ tF°t<w <bÿb°<t`ıÙ Ju¡ N°Ÿfi ≈≤ fæ™>fiu Ju¡ ≈≤°∏w tF°≤°ı Ì„≤S fiu fiJu¡ ª≤d ≈©°≤u, ∏Fu* ÌqŸ≤Ù f°≤ NP∫Õ <Ì∫°, y°∫¡ÌÙ Îba ª∏Ìfi, ≈C‹≈, b˜ NÔaJ¡°≤, Ì<sd°, k¡Ô N°æ≤ w°‡f¥Ô Ÿu fiJ¡∑ ≈Cfi#-≈Cfi# ≈¥ı° J¡∑ $$35-37$$ <b<@≈¥bÕJ¡ ≈¥ıJ¡≤ ≈®Ÿ∏fi<ªW

≈C^∫°Ãt° ≤°ı° fiu F°S ıůn J¡≤ <bÿb°<t`ıÙ Ÿu ∫u b°•∫ J¡Fu # ˚ybfig, t≤d@t°Õ ıÙb J¡ů Nt¨w Ô°˚ Ÿu ıæŸ° ŸC© Fůw° Fæ, ÌÙ|ÕJ¡°Ô J¡∑ Nfi°b¨<‹¸> Ju¡ Nfi∏w≤ b¨<‹¸> Ju¡ Ô°˚ Ÿu <J¡Ÿ°fi J¡ů ıæŸ°

N°fi∏Ì Fůw° Fæ Îba N∏@u J¡ů fi∫fi≈®°<›w Ÿu ıæŸ° FTÕ Fůw° Fæ Ft°≤u <ÔÎ N°≈J¡° „C˚°ytfi bæŸ° FÙ,

ŸŸu ˚Ù f»J¡≤ N°fi∏Ì≈®Ì Fæ $ ≈C`<bFÙfi ∆∫<•w J¡ů @tÕ≈ÃfiÙ Ÿu ≈C`ůÃ≈<W Fůfiu ≈≤ ıæŸ° N°á°Ì

Fůw° Fæ, Ì¿≤B ≈C”T J¡ů _b›fi tu* Â‹¸> @fi J¡° Ô°˚ Fůfiu ≈≤ ıæŸ° N°fi∏Ì Fůw° Fæ, bæŸu FÙ N°≈J¡°

N°ytfi Ft°≤u <ÔÎ ŸC©J¡°≤J¡ Fæ $ tfiC‹∫ <ª≤J¡°Ô Ÿu o¿h~>w t<d, t∏`, NU∫CÌ∫ N°<Ì J¡∑ ≈®°<›w,

<≈®∫wt ˚°oÕ, ≈C` N°<Ì Ju¡ Ÿt°yt N°æ≤ ©ůoÕ yoÕ b_wC Ju¡ Ô°˚ Ÿu ıæŸu N<fibÕªfiÙ∫ N°á°Ì J¡°

NfiC˚b J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ N°≈Ju¡ N°ytfi Ÿu Ftu* N°á°Ì Fů ≤F° Fæ $$38-41$$
f®Êfig, _SÔª≤ tfiC‹∫ N°<ÌJ¡ů N°J¡°„ tu* nfiu Ÿu ıæŸ° N°fi∏Ì Fůw° Fæ, N°æ≤ t¨w ≈C”T Ju¡

≈Cfi# b°<≈Ÿ N° ı°fiu Ÿu ŸJu¡ f°∏@bů* J¡ů ıæŸ° N°fi∏Ì Fůw° Fæ bæŸu FÙ N°≈Ju¡ N°ytfi Ÿu Ftu* N°fi∏Ì

Fů ≤F° Fæ, N°≈J¡° _b°yw Fů $$42$$ tC<fib≤, f®ÊÔůJ¡ tu* ≤Ffi° <J¡ŸJ¡ů ≈®Ù<wJ¡≤ fi Fůy° ? bæŸu FÙ

≈®Ù<wJ¡≤ N°≈J¡° N°ytfi Fæ NS°Õwg ıæŸu f®ÊÔůJ¡ tu* <fib°Ÿ J¡≤fiu J¡∑ ŸfJ¡ů _≈¨F° ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ

N°≈Ju¡ N°ytfi J¡∑ Ÿ˚Ù J¡ů _≈¨F° ≤FwÙ Fæ, tæ* ∫F <fiÿ~>Ô ŸÃ∫ N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥ $$43$$ ˚ybfig, N°≈

≈≤t @°<tÕJ¡ Fæ*, N°≈J¡∑ •∫° N<˚Ô°T° Fæ ? tæ* N°≈J¡∑ •∫° Ÿub° J¡R¡≥ ? f®Êfig N°≈ ŸÃ≈°` Fæ* tu≤u

˚°À∫ Ÿu ∫F°≥ N°∫u Fæ* $ ˚ybfig, N°≈ ≈FÔu ≤°ı<TÕ „ÆÌ Ÿu N<˚<Fw Fůwu Su, oŸ Ÿt∫ w≈_∫° Ÿu f®Ê<TÕÃb J¡ů ≈®°›w F…Î ≈≤tbªÕ_bÙ N°≈ tu≤u ≈≤t ≈¥≠∫ Fæ* $$44,45$$ ıæŸu yay°ıÔ Ju¡ _fi°fi Ÿu tCHu

≈®Ÿ∏fiw° FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ N°≈Ju¡ Ì„Õfi Ÿu ≈®Ÿ∏fiw° F…oÕ Fæ $ •w ≈®Ÿ∏fiw° tu≤u ⁄Ì∫ J¡ů „ÙwÔ J¡≤

≤FÙ Fæ $$46$$ ˚ybfig , N°≈J¡ů fi <J¡ŸÙ b_wC J¡∑ N<˚Ô°T° Fæ, fi <J¡ŸÙ Ÿu ˚∫ Fæ N°æ≤ fi J®¡ů@ FÙ Fæ $

N°≈tu* ≤°y (<bT∫-b°Ÿfi°) ˚Ù fiFÙ* Fæ $ N°<@-∆∫°<@ N°<Ì <b≈<W∫°≥ ˚Ù fiFÙ* Fæ, <k¡≤ ˚Ù N°≈ tu≤u

2 2

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

≈°Ÿ N°∫u Fæ*, ∫F fnÙ N°ÿª∫Õ J¡∑ f°w Fæ $$47$$ Fu w[bI<„≤ůtdu, N°≈Ju¡ „C˚°ytfi Ÿu tæ* <fi‹≈°≈

Fů y∫° Fq≥ $ N≈fiu J¡ů ≈C^∫sù tu* ¿_Sw ŸtH ≤F° Fq≥ NS°Õwg N°≈Ju¡ N°ytfi Ÿu tu≤° y¨F ˚Ù ≈<b` Fů y∫° Fæ $ N<@J¡ •∫° J¡Fq≥, tæ* N≈fiu J¡ů Nt¨wt∫ ª∏Bt^±>Ô tu* <fitÀfi ŸtH ≤F° Fq≥ $$48$$ tCfiu, tCHu

≈®wÙw Fů ≤F° Fæ <J¡ N°≈J¡° „C˚°ytfi Ÿ°s°wg f®Ê J¡° „C˚°ytfi Fæ $ N°≈Ju¡ N°ytfi Ÿu Ã≈∏fi ≈C^∫

Ÿu tæ* ≈<b` F…N° Fq≥, ∫„ N°æ≤ NU∫CÌ∫ Ÿu NfiCy¨<Fw Fq≥ $ N°ı N°≈Ju¡ N°ytfi Ÿu Ã≈∏fi ≈C^∫ Ÿu NfiC≤a<ıw tu≤° ı∏t Ÿk¡Ô Fů y∫° Fæ N°æ≤ tu≤° ıÙbfi Ÿ°SÕJ¡ Fů y∫° Fæ $$49,50$$ ∫F°≥ N°∫u F…Î

N°≈Ju¡ Ì„Õfi J¡≤, ≈¥ı° J¡≤ N°æ≤ ≈®d°t J¡≤, ıæŸu ª∏Bt° J¡ů Ìu©J¡≤ ŸtCB N≈fiu tu* fiFÙ* Ÿt°w°, w¸>ŸÙt° J¡ů Ô°≥|J¡≤ ~>Ô ≈nw° Fæ, bæŸu FÙ tæ* ˚Ù N≈fiu tu* k¥¡Ô° fiFÙ* Ÿt° ≤F° Fq≥ $$51$$ tC<fib≤, N°≈J¡° ıů J¡°∫Õ Fů, <ıŸ ≈®∫ůıfi Ÿu N°≈ N°∫u Fæ*, Ÿu N°≈ <J¡∫° FÙ Ÿt<HÎ, •∫ů*<J¡ N°≈ ŸbÕÌ°
tu≤u t°fifiÙ∫ Fæ $$52$$ y°<@fi∏Ìfi, N≈fiu J¡°∫Õ Ju¡ <bT∫ tu* N°≈ <bª°≤ fi J¡∑<ıÎ $ ˚ybfig, ≈°`˚¥w N°≈Ju¡ <ÔÎ tCHu JC¡~> ˚Ù NÌu∫ fiFÙ* Fæ $ tu≤° J¡°∫Õ <Ÿ] Fůy° ∫° fiFÙ*, oŸJ¡° <bª°≤ N°≈ tw J¡∑<ıÎ $
tæ* N°≈J¡° J¡°∫Õ Ÿ‡≈¥dÕR¡≈ Ÿu @tÕw# J¡R¡≥y° $ N°≈ tu≤u ≈≤t Ìub Fæ $$53,54$$ N°Ãt<bwg tF°≤°ı Ì„≤S π°≤° <bfi∫≈¥bÕJ¡ J¡Fu y∫u ZC<wt@C≤ ŸC<t‹¸> bªfiů* J¡ů ŸCfiJ¡≤ ≈®¶∫°wJ¡∑<wÕ N°æ≤ <b¶∫°w yCdb°Ôu tC<fi≈Cayb <bÿb°<t` ≈≤t ≈®Ÿ∏fiw° J¡ů ≈®°›w F…Î $$55$$

~>™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ°wb°≥ ŸyÕ

≤°ı° J¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤ ZÙ<bÿb°<t`ıÙ J¡° N≈fiu N°ytfi J¡° ≈®∫ůıfi J¡Ffi° wS°

≤°sŸů* Ju¡ <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů t°≥yfi° $
b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # ˚≤π°ı, tF°≤°ı Ju¡ N°ÿª∫Õ≈¥dÕ •w <b_w¨w b°•∫ J¡ů ŸCfiJ¡≤ tF°tC<fi

<bÿb°<t`ıÙ Ju¡ „≤Ù≤ tu* ≤ůt°aª ~>° y∫u $ ∏Fů*fiu ≈CÔ<J¡w FůJ¡≤ ≤°ı° Ÿu J¡F° # tF°≤°ı, ˚¥ÔůJ¡ tu* ÎuŸ°
b°•∫ N°≈Ju¡ FÙ ∫ůÀ∫ Fæ, •∫ů*<J¡ N°≈ tF°ba„ tu* Ã≈∏fi F…Î Fæ* N°æ≤ yC” b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ N°I°J¡°≤Ù

Fæ* $$1,2$$ tF°≤°ı, tæ* ıů J¡Ffi° ª°Fw° Fq≥, ŸJu¡ <bT∫ tu* N°≈ J¡wÕ∆∫ J¡° <fiÿª∫ J¡∑<ıÎ N°æ≤ @tÕ

J¡° ≈¿≤≈°Ôfi J¡∑<ıÎ $$3$$ ≈C”TZu‹™>, tæ* <Ÿ<]Ô°˚ Ju¡ <ÔÎ ∫I N°≤‡˚ J¡≤w° Fq≥ $ ˚ÙTd ≤°sŸ tu≤u

∫I tu* <bPfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ N° ı°wu Fæ* $$4$$ ıf-ıf tæ* ∫I π°≤° Ìubw°Nů* J¡° ˚ıfi ≈¥ıfi J¡≤w° Fq≥
wf wf ≤°sŸ tu≤u ∫I J¡ů <~>∏fi <˚∏fi J¡≤ Ìuwu Fæ* $ tu≤u fF…w f°≤ ∫I N°≤‡˚ J¡≤fiu ≈≤ ≤°sŸ fi°∫J¡ů*
fiu ∫I˚¥<t J¡ů t°aŸ N°æ≤ ≤•w Ÿu ≈°¸> <Ì∫° $ tu≤u ∫Iů* Ju¡ ∫ů* <bPfiů* π°≤° <~>∏fi <˚∏fi Fůfiu ≈≤ tu≤° ÃŸ°F
ı°w° ≤F° $ oŸ f°≤ <k¡≤ tæ*fiu ∫I J¡° N°≤‡˚ <J¡∫° Fæ, ŸJu¡ ≈®wÙJ¡°≤ Ju¡ <ÔÎ N°≈Ju¡ ≈°Ÿ N°∫°

Fq≥ $$5-7$$ ≤°ıfig, J®¡ů@ J¡≤Ju¡ NS°Õwg „°≈Ì°fi π°≤° ŸJ¡° ≈®wÙJ¡°≤ J¡≤fiu J¡∑ tu≤Ù oh~>° fiFÙ* FůwÙ, J¡°≤d <J¡ J®¡ů@≤<Fw FůJ¡≤ FÙ ∫I°fiC‹™>°fi <J¡∫° ı°w° Fæ N°æ≤ J®C¡] F…Î <ffi° „°≈ Ìufi° fiFÙ* ffiw° $$8$$

≤°ıfig , •w tF°∫I Ÿt°≤‡˚ tu* ÎuŸÙ tu≤Ù ∫IÌÙs° Fæ $ N°≈Ju¡ NfiCy®F Ÿu <fi<bÕPfi ∫I Ÿt°›w J¡≤
tF°k¡Ô ≈®°›w J¡R¡≥y°, ÎuŸÙ N°„° Ÿu tæ* N°≈Ju¡ ŸtÙ≈ N°∫° Fq≥ $ ≤°ıfig, tæ* NÃ∫∏w N°wÕ (Ì…#©Ù) N°æ≤

„≤d°SÙÕ Fq≥ , N°≈ tu≤Ù ≤s° J¡∑<ıÎ $ ≈®°<SÕ∫ů* J¡ů <fi≤°„ J¡≤fi° Ÿ≠ıfiů* J¡° <w≤_J¡°≤ Fæ NS°Õwg <w≤_J¡°≤

ŸyÕ - 8]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

2 3

Ju¡ Ÿt°fi ÀÔ°<fiJ¡≤ Fæ $$9,10$$ ≤°ıfig N°≈Ju¡ ≈C` ZÙ≤°tª∏BıÙ tW<Ÿ*F Ju¡ Ÿt°fi ≈≤°J®¡t„°ÔÙ NÃ∫∏w

„ů˚°Ÿ‡≈∏fi, tFu∏B Ju¡ Ÿt°fi „°æ∫Õ Ÿ‡≈∏fi N°æ≤ ≤°sŸů* Ju¡ <bfi°„ tu* Ìs Fæ* $ Ntů| ≈≤°J®¡tb°Ôu J¡°J¡≈s@°≤Ù „¥≤-bÙ≤ N≈fiu ≠∫u‹™> ≈C` ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů N°≈ tCHu ÌÙ¿ıÎ $ tæ* N≈fiu <Ì∆∫ wuı Ÿu ofiJ¡∑

≤s° J¡R¡≥y° $ ∫ů* tu≤u wuı Ÿu ŸC≤<sw bu ∫I Ju¡ <bPbaŸJ¡ ≤°sŸů* Ju¡ <„≤ J¡°¸>fiu Ju¡ <ÔÎ ŸtSÕ Fæ* $$12,13$$
tæ* ˚Ù <fi#ŸÙt ≈®˚°b Ÿu ∫C•w N°æ≤ <b<b@ N˜, „˜ N°æ≤ <bΩ° ÌuJ¡≤ ZÙ≤°tª∏B J¡° J¡v∫°d J¡R¡≥y° $

<ıŸŸu bu wÙfiů* ÔůJ¡ů* tu* ≈¥≠∫ Fů ı°∫u*yu $$14$$ ıæŸu J®C¡] <Ÿ*F J¡ů Ìu©J¡≤ t¨y bfi tu* ≈æÌ° F…Î o¿≤d J¡∑ (w¨d<b„uT J¡∑) Nů¸> tu* ©nu fiFÙ* Fů ŸJ¡wu, bæŸu FÙ bu ≤°sŸ ZÙ≤°t Ju¡ Ÿ°tfiu ©nu fiFÙ* Fů ŸJ¡wu $$15$$ ıæŸu J®C¡] <Ÿ*F Ju¡ <Ÿb° ÌqŸ≤° J¡ůoÕ ıÙb tW F°<S∫ů* Ÿu fiFÙ* Ôn ŸJ¡w°, bæŸu FÙ ZÙ≤°tıÙ

Ju¡ <Ÿb° ÌqŸ≤° ≈C”T fiŸu fiFÙ* Ôn ŸJ¡w° $ ÎJ¡ wů ≤°sŸ FÙ fÔ Ÿu y<bÕw, NÃ∫∏w ≈°≈Ù, ∫C] tu*

J¡°ÔJ¥¡¸>Ÿu ˚Ù N<@J¡ wÙb®, JC¡<≈w ∫t Ju¡ Ÿt°fi N<w Ì°”d Fæ*, Ÿ ≈≤ <k¡≤ bu Fæ* ©≤ ÌqTd Ju¡

ŸubJ¡ $$16,17$$ tF°≤°ı, ıæŸu tu| J¡∑ tCŸÔ°@°≤ b¨<‹¸> J¡ů @¥<Ô J¡d fiFÙ* ŸF ŸJ¡wu, bæŸu FÙ

ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ f°db¨<‹¸> J¡ů ≤°sŸ fiFÙ* ŸF ŸJu*¡yu $$18$$ tF°≤°ı, N°≈ ∫F tu≤° ≈C` Fæ ÎuŸ° ≈®°J¨¡w _fiuF fi J¡∑<ıÎ, •∫ů*<J¡ ŸaŸ°≤ tu* tF°Ãt° ≈C”Tů* Ju¡ <ÔÎ J¡ůoÕ b_wC NÌu∫ fiFÙ* Fæ $ tF°≤°ı, w≈ůfÔ

Ÿu <fi_Ÿ∏ÌuF ı°fiw° Fq≥ N°æ≤ N°≈ ˚Ù tu≤u bªfi Ÿu ı°<fi∫u <J¡ <bPfiJ¡°≤Ù Ÿ‡≈¥dÕ ≤°sŸ t≤u F…Î FÙ Fæ*,

•∫ů*<J¡ tu≤u ŸÂ„ tF°t<w ≈C”Tů* J¡∑ Ÿa<ÌÀ@ <bT∫ tu* ≈®b¨<W FÙ fiFÙ* FůwÙ $$19,20$$ tæ* ı°fiw° Fq≥, tF°wuı_bÙ b<Ÿ‹™>ıÙ ı°fiwu Fæ* N°æ≤ N∏∫°∏∫ tF°Ãt° ˚Ù ı°fiwu Fæ* <J¡ J¡tÔfi∫fi ZÙ≤°tª∏BıÙ tF°Ãt°

(ıÙbů≈°<@ Ÿu N≈¿≤¿h~>∏fi N°Ãt° oÕÿb≤) Fæ*, Ÿ°t°∏∫ ≈C”T fiFÙ* Fæ* $$21$$ ∫<Ì @tÕ, tFW° N°æ≤ ∫„

J¡∑ ≤s° J¡≤fiÙ ª°<FÎ, ÎuŸÙ N°≈J¡∑ b°Ÿfi° Fů, wů tu≤u o¿h~>w J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů tCHu ÌÙ<ıÎ $ ≤°tª∏BıÙ <ıŸ ∫I tu* tu≤u ∫I Ju¡ <bPbaŸJ¡ N°æ≤ ŸbÕ<bPfiJ¡°≤Ù ≤°sŸů* J¡ů t°≤u*yu, tu≤° ∫F

∫I ÌŸ <Ìfi tu* ≈¥≤° Fůy° $$22,23$$ NwÎb Fu tF°≤°ı, oŸ <bT∫ tu* N°≈Ju¡ b<„‹™> N°<Ì t∏`Ù NfiCt<w

≈®Ì°fi J¡≤u* $ fiJ¡∑ NfiCI° Ÿu N°≈ ≤°tª∏BıÙ J¡ů tu≤u Ÿ°S ˚u<ıÎ $$24$$ Fu ≤°|b, N°≈ NbŸ≤I Fæ*, ıæŸu tu≤° ∫F ∫I J¡° NbŸ≤ fÙw fi ı°∫ bæŸ° J¡∑<ıÎ N°≈J¡° J¡v∫°d Fůy°, N°≈ tfi tu* „ůJ¡ J¡ů ıyF
fi ÌÙ<ıÎ $$25$$ Ÿt∫ ≈≤ Sůn° ˚Ù J¡°∫Õ <J¡∫° ı°∫, wů bF fF…w ≈J¡°≤J¡ Fůw° Fæ $ NŸt∫ tu* fF…w

˚Ù ≈J¡°≤ <J¡∫° ı°∫, wů bF <fi‹k¡Ô ı°w° Fæ $$26$$ @t°ÕÃt° tF°wuı_bÙ tC<fiZu‹™> <bÿb°<t`ıÙ

∫ů* @tÕ-NSÕ Ÿu ∫C•w b°•∫ J¡FJ¡≤ ªC≈ Fů y∫u $$27$$ tF°fiC˚°b ≤°ı° Ì„≤S tF<TÕ Ju¡ •w bªfi ŸCfiJ¡≤ ∫C<•w∫C•w W≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ JC¡~> J¡°Ô wJ¡ ªC≈ª°≈ fæ™>u ≤Fu, •∫ů*<J¡ <ıŸJ¡° tfiů≤S ≈¥dÕ fi

<J¡∫° ı°∫ ÎuŸ° @Ùt°fig ≈C”T ∫C<•w∫C•w J¡Sfi Ju¡ <ffi° ŸawůT J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° $$28$$

Ÿ°wb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

N°™>b°≥ ŸyÕ

≤°ı° J¡° ZÙ≤°tª∏BıÙ tu* N<@J¡ _fiuF Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fitu* ∫C] J¡∑ N∫ůÀ∫w° J¡° bdÕfi wS° ≤°bd N°<Ì Ju¡ fÔ J¡ů ı°fiJ¡≤ ≤°ı° Ju¡ <bT°Ì J¡° bdÕfi $
b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # ˚≤π°ı, ≤°ıZu‹™> Ì„≤S <bÿb°<t`ıÙ Ju¡ •w bªfi ŸCfiJ¡≤ ÎJ¡ sd Ju¡

2 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

<ÔÎ <ª`<Ô<©w J¡∑ fi°o˘ <fiÿªu‹¸> Fů y∫u N°æ≤ wÌfi∏w≤ ÌÙfi bªfi J¡Ffiu Ôyu $$1$$ tC<fib≤, J¡tÔfi∫fi ZÙ≤°t N˚Ù ≈¥≤u ŸůÔF bTÕ J¡° ˚Ù fiFÙ* F…N° $ tæ* oŸtu* ≤°sŸů* Ju¡ Ÿ°S ∫C] J¡≤fiu J¡∑ ∫ůÀ∫w° fiFÙ*

Ìu©w° Fq≥ $$2$$ ≈®˚ů, ∫F tu≤Ù ≈¥dÕ ÎJ¡ Ns°æ<FdÙ Ÿufi° Fæ, <ıŸJ¡° tæ* N@Ùÿb≤ Fq≥ $ ŸJ¡ů ÔuJ¡≤ tæ* FÙ

≤°sŸů* Ju¡ Ÿ°S ∫C] J¡R¡≥y° $$3$$ ∫u Ÿ˚Ù Ÿæ<fiJ¡ „¥≤, bÙ≤, ≈≤°J®¡t„°ÔÙ N°æ≤ ≈≤°t„Õ Ìufiu tu* Ìs Fæ* $
tæ* Ÿt≤˚¥<t tu* @fiCT, f°d ÔuJ¡≤ Ÿt_w Ÿæ<fiJ¡ů* J¡∑ ≤s° J¡R¡≥y° $ ıæŸu <Ÿ*F tW F°<S∫ů* Ju¡ Ÿ°S ∫C]

J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ofi „¥≤-bÙ≤ Ÿæ<fiJ¡ů* Ju¡ Ÿ°S tæ* tFu∏B Ÿu f<Ô‹¸> bÙ≤ů* Ÿu ˚Ù ∫C] J¡≤ ŸJ¡w°

Fq≥ $$4,5$$ ZÙ≤°t f°ÔJ¡ Fæ, ∫C] Ÿu <fiw°∏w Nfi<˚I Fæ N°æ≤ Ÿufi° J¡° fÔ°fÔ fiFÙ* ı°fiw° $ oŸfiu N∏w#≈C≤ tu* J®¡∑n° Ju¡ <ÔÎ J¡¿v≈w Ÿay®°t ~>ůnJ¡≤ N∏∫ ≤d˚¥<t fiFÙ* Ìu©Ù Fæ $ fi ∫F Wt „˜ů* Ÿu

∫C•w Fæ, fi Wt N˜ů* Ÿu ∫C•w Fæ N°æ≤ fi ∫C]<bΩ° tu* <fi≈Cd FÙ Fæ $ Ÿt≤˚¥<t tu* NŸa¶∫ „¥≤-bÙ≤ů*

Ÿu Jæ¡Ÿu ∫C] J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F ˚Ù oŸu I°w fiFÙ* Fæ, ∫C]<fi≈Cdw° wů Ìq≤ ≤FÙ $ Ju¡bÔ ∫F ≤°ıJC¡t°≤ů* Ju¡

Ÿ°S ≈C‹≈ů* Ÿu ŸC„ů<˚w fiy≤ů≈bfiů* tu*, Ω°fi Ju¡ JC¡aıů* tu* ≈¿≤˚®td J¡≤fi° wS° ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ ≈C‹≈ů*

Ÿu ∆∫°›w N≈fiu tFÔ Ju¡ N°≥yfi tu* J®¡∑n° J¡≤fi° ı°fiw° Fæ $ N°ıJ¡Ô wů tu≤u Ì…˚°ÕÀ∫ Ÿu <FtŸu J¡tÔ Ju¡

Ÿt°fi J¡tÔbÌfi ZÙ≤°t NÃ∫∏w J¨¡„ N°æ≤ ≈ÙÔ° Fů y∫° Fæ $ bF fi N∏fi ©° ŸJ¡w° Fæ, fi |≤ tu* |¥t-

<k¡≤ ŸJ¡w° Fæ $ ⁄Ì∫yw Ì…#© Ÿu ∆∫°JC¡Ô FůJ¡≤ ªC≈ª°≈ fæ™>° ≤Fw° Fæ $ tC<fiZu‹™>, ŸJu¡ J¡°≤d tæ*, tu≤Ù ≤°<fi∫°≥, tu≤u ŸubJ¡byÕ ŸfJu¡ Ÿf „≤ÃJ¡°Ô Ju¡ tu| Ju¡ Ÿt°fi <fi#Ÿ°≤ Fů y∫u Fæ* $$6-12$$ „≤Ù≤ Ÿu owfi° ŸCJC¡t°≤, Nb_S° Ÿu f°ÔJ¡ tu≤° fhª° Fæ $ Ÿ ≈≤ Ÿu t°fi<ŸJ¡ ≈Ùn° fiu ıJ¡n ≤©° Fæ $ ÎuŸÙ

≈¿≤¿_S<w tu* Ÿu tæ* <fi„°ª≤ů* Ju¡ Ÿ°S Ônfiu Ju¡ <ÔÎ N°≈J¡ů Jæ¡Ÿu Ìq≥ $$13$$

∫<Ì J¡Fu* <J¡ N°≈ wů @tÕ<Ô›ŸC Fæ*, N°≈J¡ů @tÕ<b≤ů@Ù ≈C`_fiuF Ÿu •∫° ≈®∫ůıfi Fæ ? oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $
tCfiÙÿb≤, f°Ô°ayfi° Ju¡ Nay J¡° Ÿay, ŸC@°≤Ÿ J¡° Ÿubfi, ≤°≠∫ J¡° N°<@≈Ã∫ N°<Ì <ıwfiu ≈®J¡°≤

Ju¡ ŸC© Fæ*, fi ŸfJ¡∑ N≈us° tæ* ≈C`_fiuFı<fiw ŸC© J¡ů N<@J¡ tF[b Ìuw° Fq≥ NS°Õwg ≈¥bůÕ•w ŸC© @tÕ

Ju¡ k¡Ô Fæ*, ≈≤ bu ≈C`_fiuFı<fiw ŸC© Ÿu f»J¡≤ fiFÙ* Fæ* $ wÙfiů* ÔůJ¡ů* tu* @°<tÕJ¡J¡ Ôůy ˚Ù ÌÙ|ÕJ¡°Ô tu*

<Ÿ] Fůfiub°Ôu ≈¿≤ZtŸ°º∫ •Ôu„J¡°≤Ù w≈_∫° N°<Ì tF°≤‡˚ů* J¡ů ≈C`_fiuF Ÿu FÙ <fi#Ÿ∏ÌuF J¡≤wu Fæ* $$14,15$$ tC<fiZu‹™>, tfiC‹∫ ≈®°d, @fi-Ÿ‡≈<W N°æ≤ <˜∫ů* J¡ů ~>ůn ŸJ¡wu Fæ*, ty≤ ≈C` J¡ů fiFÙ*

~>ůn ŸJ¡wu, ∫F ≈®°<d∫ů* J¡° _b˚°b Fæ $$16$$ ≤°sŸ fnu J®¥¡≤ J¡°∫Õ J¡≤fiub°Ôu N°æ≤ J¥¡¸> ∫C] tu* Ìs Fæ* $

ZÙ≤°tª∏B fiJu¡ Ÿ°S ∫C] J¡≤u*, ∫F J¡v≈fi° FÙ tu≤u <ÔÎ N<w NŸFfiÙ∫ Fæ $$17$$
tC<fib≤, tæ* ıÙfiu J¡∑ oh~>° J¡≤w° Fq≥, Ôu<J¡fi ≤°tª∏B Ÿu sd˚≤ Ju¡ <ÔÎ ˚Ù <b∫C•w FůJ¡≤ tæ* ıÙ
fiFÙ* ŸJ¡w° $$18$$ ˚ybfig, tCHu Ã≈∏fi F…Î fi°æ Fı°≤ bTů˘ wJ¡ ≈C` J¡∑ J¡°tfi° Ÿw°wÙ ≤FÙ, wÌ…≈≤°∏w fnu J¡‹¸> Ÿu tæ*fiu ofi ª°≤ fu¸>ů* J¡ů Ã≈∏fi <J¡∫° Fæ $$19$$ ofi ª°≤ů* tu* J¡tÔfi∫fi ≤°t ŸbÕ≈®@°fi Fæ,

ŸJu¡ <ffi° ŸJu¡ wÙfi ˚°oÕ ˚Ù fiFÙ* ıÙ ŸJu*¡yu $ <ıŸJ¡ů Ôu ı°fiu Ÿu Nb<„‹¸> wÙfiů* J¡° ˚Ù t≤d Nbÿ∫‡˚°bÙ Fæ, Ÿ ZÙ≤°t J¡ů N°≈ t¨Ã∫CR¡≈ ≤°sŸů* Ju¡ ŸtÙ≈ Ôu ı° ≤Fu Fæ*, wů ª°≤ů* ≈C`ů* Ÿu FÙfi tCHu N°≈ t≤° FÙ ı°<fi∫u $$20,21$$ ª°≤ ≈C`ů* tu* Ÿu ≤°tª∏B Ju¡ «¡≈≤ FÙ tu≤° Ÿb°Õ<@J¡ ≈®ut Fæ, •∫ů*<J¡ bF

ŸbÕ≠∫u‹™> N°æ≤ @t°ÕÃt° Fæ $ oŸ<ÔÎ ≤°t J¡ů N°≈ tw Ôu ı°o∫u $$22$$ tCfiu, ∫<Ì N°≈J¡ů ≤°sŸů* J¡∑

ŸyÕ - 8]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

2 5

Ÿufi° J¡° ŸaF°≤ J¡≤fiu J¡∑ oh~>° Fů, wů tu≤u Ÿ°S tu≤Ù ªwC≤a¿ydÙ Ÿufi° J¡ů Ôu ı°o∫u $$23$$

•w ≤°sŸů* tu* <J¡wfi° fÔ Fæ, bu <J¡ŸJu¡ ≈C` Fæ*, Jæ¡Ÿu ≤Fwu Fæ*, <J¡wfiu Fæ* N°æ≤ fiJu¡ fi°t •∫° Fæ ?

∫F Ÿf _≈‹¸>R¡≈ Ÿu tCHu ŸCfi°o∫u $

Fu f®Êfig, tCHu ∫° <„„C ≤°t J¡ů NSb° tu≤u ª°≤ů* f°ÔJ¡ů* J¡ů J¥¡¸>∫C] tu* <b„°≤Ì fi ≤°sŸů* J¡°

≈®wÙJ¡°≤ Jæ¡Ÿu J¡≤fi° ª°<F∫u N°æ≤ fi Ì…≤°Ãt° ≤°sŸů* Ju¡ Ÿ°S tF°≤d tu* Jæ¡Ÿu ≤Ffi° ª°<FÎ, ∫F ˚Ù
tCHŸu J¡<F∫u $ ∫u ≤°sŸ fnu fÔy<bÕw Fæ* $$25,26$$ Ÿ°s°wg JC¡fu≤ J¡° ˚°oÕ tC<fi <bZb° J¡° ≈C`
tF°fÔ„°ÔÙ ≤°bdfi°tJ¡ ≤°sŸ ŸCfi° ı°w° Fæ $ bF Ì…fCÕ<] ∫<Ì N°≈Ju¡ ∫I tu* <bPfi J¡≤w° Fæ, wů Ft

Ÿ Ì…‹¸>°Ãt° Ju¡ Ÿ°S ∫C] J¡≤fiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* Fæ $$27,28$$ f®Êfig, <J¡ŸÙ Ÿt∫ <J¡ŸÙ ŸtCÌ°∫ tu*

<b≈CÔ fÔ N°æ≤ Ÿ‡≈<W Ÿu Ÿ‡≈∏fi ≈C”T ˚¥wů* tu* Ì∫ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* N°æ≤ J¡°Ô ≈°J¡≤ <bfi°„ J¡ů

≈®°›w Fůwu Fæ* $$29$$ oŸ Ÿt∫ wů Ft Ôůy ≤°bd N°<Ì „`CNů* Ju¡ Ÿ°tfiu ©nu Fůfiu tu* ŸbÕS° NŸtSÕ

Fæ*, ∫F oÕÿb≤Ù∫ <fi∫t FÙ Fæ $$30$$ oŸ<ÔÎ Fu @tÕI, NfiCJ¡‡≈fiÙ∫ tu≤u ≈C` ≈≤ NfiCy®F <J¡<ı∫u N°æ≤

≈®°SÙÕ Ju¡ tfiů≤S J¡ů ≈¥dÕ fi J¡≤ ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d Nv≈ ˚°À∫b°Ôu tCH≈≤ ˚Ù NfiCy®F J¡∑<ı∫u $ N°≈

Ft°≤u ≈≤t Ìub Fæ* $$31$$

N°≈J¡ů ÎuŸ° N@æ∫Õ Jæ¡Ÿu F…N° ? oŸ ≈®ÿfi ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Ìubw°, ÌæÃ∫, y∏@bÕ, ∫s, ≈sÙ, fi°y ∫u Ÿf ≤°bd Ÿu Ônfiu Ju¡ <ÔÎ NŸtSÕ Fæ*, tfiC‹∫ů* J¡∑ wů f°w FÙ •∫° Fæ ? ≤°bd fnu fÔ„°<Ô∫ů* Ju¡ fÔ J¡ů ˚Ù ∫C] tu* F≤ Ôuw° Fæ, ŸJu¡ Ÿ°S Ÿay®°t tu* Ônfiu Ju¡ <ÔÎ Ft ŸtSÕ fiFÙ* Fæ* $ ŸJu¡ ≈Cò∏B<ıwg N°<Ì Ju¡ Ÿ°S ˚Ù Ft fiFÙ* Ôn ŸJ¡wu NSb° ÎuŸu fÔ„°ÔÙ ≤°bd J¡° tu≤u fhªu •∫° J¡≤ ŸJu*¡yu ?$$32,33$$ <ıŸ Ÿt∫ t°∏@°w° N°<Ì ≤°ı°Nů* fiu ı∏t <Ô∫° S°, ∫F J¡°Ô bæŸ° fiFÙ* Fæ $ oŸ Ÿt∫ tu* Ÿ≠ıfi FÙ <fifÕÔ Fæ* $ oŸ Ÿt∫ ∫F ≤|Cba„Ù∫
f°ÔJ¡ (tæ*) fC»°≈u Ÿu <„<SÔ Fů y∫° Fæ NSb° ZÙ≤°tª∏B f¥»ů* J¡∑ ˚°≥<w <„<SÔ Fæ $$34$$ NSb°

∫<Ì N°≈Ju¡ ∫I tu* <bPfi J¡≤fiub°Ô° NŸC≤Zu‹™> t@C≈C` Ôbd Fæ, wů ˚Ù tæ* N≈fiu fu¸>u J¡ů fiFÙ* ı°fiu Ìq≥y° $$35$$ NSb° ∫<Ì ∫t Ju¡ ŸÌ¨„ ŸC∏Ì N°æ≤ ≈ŸC∏Ì Ju¡ ≈C` (t°≤Ùª N°æ≤ ŸCf°F…) N°≈Ju¡ ∫I Ju¡

<bPbaŸJ¡ Fæ*, wů ˚Ù tæ* N≈fiu ≈C` J¡ů N°≈Ju¡ Ÿ°S fiFÙ* ˚uı¥≥y° $$36$$
wC‡F°≤u fi Ìufiu ≈≤ ˚Ù w≈ůfÔ Ÿu ZÙ≤°t J¡ů Nbÿ∫ FÙ Ôu ı°«≥¡y°, ÎuŸ° ∫<Ì <bÿb°<t` J¡Fu*, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
f®Êfig, ∫<Ì ZÙ≤°t J¡ů ıfÌÕ_wÙ Ôu ı°Nůyu, wů Ÿ J¡v≈ tu* N°≈Ÿu tæ* FÙ t°≤° ı°«≥¡y°, t≤u

<ffi° tæ* N≈fiÙ <fi¿ÿªw <bı∫ fiFÙ* Ìu©w° Fq≥ $$37$$ oÃ∫°<Ì t@C≤ bªfi J¡FJ¡≤, tF°≤°ı Ì„≤S tC<fi Ju¡ N<˚tw (≤°tª∏BıÙ J¡ů ˚uıfiu) Ju¡ <bT∫ tu* N°æ≤ ≤°sŸb@ Ju¡ <bT∫ tu* J®¡t„# ZÙ≤°t J¡ů ˚uıfi°

ª°<FÎ NSb° fiFÙ* N°æ≤ ≤°sŸů* J¡° b@ Fů ŸJu¡y° ∫° fiFÙ* oÃ∫°<Ì Ÿ∏ÌuFR¡≈ Ÿ°y≤ J¡∑ fnÙ w≤ayů* tu*

<fitÀfi Fů sd˚≤ Ju¡ <ÔÎ ˚Ù <fiÿª∫ fiFÙ* J¡≤ ŸJu¡ $ NwÎb Ÿ Ÿt∫ fiJ¡∑ Ì„° ∏fiw w≤ayů* Ÿu

∫C•w Ÿ°y≤ tu* ±¥>f ≤Fu ≈C”T J¡∑ ŸÙ Fů ≤FÙ SÙ $$38$$

N°™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

2 6

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d
fi°æb°≥ ŸyÕ

≤°ı° Ju¡ <fiTu@ J¡≤fiu ≈≤ ZÙ<bÿb°<t`ıÙ J¡° J®C¡] Fůfi° N°æ≤ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡° ZÙ<bÿb°<t`ıÙ Ju¡
w≈ůfÔ N°æ≤ N˜-fÔ Ju¡ J¡Sfi π°≤° @Ù≤u-@Ù≤u ≤°ı° Ì„≤S J¡ů ŸtH°fi° $
b°vtÙ<J¡ fiu J¡F° # Fu ˚≤π°ı, N≈fiu <≈®∫ ≈C` ≤°tª∏BıÙ tu* N<@J¡ _fiuF Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <ıfi bªfiů* J¡ů J¡Fwu Ÿt∫ Ì„≤S Ju¡ fiù N°≥ŸCNů* Ÿu ˚≤ y∫u Su, fiJu¡ ÎuŸu fªfiů* J¡ů ŸCfifiu Ju¡ f°Ì J®¡ů<@w FůJ¡≤ <bÿb°<t` fiu ≤°ı° Ÿu <fi‡fi<fi<ÌÕ‹¸> b°•∫ J¡F° # tæ* N°≈Ju¡ N°Ìu„ J¡° Nbÿ∫ ≈°Ôfi J¡R¡≥y°'

oŸ ≈®J¡°≤ ≈FÔu ≈®<wI° J¡≤ ŸJ¡ů ~>ůnfi° ª°Fwu Fů, oŸJ¡° twÔf ∫F Fůw° Fæ <J¡ N°≈ <Ÿ*F FůJ¡≤
t°fiů* Nf t¨y ffifiu J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤Fu Fů $$1,2$$ ≤°|bů* Ju¡ JC¡Ô J¡∑ ∫F t∫°ÕÌ° fiFÙ* Fæ NS°Õwg oŸ

≈®J¡°≤ J¡∑ H¥™>Ù ≈®<wI° J¡≤fi° ∫° <tØ∫° fůÔfi° ≤|Cba<„∫ů* Ju¡ <ÔÎ NfiC<ªw (<fi∏ÌfiÙ∫) Fæ $ •∫°

„Ùw°a„C ª∏Bt° J¡∑ J¡˚Ù ‹d <J¡≤du* FůwÙ Fæ ? Fu ≤°ıfig, N≈fiÙ ≈®<wI° J¡∑ ≈¥<wÕ J¡≤fiu tu* N≈fiu J¡ů

∫<Ì NŸtSÕ ≈° ≤Fu Fů, wů tæ* ıæŸu N°∫° S° bæŸu FÙ b°≈Ÿ ı°«≥¡y° $ N≈fiÙ ≈®<wI° Ÿu h∫Cw Fůfiub°Ôu Fu Ì„≤S, wC‡F°≤°, N≈fiu N°ÃtÙ∫ů* Ju¡ Ÿ°S, J¡v∫°d Fů $$3,4$$ b°vtÙ<J¡ fiu J¡F° # Ÿ tF°fig w≈_bÙ <bÿb°<t` Ju¡ J®¡ů<@w Fůfiu ≈≤ Ÿ°≤Ù ≈¨ØbÙ J¡°≥≈fiu ÔyÙ $ Ÿ‡≈¥dÕ Ìubw°Nů* J¡ů ˚∫ Fůfiu Ôy° $$5$$

(≈¨<SbÙ N≈fiu tfi tu* ∫F ŸůªJ¡≤ ˚∫ Ju¡ t°≤u J¡°≥≈fiu ÔyÙ <J¡ Ì„≤S tu≤u _b°tÙ Fæ*, ∏Fů*fiu N≈fiÙ

≈®<wI° J¡° ≈°Ôfi fi J¡≤ <bÿb°<t` J¡° fn° ˚°≤Ù N≈≤°@ <J¡∫° Fæ N°æ≤ N≈≤°@Ù Ì„≤S J¡ů tæ*fiu @°≤d

<J¡∫° Fæ, Nw# oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Ÿ‡f∏@ J¡° <bª°≤ J¡≤, tCHu ˚Ù N≈fiÙ N≈≤°<@fiÙ ŸtH J¡≤ J¡Ì°<ªwg

„°≈ fi Ìu* $ Ìubw°Nů* J¡ů oŸ <bª°≤ Ÿu ˚∫ F…N° <J¡ <bÿb°<t` J®¡ů@ tu* N°J¡≤ N≈fiu w≈ Ju¡ ≈®˚°b Ÿu ÌqŸ≤u ≤°tªaB J¡ů Ã≈∏fi J¡≤ ≤°bdb@ Ju¡ <ÔÎ ŸÙJ¡ů ∫<Ì ≈®u¿≤w J¡≤ Ìu*yu, wů fn° ˚°≤Ù NfiSÕ Fůy°,

•∫ů*<J¡ fibÙfi ≤°tª∏B Ju¡ Ÿ°S Ft Ôůyů* J¡° J¡ůoÕ Ÿ‡f∏@ fiFÙ* Fæ, Nw# N∏w tu* bF Ft°≤u «¡≈≤ ˚Ù

N°J®¡td J¡≤ ŸJ¡w° Fæ $)

ıywg Ju¡ <t` tF°tC<fi <bÿb°<t` J¡ů J®¡ů@ Ÿu N<˚˚¥w ∫°fiu J®¡ů@≈¥dÕ Ìu©J¡≤ @æ∫Õ N°<Ì yCdů* Ÿu Ÿ‡≈∏fi, Wt b®wů* J¡° NfiC‹™>°fi J¡≤fiub°Ôu fC<]t°fig tF<TÕ b<Ÿ‹™> <fi‡fi<fi<ÌÕ‹¸> b°•∫ fůÔu $$6$$
b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°ıfig, wCt o‚b°JC¡ ba„ tu* Ÿ°s°wg ÌqŸ≤u @tÕ Ju¡ ŸÌ¨„ Ã≈∏fi F…Î Fů $ NfiuJ¡

≈®J¡°≤ J¡∑ Ô‚tÙ Ÿu Ÿ‡≈∏fi Fů, wÙfiů* ÔůJ¡ů* tu* Ÿ≠ıfiů* Ju¡ ıů WtůWt yCd Fæ* fiŸu ≈¿≤≈¥dÕ Fů,

@Ù≤ N°æ≤ ≈®<wI°≈°Ôfi N°<Ì Nh~>u b®wů* J¡° NfiC‹™>°fi J¡≤wu Fů, oŸ<ÔÎ wC‡Fu* @tÕ J¡° ≈¿≤Ã∫°y fiFÙ*

J¡≤fi° ª°<FÎ •∫ů*<J¡ _byÕ, t¨Ã∫C N°æ≤ ≈°w°Ô-ofi wÙfiů* ÔůJ¡ů tu* wCt N≈fiu @t°Õª≤d Ÿu N°æ≤ ∫„ Ÿu

<b¶∫°w Fů $$7,8$$ wC‡F°≤u JC¡Ô tu* Ã≈∏fi F…Î ≈FÔu Ju¡ ≤°ı°Nů* fiu ≈®<wI°≈°Ôfi N°<Ì @tů˘ J¡°

<J¡wfiÙ Ì¨»w° Ju¡ Ÿ°S ≈¿≤≈°Ôfi <J¡∫° S°, Ÿu _t≤d J¡≤ů N°æ≤ wÙfiů* ÔůJ¡ů* tu* N˚Ù‹¸> ≈®°›w J¡≤fiu tu* ŸtSÕ tF<TÕ <bÿb°<t` Ju¡ b°•∫ J¡° N°Ì≤≈¥bÕJ¡ ≈°Ôfi J¡≤ů $ "N°≈J¡∑ N°I° J¡° ≈°Ôfi J¡R¡≥y°' ∫ů*

≈®<wI° J¡≤Ju¡ ŸŸu N≈fi° tC≥F tůn Ôůyu, wů wC‡F°≤u Ÿ‡≈¥dÕ o‹¸>, ≈¥wÕ (f°bÔÙ, J¥¡≈, w°Ô°f N°<Ì) N°<Ì @tÕ fi‹¸> Fů ı°∫u*yu, oŸ<ÔÎ tF°tC<fi <bÿb°<t` Ju¡ Ÿ°S ZÙ≤°tª∏B J¡ů ˚uıů $$9,10$$

ÔůJ¡ tu* ∫F ≈®<Ÿ] Fæ <J¡ ıæŸu ≤°ı° ˚Ôu-fC≤u N°ª≤d J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ fiJ¡∑ ≈®ı° ˚Ù N°ª≤d

ŸyÕ - 9]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

2 7

J¡≤wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ N≈fiÙ ≈®ı° J¡ů Nh~>Ù <„s° Ìufiu Ju¡ <ÔÎ wC‡Fu* N≈fiÙ ≈®<wI° J¡° vÔa|fi fiFÙ*

J¡≤fi° ª°<F∫u $ ∫ů* tF<TÕ b<Ÿ‹™> Ì„≤S J¡ů ≈Ìu„ Ìuwu Fæ* $
o‚b°JC¡ba„ tu* Ã≈∏fi FůJ¡≤ N°æ≤ _b∫a Ì„≤S ıæŸu ≤°ı° FůJ¡≤ ˚Ù ∫<Ì wCt N≈fiu bªfiů* J¡°

≈°Ôfi fiFÙ* J¡≤wu Fů wů ˚Ô° fwÔ°Nů <J¡ oŸ ŸaŸ°≤ tu* ÌqŸ≤° J¡°æfi ≈®<wI° J¡° ≈°Ôfi J¡≤uy° ? $$11$$
wC‡F°≤u ıæŸu <b<„‹¸> ∆∫<•w∫ů* π°≤° ªÔ°∫u y∫u ∆∫bF°≤ Ÿu (<fi∫t Ÿu) Ÿ°@°≤d NI°fiÙ ˚Ù t∫°ÕÌ° J¡°

vÔa|fi fiFÙ* J¡≤wu, Nw# N≈fiÙ ≈®<wI° J¡° ≈°Ôfi fi J¡≤fi° wC‡F°≤u <ÔÎ NÃ∫∏w NfiC<ªw Fæ $$12$$
o∏B Ju¡ Ÿ°S tu* ≤•©° F…N° Nt¨w N<Àfi π°≤° ª°≤ů* Nů≤ ≤<sw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ıæŸu ŸJ¡∑ ≤°sŸ Ôůy JC¡~> ˚Ù F°<fi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, bæŸu FÙ ≈C”Tů* tu* <Ÿ*F Ju¡ Ÿt°fi NS°Õwg ≈C”Tů* tu* Zu‹™> ZÙ<bÿb°<t` π°≤°

≤<sw Fůfiu ≈≤, <k¡≤ ª°Fu N˜<bΩ° tu* <fi≈Cd Fů*, ª°Fu fi Fů, ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ≤°sŸ Ôůy JC¡~> ˚Ù

F°<fi fiFÙ* ≈F…≥ª° ŸJu*¡yu $$13$$

≤°ı° Ju¡ ≈®<w _b∫a J¡<Sw NSÕ J¡∑ ≈C<‹¸> J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <bÿb°<t` Ju¡ ÔůJ¡ůW≤ ≈®˚°b J¡° tF<TÕ
b<Ÿ‹™> bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

∫u <bÿb°<t` tC<fi t¥<wÕt°fig Ÿ°s°wg @tÕ, fnu fnu „<•w„°<Ô∫ů* tu* ŸfŸu N<@J¡ „<•w„°ÔÙ, ŸaŸ°≤ tu* ŸfŸu N<@J¡ fC<]t°fig N°æ≤ w≈ Ju¡ ŸbůÕhª y¨F Fæ* $$14$$ ª≤°ª≤ wÙfiů* ÔůJ¡ů* tu* ∫F ≈®<Ÿ<]

Fæ <J¡ <b<b@ N˜<bΩ° tu* ∫u owfiu <fi≈Cd Fæ* <J¡ oŸ Ÿt∫ ofiJ¡∑ f≤°f≤Ù J¡≤fiub°Ô° ÌqŸ≤° J¡ůoÕ fiFÙ* Fæ N°æ≤ fi ˚<b‹∫ tu* ˚Ù J¡ůoÕ Fůy° $ tF<TÕ <bÿb°<t` J¡∑ Ÿt°fiw° fi Ÿ‡≈¥dÕ Ìubw° J¡≤ ŸJ¡wu Fæ*, fi N∏∫

M¡<T J¡≤ ŸJ¡wu Fæ* N°æ≤ fi NŸC≤, ≤°sŸ, fi°y, ∫s N°æ≤ y∏@bÕ FÙ J¡≤ ŸJ¡wu Fæ* $$15,16$$ <bÿb°<t`
ıf ≤°≠∫ J¡≤wu Su, wf fiJ¡∑ y® w≈ÿª∫°Õ Ÿu Ÿ∏wC‹¸> FůJ¡≤ ”B fiu J¨¡„°ÿb π°≤° ≈®Ÿ¥w N˜ ∏Fu*

<Ì∫u $ ≈®ı°≈<w Ju¡ ≈C` ”B Ju¡ Ÿt°fi ŸaF°≤ J¡≤fiu tu* bÙ≤, ÌÙ<›wt°fig N°æ≤ „`CNů* J¡° <fiÌÕÔfi J¡≤fiu tu*

ŸtSÕ bu J¨¡„°ÿb π°≤° ≈®Ÿ¥w N˜ (N˜R¡≈Ù Ìub) <bÿb°<t` J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ NfiCª≤ Ju¡ Ÿt°fi fiJ¡∑

Ÿub° J¡≤wu Fæ* $$17,18$$

fitu* ≈®@°fi N˜ů* J¡ů J¡Fwu Fæ* $

Ìs ≈®ı°≈<w J¡∑ ı∫° N°æ≤ ŸC≈®˚° fi°tJ¡∑ Ìů NÃ∫∏w ŸC∏Ì≤ J¡∏∫°Î≥ SÙ* $ fiJu¡ y˚Õ Ÿu fnu

≈≤°J®¡tÙ N°æ≤ „`CNů* π°≤° Ì…ıÕ∫ Ÿ°æ ≈C` Ã≈∏fi F…Î $ fitu* ı∫° fiu ≈<wŸub° Ÿu b≤ ≈°J¡≤ ÌubŸufi°

NŸC≤ů* J¡° b@ J¡≤fiu tu* ŸtSÕ Fů, oŸ<ÔÎ ∫Su‹¸> <bF°≤ J¡≤fiub°Ôu ≈ª°Ÿ ≈C` N≈fiu y˚Õ Ÿu Ã≈∏fi

<J¡∫u N°æ≤ ŸC≈®˚° fiu „`CNů* J¡° <ÌÔ ÌFÔ°fiub°Ôu Ì…|ÕTÕ N°æ≤ ˚∫aJ¡≤ N°J¡°≤b°Ôu NÃ∫∏w fÔÙ Ÿa|TÕfi°t Ju¡ N∏∫ ≈ª°Ÿ ≈C` Ã≈∏fi <J¡∫u $ ≤°ıfig, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈≤°J®¡tb°Ôu tF°wuı_bÙ N°æ≤ Ÿ°≤u ıywg J¡ů N≈fiu ∫ůy Ju¡ ≈®˚°b Ÿu F_w°tÔJ¡bwg Ìu©fiub°Ôu ∫u tF°fiC˚°b tF<TÕ <bÿb°<t` Fæ*, Nw# ≤°tª∏BıÙ

Ju¡ ofiJu¡ Ÿ°S ı°fiu tu* wC‡Fu* tfi tu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ∆∫°JC¡Ôw° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ $ •∫ů*<J¡ Fu Ÿ°@ů, tF°≈®˚°b„°ÔÙ ∫u tCfiÙ∏B <ıŸ ≈C”T J¡∑ Ÿ<∏fi<@ tu* Fů ŸJ¡∑ ∫<Ì t¨Ã∫C ˚Ù ≈®°›w Fů, wů ˚Ù bF

Nt≤˚°b J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ wCt t¥©Õ tfiC‹∫ J¡∑ fi°o˘ ÌÙfi tw ffiů $$19-23$$
fi°æb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

2 8

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

ÌŸb°≥ ŸyÕ

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ŸtH°fiu ≈≤ ≤°ı° Ì„≤S π°≤° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů N∏w#≈C≤ Ÿu fCÔb°fiu Ju¡ <ÔÎ

≈®<wF°≤ J¡ů ˚uıfi°, ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů Ì°Ÿ Ìu©J¡≤ ≈®<wF°≤ J¡° b°≈Ÿ N°fi°, ≤°tª∏BıÙ J¡∑

Nb_S° ≈¥~>fiu ≈≤ NfiCª≤ J¡° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ <b≤°y°b_S° J¡Ffi° $
b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # Fu ˚≤π°ı, tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ∫ů* J¡Ffiu ≈≤ ≤°ı° Ì„≤S fiu ≈®Ÿ∏fitfi FůJ¡≤ N≈fiu ≈C` ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů Ô‚td Ju¡ Ÿ°S fCÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®wÙF°≤ Ÿu J¡F° $$1$$ Ì„≤S fiu J¡F° # Fu ≈®wÙF°≤, Ntů| (Ÿk¡Ô) ≈≤°J®¡tb°Ôu N°ı°fiCf°F… ZÙ≤°tª∏B J¡ů tF<TÕ <bÿb°<t` Ju¡ ∫I J¡∑ <fi<bÕPfi <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ Ô‚td Ju¡ Ÿ°S ∫F°≥ „Ù|® Ôu N°Nů $$2$$ oŸ ≈®J¡°≤ ≤°ı° Ì„≤S π°≤°

˚uı° y∫° π°≤≈°Ô N∏w#≈C≤ tu* ¿_Sw ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ <fib°Ÿ_S°fi tu* ı°J¡≤ N°æ≤ tCFqwÕt°` tu* b°≈Ÿ

N°J¡≤ ≤°ı° Ÿu J¡Ffiu Ôy° # N≈fiÙ ˚Cı°Nů* Ÿu „`CŸt¥F J¡° tÌÕfi J¡≤fiub°Ôu Fu Ìub, ≤°<` Fůfiu ≈≤ ˚®t≤
ıæŸu J¡tÔ tu* Ì°Ÿ FůJ¡≤ fæ™>° ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ N≈fiu <fib°Ÿ_S°fi tu* NÃ∫∏w Ì°Ÿ

FůJ¡≤ fæ™>u F…Î Fæ* $ SůnÙ Ìu≤ tu* N°w° Fq≥, ÎuŸ° J¡FJ¡≤ <k¡≤ <J¡ŸÙ b_wC J¡° º∫°fi J¡≤fiu Ôy ı°wu Fæ*,

fiJ¡ů owfiÙ ÀÔ°<fi Fů yoÕ Fæ <J¡ bu <J¡ŸÙ Ju¡ <fiJ¡¸> ™>F≤fi° ˚Ù fiFÙ* ª°Fwu $$3-5$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡

<bT∫ tu* π°≤≈°Ô π°≤° ÎuŸ° Ÿt°ª°≤ ≈°J¡≤ ≤°ı° Ì„≤S ≈®wÙF°≤ Ju¡ Ÿ°S N°∫u F…Î ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡

©°Ÿ NfiCª≤ Ÿu N°ÿb°Ÿfi ≈¥bÕJ¡ J®¡t„# Ÿf b¨W°∏w ≈¥~>fiu Ôyu # ZÙ≤°tª∏BıÙ Jæ¡Ÿu Fæ* N°æ≤ •∫° J¡≤

≤Fu Fæ* ? ∫ů* ≈¥~>u ı°fiu ≈≤ Ÿ ŸubJ¡ fiu NÃ∫∏w Ì°Ÿ FůJ¡≤ ≤°ı° Ÿu ∫u b°•∫ J¡Fu # tF°≤°ı, N°≈Ju¡

≈C` ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů NÃ∫∏w J¨¡„ N°æ≤ <©∏fi Ìu©J¡≤ fiJu¡ <bT∫ tu* Ft Ôůy ˚Ù owfiu Ì…#©Ù Fů y∫u Fæ* <J¡ Ft Ôůyů* J¡° „≤Ù≤ ÔJ¡nÙ Ju¡ Ÿt°fi Fů y∫° Fæ $ NS°Õwg Ft Ôůyů* J¡° „≤Ù≤ Ju¡bÔ N¿_S≈aı≤
t°` ≤F y∫° Fæ $$6-8$$ J¡tÔ≈` Ju¡ Ÿt°fi fiùb°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ f®°Êdů* Ju¡ Ÿ°S ıfŸu wÙSÕ∫°`°

J¡≤ |≤ b°≈Ÿ Ô°æ¸>u Fæ*, wf Ÿu bu NÃ∫∏w <©∏fi ≤Fwu Fæ* $ N°‡Ô°fi (JC¡‡FÔ°∫u) „≤Ù≤b°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ

Ft Ôůyů* J¡∑ f°≤f°≤ ≈®°SÕfi° Ÿu N≈fiu Ÿ∏º∫°b∏Ìfi ˚ůıfi N°<Ì J¡°∫Õ J¡˚Ù J¡≤wu Fæ* N°æ≤ J¡˚Ù fiFÙ* ˚Ù

J¡≤wu Fæ* $ _fi°fi, Ìub≈¥ıfi, Ì°fi, ˚ůıfi N°<Ì tu* ŸÌ° Ì°Ÿ ≤Fwu Fæ* N°æ≤ ≈®°SÕfi° J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù w¨<›w≈∫Õ∏w

˚ůıfi fiFÙ* J¡≤wu $$9-11$$
ıæŸu tu| J¡∑ @°≤°Nů* Ju¡ Ÿ°S ª°wJ¡ ©uÔJ¥¡Ì (J®¡∑n°) J¡≤w° Fæ, bæŸu N°≥yfi tu* H¥Ô° HCÔ°fiub°ÔÙ

N∏w#≈C≤ J¡∑ ª≈Ô Nayfi°Nů* Ju¡ Ÿ°S ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡˚Ù J®¡∑n° ˚Ù fiFÙ* J¡≤wu $ ıæŸu Sůnu Ÿt∫ tu*

_byÕ Ÿu <y≤fiub°Ôu ≈C”T J¡ů _byÙÕ∫ ˚ůy-Ÿ°ty®Ù N°fi∏Ì fiFÙ* ÌuwÙ, bæŸu FÙ tCJC¡Ô Ju¡ ŸÌ¨„ N°J¡°≤b°Ôu t°<dJ¡ů* Ÿu ı<nw ŸC∏Ì≤ Ju¡∫¥≤ N°æ≤ J¡¸>J¡ ˚Ù ∏Fu* N°fi∏Ì fiFÙ* Ìuwu $ J®¡∑±>° J¡≤fiub°ÔÙ ŸC∏Ì≤ ≤t<d∫ů*

Ju¡ J¡¸>°sR¡≈Ù f°dů* Ju¡ Ÿt°fi fFfiub°Ôu ŸCy∏@ ≈¥dÕ ≈C‹≈ J¡∑ b°∫C Ÿu ∫C•w Ôw°Nů* Ju¡ <fiJC¡aıů* tu* ˚Ù

ŸÌ° Ì°ŸÙfi <bT^d ≤Fwu Fæ* $ ıů ≈Ì°SÕ ≈˚ůy tu* ÔůJ¡ N°æ≤ „°˜ Ÿu N<b”], tfiůF≤, _b°<Ì‹¸> N°æ≤ J¡ůtÔ Fæ*, fiŸu ˚Ù NZC≈¥dÕfiù Ju¡ Ÿt°fi <©∏fi Fů ı°wu Fæ* $$12-15$$ F°b-˚°b, Ô°b^∫,

<bÔ°Ÿ N°<Ì Ÿu „ů<˚w fi¨Ã∫ J¡≤fiub°ÔÙ N∏w#≈C≤ J¡∑ Nayfi°Nů* J¡ů Ìu©J¡≤ "Ì…#©Ì°<∫fiÙ ∫u Ÿf •∫°

J¡≤ ≤FÙ Fæ*' oŸ ≈®J¡°≤ fiJu¡ fi¨Ã∫ N°<Ì <bÔ°Ÿů* J¡∑ Nů≤ J¡¸>°s J¡≤Ju¡ ZÙ≤°tıÙ fi J¡°<t<fi∫ů* J¡∑

ŸyÕ - 10]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

2 9

<fi∏Ì° J¡≤wu Fæ* $ ˚ůıfi, „∫fi, ∫°fi (Ÿb°≤Ù), <bÔ°Ÿ, _fi°fi, N°Ÿfi N°<Ì Ju¡ <fiÌůÕT Fůfiu ≈≤ ˚Ù

∏tW J¡∑ w≤F fiJ¡∑ NbFuÔfi° J¡≤wu Fæ* $ "Ÿ‡≈<W Ÿu, <b≈<W Ÿu, |≤ Ÿu N°æ≤ N∏∫°∏∫ ∆∫°≈°≤ů* Ÿu

•∫° Fůfiub°Ô° Fæ, •∫ů*<J¡ ∫u Ÿf NŸwg Fæ*, N<@J¡ <Ìfi wJ¡ ≤Ffiub°Ôu fiFÙ* Fæ*, fiÿb≤ Fæ* $' - ÎuŸ° J¡F

J¡≤ <k¡≤ ªC≈ Fů ı°wu Fæ* N°æ≤ ÎJ¡°J¡∑ ≤Fwu Fæ* $ ≈¿≤F°Ÿ Ÿu ≈®Ÿ∏fi fiFÙ* Fůwu, ˚ůyů* tu* N°Ÿ•w fiFÙ*

Fůwu, J¡°∫ůÕ tu* ŸF∫ůy fiFÙ* J¡≤wu N°æ≤ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ J¡°∫°Õ≤‡˚ tu* N°_S° fiFÙ* ≤©wu, <J¡∏wC t°æfi FÙ

≤Fwu Fæ* $ ıæŸu ª≈Ô fiùb°ÔÙ F¿≤<d∫°≥ b¨s J¡ů N°fi∏Ì fiFÙ* ÌuwÙ, bæŸu FÙ <ıfiJu¡ Ju¡„ů* tu* ≈C‹≈ N°æ≤

≤Ãfiů* J¡∑ taı¿≤∫°≥ ÔyÙ Fæ*, Zäy°≤ J¡∑ F°b-˚°b N°<Ì ªu‹¸>°Nů* N°æ≤ J¡¸>°s Ÿu <ıfiJu¡ fiù <w≤~>u Fæ*, ÎuŸÙ ÔÔfi°Î≥ ∏Fu* N°fi∏Ì fiFÙ* ÌuwÙ $$16-20$$ <J¡ŸÙ hªba„Ù ≈C”T J¡ů, fiÙª ı°<w Ju¡ ≈C”Tů* tu*

J®¡∑wÌ°Ÿ Fůfiu ≈≤ ıæŸu ÎJ¡°∏w <fiıÕfi ≈®Ìu„ N°æ≤ N≤^∫ N°<Ì tu* ≤Ffi° Nh~>° Ôyw° Fæ, bæŸu FÙ

ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ÎJ¡°∏w tu*, fiÌÙ Ju¡ wÙ≤ tu*, <Ìy∏w tu* N°æ≤ <fiıÕfi N≤^∫ ≈®Ìu„ tu* ≤Ffi° Nh~>°

Ôyw° Fæ $$21$$ ≤°ıfig, b˜, ≈°fi, ˚ůıfi, Ì°fi N°<Ì Ÿu <btC© FůJ¡≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿa∏∫°Ÿ @tÕ Ÿu ÌÙ<sw Ÿa∏∫°ŸÙ J¡° NfiCJ¡≤d J¡≤ ≤Fu Fæ* NS°Õwg Ÿa∏∫°ŸÙ <ıŸ w≤F <J¡ŸÙ b_wC J¡° ≈¿≤y®F N°<Ì fiFÙ*

J¡≤w°, bæŸu FÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ ˚Ù <J¡ŸÙ b_wC J¡° ≈¿≤y®F N°<Ì fiFÙ* J¡≤wu Fæ* <b≤•w Ÿu ≤F° J¡≤wu Fæ* $$22$$ tF°≤°ı, ≤°tª∏BıÙ ıfi„¥∏∫ Ìu„ tu* ÎJ¡°J¡∑ FůJ¡≤ ≤Fwu Fæ* N°æ≤ bF°≥ tfi Ôy°J¡≤ fi F≥Ÿwu Fæ*, fi ≤ůwu Fæ* N°æ≤ fi y°wu Fæ*, <J¡∏wC ≈µ°Ÿfi Ôy°J¡≤ N°æ≤ N≈fiu f°a∫u F°S tu* J¡≈ůÔ ≤©J¡≤ <J¡ŸÙ «≥¡ªÙ
b_wC J¡° º∫°fi Ôy°∫u fæ™>u ≤Fwu Fæ* $ o‹¸> N°æ≤ N<fi‹¸> ≈Ì°Sů˘ Ju¡ <tÔfiu ≈≤ fi FTÕ N°æ≤ <bT°Ì J¡≤wu Fæ*, fi N<˚t°fi J¡≤wu Fæ* N°æ≤ fi ≤°≠∫ J¡∑ oh~>° FÙ J¡≤wu Fæ* $$23-25$$ Ft Ôůy ∫F fiFÙ* ı°fiwu <J¡ bu J¡F°≥ ı°wu Fæ*, •∫° J¡≤wu Fæ*, •∫° ª°Fwu Fæ*, <J¡ŸJ¡° NfiCŸ≤d J¡≤wu Fæ* $ ıæŸu „≤wg M¡wC J¡∑ Ÿt°<›w tu*
b¨s J¡∑ Nb_S° FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ZÙ≤°tª∏B ≈®<w<Ìfi Ì…fÔu-≈wÔu N°æ≤ ≈ÙÔu Fůwu ªÔu ı° ≤Fu Fæ* N°æ≤

W≤ůW≤ fiJ¡° bæ≤°À∫ f»w° FÙ ªÔ° ı° ≤F° Fæ $$26,27$$

≤°ıfig, ŸbÕÌ° ZÙ≤°tª∏B J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°Ôu „`CPfi N°æ≤ Ô‚td ˚Ù ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡

Ÿt°fi Ì…fÕÔ Fů ≤Fu Fæ*, NS°Õwg ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ™>ÙJ¡ ≈®<w<f‡f Ju¡ Ÿt°fi Fů ≤Fu Fæ* $$28$$ fi°æJ¡≤ů* Ju¡,

≤°ı°Nů* Ju¡ N°æ≤ t°w°Nů* Ju¡ f°≤ f°≤ ≈¥~>fiu ≈≤ ˚Ù "JC¡~> fiFÙ*' ÎuŸ° ≈®Ã∫CW≤ ÌuJ¡≤ N°æ≤ N≈fiu N<˚≈®°∫ J¡∑ Ÿ¥ªJ¡ ªu‹¸>°Nů* J¡ů fi J¡≤ ªC≈ Fů ı°wu Fæ* $ $$29$$ N≈fiu ŸtÙ≈ Ju¡ <bbuJ¡∑ <t`ů* J¡ů

∫F ≈Ìu„ Ìuwu Fæ* <J¡ ofi «¡≈≤-«¡≈≤ Ÿu ŸC∏Ì≤ ÌÙ©fiub°Ôu s<dJ¡ŸC©ıfiJ¡ <bT∫ů* Ÿu wCt N≈fi°
tfi F¸>° Ôů NS°Õwg s<dJ¡ NŸwg <bT∫ů* tu* N≈fi° tfi J¡˚Ù tw Ôy°Nů $$30$$ NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡

N°˚¥Tdů* Ÿu ŸC∏Ì≤, <bÔ°Ÿ_S°fi tu* Nb¿_Sw ≤t<d∫ů* J¡ů N≈fiu Ÿ°tfiu ©nÙ Ìu©J¡≤ fiJu¡ ≈®<w _fiuF≤<Fw ZÙ≤°tª∏BıÙ <bfi°„ J¡∑ FÙ @°≤d° J¡≤wu Fæ* $ Ft Ôůyů* fiu N≈fiÙ N°∫C ≈≤t ≈Ì J¡∑

≈®°<›w Ju¡ <ffi° ∫ů* FÙ <fi≤SÕJ¡ NfiuJ¡ w≤F J¡∑ ªu‹¸>°Nů* Ju¡ π°≤° ∆∫wÙw J¡≤ ÌÙ, oŸ ≈®J¡°≤ t@C≤

N°æ≤ _≈‹¸> b°dÙ Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ f°≤ f°≤ y°fi J¡≤wu Fæ* $ ∫<Ì J¡ůoÕ ŸtÙ≈_S NfiCª≤ ∏Fu* ∫F

J¡Fu <J¡ N°≈ Ÿt®°¸> Fů, wů ŸJu¡ J¡Sfi J¡ů ∏tW≈®Ô°≈ J¡∑ fi°o˘ ŸtHJ¡≤ ÌqŸ≤Ù Nů≤ <ªW J¡≤Ju¡

F≥Ÿwu Fæ* $ <J¡ŸÙ Ju¡ b°•∫ J¡ů fi ŸCfiwu Fæ* N°æ≤ fi Ÿ°tfiu J¡∑ b_wC J¡ů Ìu©wu Fæ* $ yCd°<Ì Ÿu ∫C•w

<b_t∫ůÃ≈°ÌJ¡ Wt b_wC Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ˚Ù ŸJ¡∑ NbI° J¡≤wu Fæ* $$31-34$$

3 0

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ yCd°<Ì Ju¡ ÃJ¡TÕ Ÿu <b_t∫∫ůÀ∫ b_wC tu* <b_t∫ J¡≤fi° FÙ <ªw Fæ, Nw#

ŸJ¡∑ NbI° J¡≤fi° ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

N°J¡°„R¡≈ tF°≤^∫ tu* ıæŸu N°J¡°„J¡t<ÔfiÙ NŸ‡˚b N°æ≤ <b_t∫ůÃ≈°ÌJ¡ Fæ, bæŸu FÙ ∫F
tfi ˚Ù Fæ, oŸ<ÔÎ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů <b_t∫ fiFÙ* Fůw° Fæ $ (w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ <ıŸ tfi tu* f°fl

<bT∫ π°≤° <b_t∫ Fůw° Fæ, bF tfi FÙ N°J¡°„R¡≈ tF°≤^∫ tu* ∫° N°J¡°„¿_Sw N≤^∫ tu*

J¡t<ÔfiÙJ¡∑ w≤F _b∫a NŸ‡˚b N°æ≤ <b_t∫ıfiJ¡ Fæ $ ıæŸu <bbuJ¡∑ ≈C”T Ju¡ tfi tu* N°J¡°„J¡t<ÔfiÙ

Ÿu <b_t∫ fiFÙ* Fůw°, •∫ů*<J¡ bF ı°fiw° Fæ <J¡ N°J¡°„ tu* ≈FÔu N≤^∫ J¡° Fůfi° FÙ NŸ‡˚b Fæ

<k¡≤ Ÿtu* J¡t<ÔfiÙ FůyÙ Jæ¡Ÿu ? bæŸu FÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ ∫F ı°fiwu Fæ* <J¡ J¥¡¸>_S NŸay N°Ãt° tu*
tfi J¡° ŸaŸyÕ FÙ NŸa‡˚b Fæ N°æ≤ Ÿtu* <b_t∫°<ÌJ¡° Fůfi° ˚Ù NŸ‡˚b Fæ, Nw# fiJ¡ů <J¡ŸÙ
f°fl ≈Ì°SÕ Ÿu <b_t∫ fiFÙ* Fůw° $$35$$
ÿÔůJ¡_S Ìů N<≈ „ÆÌ N°J¡°„N≤^∫ N°æ≤ N°J¡°„J¡t<ÔfiÙ J¡∑ NŸa˚°bfi° Ÿ¥<ªw J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ Fæ* $
ıæŸu tu| J¡∑ @°≤°Î≥ fnu ˚°≤Ù ≈ÃS≤ J¡° ˚uÌfi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ, bæŸu FÙ J¡°tÌub NfiuJ¡ ŸC∏Ì≤

<˜∫ů* Ju¡ fÙª tu* ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ tfi J¡° N≈fiu f°dů* Ÿu ˚uÌfi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° $$36$$

"N°≈<W∫ů* Ju¡ ≈®@°fi <fib°Ÿ_S°fiR¡≈ @fi J¡ů •∫ů* ª°Fw° Fæ ?' - ÎuŸÙ <„s° ÌuJ¡≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ

N≈fi° Ÿ‡≈¥dÕ @fi ∫°ªJ¡ů* J¡ů Ìu Ìuwu Fæ* $ N°æ≤ ∫F N°≈<W Fæ, ∫F Ÿ‡≈<W Fæ, ∫F Ÿf Ju¡bÔ J¡v≈fi°Nů*

Ÿu ˚≤° F…N°, tfi Ÿu ™>° F…N° ˚®t Fæ, ÎuŸu ÿÔůJ¡ů* J¡ů ©¥f y°wu Fæ* $ "F° tæ* t≤ y∫° N°æ≤ tæ* Nfi°S Fů y∫°, oŸ ≈®J¡°≤ ÔůJ¡ J®¡∏Ìfi wů J¡≤wu Fæ*, ≈≤ bæ≤°À∫ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůwu, ∫F fn° N°ÿª∫Õ Fæ $' - ÎuŸ°

FÙ J¡Fwu Fæ* $$37-39$$ ≤|Cba„R¡≈ tF°N≤^∫ tu* „°Ô b¨s Ju¡ Ÿt°fi, „`CNů* J¡° tÌÕfi J¡≤fiu tu* ŸtSÕ

ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ ÎuŸÙ Nb_S° Ìu©J¡≤ Ft Ôůyů* J¡ů NÃ∫∏w ©uÌ Fů ≤F° Fæ $$40$$ Fu tF°f°Fů, oŸ

≈®J¡°≤ „ůJ¡ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ N∏w#J¡≤db°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ <bT∫ tu* Ftu* •∫° J¡≤fi° ª°<FÎ, <ıŸŸu <J¡

fiJ¡° „ůJ¡ <fib¨W Fů, ∫F Ft fiFÙ* ı°fiwu, Nw# Fu J¡tÔfi∫fi, Ft Ôůyů* J¡ů ≈°∫ fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ

N°≈ FÙ Ft°≤u <ÌÀÌ„ÕJ¡ Fů* $$41$$

∫<Ì ∫F°≥ ≈≤ ∫F „aJ¡° Fů <J¡ ≤°ıfiÙ<w N°<Ì ∆∫bF°≤ů* J¡ů ı°fifiub°Ôu fnu-fnu <bπ°fiů* π°≤°

≤°tª∏BıÙ J¡ů ≈Ìu„ <ÌÔ°Nů, <ıŸŸu fiJ¡° Ÿ°≤° tůF fi‹¸> Fů ı°∫, wů oŸ „aJ¡° J¡° NfiCª≤

Ÿt°@°fi J¡≤w° Fæ $

≈®˚ů, ≤°ıfiÙ<w N°<Ì ∆∫bF°≤ů* Ju¡ ≈Ìu„J¡ ≤°ı° N°æ≤ Nh~>u f®°Êd ≈¿^±>wů* J¡ů N≈fiu N°yu Ìu©J¡≤

≤°tª∏BıÙ N∆∫y® FůJ¡≤ fiJ¡∑ F≥ŸÙ n°wu Fæ* NS°Õwg fiJ¡° <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° Ÿ‡t°fi fi J¡≤ <w≤_J¡°≤

J¡≤wu Fæ* $ f°fl Ì¨<‹¸>∫ů* Ÿu NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡° ÌÙ©fiub°Ô° ∫F <b_w¨w ıywg <bfi°„Ù FÙ Fæ $ ∫F NFt°J¡°≤
b¨<W Ÿu y‡∫ ≈≤t°SÕ (≈≤t°ÃtR¡≈) b_wC fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ŸŸu <˚∏fi NŸwg b_wC Fæ, ÎuŸ° <fidÕ∫ J¡≤Ju¡

ŸJu¡ <ıI°ŸC FůJ¡≤ ªC≈ª°≈ Nb¿_Sw ≤Fwu Fæ* $$42,43$$ tF°≤°ı, f°fl ıywg tu* NS°Õwg „`C, N°ÃtÙ∫, <t`, ≤°≠∫ N°æ≤ t°w° N°<Ì tu* Ÿ‡≈<W ∫° <b≈<W tu* ≤°tª∏B <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ N°_S° (<bÿb°Ÿ) fiFÙ* J¡≤wu $ N°_S° Ÿu, N°„° Ÿu, oh~>° Ÿu N°æ≤ N°Ãt<bZ°¿∏w J¡∑ ≈®°<›w Ÿu „¥∏∫ ∫u ≤°tª∏BıÙ fi t¥»

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3 1

Fæ* N°æ≤ fi tC•w FÙ Fæ*, ∏Fu* ÎuŸ° Ìu©J¡≤ Ft Ôůy fnu Ì…#©Ù ∫° NÃ∫∏w ≈¿≤w›w Fůwu Fæ* $$44-46$$

(N°„° ≈≤°@Ùfi <bT∫ů* tu* FůwÙ Fæ N°æ≤ _b°@Ùfi <bT∫ů* tu* N°_S° FůwÙ Fæ, ∫ů* N°_S° N°æ≤ N°„°

J¡° ˚uÌ ŸtHfi° ª°<FÎ $ ≤°tª∏BıÙ tu* <bbuJ¡ Fæ, Nw# bu t¥i> fiFÙ* J¡Fu ı° ŸJ¡wu N°æ≤ N°Ãt<bZ°¿∏w

fitu* fiFÙ* Fæ, Nw# tC•w fiFÙ* J¡Fu ı° ŸJ¡wu, oŸ<ÔÎ bu fi t¥i> Fæ* N°æ≤ fi tC•w Fæ*, ÎuŸ° oŸ ÿÔůJ¡ Ÿu J¡F° y∫° Fæ $ @tÕ Ÿu •∫° Fůy° ? t°w°Nů* Ÿu •∫° Fůy°, oŸ <b_w¨w ≤°≠∫ Ÿu J¡°æfi ≈®∫ůıfi <Ÿ]

Fůy°, <J¡ŸÙ H¥™>Ù b_wC J¡∑ oh~>° Ÿu •∫° ? oŸ ≈®J¡°≤ J¡° <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ ≈®°d Ã∫°y J¡≤fiu J¡∑ oh~>° J¡≤

≤Fu Fæ* NS°Õwg ≤°y N°<Ì ÌůT FÙ ı∏t N°æ≤ t≤dR¡≈ Ì…#© Ju¡ J¡°≤d Fæ*, Nw# t≤fiu Ÿu FÙ tu≤Ù tC<•w FůyÙ, ∫ů* <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ ≈®°d-Ã∫°y J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ÃŸCJ¡ Fů ≤Fu Fæ*, ∫F ˚°b Fæ $) ıæŸu b¨<‹¸> J¡° ≈®<wf∏@ Fůfiu ≈≤ ª°wJ¡ ≈sÙ NÃ∫∏w <πÀfi Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ

˚ůy, N°∫C‹∫, ≤°≠∫, <t`, <≈w° N°æ≤ t°w° Ju¡ <bT∫ tu* NÃ∫∏w <πÀfi Fů y∫u Fæ* $$47$$ tF°≤°ı, ∫ů*

N°≈Ju¡ ≈C` ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ «¡≈≤ NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ <ª∏w°, J¨¡„w° N°<Ì <b<b@ „°©°-≈®„°©° Ju¡

R¡≈ Ÿu <b_w°≤≈¥bÕJ¡ N°oÕ F…oÕ <b≈<WR¡≈ Ôw°J¡° Ÿt¥Ô h~>uÌ J¡≤fiu tu* ≈≤t Ì∫°ÔC N°≈ FÙ Ωůy J¡≤u* $$48$$ Fu ≈®˚ů, Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ _b˚°bb°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů Ÿty® bæ˚bů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù
ı°Ô J¨¡<`t N°æ≤ ≈®<wJ¥¡Ô <bT Ju¡ Ÿt°fi ≈®wÙw Fů ≤F° Fæ ÎuŸu tF°tůF Ÿu tů<Fw ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ŸaŸ°≤-∆∫bF°≤ tu* ≈®b¨W J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ oŸ ˚¥t^±>Ô tu* J¡ůoÕ ˚Ù tF°„<•w„°ÔÙ fiFÙ* Fæ $$49,50$$
ıæŸu ˚°_J¡≤ (Ÿ¥∫Õ) N≈fiu ˚°_J¡≤≈fiJ¡ů oŸ ≈¨ØbÙ ≈≤ <y≤fiub°Ôu N∏@J¡°≤J¡° fi°„J¡≤ Ÿk¡Ô ffi°w°

Fæ, bæŸu oŸ ˚¥©^±> tu* ÎuŸ° J¡ůoÕ ˚Ù tF°tfi° ŸtSÕ Ÿ°@C ≈C”T fiFÙ* Fæ, ıů <J¡ ≤°tª∏BıÙ Ju¡ tfi tu*

≤Ffiub°Ôu NfiuJ¡<b@ Ì…#©Ì°∫Ù tůFR¡≈ N∏@J¡°≤J¡° <bfi°„ J¡≤ N≈fiu Ÿ°@C≈fiJ¡ů Ÿk¡Ô ffi°bu $$51$$

ÌŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

À∫°≤Fb°≥ ŸyÕ

NfiCª≤ Ju¡ tC≥F Ÿu ZÙ≤°tıÙ J¡∑ Nb_S° ŸCfifiu ≈≤ <bÿb°<t`ıÙ J¡° fiŸu Ì°Ÿ Fůfiu J¡° J¡°≤d ≈¥~>fi°$

ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° b¨W°∏w ŸCfiJ¡≤ <bÿb°<t`ıÙ fiu J¡F° # Fu tF°≈®°I Ôůyů*, ZÙ≤°tª∏BıÙ ∫<Ì

ŸªtCª FÙ ÎuŸÙ Nb_S° J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ* NS°Õwg <b≤•w, Ì…#©Ù N°æ≤ tů<Fw F…Î Fæ*, wů ıæŸu t¨yů* J¡°

HC^±> N≈fiu ∫¥S≈<w J¡ů Ô°w° Fæ bæŸu FÙ N°≈ Ôůy ˚Ù ∏Fu* „Ù|® tu≤u ≈°Ÿ Ôu N°o∫u $$1$$ bæ≤°À∫ N°æ≤

<bbuJ¡ Ÿu ∫C•w ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° ∫F tůF <J¡∏FÙ N°≈<W∫ů* Ÿu NSb° ≤°yb„ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ∫F
tF°k¡ÔÌ°∫J¡ fů@ FÙ Fæ $$2$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ „Ù|® ∫F°≥ N°∫u* N°æ≤ ∫FÙ* ≈≤ ıæŸu b°∫C ≈bÕw tu* ¿_Sw tu| J¡ů n° Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ Ft fiJu¡ tůF J¡ů wC≤∏w Ìq≤ J¡≤ Ìu*yu $$3$$ ≈°∫ π°≤° •w tůF Ju¡ Ìq≤

J¡≤ Ìufiu ≈≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ft Ôůyů* J¡∑ ˚°≥<w "w<π‹dů# ≈≤ta ≈Ìtg' oÃ∫°<Ì ZC<w tu* ≈®<Ÿ] ≈≤t ≈Ì

NS°Õwg N≈fiÙ N°Ãt° tu* <bZ°¿∏w J¡ů ≈®°›w Fů*yu NS°Õwg N°Ãt°≤°t Fů ı°∫u*yu $$4$$ tůF Ju¡ F¸> ı°fiu ≈≤

ZÙ≤°tıÙ Nt¨w <≈∫u F…Î ≈C”T J¡∑ fi°o˘ f®ÊR¡≈, ≈≤t°fi∏ÌŸ‡≈∏fi, N≈¿≤¿h~>∏fiI°fi_bR¡≈,

<bZ°¿∏wŸC©Ÿ‡≈∏fi N°æ≤ Ÿ∏w°≈„¥∏∫ Fů ı°∫u*yu fiJ¡° „≤Ù≤ ⁄˝-≈C‹¸> f<Ô‹™> N°æ≤ J¡°¿∏wt°fig Fů ı°∫uy° $$5$$ t°fifiÙ∫ ZÙ≤°tª∏BıÙ wÌfi∏w≤ _b_S<ªW FůJ¡≤ N≈fiu bdÕ N°æ≤ N°Zt Ju¡ NfiCR¡≈

3 2

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

Ÿ‡≈¥dÕ ∆∫bF°≤ů* J¡ů <fif°Õ@R¡≈ Ÿu J¡≤u*yu $$6$$ tfifi N°<Ì Ÿu Ã≈∏fi I°fi J¡∑ Â»w°R¡≈ fÔ Ÿu ∫C•w ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ÔůJ¡ tu* J¡°∫Õw[b N°æ≤ J¡°≤dw[b J¡° I°fi Fů ı°∫uy° NSb° Ôůyů* Ju¡ ≈≤t ≈C”T°SÕ

N°æ≤ ŸaŸ°≤-˚®td J¡° ˚Ù <bbuJ¡ Ÿu I°fi Fů ı°∫uy° NSb° ÔůJ¡°ÃtJ¡ <b≤°¸>g, N∆∫°J¨¡w N°æ≤

<F≤^∫y˚Õ - ∫u ≈≤t°SÕw# f®Ê FÙ Fæ*, ŸŸu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ*, ∫F I°fi Fů ı°∫uy° $ wÌ…≈≤°∏w ∏Fu* ŸC©, Ì…#© N°<Ì fiFÙ* Fů*yu N°æ≤ ŸCbdÕ N°æ≤ <t\>Ù Ju¡ i>uÔu tu* JC¡~> ˚Ù N∏w≤ ≈®wÙw fiFÙ* Fůy° $$7$$ tC<fiZu‹™> ZÙ<bÿb°<t`ıÙ Ju¡ ∫ů* J¡Ffiu ≈≤ ≤°ı° Ì„≤S J¡° <ªW N°á°<Ìw Fů y∫°, ∏Fů*fiu ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ <k¡≤ N∏∫ Ìqw ˚uıu $$8$$ π°≤≈°Ôů* Ju¡ ytfi Ju¡ Nfi∏w≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ <≈w°ıÙ Ju¡ <fiJ¡¸> ı°fiu Ju¡ <ÔÎ, ıæŸu Ÿ¥∫Õ ≈bÕw Ÿu <Ìw Fůw° Fæ bæŸu FÙ N≈fiu |≤ Ju¡ N°Ÿfi Ÿu ™>J¡≤ Sůnu Ÿu NfiCª≤ů*

N°æ≤ Ìů ˚°o∫ů* (Ô‚td wS° „`CPfi) Ju¡ Ÿ°S <ıwfiu Ÿt∫ tu* ≤°ı° N°æ≤ tC<fi J¡° Ÿab°Ì F…N° wfiu FÙ Ÿt∫ tu* o∏B J¡∑ _byÕ˚¥<t Ju¡ Ÿt°fi ≤tdÙ∫ <≈w°ıÙ Ju¡ ≈<b`wt <fib°Ÿ_S°fi tu* y∫u $$9,10$$

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu Ìubb¨∏Ì Ÿu ≈¿≤b¨w o∏B Ju¡ ŸÌ¨„ ≤°ı°Nů* Ju¡ t^±>Ô Ju¡ tº∫ tu* <b≤°ıt°fi tF°≤°ı Ì„≤S Ju¡ Ìq≤ Ÿu FÙ Ì„Õfi <J¡∫u $ fiJu¡ NyÔ-fyÔ tu* fæ™>u ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ N°æ≤ <bÿb°<t`ıÙ fiŸu

<≈®∫, <Fw N°æ≤ t@C≤ b°w°ÕÔ°≈ J¡≤ ≤Fu Su Îba ª°≤ů* Nů≤, „°˜ů* Ju¡ NSÕ J¡° <b_w°≤ J¡≤fiub°Ôu fiÙ<wI t∏`Ù, t°Ô°J¡°≤ ≈a<•w f°≥@J¡≤ fæ™>u Su $ ∫S°∫ůÀ∫ _S°fi ≈≤ ©nÙ F…oÕ NwÎb t¥<wÕtwÙ <Ì„°Nů* Ju¡

ŸÌ¨„, F°S tu* ŸC∏Ì≤ ª≥b≤ ÔÙ F…o˘ ÔÔfi°Î≥ tF°≤°ı ≈≤ ª≥b≤ ±C>Ô° ≤FÙ SÙ* $$11-13$$ o@≤ b<Ÿ‹™>,

<bÿb°<t` N°<Ì M¡<Tb¨∏Ì wS° tF°≤°ı Ì„≤S N°<Ì ≤°ıb¨∏Ì fiu Ìq≤ Ÿu N≈fiu <fiJ¡¸> N° ≤Fu Ÿ°s°wg J¡°<wÕJu¡∫Ju¡ wCv∫ R¡≈b°fig N°æ≤ fÔb°fig ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů Ìu©° $$14$$ „°¿∏w N°æ≤ <bbuJ¡ Ju¡ FuwC

Ÿ[byCd Ÿu Ÿ‡≈∏fi, ŸJ¡ÔıfiŸubfiÙ∫, NŸÙt N°æ≤ ∆∫•w N°á°ÌJ¡w° Ÿu ∫C•w ZÙ≤°tª∏BıÙ <b<b@

≈®°<d∫ů* Ÿu ∆∫°›w, J¡Ô°∫C•w ª∏B π°≤° ŸubfiÙ∫, N≈¿≤<tw N°æ≤ _kC¡¸> <FtŸu ∫C•w <Ft°Ô∫ Ju¡ wCv∫

<Ì©°oÕ Ìuwu Su $ fiJ¡° Ì„Õfi fn° <≈®∫ Ôyw° S°, fiJu¡ „≤Ù≤ Ju¡ Nb∫b Ÿt<b˚•w Su, N°J¨¡<w fnÙ

˚∆∫ SÙ, fiJ¡° „°∏w N°æ≤ ŸbÕtfiůF≤ „≤Ù≤ ≈C”T°SÕÔ°˚ Ju¡ (@tÕ, NSÕ, J¡°t N°æ≤ tůs ≈®°<›w Ju¡)

<fiw°∏w ∫ůÀ∫ S° $ bu fnu <bfiÙw N°æ≤ Ì°≤ Su $ ∫°æbfi J¡° N°≤‡˚ Fůfiu ≈≤ ˚Ù fiJu¡ „≤Ù≤ tu* ∫°æbfiů<ªw ª*ªÔw° fiFÙ* SÙ <J¡∏wC b¨]ů<ªw „°¿∏w (y‡˚Ù≤w°) „ů˚° Ìu ≤FÙ SÙ, N<bbuJ¡ Ju¡ fi‹¸> Fůfiu Ju¡ J¡°≤d

fitu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° πuy fiFÙ* S° <k¡≤ ˚Ù ∏Fu* ≈≤t°∏Ì ≈®°›w fiFÙ* F…N° S° $ Ìu©wu FÙ ≈®wÙw Fůw°

S° <J¡ fiJ¡∑ N˚Ù‹¸> ≈®°<›w ≈®°∫# Ÿ<∏fi<Fw FÙ Fæ $$15-17$$ ∏Fů*fiu ŸaŸ°≤ J¡∑ y<w<b<@ J¡° <bª°≤

J¡≤ <Ô∫° S°, bu ≈<b`yCdb°Ôu Ôůyů* Ju¡ N°Z∫ Su N°æ≤ yCdů* fiu t°fiů* Ÿ[byCd Ju¡ Ôů˚ Ÿu fiJ¡°

N°Z∫ <Ô∫° F…N° S° $ ZÙ≤°tıÙ Ì°≤_b˚°b <„‹¸> N°æ≤ Ì„ÕfiÙ∫ Su $ bu sů˚≤<Fw ¿_S<w Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ

Ÿ°@fiŸ‡≈<W Fůfiu ≈≤ ˚Ù w[bI°fiR¡≈ ≈≤t°fi∏Ì ≈®°›w fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N≈fiu N∏w#J¡≤dJ¡ů¸>≤ J¡ů (tfiů≤S J¡ů) N≈¥dÕ-Ÿ° <Ì©° ≤Fu Su $$18,19$$ oŸ ≈®J¡°≤ NfiuJ¡ yCdů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ N°æ≤ NÃ∫∏w

<fitÕÔ ≈¿≤<tw F°≤ N°æ≤ b˜ů* Ÿu ŸC„ů<˚w ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu Ìq≤ Ÿu FÙ ª*ªÔ N°æ≤ ŸC∏Ì≤ ª¥n°t<d J¡∑

(<Ÿ≤ Ju¡ ≤Ãfi J¡∑) <J¡≤dů* Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi NwÎb ˚¥J¡‡≈ Ÿu ª*ªÔ ŸCtu” Ju¡ ŸÂ„ ŸC∏Ì≤ t_wJ¡ Ÿu

≈®d°t <J¡∫° $$20,21$$ ıf<J¡ <bÿb°<t`ıÙ "≤°tª∏BıÙ J¡ů Ô°Nů' ∫ů* ≤°tª∏BıÙ Ju¡ <bT∫ tu*

≤°ı° Ÿu J¡F ≤Fu Su, ŸÙ Ÿt∫ J¡tÔfi∫fi ZÙ≤°tª∏BıÙ ZÙ<≈w°ıÙ Ju¡ ª≤dů* tu* ≈®d°t J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3 3

ŸtÙ≈ tu* N°∫u $$22$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu ≈FÔu-≈FÔu <≈w°ıÙ J¡ů ≈®d°t <J¡∫° $ wÌ…≈≤°∏w t°fifiÙ∫

≈C”Tů* π°≤° ˚Ù ≈®@°fiR¡≈ Ÿu Ÿ‡t°<fiw b<Ÿ‹™> N°æ≤ <bÿb°<t`ıÙ J¡ů ≈®d°t <J¡∫° $$23$$ wÌfi∏w≤
f®°Êdů* J¡ů, f∏@CNů* J¡ů N°æ≤ N≈fiu fnu-f¥»ů* J¡ů ≈®d°t <J¡∫° $ wÌfi∏w≤ ≤°ı°Nů* π°≤° <J¡∫u y∫u

≈®d°tů* J¡ů w<fiJ¡ HCJ¡°∫u y∫u t_wJ¡ Ÿu, ≈®Ÿ∏fi Â<‹¸> Ÿu N°æ≤ t@C≤ b°dÙ Ÿu y®Fd <J¡∫° $$24$$

Ÿt<ªW N°æ≤ ÌubwCv∫ Ì„ÕfiÙ∫ ZÙ≤°tª∏BıÙ tC<fi∫ů* J¡° N°„Ùb°ÕÌ y®FdJ¡≤ <≈w°ıÙ J¡∑ ≈<b` Ÿ<∏fi<@
tu* ≈F…≥ªu $$25$$ _fiuFt∫ ≤°ı° fiu ≈®d°t„ÙÔ ≤°tª∏BıÙ J¡° <Ÿ≤ Ÿ¥≥|J¡≤ N°<Ôayfi <J¡∫° N°æ≤ ıæŸu

≤°ıFaŸ J¡tÔ J¡ů ª¥tw° Fæ bæŸu FÙ f°≤ f°≤ fiJ¡° tC≥F ª¥t° $$26$$ „`Cw°≈fi ≤°ı° fiu ZÙ≤°tª∏BıÙ

J¡∑ FÙ fi°o˘ Ô‚td N°æ≤ „`CPfi J¡° ˚Ù N°<Ôayfi N°æ≤ ªC‡ffi <J¡∫° $$27$$ N°<Ôayfi J¡≤fiu Ju¡ ≈ÿª°wg

≤°ı° Ju¡ "bÃŸ, tu≤Ù yůÌ tu* fæ™>ů' ∫F J¡Ffiu ≈≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ ˚¥<t ≈≤ NfiCª≤ů* π°≤° <f~>°∫u y∫u b˜

≈≤ fæ™> y∫u $$28$$ ≤°ı° Ì„≤S fiu J¡F° # ≈C` wCt <bbuJ¡Ÿ‡≈∏fi Fů Îba <b<b@ J¡v∫°dů* Ju¡ ˚°ıfi Fů, wCt N<bbu<J¡∫ů* J¡∑ fi°o˘ <„<SÔ fC<] Ÿu N≈fiÙ N°Ãt° J¡ů <©∏fi tw J¡≤ů $ bÃŸ, b¨]ů* J¡∑, f®°Êdů*

J¡∑ N°æ≤ yC”ıfiů* J¡∑ N°I° J¡° ≈°Ôfi J¡≤ ≤Fu wC‡F°≤u ıæŸu ıfiů* J¡ů FÙ ≈<b` ≈Ì ≈®°›w Fůw° Fæ, <J¡∏wC
ıů Ôůy tůF J¡° NfiCŸ≤d J¡≤wu Fæ*, ∏Fu* bF ≈Ì fiFÙ* <tÔ ŸJ¡w° $$29,30$$ ≈C`, w˚Ù wJ¡ N°≈<W∫°≥

<fifÕÔ FůJ¡≤ Ìq≤ ≤FwÙ Fæ*, ıf wJ¡ tůF J¡ů NbJ¡°„ fiFÙ* <Ì∫° ı°w° $ tůF J¡ů NbJ¡°„ <tÔfiu ≈≤ wů bu fnÙ fÔbwÙ Fů ı°wÙ Fæ* $$31$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°ı≈C`, Fu tF°˚¥ı, wCt fnu „¥≤bÙ≤ Fů, wCtfiu Ì…#© J¡∑ ≈≤‡≈≤° Ju¡ ıfiJ¡ N°æ≤ J¡<™>fi°oÕ Ÿu fi‹¸> Fůfiub°Ôu ofi <bT∫R¡≈ „`CNů* ≈≤ <bı∫ ≈° ÔÙ

Fæ $$32$$ ÎuŸu ≈®˚°b„°ÔÙ Fůfiu ≈≤ ˚Ù t¥i> Ôůyů* Ju¡ ∫ůÀ∫ <bsu≈R¡≈ fnÙ w≤ayů* Ÿu tF°fig N°b≤dR¡≈

„æÃ∫ Ÿu ∫C•w tůFR¡≈ ŸtCB tu* Nfi°ÃtI (N°Ãtw[b J¡ů fi ı°fifiub°Ôu) J¡∑ ˚°≥<w •∫ů* <fitÀfi Fůwu Fů ? $$33$$ ZÙ<bÿb°<t`ıÙ fiu J¡F° # ≤°ıJC¡t°≤, <ªW π°≤° J¡∑ yoÕ ª*ªÔ fiÙÔJ¡tÔů* Ju¡ wCv∫
fiùů*J¡∑ ª*ªÔw°J¡ů ~>ůnJ¡≤ J¡<F∫u <J¡ N°≈Ju¡ tůFJ¡° •∫° J¡°≤d Fæ ?$$34$$ ıæŸu |≤ J¡ů ª¥Fu ©ůÌ

±>°Ôwu Fæa, bæŸu FÙ ıů tfi J¡∑ ∆∫S°Î≥ N°≈Ju¡ <ªWJ¡ů Ì…#©Ù J¡≤ ≤FÙ Fæ* $ bu <J¡Ÿ<ÔÎ F…oÕ Fæ*, <J¡wfiÙ Fæ*, N°æ≤ J¡°æfiŸÙ N<˚Ô°T° Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ „°∏w FůyÙ ?$$35$$
t°fi<ŸJ¡ ∆∫S°Nů* Ju¡ J¡°≤d ıywg tu* ≈®<Ÿ] FÙ Fæa, fiJu¡ <ÔÎ ≈®ÿfi •∫ů* J¡≤wu Fæ* ? oŸ „aJ¡° ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

™>ÙJ¡ Fæ tfi J¡Ù ∆∫S°Nůa Ju¡ J¡°≤d ≈®<Ÿ] Fæ, ≈≤ N°≈ fi NfiC<ªw ∆∫S°Nů*Ju¡ <ªw ≈°` fiFÙ*

Fæa $ N°≈∏fi (N°≈<W∫C•w) NSb° Ì¿≤B FÙ fiJ¡° ≈°` Fů ŸJ¡w° Fæ $ N°≈J¡∑ Ÿ˚Ù N°≈<W∫°≥ N°≈Ju¡

¿≈w°ıÙ Ju¡ ≈®w°≈ Ÿu FÙ fi‹¸> Fæa, Nw# N°≈Ju¡ π°≤° N°≈<W∫ů* tu* <fi≤ŸfiÙ∫ JC¡~> Fæ FÙ fiFÙ* N°æ≤ <k¡≤

N°≈J¡∑ N°≈<W∫°≥ wů _bw# FÙ <fi≤_w Fæ* $$36$$ Fu Nfi| ! <ıŸ ≈Ì°SÕJ¡∑ N°≈J¡ů N<˚Ô°T° Fů Ÿu

„Ù|® J¡<F∫u, bF N°≈J¡ů Nbÿ∫ <tÔuy°, <ıŸJ¡∑ ≈®°¿›w Ÿu <k¡≤ t°fi<ŸJ¡ ∆∫S°Î≥ N°≈J¡ů J¡‹¸> fiFÙa

≈F…≥ª°∫uyÙ $$37$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu tF°tC<fi ZÙ<bÿb°<t`ıÙ Ju¡ •w b°•∫ J¡ů, <ıŸJu¡ y˚Õ tua N≈fiÙ

N<˚Ô°T°Nůa Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ≈®J¡°„ <fi<Fw Fæ, ŸCfiJ¡≤ ©uÌ Ã∫°y <Ì∫°, ıæŸu <J¡ tu| Ju¡ yıÕfiu ≈≤ N≈fiu N<˚tw ≈Ì°Sů˘ J¡∑ <Ÿ¿] J¡° NfiCt°fi J¡≤fiub°Ô° t∫¥≤ ©uÌ J¡ů ~>ůn Ìuw° Fæ $$38$$

À∫°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

3 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d
f°≤Fb°≥ ŸyÕ

˚ůyů* J¡∑ Ì…#©R¡≈w°, <bT∫ N°<Ì J¡∑ NŸÃ∫w° wS° Ÿ‡≈¿W J¡∑ NfiSÕFuwCw° J¡° bdÕfi $
b°vtÙJ¡∑ıÙ fiu J¡F° # Fu ˚≤π°ı, tCfiÙ∏B <bÿb°<t`ıÙ Ju¡ ∫ů* ≈¥~>fiu ≈≤ ≤°tª∏BıÙ @æ∫Õ @°≤d J¡≤ Wt NSÕŸu ≈¿≤≈¥dÕ ŸC∏Ì≤ bªfi fůÔu $$1$$ ≤°tıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig ∫Ω<≈ tæ* NI°fiÙ Fq≥, wS°¿≈ oŸ Ÿt∫ N°≈Ju¡ ≈¥~>fiu ≈≤ Ÿf JC¡~> J¡Fq≥y°, •∫ů*<J¡ Ÿwg≈C”Tů* Ju¡ bªfiů* J¡° J¡°æfi vÔa|fi J¡≤ ŸJ¡w° Fæ ? $$2$$

∫ů* N≈fiÙ <bfiÙw b°dÙ Ÿu tC<fi J¡ů N≈fiu b„ tu* J¡≤Ju¡ ≤°tª∏BıÙ N≈fiu b¨W°∏w Ju¡ NfiCb°Ì Ju¡
fF°fiu Ÿu @t°ÕfiC‹™>°fiı<fiw <ªW J¡∑ „C<] Ÿu <bbuJ¡ N°æ≤ bæ≤°À∫ Fůfiu ≈≤ tCHtu* <bª°≤ J¡° Ì∫ F…N°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tæ* ∫F°≥ N≈fiu <≈w°ıÙ Ju¡ |≤ tu* Ã≈∏fi F…N°, J®¡t Ÿu f»° N°æ≤ <bΩ° ˚Ù ≈®°›w J¡∑ $ ŸJu¡ f°Ì Fu tC<fifi°∫J¡, Ÿwg N°ª≤dů* Ju¡ NfiC‹™>°fi tu* wÃ≈≤ FůJ¡≤ wÙSÕ∫°`° Ju¡ <ÔÎ ŸtCB≈∫Õ∏w ≈¨ØbÙ Ju¡ ª°≤ů*

Nů≤ <bª≤° $$3,4$$ oŸ fÙª tu* oŸ ŸaŸ°≤ ≈≤ N°_S° J¡ů F≤fiub°Ô° ∫F <bª°≤ tu≤u tfi tu* Ã≈∏fi F…N°, <ıŸu tæ* N°≈Ju¡ Ÿ°tfiu ≈¿_Sw J¡≤w° Fq≥ $$5$$ wÙSÕ∫°`° J¡≤fiu Ju¡ Nfi∏w≤ tu≤° tfi •w <bbuJ¡

Ÿu ≈¥dÕ Fů y∫° $ ŸŸu Ÿf <bT∫ ≈¿≤d°t tu* fiÙ≤Ÿ Fæ*, ÎuŸÙ fC<] F…oÕ N°æ≤ Ÿ fC<] Ÿu tæ*fiu <bª°≤ <J¡∫°

<J¡ ∫F ıů ŸaŸ°≤ J¡° ≈®b°F Fæ, ∫F •∫° ŸC© J¡° FuwC Fů ŸJ¡w° Fæ ? NS°Õwg oŸ <b_w¨w ŸaŸ°≤ Ÿu J¡˚Ù

ŸC© fiFÙ* <tÔ ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ oŸtu* ıů ıÙb Ã≈∏fi Fůwu Fæ*, bu t≤fiu Ju¡ <ÔÎ FÙ Ã≈∏fi Fůwu Fæ* N°æ≤
ıů t≤wu Fæ*, bu ı∏t Ju¡ <ÔÎ FÙ t≤wu Fæ*, fiJ¡ů JC¡~> ˚Ù ŸC© fiFÙ* <tÔw° $$6,7$$

(„°˜J¡°≤ů* fiu ˚Ù "t¨<wfÙıa ˚bu≠ı∏t ı∏t fÙıa ˚bu∏t¨<w#' ∫°fiÙ t≤d tu* ı∏t J¡°≤d Fæ N°æ≤
ı∏t tu* t≤d J¡°≤d Fæ, ÎuŸ° J¡F° Fæ $)

oŸ <bT∫ tu* ∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ ˚Ôu FÙ ı∏t N°æ≤ t≤d Ì…#©R¡≈ Fů*, ≈≤∏wC fiJu¡ fÙª tu* ıÙbfiÌ„°
tu* ŸC© <tÔw° FÙ Fæ, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ $

ª≤ N°æ≤ Nª≤ů* J¡∑ ªu‹¸>°Nů* Ÿu ∫C•w bæ˚bJ¡°Ô tu* ≤Ffiub°Ôu ∫u <ıwfiu ˚ůy Ju¡ Ÿ°@fi ≈Ì°SÕ

Fæ*, ∫u ŸfJu¡-Ÿf N¿_S≤ ∫°fiu s<dJ¡ Fæ*, ∫u N°≈<W∫ů* Ju¡ FÙ _b°tÙ ∫°fiÙ t¥Ô Fæ* N°æ≤ ≈°≈ Ju¡ FuwC

Fæ* ≈°≈_bR¡≈ Fæ* $$8$$

(w°Ã≈∫°ÕSÕ ∫F Fæ <J¡ oŸ ıywg tu* Ìů ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°dÙ Fůwu Fæ* ÎJ¡ ª≤ ∫°fiÙ ªÔfiu <k¡≤fiub°Ôu N°æ≤

ÌqŸ≤u Nª≤ ∫°fiÙ ıů ªÔ-<k¡≤ fiFÙ* ŸJ¡wu -b¨s°<Ì $ fitu* ªÔfiu <k¡≤fiub°Ôů* J¡∑ ˚ůy tu* ≈®b¨<W

N≈fiÙ FÙ ≈®b¨<W N°æ≤ <fib¨<W Ÿu ≈®°›w Ÿ°@fiů* π°≤° FůwÙ Fæ $ N°æ≤ Nª≤ů* J¡∑ ˚ůy tu* ≈®b¨<W Ìæb (≈®°≤Æ@) Ÿu ≈®°›w Ÿ°@fiů* π°≤° FůwÙ Fæ $ oŸ ˚ůy≈®b¨<WR¡≈ ªu‹¸>° Ÿu ∫C•w Fůfiu ≈≤ ˚Ù ˜Jg¡ (≈C‹≈t°Ô°), ª∏Ìfi, N∏fi, ≈°fi N°<Ì <ıwfiu <bT∫ Fæ*, bu Ÿf „°ÿbw ŸC© fiFÙ* Ìu ŸJ¡wu, •∫ů*<J¡ bu ©CÌ FÙ N¿_S≤

Fæ*, NS°Õwg <ıŸ Ÿt∫ fiJ¡∑ ≈®°<›w FůyÙ, Ÿ Ÿt∫ ŸC© Ìuwu Fæ* N°æ≤ <ıŸ Ÿt∫ fiŸu <b∫ůy Fůw°

Fæ, Ÿ Ÿt∫ Ì…#© Ìuwu Fæ*, oŸ<ÔÎ fiŸu ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ŸC© J¡∑ N°„° FÙ fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ, N<@J¡

•∫° J¡Fu*, ∫u <bT∫ N°≈<W∫ů* Ju¡ _b°tÙ Fæ* NS°Õwg ≤°y-πuT N°<Ì fnÙ-fnÙ N°≈<W∫°≥ ∏FÙ* Ÿu ≈®°›w

ŸyÕ - 12]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3 5

FůwÙ Fæ* N°æ≤ „°˜ů* tu* ıů <fi<T] <bT∫ Fæ*, bu wů _b∫a ≈°≈R¡≈ FÙ Fæ*, Nw# ofi N¿_S≤ <bT∫ů* Ÿu ŸC©

J¡∑ N<˚Ô°T° J¡≤fi° ŸbÕS° t¥©Õw° FÙ Fæ $)

ÔůFu J¡∑ „Ô°J¡°Nů* Ju¡ Ÿt°fi ∫u <bT∫ ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu <tÔu ıCÔu fiFÙ* Fæ*, <J¡∏wC Ju¡bÔ tfi J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu fiJ¡° Ÿ‡f∏@ ıfÌÕ_wÙ t°fi° ı°w° Fæ NS°Õwg ∫F tu≤u ≈˚ůy J¡° Ÿ°@fi Fæ, oŸŸu tæ*

∫F J¡°t J¡R¡≥y°, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ tfi J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu fi <bT∫ů* J¡° ≈≤_≈≤ <J®¡∫°-J¡°≤d˚°b Ÿu Ÿ‡f∏@
t°fi° ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ Ôůyů* J¡ů ŸC©J¡°≤J¡R¡≈ Ÿu fiJ¡° ıů ˚°fi Fůw° Fæ, bF Ju¡bÔ NI°fit¥ÔJ¡
tfi Ÿu J¡¿v≈w FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ <bT∫ Ì…#©R¡≈ FÙ Fæ*, ŸC©R¡≈ fiFÙ* Fæ* $$9$$

Ju¡bÔ <bT∫ů* J¡° Ÿ‡f∏@ FÙ tfi Ju¡ π°≤° J¡¿v≈w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ıÙb Ju¡ ı∏t N°<Ì ˚Ù tfi Ju¡
π°≤° FÙ J¡¿v≈w Fæ*, oŸ<ÔÎ Âÿ∫t°fi Ÿ‡≈¥dÕ ıywg tfi Ÿu J¡¿v≈w FÙ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $

J¨¡<`t buT Ju¡ Ÿt°fi ÌÙ©fiub°Ô° ∫F Ÿ°≤° ıywg tfi J¡∑ J¡v≈fi°t°` Fæ N°æ≤ bF tfi ˚Ù <bbuJ¡I°fi Fůfiu ≈≤ „¥∏∫-Ÿ° FÙ ≈®wÙw Fůw° Fæ, Nw# tfi Ÿu ˚Ù Ft ŸC© J¡∑ N°„° fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, <k¡≤ Ft Ôůyů* J¡ů owfiu Ÿt∫ wJ¡ "ŸC© Fůy°' oŸ ≈®J¡°≤ tůF tu* <J¡Ÿfiu ±>°Ô ≤•©° Fæ ?$$10$$ ıæŸu t≤Ù<ªJ¡°

J¡ů ıÔ ŸtHJ¡≤ tCÀ@ t¨y bfi tu* fnÙ Ìq≤ wJ¡ o@≤-@≤ ˚¸>J¡wu ≤Fwu Fæ*, <k¡≤ ˚Ù JC¡~> fiFÙ* <tÔw°, bæŸu FÙ t¥»fC<] Ft Ôůy oŸ ŸaŸ°≤ tu* NŸwg ≈Ì°Sů˘ J¡ů ŸC© Ju¡ Ÿ°@fi ŸtHJ¡≤ o@≤-@≤ ©¥f

˚¸>J¡wu ≤Fwu Fæ*, ≈≤ F°S JC¡~> fiFÙ* Ôyw° $ ∫Ω<≈ Ft Ôůy <J¡ŸÙ Ju¡ π°≤° fuªu fiFÙ* y∫u Fæ*, wS°<≈ fuªu y∫u ≈®°<d∫ů* Ju¡ Ÿt°fi ≈≤b„ FůJ¡≤ fæ™>u F…Î Fæ*, NÃ∫∏w ©uÌ Fæ <J¡ t°∫° J¡ů ı°fiwu F…Î ˚Ù Ft t¥» FÙ

Fæ*, •∫ů*<J¡ ŸJ¡∑ JC¡~> <ª∏w° fiFÙ* J¡≤wu $$11,12$$ oŸ ŸaŸ°≤R¡≈ ≈®≈*ª tu* ∫u ıů N˚°yu ˚ůy Fæ*, bu J¡°æfi ªÙı Fæ* <J¡ Ft Ôůy fiJu¡ ∆∫SÕ tůF Ÿu ∫° ˚®°¿∏w Ÿu f] FůJ¡≤ Nb¿_Sw Fæ* ?$$13$$ ıæŸu N≤^∫
tu* <J¡ŸÙ y±>g»u tu* <y≤u F…Î t¥» t¨y fF…w J¡°Ô Ju¡ f°Ì ∫F ı°fiwu Fæ* <J¡ Ft y±>g»u Ju¡ N∏Ì≤ <y≤ y∫u Fæ*, bæŸu FÙ Ft Ôůyů* fiu fF…w J¡°Ô Ju¡ f°Ì ∫F ı°fi° <J¡ Ft ∆∫SÕ tůF tu* <y≤u F…Î Fæ* $$14$$ tCHu ≤°≠∫ Ÿu

•∫° ? ofi ˚ůyů* Ÿu •∫° ? tæ* J¡°æfi Fq≥ N°æ≤ <J¡Ÿ<ÔÎ N°∫° Fq≥ ? ıů <tØ∫° Fæ, bF <tØ∫° FÙ ≤Fu, •∫ů*<J¡

ŸJu¡ <tØ∫° Fůfiu Ÿu <J¡ŸJ¡° •∫° <fynfiub°Ô° Fæ ? $$15$$ Fu f®Êfig, ıæŸu ∫`w` ˚®td J¡≤fiub°Ôu

≈<SJ¡ J¡∑ t”˚¥<t Ÿu N°_S° F¸> ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ tu≤u ofi Ÿf <bª°≤ů* Ÿu Ÿ˚Ù ˚ůy-Ÿ°@fi ≈Ì°Sů˘ Ÿu tu≤° <ªW F¸> y∫° Fæ $ oŸ<ÔÎ ˚ybfig, N°≈ ∫F fwÔ°o∫u <J¡ ∫F <Ì©fiub°Ô° ıywg Ÿb°ÕÃtfi° fi‹¸> NS°Õwg NŸwg oŸ<ÔÎ Fů ı°w° Fæ <J¡ Ÿwg N°æ≤ NŸwg J¡° <b≤ů@ Fæ ? ∫<Ì ıywg NŸwg Fæ, wů bF <k¡≤

J¡˚Ù Ÿwg Fůw° Fæ ? ŸJ¡∑ •∫° b¨<] FůwÙ Fæ ? •∫° ı≤°, t≤d, N°≈<W, ı∏t N°æ≤ Ÿ‡≈<W ∫u Ÿf N°<b˚°Õb N°æ≤ <w≤ů˚°b Ÿu ≈Cfi# ≈Cfi# f»wu ≤Fwu Fæ* ? tC<fib≤ ! Ìu<©∫u, Ft Ôůy fi wCh~> ˚ůyů* Ÿu ÎuŸu ııÕ≤ Fů y∫u Fæ*, ıæŸu <J¡ ≈bÕw Ju¡ «¡≈≤ Ju¡ b¨s N°≥@Ù Ÿu ııÕ≤ Fů ı°wu Fæ* $ ıů fC<]t°fig Ôůy Fæ*, bu ˚Ù

JC¡~> fiFÙ* J¡≤ ≤Fu Fæ*, oŸ<ÔÎ <bbuJ¡∑ N°æ≤ N<bbuJ¡∑ Ÿ˚Ù ≈®°dÙ ıæŸu Nªuwfi f°≥Ÿ J¡∑ budC ≈bfi Ju¡ π°≤°

„ÆÌ J¡≤wÙ Fæ, bæŸu ≈®°d fi°tJ¡ b°∫C Ÿu ≈®u¿≤w FůJ¡≤ ∆∫SÕ FÙ „ÆÌ J¡≤wu Fæ*, fiŸu JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fůw° $
ıæŸu ≈C≤°fi° b¨s N≈fiu ©ů©Ôu tu* ≤Ffiub°ÔÙ y® N<Àfi Ÿu ıÔ ı°w° Fæ, bæŸu FÙ Fu tC<fiZu‹™> tu≤° oŸ

Ì…#© Ÿu ~C>¸>J¡°≤° Jæ¡Ÿu Fůy°, ÎuŸÙ <ª∏w°R¡≈ N<Àfi Ÿu tæ* ŸÌ° ıÔw° ≤Fw° Fq≥ $$16-21$$ ŸaŸ°≤ Ju¡

<b<b@ Ì…#©R¡≈ ≈°T°d Ÿu tu≤° N∏w#J¡≤d ııÕ≤ Fů y∫° Fæ, tæ* N≈fiu <t`ů* N°æ≤ ÔůJ¡ Ÿu ±>≤J¡≤

3 6

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

NZC≈¥dÕ fiùů* Ÿu fiFÙ* ≤ů ≤F° Fq≥, •∫ů*<J¡ ∫<Ì tæ* ≤ůfi° N°≤‡˚ J¡R¡≥, wů bu ˚Ù ≤ůfiu Ôyu*yu $$22$$ NZC≤<Fw

„C‹J¡ ≤ůÌfi Ÿu ≈®Ù<w„¥∏∫ NwÎb FT°Õ<Ì„¥∏∫ tu≤u tC© Ju¡ J¨¡<`t ¿_tw, N<˚Ô°≈ N°<Ì b¨<W∫ů* J¡ů ÎJ¡°∏w tu* tu≤° N∏w#J¡≤d_S <bbuJ¡ FÙ Ìu©w° Fæ $$23$$ ıæŸu J¡ůoÕ ≈¥bÕ Nb_S° tu* NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑

Ÿ‡≈<W∫ů* Ÿu Ÿ‡≈∏fi ˚°À∫b°fig ≈C”T Ìæb Ÿu N°oÕ F…oÕ Ì¿≤B°b_S° tu* N≈fiÙ ≈¥bÙÕ∫ Ÿt¨<] J¡° _t≤d J¡≤ tCÀ@ Fůw° Fæ $ bæŸu FÙ tæ* ˚Ù <≈®∫wt <bT∫ů* J¡∑ <bfi°„≈®°∫ Nb_S° J¡° ∫° Ÿf ≈®J¡°≤ Ju¡ Ì…#©ů* Ju¡

≈„tR¡≈ ≈≤t°fi∏Ì Ju¡ NI°fi J¡∑ <bJ¡°≤˚¥w Nb_S° J¡° <bª°≤ J¡≤ oŸ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ªu‹¸>° Ÿu NÃ∫∏w tCÀ@ Fů ≤F° Fq≥ $$24$$ b*ªfi° Ÿu ˚≤≈¥≤ ∫F Ô‚tÙ N∏w#J¡≤d J¡∑ b¨<W∫ů* J¡ů tCÀ@ J¡≤wÙ Fæ, yCdů* J¡ů fi‹¸> J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ NfiuJ¡ w≤F Ju¡ Ì…#©ů* J¡ů ÌuwÙ Fæ $$25$$ @<fi∫ů* J¡ů <ª∏w°R¡≈ @°≤ Ÿu ©^±>„#

J¡°¸>fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W ªJ®¡R¡≈Ù ∫u <b<b@ @fi tCHu N°fi∏Ì fiFÙ* Ìuwu N°æ≤ ˜Ù, ≈C`°<Ì ≈¿≤b°≤ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ

|≤ y® N°≈<W∫ů* Ju¡ |≤ů* Ju¡ Ÿt°fi tCHu N°fi∏Ì fiFÙ* Ìu ≤Fu Fæ* $$26$$ ıæŸu ˚ay…≤ J¡°‹™> N°<Ì Ÿu N°h~>°<Ìw ~>ů¸>u ywÕ tu* <y≤fiu Ju¡ J¡°≤d ≈®°›w sC@°, <≈≈°Ÿ° N°<Ì ÌůTů* Ju¡ N°æ≤ <y≤fi°, f°≥@° ı°fi°

N°<Ì Ì…ÌÕ„°Nů* Ju¡ <bª°≤ Ÿu f∏@fi tu* ≈nu F…Î F°SÙ J¡ů ŸC© fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ ÌuF N°<Ì ≈Ì°Sů˘ Ju¡

˚ay…≤ÃbR¡≈ FuwC Ÿu ı<fiw NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ÌůTů* N°æ≤ Ì…ÌÕ„°Nů* J¡° _t≤dJ¡≤ tCHu ŸC© fiFÙ* Fůw° $$27$$

NI°fiR¡≈Ù ≤°<` tu* N<bª°≤R¡≈Ù <fi<bn JC¡F≤u Ÿu Ôůyů* J¡∑ I°fiR¡≈Ù ≠∫ů<w Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ÌqŸ≤ů* J¡ů Ì…#© Ìufiub°Ôu fnu ªwC≤ ŸæJ¡nů* <bT∫R¡≈Ù ªů≤ ŸÌ° ª°≤ů* Nů≤ <bbuJ¡R¡≈Ù tC¶∫ ≤Ãfi J¡ů ªC≤°fiu Ju¡ <ÔÎ
ıÙı°fi Ÿu Ôyu F…Î Fæ* $ ∫C] tu* ∏Fu* <bfi‹¸> J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <bπ°fiů* J¡ů (w[bI°<fi∫ů* J¡ů) ~>ůnJ¡≤ J¡°æfi Ÿu ∫ů]° ŸtSÕ Fů ŸJ¡wu Fæ* ? w[bI°fiÙ FÙ fiJ¡° <bfi°„ J¡≤fiu tu* ŸtSÕ Fæ*, ÌqŸ≤u fiFÙ*, •∫ů*<J¡ wt (NI°fi N°æ≤ N∏@J¡°≤) J¡° <bfi°„ F…Î <ffi° fiJ¡° b@ Fůfi° NŸa˚b Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$28$$
f°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
wu≤Fb°≥ ŸyÕ

Ÿf t¥»ů* J¡ů <≈®∫ N°æ≤ ŸÌ° ˚ůyR¡≈Ù NfiSÕ J¡ů Ìufiub°ÔÙ Ô‚tÙ J¡∑ <b<b@ ÌůTů* π°≤° <fi∏Ì° $
oŸ ≈®J¡°≤ <bT∫ů* J¡∑ NŸ°≤w° J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤ <bT∫-Ÿ‡≈°Ìfi tu* FuwC˚¥w ZÙ-@fiŸ‡≈<W-

˚Ù NŸ°≤ FÙ Fæ, ÎuŸu ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ oŸ ŸyÕ J¡° N°≤‡˚ J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu tC<fiZu‹™>, oŸ ŸaŸ°≤ tu* @fiŸ‡≈<W ¿_S≤ N°æ≤ <b<b@ ŸC©ů* J¡∑ FuwC

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ÃJ¨¡‹¸> Fæ, ÎuŸ° t¥i> ∆∫<•w∫ů* fiu FÙ t°fi ≤•©° Fæ, b_wCw# bF fi ¿_S≤ Fæ, N°æ≤ fi

ÃJ¨¡‹¸> FÙ Fæ $ bF <fiw°∏w NfiSÕ Ìufiub°ÔÙ N°æ≤ tůF J¡∑ FuwC Fæ NS°Õw b@, f∏@fi, fi≤J¡ N°<Ì <b<b@

•Ôu„ ÌuwÙ Fæ, w<fiJ¡ ˚Ù ŸC© fiFÙ* ÌuwÙ NSb° ≈®°›w Fůfiu ≈≤ tůF tu* ±>°ÔwÙ Fæ, fi‹¸> Fůfiu ≈≤ •Ôu„

ÌuwÙ Fæ ∫° y<FÕw @fi FÙ ÌuwÙ Fæ, <bbuJ¡ fiFÙ* ÌuwÙ $$1$$ ıæŸu bT°ÕJ¡°Ô tu* fiÌÙ «¡≈≤ J¡ů ~>ÔfiuJ¥¡Ìfiub°ÔÙ fnÙ fnÙ NfiuJ¡ t<Ôfi w≤ayů* J¡ů @°≤d J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ •w Ÿ‡≈<W ÃŸ°F Ÿu f»u F…Î

Nfi∏w tfiů≤Sů* Ÿu ∫C•w NwÎb NÃ∫∏w N°JC¡Ô NfiuJ¡ t¥i> Ôůyů* J¡ů N≈fiu b„tu* J¡≤ N≈fiÙ Nů≤

©∑*ªwÙ Fæ $ Fu tC<fib≤, <ª∏w°Î≥ ZÙ J¡∑ ≈C<`∫°≥ Fæ* $ ıæŸu fiÌÙŸu NŸa¶∫ w≤ayu Ã≈∏fi FůwÙ Fæ*, <k¡≤ bu b°∫C J¡∑ ŸF°∫w° Ÿu f»wÙ Fæ*, bæŸu FÙ ZÙ Ÿu NŸa¶∫ <ª∏w°R¡≈ ≈C<`∫ů* J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, wÌ…≈≤°∏w

ŸyÕ - 13]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3 7

<b<b@ Ì…ÿªu‹¸>°Nů* π°≤° fiJ¡∑ b¨<] FůwÙ Fæ $$2,3$$ ıæŸu NI°fi Ÿu N°y J¡ů ≈æ≤ Ÿu JC¡ªÔ J¡≤ ıÔÙ

F…oÕ J¡ůoÕ N˚°<yfi ÎJ¡ ıyF ª≤d fiFÙ* ≤© ŸJ¡wÙ, <J¡∏wC F°S-≈æ≤ ≈¸>J¡wÙ F…oÕ o@≤-@≤ |¥twÙ

Fæ, ŸJ¡∑ ªu‹¸>° ÎJ¡ ŸÙ fiFÙ* ≤FwÙ, bæŸu FÙ ZÙ ˚Ù „°˜≈®<w≈°<Ìw ŸÌ°ª°≤ Ÿu ≤<Fw ≈C”T J¡ů

≈®°›wJ¡≤ o@≤-@≤ |¥twÙ-<k¡≤wÙ Fæ, J¡˚Ù ÎJ¡ ıyF ¿_S≤ fiFÙ* ≤FwÙ $$4$$ ıæŸu <Ì∫u J¡∑ Ô°æ ~¥>fiu Ÿu Ì°F Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ J¡°ıÔ J¡ů @°≤d J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F ZÙ ˚Ù ıCN°, ªů≤Ù N°<Ì Ÿu oŸJu¡

JC¡~> <F_Ÿu J¡° s∫ Fůfiu ≈≤ ZÙt°fiů* J¡ů Ÿ∏w›w J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ fÙª tu* FÙ (NfibŸ≤ tu* FÙ) N≈fi° ∫°

N≈fiu ≈˚ů•w° J¡° fi°„ J¡≤ ±>°ÔwÙ Fæ $$5$$ Ì…#© Ÿu ≈°<ıÕw ˚Ù ∫F t¥» ZÙ ≤°ı°Nů* J¡∑ ≈®J¨¡<w Ju¡

Ÿt°fi yCd N°æ≤ NbyCdů* Ju¡ <bª°≤ Ju¡ <ffi° FÙ ıů J¡ůoÕ ŸJu¡ ŸtÙ≈ tu* ≤Fw° Fæ, ŸÙJ¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ÔuwÙ Fæ NS°Õwg ıæŸu ≈®°∫# t¥i> ≤°ı° Ôůy @°<tÕJ¡ yCdb°fiů* Ju¡ Ÿ°S ≈®Ù<w fiFÙ* J¡≤wu, <ıŸ <J¡ŸÙ

ŸtÙ≈_S Ju¡ Ÿ°S ≈®Ù<w J¡≤ Ôuwu Fæ*, bæŸu FÙ Ì…#© Ÿu ≈°<ıÕw ˚Ù ∫F ZÙ yCdb°fig @°¿tÕJ¡ů* Ju¡ FÙ

≈˚ůy Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* FůwÙ, <J¡∏wC yCd N°æ≤ NbyCdů* Ju¡ <bª°≤ Ju¡ <ffi° <ıŸJ¡ů ŸtÙ≈ tu* ≈°wÙ Fæ ŸÙ

Ÿu <Ô≈¸> ı°wÙ Fæ $$6$$ <ıfi J¡tů˘ J¡° k¡Ô @fi, ≤°≠∫Ô°˚ N°<Ì N°æ≤ Ôů˚, <F*Ÿ°, <tØ∫°˚°Td N°<Ì ÌůTR¡≈ Ÿ≈Õ<bT Ju¡ buuyů*Ju¡ <b_w°≤ Ju¡ <ÔÎ Fůw° Fæ ∏FÙ ∫C], ıCN°, ∆∫°≈°≤ N°<Ì J¡tů˘ Ÿu ∫F
f»wÙ Fæ; ∫I, Ì°fi N°<Ì Ÿu fiFÙ*, fiŸu wů f»fiu Ju¡ fÌÔu |¸>wÙ Fæ, •∫ů*<J¡ fitu* oŸJ¡° ∆∫∫ Fůw°

Fæ $$7$$ w˚Ù wJ¡ Ôůy N≈fiu N°æ≤ ≈≤°∫u Ôůyů* ≈≤ Ì∫°, Ì<s^∫, _fiuF N°<Ì J¡≤wu Fæ*, ıf wJ¡ <J¡ ıæŸæ b°∫C Ÿu fkÕ¡ J¡n° Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ZÙ π°≤° bu J¡™>ů≤ fiFÙ* Fů ı°wu $ Ÿ‡≈<W ≈®°›w Fůwu FÙ Ôůy N≈fiu N°æ≤ ≈≤°∫u ıfiů* ≈≤ Ì∫° N°æ≤ _fiuF J¡° ˚°b ~>ůnJ¡≤ J¡™>ů≤ ffi ı°wu Fæ*, ∫F ˚°b Fæ $$8$$ ıæŸu @¥<Ô J¡∑
tCl>Ù t<d∫ů* J¡ů t<Ôfi J¡≤ ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ fnu-fnu <bπ°fig „¥≤bÙ≤, ÌqŸ≤u Ju¡ ≈J¡°≤ fi ˚¥Ôfiub°Ôu, Ìs N°æ≤ t¨Ì…˚°TÙ ≈C”Tů* J¡ů ˚Ù @fi-Ÿ‡≈<W t<Ôfi J¡≤ ÌuwÙ Fæ $$9$$ ˚ybfig Ÿ‡≈<W J¡∑ b¨<] Ÿu Ì…#©

FÙ Fůw° Fæ ŸC© fiFÙ* Fůw° NS°Õwg ıæŸæ <bTÔw° Ju¡bÔ t¨Ã∫C J¡∑ FÙ J¡°≤d FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ZÙ ˚Ù ŸC©

J¡∑ J¡°≤d fi FůJ¡≤ Ì…#© J¡∑ FÙ J¡°≤d FůwÙ Fæ $ ≤s° J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù bF t¨Ã∫C Ju¡ Ÿ°@fiů* J¡ů ıC¸>°wÙ Fæ $

NS°Õwg ıæŸu <bTÔw° Ju¡ ŸtÙ≈ ≤sd, Nbusd N°<Ì J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ı°fiu≈≤ ˚Ù t¨Ã∫C Ô°˚ J¡∑ Ÿa˚°bfi°

≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿ‡≈<W J¡∑ ≤s° J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù N≈fiu <bfi°„ J¡∑ ≈¥≤Ù Ÿ‡˚°bfi° Fæ $$10$$

J¡ůoÕ-J¡ůoÕ ZÙt°fig Ôůy ˚Ù fnu @°<tÕJ¡ N°æ≤ ∫„_bÙ Ìu©u ı°wu Fæ* ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* ZÙ J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu wJ¡ FÙ yC<d∫ů* tu* yCd ≤Fwu Fæ*, ∫F Jæ¡Ÿu J¡F° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Fu tCfiu, oŸ ÔůJ¡ tu* Ôůy <ıŸJ¡∑ <fi∏Ì° fiFÙ* J¡≤wu ÎuŸ° ZÙt°fig, N°ÃtÿÔ°|° fi J¡≤fiub°Ô°

„¥≤bÙ≤ ≈C”T N°æ≤ Ÿf ≈≤ Ÿt°fi˚°b Ÿu Â<‹¸> ≤©fiub°Ô° _b°tÙ ∫u wÙfi ≈C”T Ì…ÔÕ˚ Fæ*, NS°Õwg ZÙt°fig J¡∑ <J¡ŸÙ fi <J¡ŸÙ w≤F Ôůy Nbÿ∫ <fi∏Ì° J¡≤wu Fæ „¥≤ Nbÿ∫ FÙ N≈fiÙ ≈®„aŸ° J¡≤w° Fæ, <fiy®F N°æ≤

NfiCy®F tu* ŸtSÕ _b°tÙ Ÿf ≈≤ ŸtÂ<‹¸> fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$11$$ Fu tC<fib≤, NI Ôůyů* fiu <ıŸ ZÙ J¡ů ŸC© J¡∑ FuwC ŸtH ≤•©° Fæ, bF Ì…#©R¡≈ Ÿ≈ů˘ J¡∑ Ì…yÕt N°æ≤ ˚ÙTd yCk¡° Fæ Îba tF°tůFR¡≈Ù F°<S∫ů*

J¡° N°b°Ÿ R¡≈ <b∏º∫°ªÔ J¡° tæÌ°fi Fæ NS°Õwg ∫F ZÙ tF°Ì…#©Ì°<∫fiÙ N°æ≤ tF°tůF Ÿu N°b¨W

J¡≤fiub°ÔÙ Fæ $$12$$ ŸwgJ¡tÕR¡≈Ù J¡tÔ Ju¡ <ÔÎ ≤°<` Fæ $ (ıæŸu ≤°<` tu* J¡tÔ ŸaJC¡<ªw Fů ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ ZÙ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ŸÃJ¡tů˘ J¡° °Ÿ Fů ı°w° Fæ), Ì…#© R¡≈Ù JC≥¡oÕ (J¡t<ÔfiÙ) Ju¡ <ÔÎ ª¿∏BJ¡°

3 8

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

(ª°≥ÌfiÙ) NS°Õwg ıæŸu ª°≥ÌfiÙ tu* J¡t<ÔfiÙ (fiÙÔůÃ≈Ô) <bJ¡<Ÿw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ZÙ Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤

Ì…#©ů* J¡° ©¥f <bJ¡°Ÿ Fůw° Fæ N°æ≤ Ì∫°Â<‹¸>R¡≈Ù ∫° ≈≤t°SÕÂ<‹¸>R¡≈Ù ÌÙ≈J¡ Ju¡ <ÔÎ HJ¡Hů≤ b°∫C

N°æ≤ fnÙ-fnÙ w≤ayů* Ÿu ∫C•w fiÌÙ Fæ* $ (ıæŸæ HaH°b°w N°æ≤ w≤ayů* Ÿu ∫C•w fiÌÙ Ju¡ HůJ¡ů* Ÿu ÌÙ≈J¡
fCH ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ZÙ J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ Ì∫°Â<‹¸> ∫° ≈≤t°SÕÂ<‹¸> f∏Ì Fů ı°wÙ Fæ $) $$13$$ ∫F

˚∫ N°æ≤ ˚®°¿∏wR ≈Ù tu| Ju¡ <ÔÎ ≈C≤ůb°w (≈¥bÙÕ Fb°) Fæ, (ıæŸæ ≈¥bÙÕ Fb° tu| J¡∑ b¨<] J¡∑ FuwC Fæ, bæŸu FÙ ZÙ ˚Ù ˚∫ N°æ≤ ˚®°¿∏w J¡∑ ıfifiÙ Fæ) <bT°ÌR¡≈Ù (©uÌR¡≈Ù) <bT J¡ů f»°fiub°ÔÙ Fæ, Ÿa„∫ N°æ≤

Ÿasů˚ N°<Ì J¡∑ sù Fæ N°æ≤ Ì…#©Ì°∫J¡ ˚∫ J¡ů ≈æÌ° J¡≤fiu tu* Ÿ<≈ÕdÙ Fæ ∫° ∫F ©uÌ Ju¡ <ÔÎ ˚∫R¡≈Ù

˚ůy Ÿu (Ÿ≈Õ„≤Ù≤ Ÿu) ∫C•w Ÿ<≈ÕdÙ Fæ $$14$$ bæ≤°À∫R¡≈Ù Ôw°Nů* Ju¡ <ÔÎ wCT°≤ Fæ, J¡°t N°<Ì

<ªW<bJ¡°≤R¡≈Ù vÔ…Nů* Ju¡ <ÔÎ N≥@u≤Ù ≤°w Fæ, <bbuJ¡R¡≈Ù ª∏Bt° Ju¡ <ÔÎ ≤°Fq J¡∑ Ì°» Fæ N°æ≤

Ÿ°æı∏∫R¡≈Ù J¡tÔ Ju¡ <ÔÎ ª°≥ÌfiÙ Fæ NS°Õwg ıæŸu wCT°≤ Ÿu Ôw°Î≥ Ÿ¥© ı°wÙ Fæ* bæŸu FÙ ZÙ ≈®°¿›w Fůfiu

≈≤ <bbuJ¡ fi‹¸> Fů ı°w° Fæ Îba ıæŸu ª°≥ÌfiÙ tu* J¡tÔ <ŸJC¡n ı°wu Fæ* <©Ôwu fiFÙ* bæŸu FÙ Ÿ‡≈<W ≈®°›w Fůfiu ≈≤ Ÿ°æı∏∫ J¡° ŸaJ¡ůª Fů ı°w° Fæ $$15$$ ∫F ZÙ o∏B@fiCT Ju¡ Ÿt°fi ª*ªÔ (N<ª≤_S°∫Ù) ≤ayů*

Ÿu tfiůF≤ Îba <fıÔÙ Ju¡ Ÿt°fi ª≈Ô N°æ≤ Ã≈∏fi Fůwu FÙ fi‹¸> Fůfiub°ÔÙ Fæ N°æ≤ ≈®°∫# ın (t¥©Õ) FÙ
oŸJu¡ N°Z∫ Fæ $$16$$ ∫F ª≈Ôw° tu* ıayÔÙ fiub<Ô∫ů* Ÿu ˚Ù f»-ª»J¡≤ Fæ, Ì…‹JC¡Ô tu* ŸÃ≈∏fi F…oÕ Fæ, Nh~>u J¡CÔ tu* ŸÃ≈∏fi fiFÙ* Fæ $ baªfi° tu* y® t¨yw¨¿‹dJ¡° J¡ů ıÙwfiub°ÔÙ Fæ NS°Õwg ∫F b*ªfi° tu* owfiÙ

Ìs Fæ <J¡ baªJ¡wt t¨yw‹d° J¡ů ˚Ù oŸJu¡ Ÿ°tfiu F°≤ ©°fiÙ ≈nÙ Fæ $$17$$ N<wª≈Ô Fůfiu Ju¡ J¡°≤d sd ˚≤ ˚Ù ÎJ¡ _S°fi ≈≤ fi ≤Ffiub°ÔÙ ∫F ıÔw≤ay N°æ≤ ÌÙ≈<„©° Ÿu (<Ì∫u J¡∑ Ô°æ Ÿu) ˚Ù f»J¡≤

˚ay…≤ Fæ N°æ≤ Nfi<yfiw Ì…ÌÕ„°Nů* J¡∑ ıfifiÙ Fæ $$18$$ ∫F ∫C] Ju¡ <ÔÎ ÃŸCJ¡ tfiC‹∫R¡≈Ù yıu∏Bů* J¡°

<bfi°„ J¡≤fiub°ÔÙ <Ÿ*FfiÙ Ju¡ Ÿt°fi Fæ $ fnÙ „ÙwÔ wS° _b∫a wÙ‚d N°æ≤ wÙ‚d⁄Ì∫b°Ôu (J®¥¡≤

⁄Ì∫b°Ôu) Ôůyů* Ju¡ ≈°Ÿ ≤Ffiub°ÔÙ wÔb°≤ Ju¡ Ÿt°fi Fæ $$19$$ t¨Ã∫C π°≤° F≤u y∫u Ôůyů* J¡ů ª°Ffiub°ÔÙ, NfiuJ¡ t°fi<ŸJ¡ ∆∫S°Nů* Ÿu ∆∫°›w (NfiuJ¡ t°fi<ŸJ¡ ∆∫S°Î≥ <ıŸtu* ªů≤ Ju¡ Ÿt°fi <~>≈Ù ≤FwÙ Fæ) N˚∆∫ Ô‚tÙ Ÿu Ì…#© J¡ů ~>ůnJ¡≤ JC¡~> ˚Ù ŸC© tæ* fiFÙa Ìu©w° $$20$$ <ıŸ ≈CR¡T J¡∑ NÔ‚tÙ π°≤°

(Ÿ≈ÃfiÙR¡≈ Ì¿≤Bw° π°≤°) _b∫a Ìq≤ <fiJ¡°ÔÙ yoÕ <ª≤J¡°Ô wJ¡ Ÿ≈ÃfiÙ π°≤° ≈˚C•w ŸÙ J¡ů <k¡≤

N°Ì≤ Ÿu N°<Ôayfi Ÿ° J¡≤wÙ Fæ, ∫F fnu ©uÌ J¡∑ f°w Fæ, ∫F t°fibwÙ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC <fiÔÕ≠ı Fæ N°æ≤
oŸJ¡∑ Ì…‹¸>w° J¡˚Ù ı°wÙ fiFÙ* $$21$$ ∫F Ô‚tÙ tfiůF≤ Fæ, NwÎb <ªWb¨<W J¡ů N≈fiÙ Nů≤ ©ÙaªwÙ

Fæ, t≤d, ≈wfi N°<Ì Ju¡ J¡°≤d Ÿ°F<ŸJ¡ J¡tů˘ Ÿu ≈®°›w FůwÙ Fæ N°æ≤ <fıÔÙ Ju¡ Ÿt°fi sd ˚≤ tu* fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ, Nw# ∫F Ÿ≈ů˘ Ÿu <Ô≈¸>Ù F…oÕ yâu tu* Ã≈∏fi F…oÕ ≈C‹≈Ôw° Ju¡ Ÿt°fi Fæ $$22$$
wu≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æÌFb°≥ ŸyÕ

J¡°t N°<Ì ÌůTů* Ÿu Ìq<Tw wS° ∆∫°<@, ≤ůy N°æ≤ ı≤°b_S° Ÿu ≈Ù<nw t¥©Õ Ju¡ ıÙbfi, ∫°æbfi N°æ≤ N°∫C J¡∑ <fi∏Ì° $

ZÙ Ju¡ Ÿt°fi N°∫C ˚Ù ŸC©J¡≤ fiFÙ* Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, ıÙb J¡∑ N°∫C ≈Wu Ju¡ <Ÿ≤u ≈≤ Ô¸>J¡ ≤Fu ıÔ<f∏Ì… Ju¡ (NůŸ Ju¡)

ŸyÕ - 14]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3 9

ŸÂ„ N¿_S≤ Fæ, bF ∏tW Ju¡ Ÿt°fi NŸt∫ tu* FÙ oŸ JC¡¿ÃŸw „≤Ù≤ J¡ů ~>ůnJ¡≤ ªÔÙ ı°wÙ Fæ, NS°Õwg ıæŸu ∏tW ≈C”T N≈fiu NÃ∫∏w ≈∫ůyÙ ≈J¡≤dů* J¡ů, ıf tfi tuu* N°∫u, ~>ůn J¡≤ ªÔ°
ı°w° Fæ, bæŸu FÙ N°∫C ˚Ù „≤Ù≤ J¡ů ~>ůnJ¡≤ ªÔÙ ı°wÙ Fæ $$1$$ <ıfi Ôůyů* Ju¡ <ªW <bT∫R¡≈Ù Ÿ≈ů˘ Ju¡

ŸaŸyÕ Ÿu ŸbÕS° ııÕ≤ (<„<SÔ) Fæ N°æ≤ <ıfitu* Â» N°Ãt<bbuJ¡ fiFÙ* Fæ, fiJ¡∑ N°∫C b¨S° N°æ≤

•Ôu„J¡≤ FÙ Fæ $$2$$

•∫° f®ÊbuW°Nů* J¡∑ N°∫C ˚Ù ∆∫SÕ N°æ≤ •Ôu„ıfiJ¡ Fæ ? ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıů Ôůy I°w∆∫ b_wC J¡ů (f®Ê J¡ů) ı°fi ªCJu¡ Fæ*, NŸÙt f®Ê tu* <bZ°∏w Fæ* N°æ≤ <ıfiJu¡ ıÙbfi tu* Ô°˚, F°<fi N°æ≤ ŸC©-Ì…#© tu* <ªWb¨<W Ÿt°fi ≤FwÙ Fæ, fi tF°≈C”Tů* J¡∑ N°∫C FÙ ŸC©Ì°∫J¡

Fæ $$3$$ Fu tF°tCfiu, Ft Ôůy ÌuF N°<Ì J¡ů FÙ "∫F N°Ãt° Fæ', ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤ fæ™>u Fæ*, Ftu* ŸaŸ°≤R¡≈Ù
tu| tu* ¿_Sw <fıÔÙ Ju¡ Ÿt°fi ª*ªÔ N°∫C tu* ŸC© ≈®°›w fiFÙ* FCN° $ b°∫C J¡° |u≤° Fů ŸJ¡w° Fæ, N°J¡°„ Ju¡ Ç>J¡nu Ç>J¡nu <J¡∫u ı° ŸJ¡wu Fæ* N°æ≤ ÔF≤u* ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u tu* t°Ô° J¡∑ fi°o˘ y¥≥SÙ ı° ŸJ¡wÙ Fæ ≈≤

N°∫C tu* <bÿb°Ÿ fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $ „≤wg M¡wC Ju¡ f°ÌÔ Ju¡ Ÿt°fi _bv≈, wuÔ ≤<Fw ÌÙ≈J¡ N°æ≤
w≤ay Ju¡ Ÿt°fi ª*ªÔ N°∫C yoÕ F…oÕ FÙ Ìu©Ù ı°wÙ Fæ $$4-6$$ w≤ay J¡ů, ıÔ N°<Ì tu* ≈®<w<f¿‡fw ª∏Bt° J¡ů, <fıÔÙ J¡ů N°æ≤ N°J¡°„J¡tÔ J¡ů F°S Ÿu ≈J¡nfiu J¡° tCHu <bÿb°Ÿ Fæ, ≈≤ N¿_S≤ N°∫C
tu* tu≤° <bÿb°Ÿ fiFÙ* Fæ $ w≤ay, ≈®<w<f¿‡fw ª∏B N°<Ì J¡° y®Fd NŸa˚b Fæ <k¡≤ ˚Ù •w NŸa˚b f°wu*

˚Ôu FÙ Fů ı°∫u*, ≈≤ N¿_S≤ N°∫C tu* tu≤° <bÿb°Ÿ fiFÙ* Fůw° ∫F ˚°b Fæ $$7$$ ıæŸu ©hª≤Ù Ì…#© Ju¡

<ÔÎ FÙ y˚Õ @°≤d J¡≤wÙ Fæ, (•∫ů*<J¡ ŸJ¡° ≈u¸> k¡°nJ¡≤ FÙ y˚Õ <fiJ¡Ôw° Fæ, ÎuŸÙ f°w ≈®<Ÿ] Fæ) bæŸu FÙ <ıŸJu¡ tfi J¡∑ w¨‹d°Nů* J¡° <bfi°„ fiFÙ* F…N° Fæ, ÎuŸu t¥©Õ ≈C”T ∆∫SÕ N°∫C J¡ů Ì…#© Ju¡ <ÔÎ FÙ

<b_w¨w ª°Fw° Fæ $ ∆∫SÕ N°∫C J¡ů <b_w¨w ª°Ffi° ©hª≤Ù Ju¡ y˚Õ@°≤d Ju¡ Ÿt°fi Ì…#©FuwC FÙ Fæ, ∫F

˚°b Fæ $$8$$ oŸ ŸaŸ°≤ Ÿu Ÿa˚®td tu* bvÔÙR¡≈ „≤Ù≤ Ÿ¨<‹¸>R¡≈Ù Ÿ°y≤ tu* ıÔ J¡° <bJ¡°≤ ku¡fi R¡≈ Fæ, ıæŸu Ÿ°y≤ tu* ıÔ J¡° <bJ¡°≤ ku¡fi N¿_S≤ Fæ, bæŸu FÙ oŸ Ÿ¨<‹¸> tu* ∫F „≤Ù≤ NÃ∫aw N¿_S≤ Fæ, oŸ<ÔÎ
oŸtu* tCHu ıÙbfi Nh~>° fiFÙ* Ôyw° $$9$$ <ıŸŸu Nbÿ∫ ≈®°›w∆∫ b_wC J¡∑ (≈≤t ≈C”T°SÕ R¡≈ tC¿•w J¡∑) ≈®°<›w J¡∑ ı°wÙ Fæ, <ıŸŸu ≈Ù~>u „ůJ¡ ≈®°›w fiFÙ* Fůw° N°æ≤ ıů ≈≤t <fib¨Õ<W (ıÙb∏tC<•w) J¡°

_S°fi Fæ, bFÙ Wt ıÙbfi J¡F° ı°w° Fæ $$10$$ b¨s ˚Ù ıÙwu Fæ* N°æ≤ t¨y-≈sÙ ˚Ù ıÙwu FÙ Fæ*, ≈≤

ŸÙ ≈C”T J¡° ıÙfi° ıÙfi° Fæ <ıŸJ¡° tfi tfifi Ju¡ k¡Ô_bR¡≈ w[bI°fi Ÿu ∫° b°Ÿfi° Ju¡ s∫ Ÿu wCh~> Fů ı°w° Fæ $ ıywg tu* fiJ¡° FÙ Ã≈∏fi Fůfi° Ÿk¡Ô Fæ N°æ≤ bu FÙ ≈®„aŸfiÙ∫ ıÙbfi b°Ôu Fæ*, ıů <k¡≤
oŸ ıywg tu* ı∏t fiFÙ* Ôuwu, „uT ıÙb wů <ª≤J¡°Ô wJ¡ ıÙfiu b°Ôu yÌFu Ju¡ Ÿt°fi Fæ* NS°Õwg yÌFuu Ju¡
ıÙbfi Ju¡ Ÿt°fi fiJ¡° ıÙbfi y<FÕw Fæ $$11,12$$ N≈<b` ÌuF tu* N°ÃtfC<] J¡≤fiub°Ôu N<bbuJ¡∑ Ju¡

<ÔÎ „°˜ ˚°≤R¡≈ Fæ NS°Õwg ˚°≤ Ju¡ Ÿt°fi ∆∫SÕ Zt J¡° FÙ J¡°≤d Fæ $ <bT∫°fiC≤°yÙ ≈C”T Ju¡ <ÔÎ
w[bI°fi ˚°≤ Fæ, N„°∏w ≈C”T Ju¡ <ÔÎ tfi ˚°≤ Fæ N°æ≤ Nfi°Ãtb°fig Ju¡ <ÔÎ „≤Ù≤ ˚°≤ Fæ $$13$$

Ì…fCÕ<] ≈C”T Ju¡ <ÔÎ N°∫C, tfi, fC<], NFaJ¡°≤ wS° ªu‹¸>° ∫u Ÿf ˚°≤b°FJ¡ Ju¡ ˚°≤ Ju¡ Ÿt°fi Ì…#©Ì°∫J¡

Fæ* $ ∫F N°∫C Zt<fib¨<WŸu ≤<Fw, ≈¥dÕJ¡°tw° Ÿu „¥∏∫, N°≈<W∫ů* Ju¡ |≤ N°æ≤ ≤ůyR¡≈Ù ≈<s∫ů* J¡°

|ů*ŸÔ° Fæ, oŸŸu Ju¡bÔ ŸÌ° ≈¿≤Zt FÙ ≈®°›w Fůw° Fæ $$14,15$$ ıæŸu ª¥F° ≈®<w<Ìfi N°Ô_∫ J¡°

4 0

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

Ã∫°yJ¡≤ Ôy°w°≤ @Ù≤u-@Ù≤u ≈C≤°fiu ¸>ÙÔu J¡ů ©ůÌJ¡≤ fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ $ bæŸu FÙ J¡°Ô ≈®<w<Ìfi N°Ô_∫

J¡° Ã∫°yJ¡≤ @Ù≤u-@Ù≤u N°∫C J¡ů sÙd J¡≤ ≤F° Fæ $ ıæŸu <fÔ tu* N°≤°t J¡≤ ≤Fu, <bT π°≤° Ÿ∏w°≈

Ìufiub°Ôu ˚ÙTd Ÿ≈Õ bfi J¡∑ b°∫C J¡° ≈°fi J¡≤wu* Fæ*, bæŸu FÙ „≤Ù≤R¡≈Ù <fÔ tu* N°≤°tŸu fæ™>u F…Î <bT Ju¡

Ÿt°fi Ì°F (Ÿ∏w°≈) Ìufiub°Ôu ˚ÙTd Ÿ≈ů˘ Ju¡ ŸÂ„ |ů≤ ≤ůy ıÙb J¡∑ N°∫C J¡° ≈°fi J¡≤wu Fæ* $$16,17$$

ŸÌ° ÔJ¡nÙ J¡° fC≤°Ì° <y≤° ≤Fu b¨s Ju¡ ˚Ùw≤ ≤Ffiub°Ôu ~>ů¸>u-~>ů¸>u Ì…‹¸> ÌÙtJ¡ů* π°≤° ≈C≤°fi° ≈un J¡°¸>°
ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ŸÌ° ≈Ùf-≤•w N°æ≤ tÔ fF° ≤Fu „≤Ù≤ tu* ≤Ffiub°Ôu wCh~> N°æ≤ Ì…‹¸> ≤ůy N°<Ì Ì…#©ů*
π°≤° ª°≤ů* Nů≤ Ÿu N°∫C J¡°¸>Ù ı° ≤FÙ Fæ $$18$$ ıæŸu <fvÔÙ „Ù|® <fiyÔfiu Ju¡ <ÔÎ ÃJ¡¸> N<˚Ô°T°≈¥bÕJ¡

ª¥Fu J¡ů Ìu©wÙ Fæ bæŸu FÙ t¨Ã∫C „Ù|® <fiyÔfiu Ju¡ <ÔÎ ÃJ¡¸> N<˚Ô°T°≈¥bÕJ¡ ŸÌ° ıÙb J¡∑ N°∫C J¡∑
w°J¡ tu* fæ™>Ù ≤FwÙ Fæ $ ıæŸu fF…w ˚ůıfi J¡≤fiub°Ôu ≈C”T ˚<sw N∏fi J¡ů ≈ª° ±>°Ôw° Fæ, bæŸu FÙ wCh~> N°æ≤ y∏@ N°<Ì yCd Ÿu ∫C•w bæÿ∫°R¡≈Ù b¨]°b_S° ıÙb J¡∑ „<•w J¡ů sÙd J¡≤ Ÿu ıÙdÕ J¡≤ ÌuwÙ

Fæ $$19,20$$ ıæŸu JC¡~> FÙ <Ìfiů* tu* ∫F Ì…ıÕfi Fæ, ÎuŸ° ı°fiJ¡≤ Ÿ≠ıfi Ì…ıÕfi J¡ů Nfi°Ì≤ ≈¥bÕJ¡ ~>ůn Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ ∫°æbfi°b_S° JC¡~> J¡°Ô wJ¡ oŸ ÌuF tu* b°Ÿ J¡≤ Sůnu FÙ <Ìfiů* tu ≈®°dÙ J¡ů ¿fi≤°Ì≤ Ju¡

Ÿ°S ~>ůn ÌuwÙ Fæ $$21$$ ıæŸu Ô‡≈¸> Ôůy (tF°<bT∫Ù ≈C”T) Ÿ°æ∏Ì∫Õ Ju¡ N<˚Ô°TÙ Fůwu Fæ* bæŸu FÙ

<bfi°„ J¡° <t` N°æ≤ b¨]°b_S° wS° t¨Ã∫C J¡° ŸF°∫J¡ J¡°Ô ˚Ù ≈C”T N°æ≤ ≈C”TJ¡∑ N°∫C J¡° ŸÌ°
y®°FJ¡ ≤Fw° Fæ $$22$$ Fu tC<fib≤, N<@J¡ •∫° J¡Fu*, ıÙb∏tC•w ≈C”Tů* π°≤° NfiC˚¥w <fiÃ∫ ŸC© N°æ≤

¿_S≤w° Ÿu ŸbÕÌ° Ju¡ <ÔÎ Ã∫•w, N<w wCh~> N°æ≤ yCdů*a Ÿu ≤<Fw ŸaŸ°≤ tu* ÎuŸÙ J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Fæ, ıæŸÙ

<J¡ t¨Ã∫C J¡∑ y®°Ÿ ∫F N°∫C Fæ $$23$$

ª°æÌFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈∏BFb°≥ ŸyÕ

Ÿf NfiSÕ N°æ≤ ttw° Ju¡ t¥Ô _w‡˚ NFaJ¡°≤ J¡∑ <fi∏Ì° $
oŸÙ ≈®J¡°≤ NFaJ¡°≤ ˚Ù ŸC©J¡≤ fiFÙ* Fæ, f<vJ¡ Ÿ‡≈¥dÕ ÌůT N<˚t°fi Ÿu FÙ Fůwu Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, NI°fiR¡≈ <fi<tW J¡°≤d Ÿu ∆∫SÕ FÙ NFaJ¡°≤ J¡∑ Ã≈<W F…oÕ Fæ N°æ≤ ∆∫SÕ FÙ bF ª°≤ů* w≤k¡ Ÿu f»w° Fæ, ŸŸu <J¡ŸÙ ≈C”T°SÕ J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* FůwÙ $ "<tØ∫°t∫ufi" Ÿu

∫F Ì„°Õwu Fæ* <J¡ ŸJ¡° ≈°Ì°fi J¡°≤d ˚Ù NI°fi FÙ Fæ NS°Õwg bF NI°fit∫ Fæ ∫° '<tØ∫°t∫ufi" ÎuŸu

~>uÌ J¡≤fi° ª°<FÎ $ Ì…‹¸> NFaJ¡°≤ fi°tJ¡ „`… (J¡°¸>fiub°Ôu) ≤ůy Ÿu tæ* ˚∫˚Ùw Fq≥ $$1$$ ŸaŸ°≤ ÎJ¡

N°J¡°≤b°Ô° fiFÙ* Fæ $ ŸJu¡ <b<b@ ≈®J¡°≤ Fæ* $ Ÿ°º∫, Ÿ°@fi, k¡Ô, ≈®b¨<W-∫u Ÿ˚Ù ŸaŸ°≤ Ju¡ N°J¡°≤

Fæ* $ •w <b<b@ N°J¡°≤b°Ô° ŸaŸ°≤ Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu ÔuJ¡≤ ı∏t, t≤d, fi≤J¡ N°<Ì Nfi∏w Ì…#©≈≤‡≈≤°J¡° NfiC˚b J¡≤Ju¡ ˚Ù <k¡≤ <k¡≤ •w Ì…#© ≈≤‡≈≤° Ju¡ FuwC wCh~> ŸC©ů* J¡ů NfiuJ¡ J¡‹¸>ů* Ÿu ª°Ffiub°Ôu oŸÙ<ÔÎ ÌÙfiů* Ÿu ˚Ù ÌÙfi <bT∫Ô‡≈¸> Ôůyů* J¡ů <fi≤∏w≤ ≤°y-πuT N°<Ì ÌůTů* tu* <b<s›w N°æ≤ J¡Ôa<J¡w J¡≤w° Fæ $ ∫F Ÿf NFaJ¡°≤ J¡° FÙ ≈®Ÿ°Ì Fæ, ÌqŸ≤u J¡° fiFÙ* $$2$$ NFaJ¡°≤ Ÿu FÙ <b<b@

N°≈<W∫°≥- („°≤Ù¿≤J¡ J¡‹¸)>FůwÙ Fæ*, NFaJ¡°≤ Ÿu FÙ NfiuJ¡ ˚ÙTd t°fi<ŸJ¡ •Ôu„ Fůwu Fæ* N°æ≤ NFaJ¡°≤

Ÿu FÙ <bT∫°fiC≤°y NSb° Ì…ÿªu‹¸>°Î≥ FůwÙ Fæ $ tu≤° ≤ůy NFaJ¡°≤ FÙ Fæ $$3$$ tC<fib≤, <ª≤J¡°<ÔJ¡ ≈≤t

ŸyÕ - 15]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

4 1
bæ≤Ù •w NFaJ¡°≤ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ fi wů tæ* ˚ůıfi J¡≤w° Fq≥ N°æ≤ fi ıÔ ≈Ùw° Fq≥ $ <b<b@ ˚ůyů* Ju¡

˚ůy J¡° wů J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? $$4$$ ıæŸu fFu<Ô∫° b°yC≤° J¡ů (t¨yů* J¡ů f°≥@fiu J¡° k¡∏Ì° NS°Õwg ı°Ô

J¡ů) <f~>°J¡≤ t¨yů* J¡ů ≈J¡nw° Fæ, bæŸu FÙ NFaJ¡°≤R¡≈Ù ÌůT fiu ŸaŸ°≤R¡≈Ù N≥@u≤Ù ≤°<` tu* kæ¡Ô°J¡≤ tfi J¡ů tů<Fw J¡≤fiub°ÔÙ ∫F t°∫° <f~>° ≤©Ù Fæ $$5$$ ıæŸu ≈bÕw Ÿu ©æ≤ Ju¡ b¨sů* J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ŸaŸ°≤ tu* <ıwfiu <ª≤J¡°Ô _S°∫Ù ˚ÙTd tF°Ì…#© Fæ*, fiJ¡∑ Ã≈<W NFaJ¡°≤ Ÿu FÙ F…oÕ Fæ $$6$$

NFaJ¡°≤ „tR¡≈Ù ª∏Bt° J¡ů <fiyÔfiu Ju¡ <ÔÎ ≤°FqJ¡° tC≥F Fæ, yCdR¡≈Ù J¡tÔů* J¡° <bfi°„ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ
wCT°≤R¡≈ bı® Fæ N°æ≤ Ÿf ˚¥wů* tu* ŸtÌ<„Õw°R¡≈Ù tu| Ju¡ <ÔÎ „≤ÌgM¡wC Fæ NS°Õwg ıæŸu ª∏Bt° J¡ů ≤°Fq

<fiyÔ ı°w° Fæ ıæŸu J¡tÔů* J¡ů <FtbT°Õ fi‹¸> J¡≤ ÌuwÙ Fæ N°æ≤ „≤Ìg-M¡wC tu|ů* J¡° <bºbaŸ J¡≤ ±>°ÔwÙ

Fæ, bæŸu FÙ NFaJ¡°≤ „t, Ì∫°, Ì°<s^∫ N°<Ì yCd N°æ≤ Ÿf ≈≤ ŸtÂ<‹¸> J¡ů fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ, oŸ<ÔÎ
tæ* oŸ NFaJ¡°≤ J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fq≥ $$7$$

NFaJ¡°≤ J¡° Ã∫°y J¡≤fiu ≈≤ ÌuF°<˚t°fi, ttw° N°<Ì ÌůT _b∫a FÙ „°∏w Fů ı°wu Fæ*, ÎuŸ°

Ì„°Õwu Fæ* $
fi tæ* ≤°tª∏B Fq≥, fi tCHu <bT∫ů* J¡∑ N<˚Ô°T° Fæ N°æ≤ fi tu≤° tfi FÙ Fæ $ tæ* <fibæÕ≤ FůJ¡≤ fC] Ju¡

Ÿt°fi N≈fiÙ N°Ãt° tu* ¿_Sw ≤Ffi° ª°Fw° Fq≥ $ ıæŸu fC] <J¡ŸÙJ¡ů <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈Ùn° fiFÙ* ≈F…≥ª°wu Su bæŸu FÙ tu* ˚Ù <J¡ŸÙ J¡ů <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈Ùn° fi ≈F…≥ª° J¡≤ N°Ãt°≤°t Fůfi° ª°Fw° Fq≥ $$8$$

"<fi∏Ωu‹∫<≈ yCdů y®fl#' oŸ ∏∫°∫ Ÿu fC] J¡° Ì°F≤d <Ì∫° Fæ ∫° "<ıw#' ÎuŸ° ≈°™> ŸtHfi°

ª°<FÎ $

NFaJ¡°≤ Ju¡ b„Ù˚¥w FůJ¡≤ tæ*fiu ıů JC¡~> ©°∫°-<≈∫°, ∫I-∫°y N°<Ì <J¡∫° wS° oŸJu¡ N¿w¿≤•w N°æ≤ ıů JC¡~> J¡tÕ <J¡∫°, bF Ÿf wCh~> (NŸ°≤) Fæ, NFaJ¡°≤ Ÿu ≤<Fw Fůfi° FÙ Ÿ°≤ b_wC Fæ $$9$$
f®Êfig, ∫<Ì NFaJ¡°≤ ≤Fw° Fæ, wů N°≈<W tu* tCHu Ì…#© Fůw° Fæ N°æ≤ NFaJ¡°≤ fiFÙ* ≤Fw°, wů tæ* ŸC©Ù

≤Fw° Fq≥, oŸ<ÔÎ NFaJ¡°≤ ≤<Fw Fůfi° Zu‹™> Fæ $$10$$

˚ůyŸ‡≈<W Ÿu FÙ πuyFÙfiw° N°<Ì •∫ů* fiFÙ* Fůwu oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tC<fib≤, tæ* NFaJ¡°≤ J¡ů Ã∫°y J¡≤ „°∏w<ªW FůJ¡≤, πuy J¡ů ~>ůnJ¡≤ fæ™>° Fq≥ $ ˚ůy-Ÿt¥F,

˚ay…≤ ÌuF, o<∏B∫, <bT∫ N°<Ì Ju¡ N@Ùfi Fæ*, oŸ<ÔÎ ofitu* <J¡ŸÙ ÎJ¡ Ju¡ ˚Ù fi‹¸> Fůfiu ≈≤ πuy J¡∑

≈®°<›w Ì…b°Õ≤ FůwÙ Fæ $$11$$ f®Êfig, ıf wJ¡ NFaJ¡°≤R¡≈Ù tu| tnw° ≤Fw° Fæ wf wJ¡ w¨‹d°R¡≈Ù

JC¡¸>ı Ju¡ k¥¡Ô ©¥f <©Ôwu ≤Fwu Fæ* N°æ≤ NFaJ¡°≤ R¡≈Ù tu| Ju¡ „°∏w Fůfiu ≈≤ w¨‹d° <fıÔÙ J¡∑ ÔJ¡∑≤

Ju¡ wCv∫, fCHÙ F…oÕ ÌÙ≈<„©° (ÌÙ≈J¡ J¡∑ Ô°æ) J¡∑ w≤F, fnÙ „Ù|®w° Ÿu J¡FÙ* <bÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ $ ıæŸu tu| ynyn°F¸> Ju¡ Ÿ°S yıÕw° Fæ bæŸu FÙ NFaJ¡°≤R¡≈Ù <b„°Ô <b∏º∫°ªÔ tu* tfi R¡≈Ù tW yıu∏B

∫C]ůÃŸ°F Ju¡ Ÿ°S ∫° <fi<bn <„Ô°Nů* Ju¡ ¸¥>¸>fiu J¡∑ ºb<fi Ju¡ Ÿ°S yıÕw° Fæ $$12-14$$ oŸ ÌuFR¡≈Ù
tF°N≤^∫tu* fi-fi FuwCNů*Ÿu b¨<] J¡ů ≈®°›w ∫F <fi<bn NFaJ¡°≤R¡≈Ù tW <Ÿ*F <fi≤∏w≤ ˚®td J¡≤w°

Fæ, ŸÙfiu oŸ ıywg ŸtCÌ°∫ J¡ů ffi°∫° Fæ ŸÙ fiu ≈C^∫-≈°≈°<ÌR¡≈Ù fÙı J¡∑ b¨<] Ÿu oŸ ıywg Ju¡

<b_w°≤ J¡ů ≈®°›w <J¡∫° Fæ $$15$$ ıæŸu Ô‡≈¸> ≈C”T tů<w∫ů* J¡∑ t°Ô° y¥aS J¡≤ yÔu tu* ≈Ffiu ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ NFaJ¡°≤ fiu ˚Ù w¨‹d°R¡≈Ù w°yu tu* ı∏t ≈≤‡≈≤°R¡≈ tůu<w∫ů* J¡∑ t°Ô°, y¥≥S J¡≤ yÔu tu* @°≤d J¡≤

4 2

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

≤•©Ù Fæ $$16$$ tF°tCfiu, oŸ NFaJ¡°≤R¡≈Ù ≈≤t „`C fiu FÙ oŸ ŸaŸ°≤ tu* t∏`-w∏` Ÿu „¥∏∫ ≈C`, <t`, J¡Ô` N°<Ì b„ÙJ¡≤d, ∏t°Ìfi N°<Ì Ju¡ ≈°∫ kæ¡Ô° ≤•©u Fæ* $$17$$ ≈®fÔ „`C NFaJ¡°≤ J¡°
t¥Ôůh~>uÌ≈¥bÕJ¡ <fi≤°Ÿ J¡≤fiu ≈≤ ∫u Ÿ˚Ù t°fi<ŸJ¡ J¡‹¸> fnÙ ıvÌÙ N≈fiu N°≈ <bÔÙfi Fů ı°wu Fæ*, SůnÙ-SůnÙ J¡≤Ju¡ Fů ∫° wÙb® buy Ÿu Fů, ⁄Ì∫°J¡°„ tu* ¿_Sw NFaJ¡°≤ R¡≈Ù tu| Ju¡ „°∏w Fůfiu ≈≤

„°¿∏w J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°Ô° tF°tůF R¡≈Ù JC¡F≤° fi t°ÔCt J¡F°≥ <bÔÙfi Fů ı°w° Fæ $$18,19$$ Fu f®Êfig, tæ* <fi≤FaJ¡°≤ FůJ¡≤ ˚Ù t¥©Õw°b„ „ůJ¡ Ÿu Ì…#©Ù Fů ≤F° Fq≥ oŸ<ÔÎ tu≤Ù ≈®°SÕfi° Fæ <J¡ tu≤u <ÔÎ
ıů <b<Fw N°æ≤ <Fw Fů, ŸJ¡° tCHu ≈Ìu„ ÌÙ<ı∫u $$20$$
oŸ ≈®J¡°≤ NFaJ¡°≤, ŸŸu Fůfiub°Ôu NfiSÕ N°æ≤ ŸJu¡ h~>uÌ Ju¡ k¡Ô J¡° bdÕfi J¡≤ NFaJ¡°≤ Ju¡

Ã∫°y Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ N≈fiÙ Zbd°<@J¡°≤-Ÿ‡≈<W J¡ů J¡F ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ tC<fi Ÿu ≈Ìu„ J¡∑

≈®°SÕfi° J¡≤wu Fæ* $

Fu tF°fiC˚°b, Ÿ‡≈¥dÕ N°≈<W∫ů* Ju¡ |≤, „°¿∏w N°<Ì yCdů* Ÿu ≤<Fw ⁄Ì∫_S NFaJ¡°≤ J¡ů tu*

N°Z∫ Ìufi° fiFÙ* ª°Fw° $ tæ* <bbuJ¡J¡∑ Â»w° Ÿu NFaJ¡°≤ R¡≈Ù Ô°a~>fi J¡ů ª°≤ů* Nů≤ Ÿu Ì…#© Ÿu ≈¥dÕ

ŸtHw° Fq≥ $ tF°tCfiu, ıů JC¡~> tu≤u Ÿ‡≈°Ìfi Ju¡ ∫ůÀ∫ Nb<„‹¸> ≤F y∫° Fæ, ŸJu¡ Ÿ°S tCHu N°Ãtw[b J¡° ≈Ìu„ ÌÙ<ıÎ $$21$$

≈∏BFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸůÔFb°≥ ŸyÕ

ZÙ≤°tª∏B π°≤° <ªW N°æ≤ tfi Ju¡ <b<b@ ÌůTů* J¡° ∫C<•w∫ů* N°æ≤ Â‹¸>°∏wů* Ÿu <b_w°≤≈¥bÕJ¡ bdÕfi $

NFaJ¡°≤ Ju¡ Ÿt°fi <ªW N°æ≤ tfi ˚Ù ŸC©FuwC fiFÙ* Fæ*, <J¡∏wC Ì…#© FuwC FÙ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* >$

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # "Fu tC<fib≤, tF°≈C”Tů* J¡∑ Ÿub° tC<•w J¡° π°≤ Fæ' ÎuŸ° bªfi Fæ, oŸ<ÔÎ

Ÿ≠ıfiů* (tCtCsCNů*) π°≤° Nbÿ∫ J¡≤dÙ∫ tF°Ãt°Nů* J¡∑ Ÿub° Ju¡ <ffi° J¡°t N°<Ì ÌůTů* Ÿu <ªW

<„<SÔw° J¡ů (ªaªÔw° J¡ů NS°Õwg ≈C”T°SÕ Ÿ°@fi tu* N≈Ç>w° J¡ů) ≈®°›w Fůw° Fæ $ ª*ªÔ <ªW
b°∫C≈®b°F tu* ≈<ww t∫¥≤ J¡∑ ≈¥≥~> Ju¡ Ny®˚°y J¡∑ fi°o˘ ¿_S≤ fiFÙ* ≤Fw°, o@≤-@≤ |¥tw° ≤Fw° Fæ $
tfi ˚Ù ≈®°db°∫C Ju¡ N@Ùfi N°æ≤ ª*ªÔ Fæ, ÎuŸ° N°yu J¡Fu*yu $$1$$

≈∫CÕ•w J¡Sfi J¡ů FÙ Â‹¸>°∏w π°≤° _k¡C¸> J¡≤wu Fæ* $

NÃ∫∏w ∆∫°JC¡Ô <ªW ∫C•w N°æ≤ N∫C•w <bª°≤ Ju¡ <ffi° o@≤-@≤ Ìq≤ Ÿu ˚Ù Ìq≤ ≈®Ìu„ wJ¡, y®°t tu* JC¡Wu J¡∑ fi°o˘, |¥tw° Fæ J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù N≈fiÙ ≈¥<wÕ Ju¡ ≈°∫ J¡ů fi ≈°J¡≤ ÌÙfi-FÙfi ffi° ≤Fw° Fæ NS°Õwg ıæŸu JC¡Wu N≈fiu Ì≤ J¡∑ ≈¥<wÕ Ju¡ <ÔÎ ∆∫y®<ªW FůJ¡≤ y®°t tu* Ìq≤ Ÿu ˚Ù Ìq≤w≤ ≈®Ìu„ tu* |¥twu Fæ*, bæŸu FÙ ÌůTů* Ÿu wC‹¸> <ªWb°Ôu ∆∫<•w ˚Ù b¨S° FÙ o@≤-@≤ |¥twu Fæ*, N˚Ù‹¸> b_wC fi ≈°J¡≤ ÌÙfi-FÙfi ffiu ≤Fwu Fæ* $$2$$ ≈FÔu wů Ÿu J¡FÙ* ≈≤ JC¡~> <tÔw° FÙ fiFÙ* $ J¡Ì°<ªwg Ìæb∫ůy Ÿu ≈®ª¥≤ @fi ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ˚Ù fi ≈°∫u F…Î Ju¡ Ÿt°fi bF Nw¨›w FÙ ≤Fw° Fæ ıæŸu J¡≤^±>J¡ (f°aŸ ∫° fu*w Ÿu ffi° F…N° ≈°`) ıÔ Ÿu fiFÙ* ˚≤w°, bæŸu FÙ N∏w#J¡≤d ˚Ù ≈¥dÕ fiFÙ* Fůw° NS°Õwg ıæŸu f°aŸ J¡∑ „Ô°J¡° N°æ≤ fu*w J¡∑

ŸÙ*J¡ů* Ÿu ffiÙ F…oÕ ¸>ůJ¡≤Ù N°<Ì ≈°` ıÔ Ÿu ˚≤fiu ≈≤ ˚Ù ≈¥dÕ fiFÙ* Fůw°, <~>Bů* Ÿu ıÔ Ju¡ <fiJ¡Ô ı°fiu

ŸyÕ - 16]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

4 3

Ÿu Ÿtu* JC¡~> ˚Ù ıÔ fiFÙ* ≤Fw°, bæŸu FÙ ∆∫y®<ªWb°Ôu N„°∏w Ôůyů* J¡° N∏w#J¡≤d ˚Ù ≈¥dÕ fiFÙ*

Fůw° $$3$$ ıæŸu N≈fiu Ÿı°wÙ∫ů* Ju¡ HC^±> Ÿu <f~C>n° F…N° Îba f∏@fi tu* ≈n° F…N° t¨y ŸC© J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ Ÿf ≈®J¡°≤ Ÿu „¥∏∫ (<tØ∫°) <fiÃ∫ Ì…≤°„°R¡≈ ≤≠ıC Ÿu bu<‹¸>w tfi J¡˚Ù ŸC© J¡ů

≈®°›w fiFÙ* Fůw° $$4$$ Fu tCfiu, w≤ayů* Ju¡ Ÿt°fi ª*ªÔ b¨<W J¡ů @°≤d J¡≤ ≤F° tu≤° tfi _S¥Ô N°æ≤ Ÿ¥‚t Nb∫bů* Ju¡ ~>uÌ Ju¡ <Ÿb° ÎJ¡ sd Ju¡ <ÔÎ ˚Ù N≈fiu _S°fi ≈≤ ¿_S≤w° J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° $ <bT∫ů* Ju¡

NfiCŸ∏@°fi Ÿu <b<b@ sů˚ J¡ů ≈®°›w F…N° tu≤° tfi tSfiJ¡°Ô tu* t∏Ì≤°ªÔ Ju¡ N°|°w Ÿu hª<Ôw sÙ≤Ÿ°y≤ Ju¡ ıÔ Ju¡ Ÿt°fi ÌŸů* <Ì„°Nů* tu* Ì°ænw° Fæ, <J¡∏wC ŸC© J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù fiFÙ* ≈°w° $$5,6$$

˚ůyů* J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ FuwC˚¥w ÃŸ°FR¡≈ J¡vÔůÔů* Ÿu <ıŸfiu ±¥>ffiu Ô°∫J¡ N°bwÕ ffi° ≤•©u Fæ*, t°∫°R¡≈

(≈≤baªfi°R¡≈) ty≤ů* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w tfiR¡≈ tF°ŸtCB J¡ů N≈fiu b„ tu* J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ tæ* NŸtSÕ

Fq≥ $$7$$ f®Êfig, tfiR¡≈Ù F¿≤d fi≤J¡ J¡∑ ≈≤b°F fi J¡≤ ˚ůyR¡≈Ù Ìqf Ju¡ <wfiJ¡ů* J¡∑ N<˚Ô°T° Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ wÙb® buy Ÿu fF…w Ìq≤ wJ¡ Ì°ænw° Fæ, NS°Õwg ıæŸu t¨y ywÕ tu* <y≤fiu J¡∑ <ª∏w° fi J¡≤ ÌqfJu¡ <wfiJ¡ů*

Ju¡ Ôů˚ Ÿu buy Ju¡ Ÿ°S fF…w Ìq≤ wJ¡ Ì°ænwu Fæ*, bæŸu FÙ tu≤° tfi fi≤J¡≈wfi J¡° ˚∫ ~>ůnJ¡≤ ˚ůyÔ°˚

J¡∑ N°„° Ÿu fF…w Ìq≤ wJ¡ Ì°ænw° Fæ $$8$$ ıæŸu ŸtCB N≈fiÙ ª*ªÔw° J¡° Ã∫°y fiFÙ* J¡≤w°, bæŸu FÙ

<ª∏w°Ÿ•w N°æ≤ ª*ªÔ_b˚°b tu≤° tfi ˚Ù _S¥Ô N°æ≤ Ÿ¥‚t Nb∫bů* Ju¡ <bfi°„ J¡° Ã∫°y fiFÙ*

J¡≤w° $$9$$ ıæŸu <≈*ınu tu* f≥@° F…N° <Ÿ*F <b<b@ <ª∏w°Nů* Ÿu ≈¥dÕ FůJ¡≤ ª*ªÔ <ªWb¨<W Ÿu ÎJ¡
ıyF ¿_S≤ fiFÙ* ≤F ŸJ¡w°, bæŸu FÙ <b<b@ <ª∏w°Nů* Ÿu N<wª≈Ô N°æ≤ ª*ªÔ b¨<W Ÿu ∫C•w tu≤° tfi

˚Ù ÎJ¡ ıyF @æ∫Õ J¡ů fiFÙ* ≈®°›w Fů ≤F° Fæ $$10$$

<ªW _bw# FÙ ª≈Ô_b˚°b Fæ, <b<b@ <ª∏w°Nů* π°≤° N°æ≤ ˚Ù <bª<Ôw <J¡∫° ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ

F™>≈¥bÕJ¡ ŸJ¡° <b≤ů@ J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù bF @æ∫Õ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw°, ∫F ˚°b Fæ $
ıæŸu FaŸ ıÔ Ÿu Ìq@ J¡ů <fiJ¡°Ô Ôuw° Fæ, bæŸu FÙ tu≤° tůF R¡≈Ù ≤S ≈≤ Ÿb°≤ tfi ˚Ù oŸ „≤Ù≤ Ÿu

πuy≤<Fw Ÿtw°R¡≈ ŸC© J¡ů F≤ Ôuw° Fæ $ NS°Õwg ÃJ¡TÕ N°æ≤ N≈J¡TÕ N°æ≈°<@J¡ Fæ* (≈°<@J¡¿v≈w Fæ*) NwÎb ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu Ÿf ≈®°<d∫ů* tu* N°Ãt° ÎJ¡R¡≈ Ÿu (!) <bΩt°fi Fæ $ ıÙb∏tC•wů* π°≤°

•w ≈®J¡°≤ Ÿu NfiC˚¥w N°Ãt° J¡∑ ÎJ¡R¡≈w° FÙ Ÿtw°ŸC© J¡FÙ ı°wÙ Fæ $ tfi Ju¡ tůF°J®¡°∏w Fůfiu ≈≤
oŸ „≤Ù≤ tu* ≈FÔu Ÿu ≈®°›w ˚Ù Ÿ Ÿtw°ŸC© J¡ů tfi y®Ÿ Ôuw° Fæ $ N°æ≤ NŸ°≤ (wCh~>) ÌuFt°` tu*

N°Ãt˚°b fª ı°w° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$11$$

Fu tC<fifi°∫J¡, <ªW J¡∑ N°Ãt°<˚tC©Ù b¨<W∫°≥ (_b˚°b) <b<b@ πæw <bT∫ů* tu* N°Ÿ<•wJ¡v≈fi°R¡≈

„˙∫° ≈≤ ŸůoÕ F…o˘ Fæ*, bu fů@ Ìufiub°Ôu „°˜ N°æ≤ N°ª°∫Õ Ju¡ ≈Ìu„ Ju¡ <ffi° Ju¡bÔ N≈fiÙ fC<] Ÿu <J¡∫u y∫u Fı°≤ f°≤ Ju¡ <bª°≤ Ÿu ˚Ù fiFÙ* ı°ywÙ $ fi b¨<W∫ů* Ju¡ fi ı°yfiu Ÿu ∆∫°JC¡Ô F…N° tæ* Ÿ∏w›w Fq≥ $$12$$ <ıŸtu* "∫F tæ* Fq≥' N°æ≤ "∫F tu≤° Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ N∏∫ů∏∫w°Ì°Ã‡∫°º∫°Ÿ N°æ≤ N∏∫ů∏∫-

! ÎJ¡°Ãt<bI°fi FÙ N˚∫ ≈Ì N°æ≤ Ÿtw°ŸC© Fæ $ Ÿ°‡∫ŸC© FÙ <fiÃ∫ N°æ≤ <fi≤<w„∫ Fæ $ ŸŸu N<w¿≤•w ıů JC¡~> Fæ bF Ÿ˚Ù NŸ°≤ N°æ≤ Ì…#©≈®Ì Fæ $ ÌuF°Ãt<bI°fi ŸfŸu f»J¡≤ NŸ°≤ Fæ $ oŸ „≤Ù≤
tu* Ÿ°≤ N°æ≤ NŸ°≤ Ìůfiů* <bΩt°fi Fæ*, ≈≤∏wC tůFy®_w tfi NŸ°≤ J¡° FÙ y®Fd J¡≤w° Fæ, Ÿ°≤ J¡° y®Fd fiFÙ* J¡≤w° $

4 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

ŸaŸy°Õº∫°ŸR¡≈ Â» y®¿∏S∫°≥ ≈nÙ Fæ*, ÎuŸu ˚ůy_≈¨F°R¡≈Ù ı°Ô tu* <_Sw tæ* N≈fiu-N°≈ <ªW π°≤°
f°≥@° y∫° Fq≥, ıæŸu <J¡ Nfi°ı Ju¡ Ì°fiů* Ju¡ Ôů˚ Ÿu ≈sÙ fFu<ÔÎ π°≤° ı°Ô Ÿu f°≥@° ı°w° Fæ $$13$$ tCfiu, ıæŸu Ì…#ŸF @¥t N°æ≤ ≠b°Ô° Ÿu ∫C•w N<Àfi Ÿ¥©u w¨d J¡ů ıÔ° ±>°ÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ <b_w°¿≤w J¡ů≈R¡≈Ù

@¥t Ÿu ∫C•w <ª∏w°R¡≈Ù ≠b°Ô° Ÿu ∆∫°›w <ªW Ÿu tæ* ıÔ°∫° y∫° Fq≥ $$14$$ ıæŸu J®¥¡≤ N°æ≤ w¨‹d° Ju¡

Ÿt°fi ŸÌ° ˚¥©Ù JC¡WÙ Ju¡ ≈Ù~>u ªÔfiub°Ô° JC¡W° „b J¡ů ©° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <fi‹™C>≤ N°æ≤ w¨‹d°R¡≈Ù

˚°∫°Õ Ju¡ ≈Ù~>u-≈Ù~>u ªÔfiub°Ô° <ªW NIw° J¡ů ≈®°›w F…Î tCHJ¡ů ©° y∫° Fæ $$15$$
tC<fib≤, ıæŸu w≤ayů* Ÿu ªaªÔb¨<Wb°Ô° ıÔ J¡° buy w¸> Ju¡ b¨s J¡ů ©°n J¡≤ ku*¡J¡ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ w≤ay Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ b¨<Wb°Ôu ın <ªWfiu tu≤Ù ˚Ù Ì„° J¡≤ ≤©Ù Fæ $ @tÕJ¡tů˘ Ÿu _byÕ Ju¡ ≈®°›w Fůfiu

≈≤ NfibŸ≤ tu* FÙ _byÕ Ÿu ¿y≤fiu Ju¡ <ÔÎ NSb° _byÕ≈®°<›w Ju¡ FuwC @tÕJ¡tÕ Ju¡ fi Fůfiu ≈≤ ŸC©Ôu„ Ÿu

„¥∏∫ oŸÙ ÔůJ¡ tu* J¡∑¸>, ≈way N°<Ì ∫ů<fi∫ů*tu* ˚®td J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <ªWfiu tu≤Ù bF Ì„° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, ıæŸu <J¡ N°≥@Ù w¨d J¡∑ Ì„° J¡≤wÙ Fæ $ N°≥@Ù ˚Ù N°J¡°„ tu* n ≤Fu w¨d J¡ů ˚¥<t ≈≤ ≈¸>J¡ ÌuwÙ Fæ N°æ≤

˚¥<t ≈≤ <_Sw w¨d J¡ů o@≤-@≤ n° ÌuwÙ Fæ $$16,17$$ oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù Ÿ°y≤ Ÿu ≈°≤ Fůfiu Ju¡ <ÔÎ

<fiÃ∫ Ωůy J¡≤ ≤Fu tCH J¡ů ∫F JC¡<ÃŸw <ªW oŸ ˚°≥<w ≤ůJ¡w° Fæ, ıæŸu <J¡ ıÔ Ju¡ ≈®b°F J¡ů f°≥@

≤ůJ¡w° Fæ $$18$$ ≈¨<SbÙ Ÿu (ºbÕ ≈®Ìu„ Ÿu) ≈°w°Ô J¡ů (N@# ≈®Ìu„ J¡ů) N°æ≤ ≈°w°Ô Ÿu (N@# ≈®Ìu„

Ÿu) ≈¨<SbÙ J¡ů (ºbÕ ≈®Ìu„ J¡ů ) ı° ≤FÙ ≤_ŸÙ Ÿu Ô≈u¸>u F…Î |¸>Ù∫∏` (≤_ŸÙ Ÿu ıÔ N°<Ì ˚°≤ J¡ů

©Ù*ªfiu Ju¡ <ÔÎ ÎJ¡ Nů≤ <ıŸtu* ≤_ŸÙ f≥@Ù ≤FwÙ Fæ, ÌqŸ≤Ù Nů≤ ≈ÃS≤ N°<Ì ˚°≤Ù b_wC f≥@Ù ≤FwÙ Fæ,

<ıŸu N≤F¸> J¡Fwu Fæ*, JC¡Î≥ Ÿu ıÔ <fiJ¡°Ôfiu J¡° ∫∏`) Ju¡ Ÿt°fi tæ* oŸ JC¡¿ÃŸw <ªWR¡≈ ≤_ŸÙ Ÿu bu<‹¸>w FůJ¡≤ J¡˚Ù «¡≈≤ ı°w° Fq≥ J¡˚Ù fiÙªu <y≤w° Fq≥ $$19$$ ıæŸu f°ÔJ¡ů* J¡ů ±>≤°fiu Ju¡ <ÔÎ J¡<v≈w buw°Ô (<bJ¡≤°Ô_bR¡≈) f°ÔJ¡ J¡ů ŸÃ∫ ≈®wÙw Fůw° Fæ, <J¡∏wC f°v∫°b_S° Ju¡ fÙwfiu≈≤ ŸJu¡ <ÔÎ
bF NŸÃ∫ Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ NI°fi Ÿu tCHu Ì…ıÕ∫ ≈®wÙw Fůfiub°Ô° N°æ≤ <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ NŸÃ∫_bR¡≈
tfi Ÿu tæ* y¨FÙw Fq≥ ıæŸu <J¡ f°ÔJ¡ buw°Ô Ÿu y¨FÙw Fůw° Fæ $$20$$ f®Êfig, tfi N<Àfi Ÿu ˚Ù N<@J¡

‹d, ≈bÕw Ÿu ˚Ù Ì…≤°≤ůF, bı® Ÿu ˚Ù f»J¡≤ J¡™>ů≤ Fæ, oŸ<ÔÎ tfiR¡≈Ù y®F Ì…#© Ÿu ˚Ù y¨FÙw (b„
tu*) fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$21$$ ıæŸu t°aŸ˚sÙ ªÙÔ, J¡°æÎ N°<Ì ≈sÙ t°aŸ J¡ů Ìu©wu FÙ Ÿu ©°fiu Ju¡ <ÔÎ

Ì°æn ≈nwu Fæ* <Fw N°æ≤ N<Fw J¡° <bª°≤ fiFÙ* J¡≤wu, bæŸu FÙ tfi ˚Ù o¿∏B∫ π°≤° Ìu©u y∫u <bT∫ů* tu* ¸¥>¸>

≈nw° Fæ <Fw N°æ≤ N<Fw J¡° <bª°≤ fiFÙ* J¡≤w° N°æ≤ sd˚≤ tu* ŸŸu <b≤w Fů ı°w° Fæ $ ıæŸu f°ÔJ¡

<©Ô°æfiu J¡ů Ìu©wu FÙ Ÿ ≈≤ ¸¥>¸> ≈nw° Fæ N°æ≤ SůnÙ Ìu≤ Ju¡ f°Ì Ÿu ~>ůnJ¡≤ ÌqŸ≤° ©uÔ ©uÔfiu Ôyw° Fæ $$22$$ Fu w°w, ıæŸu ŸtCB ın_b˚°b (ıÔR¡≈), ªaªÔ, fnu fnu N°bwů˘ Ÿu (˚°æ*¿≤∫ů* Ÿu)

˚≤° N°æ≤ NfiuJ¡ Ÿ≈Õ N°<Ì <F*Ÿ® ı∏wCNů* Ÿu ≈¥dÕ Fæ bæŸu FÙ ∫F tfi ˚Ù ın, ªaªÔ, <b_wÙdÕ N°bwÕR¡≈Ù
b¨<W∫ů* Ÿu ∫C•w N°æ≤ J¡°t N°<Ì ~># „`CR¡≈Ù Ÿ°≥≈ů* Ÿu ∆∫°›w Fæ $ ıæŸu ŸtCB F°SÙ J¡ů Ìq≤ ku*¡J¡ Ìuw° Fæ bæŸu FÙ tfi ˚Ù tCHu Ìq≤ ku*¡J¡ ≤F° Fæ $$23$$ Fu Ÿ°@ů, ŸtCB J¡ů ≈Ùfiu, ŸCtuR¡ ≈bÕw J¡ů Ô°≥|fiu N°æ≤

N<Àfi˚sd Ÿu ˚Ù <ªW J¡ů N≈fiu b„ tu* J¡≤fi° J¡<™>fi Fæ NS°Õwg ŸtCB≈°fi N°<Ì tF°fi J¡°∫Õ Fæ*, ≈≤

fiJu¡ Fůfiu J¡∑ Ÿ‡˚°bfi° Fů ŸJ¡wÙ Fæ, ≈≤∏wC tfiJ¡° <fiy®F J¡≤fi° ŸŸu ˚Ù J¡<™>fi Fæ $$24$$ Ÿ‡≈¥dÕ

≈Ì°Sů˘ J¡° J¡°≤d <ªW FÙ Fæ ŸJu¡ N<_wÃb tu* wÙfiů* ÔůJ¡ů* J¡° N<_wÃb Fæ, ŸJu¡ sÙd Fůfiu ≈≤ wÙfiů*

ŸyÕ - 17]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

4 5

ÔůJ¡ fi‹¸> Fů ı°wu Fæ* $ Fu tCfiu, oŸ<ÔÎ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ tfi J¡∑ <ª<J¡ÃŸ° J¡≤fiÙ ª°<FÎ NS°Õwg ≤ůy J¡∑
w≤F <ªW J¡° Nbÿ∫ ≈¿≤Ã∫°y J¡≤fi° ª°<FÎ $ Fu tC<fib≤, ıæŸu <b∏º∫°ªÔ N°<Ì Zu‹™> ≈bÕw Ÿu NfiuJ¡
bfiů* J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ tfi Ÿu FÙ ∫u ŸæJ¡nů* ŸC©-Ì…#© Ã≈∏fi F…Î Fæ* $ I°fi Ÿu <ªW Ju¡ sÙd Fůfiu ≈≤ bu Nbÿ∫ FÙ fi‹¸> Fů ı°wu Fæ*, ÎuŸ° tu≤° <fiÿª∫ Fæ $$25,26$$ tCtCsC ≈C”Tů* fiu <ıŸ <ªW Ju¡
ıÙwfiu ≈≤ „t, Ìt N°<Ì yCdů* Ju¡ _b°@Ùfi Fůfiu J¡∑, J¡°t, J¡tÕ N°æ≤ b°Ÿfi°R¡≈ J¡Ô°Nů* Ÿu ∫C•w Ÿ[b, ≤ı N°æ≤ wt-ofi wÙfi yCdů* Ÿu Ÿ‡≈∏fi N<bΩ° Ju¡ fi°„ J¡∑ N°æ≤ <fi≤<w„∫°fi∏ÌR¡≈ f®Ê J¡∑

≈®°<›w J¡∑ N°„° J¡∑ SÙ, Ÿ „`CR¡≈ <ªW J¡ů ıÙwfiu Ju¡ <ÔÎ tæ* wÃ≈≤ F…N° Fq≥, NwÎb bæ≤°À∫Ÿ‡≈<W

Ÿu ∫C•w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tæ* ıæŸu ª∏Bt° tu|≈a<•w J¡° N<˚fi∏Ìfi fiFÙ* J¡≤w° bæŸu FÙ ın-t<Ôfi-

<bÔ°Ÿb°ÔÙ Ô‚tÙJ¡° N<˚fi∏Ìfi fiFÙ* J¡≤w° Fq≥ $$27$$

ŸůÔFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ`Fb°≥ ŸyÕ

ÌÙfiw°, J¨¡≈dw° N°æ≤ t¨Ã∫C Ìufiub°ÔÙ, Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů tůF tu* ±>°Ôfiub°ÔÙ wS°

NfiuJ¡<b@ ≈°≈ů* J¡∑ ıfifiÙ w¨‹d° J¡∑ ¿fi∏Ì° $

≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ≈≤t≈®ut°_≈Ì N°Ãtw[b J¡° <w≤ů@°fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Na@J¡°≤≈¥dÕ ≤°<`R¡≈Ù

Ì…≤∏w w¨‹d° Ÿu oŸ ªuwfi°ÃtJ¡ yyfi tu* ıÙb tu* NfiuJ¡ w≤F J¡∑ ≤°y N°<Ì ÌůT _bR¡≈ vÔ¥Nů* J¡∑

≈a<•w∫°≥ _kC¡≤fiu ÔywÙ Fæ* $$1$$ ıæŸu w°≈ ≈F…≥ª°fiub°ÔÙ Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤du* J¡∑ªn Ju¡ ≤Ÿ N°æ≤ t¨Ì…w° J¡°

N≈F≤d J¡≤Ju¡ J¡∑ªn J¡ů Ÿ¥©° ÌuwÙ Fæ*, bæŸu FÙ N∏w#J¡≤d J¡ů Ÿ∏w›w J¡≤fiub°ÔÙ <ª∏w°fiu tu≤u ≤Ÿ

N°æ≤ t¨Ì…w° J¡° F≤d J¡≤ ∫° tCHu <bfi∫ N°æ≤ Ì°<s^∫ Ÿu „¥∏∫ J¡≤ Ÿ¥©° <Ì∫° Fæ NS°Õwg •w <ª∏w°fiu tu≤u <bfi∫°<Ì J¡ů fi‹¸> J¡≤ tCHu fiÙ≤Ÿ N°æ≤ J¡™>ů≤ ffi° <Ì∫° Fæ $$2$$ ∆∫°tůFR¡≈ N∏@J¡°≤ Ÿu ∆∫°›w

<bª°≤„¥∏∫ tu≤u <ªWR¡≈Ù fnu ıayÔ tu* w°^±>b-fi¨Ã∫ J¡≤fiub°ÔÙ N°„°R¡≈Ù <≈„°<ªJ¡°J¡° ıů≤-„ů≤

Ÿu Ì∫ F…N° Fæ $$3$$ wwg-wwg N°wÕ bªfiů* π°≤° ≤<ªw NZCR¡≈ fiÙF°≤ (NůŸ) J¡dů* Ÿu ∫C•w N°æ≤

ŸtÙ≈_S ŸCbdÕ N°<Ì J¡∑ N<˚Ô°T° π°≤° ≈°^±C>w° J¡° Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤fiu Ÿu ≠ıbÔ <ª∏w°R¡≈ ªfiu J¡∑
taı≤Ù NS°Õwg w¨‹d° ≈¥dÕR¡≈ Ÿu <bJ¡<Ÿw Fů ≤FÙ Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ fiÙF°≤ Ÿu FÙ (wCT°≤ Ÿu FÙ) ªfiu Ju¡ ≈°æ@u f»wu Fæ*, ÎuŸÙ ≈®<Ÿ<] Fæ, oŸ<ÔÎ ıæŸu ≤°<`≤<ªw fiÙF°≤ Ju¡ J¡dů* Ÿu ∫C•w ªfiu Ju¡ ≈°æ@u J¡∑
taı¿≤∫°≥ ŸtÙ≈_S @w¥≤u Ju¡ ffi Ÿu ≠ıbÔ („ů<˚w) FůJ¡≤ <bJ¡<Ÿw FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ NfiuJ¡ w≤F

Ju¡ Ì…#©-<bÔ°≈ů* Ÿu ı<fiw NZC<f∏Ì…Nů* Ÿu ∫C•w N°æ≤ ŸtÙ≈_S ŸCbdÕ N°<Ì J¡∑ N<˚Ô°T° π°≤°

≠ıbÔ tu≤Ù w¨‹d° t°fiů* <bJ¡<Ÿw Fů ≤FÙ Fæ $$4$$ ıæŸu tº∫ ˚°y J¡ů ª*ªÔ J¡≤fiub°ÔÙ w≤ay ŸtCB tu*

Ju¡bÔ ˚®td J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ FÙ <bTt «¡ºbÕ fi°ˆ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ <ªW J¡ů sCÆ@ J¡≤fiub°ÔÙ
w¨‹d° fiu Ju¡bÔ Naw#J¡≤d tu* <fi<bn ˚®t ≈æÌ° J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ FÙ NfiuJ¡ J¡‹¸>ů* Ÿu ≈¥dÕ @fiů≈°ıÕfi Ju¡ <ÔÎ

ÃŸ°F ≈®°›w J¡≤°∫° Fæ $$5$$ f»u F…Î N<@su≈, Nfi¨≈ ˚°Td N°<ÌR¡≈ ≈®ª^±> J¡vÔůÔ „ÆÌů* Ÿu ∫C•w NwÎb •w w≤ayů* Ÿu w≤Ô N°J¡°≤b°ÔÙ N°æ≤ ÎJ¡ <bT∫ Ÿu ÌqŸ≤u <bT∫ J¡∑ Nů≤ ı°fiub°ÔÙ w¨‹d°R¡≈Ù
fiÌÙ tu≤u „≤Ù≤R¡≈Ù ≈bÕw tu* fF ≤FÙ Fæ $$6$$ ∫Ω<≈ tæ* N≈fiÙ ª≈Ôw° J¡ů ≤ůJ¡fiu Ju¡ <ÔÎ @tÕtu|°

4 6

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

Ÿt°<@ N°<Ì tu* wÃ≈≤ Fq≥, wS°<≈ ıæŸu N°≥@Ù ıÙdÕ w¨d J¡ů J¡FÙ* N∏∫` Ôu ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ J¡ÔC<Tw w¨‹d° fiu tu≤u <ªWR¡≈Ù ª°wJ¡ J¡ů J¡FÙ* N∏∫`-N∫ůÀ∫ <bT∫ - tu* FÙ ≈®°›w J¡≤° <Ì∫° Fæ $$7$$ tæ*

<bbuJ¡, bæ≤°À∫ N°<Ì yCdů* Ÿu ∫C•w ≈Ì°Sů˘ Ju¡ <bT∫ tu* <ıŸ <ıŸ N°_S° J¡° (ÃŸ°F J¡°) N°Z∫

J¡≤w° Fq≥, Ÿ Ÿ N°_S° J¡ů tu≤Ù w¨‹d° oŸ w≤F J¡°¸> ÌuwÙ Fæ, <ıŸ w≤F ª¥F° bÙd° Ju¡ ªtÕŸ¥` J¡ů J¡°¸> Ìuw° Fæ* $ ıæŸu ıÔ Ju¡ N°bwÕ tu* (˚°æ*≤Ù tu*) ≈C≤°fi° ≈W°, b°∫C tu* Ô|C w¨d N°æ≤ N°J¡°„ tu* „≤ÃJ¡°ÔÙfi tu| ∫`-w` |¥twu ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ tæ* <ª∏w°R¡≈Ù ªJ®¡ tu* |¥t ≤F° Fq≥ $ ıæŸu ı°Ô tu* k≥¡Ÿu F…Î ≈sÙ N≈fiu

|ů*ŸÔu tu* ı°fiu Ju¡ <ÔÎ NŸtSÕ Fůfiu Ÿu ı°Ô tu* FÙ ≈nu ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ N≈fiu ≈°≤t°<SÕJ¡ _bR¡≈ J¡ů

≈®°›w J¡≤fiu tu* NŸtSÕ F…Î Ft Ôůy <ª∏w°R¡≈Ù ı°Ô tu* tCÀ@ Fů ≤Fu Fæ* $$8-10$$ Fu tC<fib≤, w¨‹d°R¡≈Ù

≠b°Ô° Ÿu tæ* oŸ ≈®J¡°≤ ÌÀ@ Fů y∫° Fq≥ <J¡ tCHu Nt¨w Ÿu ˚Ù N≈fiu Ì°F J¡∑ „°<∏w J¡∑ Ÿ‡˚°bfi° fiFÙ*

Fæ $ w¨‹d°R¡≈Ù ∏tW |ůnÙ ∫F°≥ Ÿu N<wÌq≤ ı°J¡≤ N°æ≤ <k¡≤ <k¡≤ b°≈Ÿ N°J¡≤ fnÙ „Ù|®w° Ÿu ª°≤ů*

Nů≤ |¥t ≤FÙ Fæ $$11,12$$ @tÕ N°æ≤ N@tÕ Ju¡ NfiCŸ°≤ <fiÃ∫ _byÕ N°æ≤ fi≤J¡ tu* ytfi N°æ≤ N°ytfi J¡≤°fiub°ÔÙ, ˚ů•w° N°æ≤ ˚ůÀ∫ Ju¡ w°Ì°Ã‡∫°º∫°Ÿ Îba ŸaŸy°Õº∫°Ÿ Ÿu ∫C•w, ın ≈Ì°Sů˘ Ÿu Ÿ‡f]

Îba <bsCÆ@ w¨‹d° |¸>Ù∫∏` Ju¡ «¡≈≤ ÔyÙ F…oÕ ≤≠ıC Ju¡ Ÿt°fi Fæ $ •w ≤≠ıC ˚Ù ŸÌ° «¡≈≤ fiÙªu N°wÙ
ı°wÙ ≤FwÙ Fæ, ıÔ Ÿu Ÿ‡f∏@ ≤©wÙ Fæ, y°≥™>b°ÔÙ Fæ Îba ª*ªÔ ≤FwÙ Fæ $ ÌuF Ju¡ ˚Ùw≤ tfi tu* y¥≥SÙ yoÕ
wS° <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ <J¡ŸÙŸu <b<h~>∏fi fi J¡∑ ı°fiub°ÔÙ oŸ w¨‹d°R¡≈Ù ≤≠ıC Ÿu fæÔ Ju¡ Ÿt°fi ∫u tfiC‹∫

NÃ∫∏w „Ù|®w° Ÿu Îu<FJ¡ N°æ≤ N°tC<‹tJ¡ (≈≤ÔůJ¡ Ju¡) k¡Ô Ju¡ Fı°≤ů* Ÿ°@fiR¡≈Ù ˚°≤ J¡ů bFfi J¡≤wu Fæ* $$13,14$$ ıæŸu fFu<Ô∫u J¡∑ ˜Ù ≈<s∫ů* J¡ů k≥¡Ÿ°fiu Ju¡ <ÔÎ ı°Ô ffi°wÙ Fæ bæŸu FÙ ŸÌ° N°J¡TÕd-_b˚°bb°ÔÙ w¨‹d°R¡≈∑ <J¡≤°wÙ fiu Ôůyů* J¡ů k≥¡Ÿ°fiu Ju¡ <ÔÎ ∫F ≈C`, <t`, J¡Ô` N°<ÌR¡≈ ı°Ô
ffi°∫° Fæ $$15$$ ∫Ω<≈ tæ* @Ù≤ Fq≥, wS°<≈ ˚∫aJ¡≤ J¡°ÔÙ ≤°<` J¡∑ fi°o˘ w¨‹d° tCHu ±>≤° ≤FÙ Fæ, <bbuJ¡R¡≈Ù

ªsC Ÿu Ÿ‡≈∏fi Fq≥ <k¡≤ ˚Ù N∏@° ffi° ≤FÙ Fæ N°æ≤ N°fi∏Ì_b˚°b Fq≥ wů ˚Ù Ì…#© Ìu ≤FÙ Fæ $ Fı°≤ů*

JC¡<¸>Ôw°Nů* Ÿu ≈¥dÕ, Na„w# ŸC© Ìufiub°Ôu <bT∫ů* Ju¡ Ô°˚ Ÿu ∫C•w N°æ≤ ≈¿≤d°t tu* bæ≤ f∏@fi N°<ÌR¡≈

<bT∫ Ìufiub°ÔÙ ∫F w¨‹d° w<fiJ¡ _≈„Õ Fůfiu ≈≤ FÙ J¡°ÔÙ fi°<yfi J¡∑ fi°o˘ ±>≥Ÿ ÔuwÙ Fæ NS°Õwg tůF tu*

±>°Ô ÌuwÙ Fæ $$16,17$$ ≈C”Tů* Ju¡ ⁄Ì∫ J¡ů ˚uÌfi J¡≤fiub°ÔÙ, f∏@fi, ≤ůy N°<Ì J¡∑ ∫° Ÿ°≤u ≈®≈*ª J¡∑

Ã≈°ÌJ¡, Ì…˚°ÕÀ∫ Ìufiub°ÔÙ N°æ≤ ÌÙfiw° Ÿu ≈¥dÕ ∫F w¨‹d° J¡°ÔÙ ≤°sŸÙ Ju¡ ŸÂ„ Fæ $$18$$ Fu f®Êfig, NfiuJ¡ w¿∏`∫ů* (w°≤ů*) N°æ≤ fi°<n∫ů* Ÿu bu<‹¸>w „≤Ù≤ J¡ů @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ w¨‹d° <fi≤<w„∫ ≈≤t°fi∏Ì

Ju¡ <ÔÎ ≈∫C•w fiFÙ* Fæ, Nw# ∫F ıÙdÕ wC‡fÙŸu ∫C•w bÙd° Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ıæŸu N°Ô_∫b„

N∏∫ wC‡fÙJ¡° Ÿ‡≈°Ìfi fi J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d <b<h~>∏fi w¿∏`∫ů* Ÿu Ÿ‡≈∏fi bÙd° ÃŸb N°<Ì t°ay<ÔJ¡

J¡°∫ů˘ Ju¡ <ÔÎ ≈∫C•w fiFÙ* FůwÙ, bæŸu FÙ ∫F w¨‹d° ˚Ù ≈≤t°fi∏Ì Ju¡ <ÔÎ ≈∫C•w fiFÙ* Fæ $$19$$

<fiÃ∫ N<wt<Ôfi, ≈¿≤d°t tu* Ì…#©≈®Ì ∏t°Ì J¡ů Ìufiub°ÔÙ, ÌÙ|Õ w¿∏`∫ů* Ÿu ∫C•w wS° <bT∫ů* tu*

|fiÙ˚¥w _fiuF J¡≤fiub°ÔÙ w¨‹d° ≈bÕw J¡∑ yCk¡° tu* Ã≈∏fi Ôw°R¡≈ FÙ Fæ NS°Õwg ≈bÕw yCk¡° tu* ÎJ¡ ≈®J¡°≤

J¡∑ Ôw° FůwÙ Fæ, bF Ÿ¥∫Õ Ju¡ <J¡≤dů* Ju¡ fi <tÔfiu Ÿu NÃ∫∏w t<Ôfi ≤FwÙ Fæ, ŸJ¡° Ÿubfi J¡≤fiu Ÿu

≈¿≤d°t tu* ∏t°Ì N°<Ì Ì…#©≈®Ì ∆∫°<@∫°≥ FůwÙ Fæ N°æ≤ bF NÃ∫∏w <b_w¨w FůwÙ Fæ $ oŸÙ<ÔÎ w¨‹d°

N°æ≤ ŸJ¡∑ Ÿt°fiw° Fæ $ ıæŸu N°t® N°<Ì ∏fiw b¨sů* J¡∑ „°©°≈≤ <_Sw, Ÿ¥© ı°fiu Ju¡ J¡°≤d NfiuJ¡

ŸyÕ - 17]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

4 7

J¡^¸>J¡ů* Ÿu N°J¡∑dÕ, ≈C‹≈„¥∏∫ N°æ≤ k¡Ô≤<Fw sÙd taı≤Ù N°fi∏Ì≈®Ì fiFÙ* FůwÙ, bæŸu FÙ ∫F w¨‹d° fi N°fi∏Ì≈®Ì Fæ, fi ŸC©≈®Ì Fæ N°æ≤ fi k¡Ô≈®Ì Fæ, <J¡∏wC ∆∫SÕ-<b_w¨w Fæ, NtayÔJ¡°¿≤dÙ Fæ N°æ≤ J®¥¡≤

Fæ $$20,21$$ <ªW J¡ů N≈fiu b„ tu* J¡≤fiu tu* NŸtSÕ b¨] buÿ∫° Ju¡ Ÿt°fi w¨‹d° ≈®Ã∫uJ¡ ≈C”T Ju¡ ≈Ù~>u Ì°ænwÙ Fæ, ≈≤ Ÿu k¡Ô JC¡~> fiFÙ* <tÔw° $$22$$ NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ „ůJ¡, tůF N°<Ì ≤Ÿů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ oŸ
tF°fig ŸaŸ°≤Ÿt¥F tu* ˚CbfiR¡≈Ù <b_w¨w fi°ˆ„°Ô° tu* w¨‹d° b¨] fiwÕJ¡∑ Fæ NS°Õwg J¡”d, F°_∫ N°æ≤
fÙ˚ÃŸ N°<Ì ≤Ÿů* Ÿu ∫C•w fi¨Ã∫„°Ô° tu* <_Sw b¨] buÿ∫° Ju¡ Ÿt°fi w¨‹d° Fæ $$23$$ ŸaŸ°≤R¡≈ <b„°Ô
ıayÔ tu* ı≤°, t≤d N°<Ì <bJ¡<Ÿw JC¡ŸCtů* Ÿu ∫C•w Îba <b<fi≈°w N°æ≤ Ã≈°w N°<Ì k¡Ôů* J¡∑ ıfifiÙ
w¨‹d° <b_w¨w <bT Ôw° Fæ $$24$$ w¨‹d° ıÙdÕ fiwÕJ¡∑ Ju¡ Ÿt°fi <ıŸ J¡°∫Õ Ju¡ Ÿ°@fi tu* N„•w Fæ, (fiwÕJ¡∑ Ju¡ ≈s tu*) ıF°≥ ı°fiu tu* NŸtSÕ Fæ, bF°≥ ˚Ù w°^±>by<w @°≤d J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ ÃŸ°F fi Fůfiu Ju¡, <fifÕÔ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N°fi∏Ì≤<Fw fi¨Ã∫ J¡≤wÙ Fæ $$25$$ <ª∏w°R¡≈Ù ª≈Ô t∫¥≤Ù <fiF°≤ tu*

<fiF°≤ŸÂ„ tůF°b≤d tu*-fi¨Ã∫ J¡≤wÙ Fæ, N°ÔůJ¡ Ju¡ N°fiu≈≤-<bbuJ¡R¡≈ ≈®J¡°„ Fůfiu ≈≤-„°∏w Fů ı°wÙ Fæ, N°æ≤ NŸ°º∫ b_wCNů* tu* N≈fi° J¡Ìt ≤©wÙ Fæ $ t∫¥≤Ù ˚Ù bT°Õ tu* fi¨Ã∫ J¡≤wÙ Fæ*, „≤wg tu*

„°∏w Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ Ì…yÕt _S°fiů* tu* ytfi J¡≤wÙ Fæ $ ıæŸu N∏∫J¡°Ô tu* fF…w <Ìfiů* wJ¡ „¥∏∫

≤Ffiub°ÔÙ N°æ≤ bT°Õ tu* ˚Ù fÙª-fÙª tu* „¥∏∫ ≤Ffiub°ÔÙ fiÌÙ bT°ÕJ¡°Ô tu* ıÔJ¡vÔů*Ôů* Ÿu ≈®ªC≤ FůJ¡≤
sd tu* FÙ vÔ°Ÿ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ <ª≤J¡°Ô wJ¡ „¥∏∫, k¡Ô ≈°fiu≈≤ ˚Ù tº∫-tº∫ tu* „¥∏∫

∫F w¨‹d° ın ≈Ì°Sů˘ tu* NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ J¡vÔůÔů* Ÿu-N°fi∏Ìů* Ÿu - ≈¥dÕ FůJ¡≤ sd tu* FÙ vÔ<Ÿw Fů ı°wÙ Fæ $$26,27$$ ıæŸu sC@° N°æ≤ w¨T° Ÿu ∆∫°JC¡Ô <ª<n∫° k¡Ô„¥∏∫ b¨s J¡ů ~>ůnJ¡≤ k¡Ôb°Ôu N∏∫ b¨s≈≤ ªÔÙ ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F w¨‹d° ÎJ¡ ≈C”T J¡ů ~>ůnJ¡≤ N∏∫ ≈C”T Ju¡ ≈°Ÿ ªÔÙ ı°wÙ

Fæ $$28$$ ªaªÔ f∏Ì≤ÙR¡≈Ù w¨‹d° Ì…‹≈®°›∫ _S°fi tu* ˚Ù N≈fi° J¡Ìt ≤©wÙ Fæ, w¨›w Fůfiu ≈≤ ˚Ù k¡Ô

J¡∑ N°„° J¡≤wÙ Fæ, ÎJ¡ _S°fi ≈≤ N<@J¡ J¡°ÔwJ¡ fiFÙ* ™>F≤wÙ, Nw# bF ª≈Ô f∏Ì≤Ù Fæ $$29$$ ıæŸu

≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡tů˘ Ju¡ NfiCŸ°≤ <b@°w° ŸÌ° ªu‹¸>° J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ ∫F w¨‹d° ˚Ù „C˚ J¡tÕ J¡° N°≤‡˚

J¡≤Ju¡ ŸJ¡∑ Ÿt°<›w fi J¡≤Ju¡ N„C˚, NfiC<ªw, NŸtaıŸ ∫° ≈®J®¡t<b”] Ÿ˚Ù J¡°∫ů˘ J¡° NfiCŸ≤d J¡≤wÙ Fæ, ≈≤w fiFÙ* FůwÙ, <J¡∏wC „C˚°„C˚ Ju¡ <ÔÎ ŸbÕÌ° ªu‹¸>° J¡≤wÙ ≤FwÙ Fæ $$30$$ sd tu* ≈°w°Ô
tu* ı°wÙ Fæ, sd tu* N°J¡°„ J¡∑ Nů≤ nwÙ Fæ, sd tu* <Ì„°R¡≈ <fiJCa¡ıů* tu* |¥twÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F
w¨‹d° ⁄Ì∫R¡≈Ù J¡tÔ tu* ≤Ffiub°ÔÙ ˚≥b≤Ù Fæ $$31$$ ŸaŸ°≤ tu* <ıwfiu ÌůT Fæ* fitu* ÎJ¡ w¨‹d° FÙ ÌÙ|Õ

J¡°Ô wJ¡ Ì…#© Ìufiub°Ô° ÌůT Fæ, ıů N∏w#≈C≤ tu* ≤Ffiub°Ôu J¡ů ˚Ù ˚ÙTd ŸaJ¡¸> tu* ±>°Ô ÌuwÙ Fæ $$32$$

≈≤t-N°Ãtw[b≈®J¡°„ Ju¡ Ÿ°S <b≤ů@ J¡≤fiub°ÔÙ tůFR¡≈ ¿fiF°≤ Ÿu <fi<bn tu|t°Ô°R¡≈Ù w¨‹d° Ju¡bÔ
ınw° FÙ ≈®Ì°fi J¡≤wÙ Fæ $ tu|t°Ô° ˚Ù Ÿ¥∫Õ≈®J¡°„ J¡∑ <b≤ů<@fiÙ Fæ, ¿fiF°≤ Ÿu ≈¥dÕ FůwÙ Fæ N°æ≤

„æÃ∫R¡≈ („ÙwÔw°R¡≈Ù) ınw° J¡∑ Ì°`Ù Fæ $ Nw# w¨‹d° N°æ≤ tu|t°<ÔJ¡° J¡° Ÿ°‡∫ <ªw FÙ

Fæ $$33$$ ıæŸu NfiuJ¡ ≈„CNů* Ju¡ f°≥@fiu Ju¡ <ÔÎ yÔu tu* ÔyÙ F…oÕ ≤<_Ÿ∫ů* Ÿu y®<Sw t°Ô°ŸÂ„ <w≤~>Ù

<b_w¨w ≤≠ıC FůwÙ Fæ bæŸu FÙ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ∆∫bF°≤ tu* k≥¡Ÿu F…Î ≈®°<d∫ů* Ju¡ Ÿt¥Fů* tu* tfiů* J¡ů ª°≤ů* Nů≤ Ÿu f°≥@fiu Ju¡ <ÔÎ ∫F w¨‹d°R¡≈ ≤≠ıC Fæ $$34$$ ıæŸu o∏B@fiCT <b_t∫ůÃ≈°ÌJ¡ NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ R¡≈ů* Ÿu

∫C•w, <byCd-≠∫° Ÿu ≤<Fw, Ô‡f°-ª°æn°, tu|°<Zw, „¥∏∫°ÃtJ¡ N°J¡°„ tu* <_Sw N°æ≤ _bw# „¥∏∫-

4 8

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

Nb_wC Fæ, bæŸu FÙ ∫F w¨‹d° ˚Ù <b<ª` <bT∫ů* Ÿu NfiC≤*<ıw, NŸwg yCdů* Ÿu ∫C•w, ÌÙ|Õ, t<Ôfi ≈C”T
tu* N°<Zw N°æ≤ „¥∏∫°ÃtJ¡ tfi tu* <_Sw Fæ $$35$$ w¨‹d° yCdR¡≈Ù @°∏∫ů* Ju¡ <ÔÎ bı® Fæ, k¡ÔR¡≈

N°≈<W∫ů* Ju¡ <ÔÎ „≤ÌgM¡wC Fæ, Ÿa<bwgR¡≈-w[bI°fiR¡≈-J¡tÔů* Ju¡ <ÔÎ <Ft Fæ-<b|°<wJ¡° Fæ Îba NI°fi Ju¡ <ÔÎ ÌÙ|Õ Fut∏w J¡∑ ≤°<` Fæ $$36$$ w¨‹d° ŸaŸ°≤R¡≈ fi°¸>J¡ tu* fi¸>Ù Fæ, ≈®b¨<WR¡≈ |ů*ŸÔu tu*

≤Ffiub°ÔÙ <ª<n∫° Fæ, tfiů≤SR¡≈ N≤^∫ů* tu* ≤Ffiub°ÔÙ F¿≤dÙ Fæ N°æ≤ _t≤J¡ů-J¡°tÌub J¡ů f»°fiu Ju¡

<ÔÎ ŸayÙwbÙd° Fæ $$37$$ w¨‹d° ∆∫bF°≤R¡≈Ù ŸtCB J¡∑ ÔF≤Ù Fæ, tůFR¡≈ tW F°<S∫ů* J¡∑ Zä©Ô° Fæ, Ÿ¨<‹¸>R¡≈ b¸>b¨s J¡∑ ŸC∏Ì≤ Ôw° Fæ, Ì…#©R¡≈ J¡tÔÙ<fi∫ů* J¡∑ ª¿∏BJ¡° Fæ, ı≤°, t≤dR¡≈ Ì…#©ů* J¡∑

ÎJ¡ ≤Ãfi≈u<¸>J¡° Fæ N°æ≤ ŸÌ° N°<@,∆∫°<@R¡≈ <bÔ°Ÿů* J¡∑ tÌtW <bÔ°<ŸfiÙ Fæ $ w¨‹d° J¡ů N°J¡°„R¡≈Ù
t°yÕ J¡∑ ≈t° ÌÙ ı° ŸJ¡wÙ Fæ, •∫ů*<J¡ ıæŸu N°J¡°„ J¡˚Ù Ÿ¥∫Õ≈®J¡°„ Ÿu <fitÕÔ Fů ı°w° Fæ, J¡˚Ù
tu|°h~>∏fi Fůfiu ≈≤ JC¡~>-JC¡~> N≥<@∫°≤Ù ~>° ı°wÙ Fæ N°æ≤ J¡˚Ù JC¡F≤u Ÿu N°b¨W Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ
w¨‹d° ˚Ù J¡˚Ù w<fiJ¡ <bbuJ¡R¡≈Ù ≈®J¡°„ Ÿu <fitÕÔ Fů ı°wÙ Fæ, <bbuJ¡ fi Fůfiu ≈≤ NI°fi Ÿu t<Ôfi N°æ≤

J¡˚Ù JC¡F≤u Ju¡ wCv∫ ∆∫°tůF Ÿu ∆∫°›w Fů ı°wÙ Fæ $$38-40$$

∫ů* w¨‹d° J¡° bdÕfi J¡≤ Nf w¨‹d° J¡∑ „°<∏w J¡° k¡Ô J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu y°» N∏@J¡°≤ Ÿu N≥@u≤Ù J¨¡‹d≈s J¡∑ ≤°<` <fi„°ª≤ů* (≤°sŸů*) Ju¡ ≈®ª°≤ Ju¡ N˚°b Ju¡ <ÔÎ

<bfi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ NS°Õwg ≤°sŸů* J¡° ow_ww# ytfi fi Fů, oŸ<ÔÎ fÙw ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ w¨‹d° ˚Ù

ÌuF≈®∫C•w ≈¿≤Zt J¡∑ „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ (tC<•w Ju¡ <ÔÎ) fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ $ NS°Õwg w¨‹d° J¡∑ „°<∏w Fůfiu Ÿu tC<•w Fů ı°wÙ Fæ $$41$$ buÌ°∏w N°<Ì Nº∫°Ãt„°˜ů* Ju¡ <bª°≤ Ÿu „¥∏∫ NwÎb ∆∫°JC¡Ô<ªW Ju¡

ŸaŸ°≤Ù Ôůy w˚Ù wJ¡ tůF J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* ıf wJ¡ <bT≈®∫C•w <bŸ¥<ªJ¡° ≤ůy Ju¡ Ÿt°fi t¨Ã∫C J¡∑ FuwC
w¨‹d° ≈Ù~>° J¡≤wÙ ≤FwÙ Fæ NS°Õwg Ôůy ŸJ¡° Ã∫°y fiFÙ* J¡≤wu $$42$$

ŸJu¡ Ã∫°y J¡° •∫° ≈°∫ Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫F°≥ ≈≤ <ª∏w° J¡° NSÕ <bT∫ů* J¡° _t≤d Fæ $ •w <ª∏w° Ju¡ Ã∫°y Ÿu ŸaŸ°≤Ù ıfiů* J¡° Ì…#© fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $ <bπ°fiů* fiu <ª∏w°Ã∫°y J¡ů FÙ w¨‹d°R¡≈Ù <bŸ¥<ªJ¡° (Fæı°) J¡° t∏` (≈®wÙJ¡°≤J¡ ≈°∫) J¡F° Fæ $$43$$ ıæŸu w°Ô°f tu* ≤Ffiub°ÔÙ t~>ÔÙ |°Ÿ-≈WÙ, ≈ÃS≤-ÔJ¡nÙ N°<Ì Ÿ˚Ù tu≤° ˚‚∫ Fæ, ÎuŸ° ŸtHJ¡≤ N∏w tu* ˚‚∫∫C•w fa„ÙJ¡ů (t~>ÔÙ J¡ů k≥¡Ÿ°fiu Ju¡ J¡°≥¸>u J¡ů) ˚Ù tC≥F tu* ±>°ÔJ¡≤ t~C>bu π°≤° t°≤Ù ı°wÙ F…oÕ k¡nk¡n°wÙ Fæ bæŸu FÙ w¨‹d° ˚Ù w¨d, ≈ÃS≤, J¡°‹™> N°<Ì <fi<©Ô b_wCNů* J¡ů N≈fi° ˚‚∫ ŸtHJ¡≤ y®Fd J¡≤wÙ F…oÕ N∏w tu* _k¥¡<wÕ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $$44$$ ıæŸu Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤du*
tCJC¡<Ôw J¡tÔ J¡ů <bJ¡<Ÿw J¡≤° ÌuwÙ Fæ*, bæŸu FÙ ≤ůy, ≈Ù±>°, ˜Ù N°æ≤ w¨‹d° ˚Ù @Ù≤ ≈C”T J¡ů ˚Ù

„Ù|® N@Ù≤w° J¡ů ≈®°›w J¡≤ ÌuwÙ Fæ* $ NS°Õwg ıæŸu Ÿ¥∫Õ<J¡≤du* tCJC¡<Ôw°b_S° tu* y‡˚Ù≤ (yF≤u) J¡tÔ

J¡ů ©¥f <bJ¡<Ÿw J¡≤ W°fi (<~>~>Ô°) J¡≤ ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ w¨‹d° ˚Ù @Ù≤-N∫°<ªw-b®w-≈C”T J¡ů

„Ù|® N@Ù≤-∫°ªfi° π°≤° Ô|C-ffi° ÌuwÙ Fæ $$45$$ w¨‹d° f°≥Ÿ J¡∑ Ôw° Ju¡ Ÿt°fi ŸÌ° N∏w#Ÿ°≤„¥∏∫

(˚Ùw≤ Ÿu ©ů©ÔÙ), y®<∏S∫ů* Ÿu ∫C•w (w¨‹d°Nů* Ju¡ ≈s tu* Ì…≤°y®FR¡≈Ù y®¿∏S∫ů* Ÿu ∫C•w N°æ≤ f°≥Ÿ Ju¡

≈s tu* ≈ů≤R¡≈Ù y®<∏S∫ů* Ÿu ∫C•w), fnÙ fnÙ <ª∏w°Nů* N°æ≤ Ì…#©ů* Ÿu ≈¥dÕ ( f°≥Ÿ Ju¡ ≈s tu* fnu fnu J¡ů*≈Ôů* Ju¡ J¡°≥¸>ů* Ÿu ∫C•w), tůwÙ N°æ≤ t<d∫ů* ≈≤ ≈®ut J¡≤fiub°ÔÙ (f°≥Ÿ Ju¡ ≈s tu* ŸbÕıfi<≈®∫ tůwÙR¡≈Ù

ŸyÕ - 17]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

4 9
t<d∫ů* J¡∑ ≈Ô<Æ@ Ju¡ _S°fi) Fæ NS°Õwg ıæŸu f°≥Ÿ J¡∑ Ôw°Î≥ ŸÌ° ˚Ùw≤ Ÿu ©ů©ÔÙ ≤FwÙ Fæ*, fiJu¡
fÙª tu* fF…w ŸÙ y°≥™>u* FůwÙ Fæ*, fitu* fnu fnu J¡ů*≈Ôů* Ju¡ J¡°≥¸>u Fůwu Fæ* N°æ≤ ŸbÕıfi tfiůF≤ tůwÙ fitu*

≈ÔÆ@ Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ w¨‹d°Î≥ ˚Ù ©ů©ÔÙ, Ì…≤°y®F Ÿu ˚≤Ù, fnÙ <ª∏w°Nů* N°æ≤ J¡‹¸>ů* Ÿu ≈¥dÕ N°æ≤
tůwÙ, t<d N°<Ì @fi Ÿ‡≈<W tu* N<w ≈®ut J¡≤fiub°ÔÙ FůwÙ Fæ* $$46$$

<bbuJ¡ ˚Ù w¨‹d° Ju¡ fi°„ tu* FuwC Fæ*, ÎuŸ° Ì„°Õwu Fæ* $

∫F fnu N°G∫Õ J¡∑ f°w Fæ <J¡ ÎuŸÙ Ì…ÿ~>uΩ <bT∫w¨‹d° J¡ů ˚Ù I°fi Ÿ‡≈∏fi tF°fiC˚°b Ôůy

<bbuJ¡R¡≈Ù <fitÕÔ (wÙ‚d) wÔb°≤ Ÿu Nfi°∫°Ÿ J¡°¸> ±>°Ôwu Fæ* $$47$$ Fu f®Êfig ıÙbů* Ju¡ ⁄Ì∫ tu*

<_Sw w¨‹d° ıæŸÙ wÙ‚d fi wů wuı wÔb°≤ J¡∑ |°≤ Fæ, fi bı®°<Àfi J¡∑ <ªfiy°¿≤∫°≥ Fæ* N°æ≤ fi f∏ÌqJ¡ J¡∑
yů<Ô∫°≥ (~>≤uÕ) FÙ Fæ* $$48$$

NS°Õwg wÔb°≤ J¡∑ @°≤ N°<Ì f°fl Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈®°dÙ Ju¡ <ÔÎ J¡Ì°<ªwg FÙ NfiSÕJ¡°≤Ù Fůwu Fæ*,

≈≤ ⁄Ì∫ tu* ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d w¨‹d° ŸÌ° FÙ NfiSÕJ¡°¿≤dÙ FůwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ bF wÔb°≤ J¡∑ @°≤ N°<Ì Ÿu

˚Ù f»J¡≤ Fæ, ∫F N°„∫ Fæ $
ıæŸu ÌÙ∫u J¡∑ Ô°æ tº∫ tu* ≠ıbÔ N°æ≤ N∏w tu* J¨¡‹dbdÕ, Ny®˚°y Ÿu wÙ‚d, _fiuF Ÿu ∫C•w, ÌÙ|ÕÌ„°∫C•w, ≈®J¡°„t°fi N°æ≤ Ì…#_≈„Õ FůwÙ Fæ, <bT∫w¨‹d° ˚Ù ™>ÙJ¡ bæŸu FÙ Fæ NS°Õwg ıæŸu ÌÙ∫u J¡∑

Ô°æ ≈FÔu ≠ıbÔ FůwÙ Fæ, N∏w tu* ŸJ¡° Ny®˚°y J¡°Ô° N°æ≤ wÙ©° Fů ı°w° Fæ, Ÿtu* wuÔ ≤Fw°

Fæ, fnÙ fWÙ ≤FwÙ Fæ N°æ≤ Ÿ∏w°≈ owfi° N<@J¡ ≤Fw° Fæ <J¡ Ÿu J¡ůoÕ ~¥> fiFÙ* ŸJ¡w°, bæŸu FÙ <bT∫w¨‹d°

˚Ù ≈FÔu ˚ůy N°æ≤ bæ˚b Ÿu ≠ıbÔ ≤FwÙ Fæ, N∏w tu* wtůyCd N°æ≤ t¨Ã∫C J¡° J¡°≤d FůwÙ Fæ, t°w°,

˜Ù N°æ≤ ≈C` Ju¡ _fiuF Ÿu ÌÙ|Õ N°æ≤ ÃJ¨¡‹¸> f°v∫, ∫°æbfi N°æ≤ b°@Õ•∫ Nb_S°Nů* Ÿu ∫C•w, ≈®Ã∫s N°æ≤
o‹¸><b∫ůy Ÿu Ã≈∏fi F°<ÌÕJ¡ •Ôu„ Ÿu NŸfl Fæ $$49$$ Fu tF<TÕ, ÎJ¡t°` <bT∫w¨‹d° FÙ tu” Ju¡ ŸÂ„

N<w ∏fiw, y°æ≤b„°ÔÙ, ≈≤°J®¡tÙ, N∫°<ªw b®w Ÿu N¸>Ô Îba <bπ°fig fi≤Zu‹™> J¡ů ˚Ù ÎJ¡ sd tu*

∫°ªfi° π°≤° ÌÙfi-FÙfi ffi°J¡≤ <wfiJu¡ Ju¡ Ÿt°fi ≈usdÙ∫ N°æ≤ ª*ªÔ ffi° ÌuwÙ Fæ $$50$$

<J¡ŸÙ fiu J¡F° ˚Ù Fæ #
w¨d°vÔ|Cw≤_w¥Ô_w¥Ô°Ì<≈ ª ∫°ªJ¡# $ b°∫Cfi° <J*¡ fi fiÙwů&Ÿ°æ t°t∫a ∫°ª<∫‹∫<w $$

NS°Õwg w¨d Ÿu ”oÕ FÔJ¡∑ FůwÙ Fæ N°æ≤ ”oÕ Ÿu ˚Ù ∫°ªJ¡ FÔJ¡° Fæ $ ”oÕ J¡ů Fb° n° Ôu ı°wÙ Fæ,

≈≤ ∫°ªJ¡ tCHŸu ˚Ù J¡ůoÕ ∫°ªfi° J¡≤uy°, ∫F ŸtHJ¡≤ Fb° Ÿu fiFÙ* n°wÙ $
ıæŸu <b∏º∫°ªÔ NfiuJ¡ fnu fnu N≤^∫ů* Ÿu ≈¥dÕ <fi<f±>w°R¡≈Ù ı°Ô N°æ≤ |¥<Ô≈¸>Ô Ÿu N°h~>∏fi Îba ˚ÙTd N∏@J¡°≤ N°æ≤ |fiu JC¡F≤u Ÿu ∆∫°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <bT∫<≈≈°Ÿ°R¡<≈dÙ w¨‹d° ˚Ù N≤^∫wCv∫

NfiuJ¡ fnu fnu Ÿ°FŸ Ju¡ J¡°∫ů˘ Ÿu ∫C•w, ≈wfi FuwC Fůfiu Ÿu ˚∫aJ¡≤, <fi<f±> ı°Ô J¡∑ fi°o˘ f∏@ tu*

FuwC˚¥w N°„°R¡≈Ù ≤_ŸÙ Ÿu N°æ≤ ≤ıůyCd Ÿu ffiÙ F…oÕ Îba NI°fiR¡≈Ù JC¡F≤u Ÿu ∆∫°›w Fæ NSb°

"Ÿa_wÙdÕyFfi°' ≈ÌJ¡° - ÎJ¡ FÙ <bT∫w¨‹d° N°„°, J¡°t, Ôů˚, Ô‡≈¸>w° N°<Ì Ju¡ R¡≈ Ÿu ª°æÌFů*

˚Cbfiů* tu* ∆∫°›w N°æ≤ Ì…ÔÕ‚∫ Fæ - ÎuŸ° NSÕ Fæ $$51$$
w¨‹d° Jæ¡Ÿu <b_wÙdÕ Fæ, Jæ¡Ÿu Ì…ÔÕ‚∫ Fæ N°æ≤ Jæ¡Ÿu ÎJ¡ Fæ ? •∫ů*<J¡ N°Z∫, <bT∫ N°æ≤ b°ªJ¡ „ÆÌ

Ju¡ ˚uÌ Ÿu N°„°, J¡°t, Ôů˚ N°<ÌR¡≈ Ÿu w¨‹d° <˚∏fi <˚∏fi Fæ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤ •w NSÕ J¡°

5 0

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡ ≈®<w≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu "≤Ÿfi' o¿∏B∫ Ju¡ R¡≈ Ÿu „≤Ù≤ tu* <bΩt°fi Ÿf ıÔů* Ju¡ tº∫ tu* (ıÔ Ÿ°t°∏∫tu*)

≤Ffiub°ÔÙ ÎJ¡ FÙ t°@C∫Õ„<•w (fiÌÙ, ŸtCB N°<Ì tu* <y≤fiu Ÿu) sÙ≤, (yÔ°fiu Ÿu) ÌJ¡, („ÆÌ

J¡≤fiu Ÿu) N‡fC, oŸ ≈®J¡°≤ <J®¡∫° N°æ≤ b°ªJ¡ „ÆÌů* Ju¡ ˚uÌ Ÿu <b<˚∏fi ª*ªÔ w≤ayů* Ÿu ŸaJC¡Ô ıÔ
tu* <_Sw FůJ¡≤ Ì…ÔÕ‚∫ FůwÙ Fæ, NS°Õwg ÎJ¡ FÙ Fæ ÎuŸ° ŸJ¡° I°fi fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ „≤Ù≤ tu*

<bΩt°fi w¨‹d° ÎJ¡ FůwÙ F…oÕ ˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ ˚Cbfiů* Ju¡ ˚ůÀ∫ ≈Ì°Sů˘ tu* ∆∫°›w FůJ¡≤ ∆∫bF°≤ tu* Ì…ÔÕ‚∫-

ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ- ÌuF<_Sw w¨‹d° fiu FÙ N°„°, J¡°t N°æ≤ Ôů˚ J¡° bu„ @°≤d <J¡∫° Fæ, ÎuŸ° _≈‹¸>

≈®wÙw fiFÙ* Fůw° $$52$$

Ÿ`Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

N™>°≤Fb°≥ ŸyÕ

N°<@, ∆∫°<@ N°<Ì NfiuJ¡ •Ôu„ů* wS° ı≤°-t¨Ã∫C Ÿu y®_w N<˚t°fi N°æ≤
w¨‹d° Ju¡ t¥ÔJ¡°≤d „≤Ù≤ J¡∑ <fi∏Ì° $
w¨‹d° ˚Ôu FÙ Ì…#© J¡∑ J¡°≤d Fů, ≈≤ "ıÙb∏fi≤ů ˚B„w°<fi ≈ÿ∫uwg' (ıÙ<bw ≈C”T NfiuJ¡ tayÔů*

J¡ů Ìu©w° Fæ) oŸ ∏∫°∫ Ÿu ˚Ù „≤Ù≤ ŸC©-˚ůy J¡° _S°fi Fæ, ÎuŸÙ ≈®<Ÿ<] Fæ N°æ≤ „≤Ù≤ ≈≤ ŸfJ¡°

N<w„∫ ≈®ut ˚Ù Ìu©° ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ „≤Ù≤ ŸC© J¡° J¡°≤d Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤Ju¡ „≤Ù≤ ˚Ù Ì…#© J¡°

FÙ J¡°≤d Fæ, ÎuŸ° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tF<TÕıÙ, yÙÔÙ N°≥wů* (≈u¸> tu* <_Sw tÔ, t¥` N°<Ì J¡∑ Sæ<Ô∫ů*) N°æ≤
fi°<n∫ů* Ÿu ∆∫°›w ≈¿≤d°t„ÙÔ N°æ≤ t≤d@tÕ ıů „≤Ù≤ ŸaŸ°≤ tu* ŸfJu¡ Ÿ°tfiu ≈®J¡°<„w Fů ≤F° Fæ, bF ˚Ù Ju¡bÔ Ì…#©˚ůy Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ $ NS°Õwg tÔ, t¥`, „CJ®¡ N°æ≤ „ů<dw Ÿu N°BÕ fi°<n∫ů* Ÿu ≈¿≤∆∫°›w,

<b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ <bJ¡°≤ů* Ÿu ∫C•w N°æ≤ ≈wfi„ÙÔ ∫F ıÙbÌuF Ju¡bÔ Ì…#©˚ůy Ju¡ <ÔÎ ≈®J¡°<„w Fů

≤FÙ Fæ $$1$$ ∫C<•wt°yÕ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤fiu ≈≤ _≈‹¸>R¡≈ Ÿu I°w Fůw° Fæ <J¡ ∫F ıÙb „≤Ù≤ Ìů R¡≈b°Ô° Fæ $ ≈®°d N°<Ì ª°≤ J¡ů„ů* J¡° N°@°≤ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <ıŸtu* N°ÃtªtÃJ¨¡<w (Nº∫_w-

ªæw∏∫w°Ì°Ã‡∫) <Ô≈¸>Ù-ŸÙ Fæ, ÎuŸ° ∫F „≤Ù≤ NI Fůfiu ≈≤ ˚Ù N<˚I Ju¡ Ÿt°fi N°æ≤ N˚∆∫ Fůfiu ≈≤

˚Ù ˚∆∫ Ju¡ Ÿt°fi ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ∫F fi wů ın Fæ N°æ≤ fi ªuwfi FÙ Fæ (!) $$2$$ <ªwg N°æ≤ ın Â<‹¸>∫ů* Ju¡ tº∫ tu* •∫° ∫F „≤Ù≤ N°ÃtJ¡ů<¸> tu* Fæ (ªuwfi Fæ) ∫° Nfi°ÃtJ¡ů<¸> tu* Fæ (ın Fæ) ÎuŸ°

Ÿ∏ÌuF Fůfiu ≈≤ <fidÕ∫ fi Fůfiu Ÿu Ì…‹¸> <ªW Ÿu ∫C•w Îba <bbuJ¡ ≤<Fw Fůfiu Ÿu FÙ <bt¥i> N°Ãt°b°Ô° ∫F

„≤Ù≤ tůF FÙ ≈æÌ° J¡≤w° Fæ $ NSb° "≈®≈ÿ∫<w' ÎuŸ° ≈°™> Fůfiu ≈≤ NI°fiÙ N°æ≤ <bbuJ¡∑ tu* Ÿu NI°fiÙ
oŸ ÌuF tu* N°ÃtfC<] J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ŸaŸ°≤ J¡ů FÙ Ìu©w° Fæ, ≈C”T°SÕ J¡ů fiFÙ* Ìu© ≈°w°, •∫ů*<J¡ bF

(!) oŸ <ªwg-ınŸa∫C•w ÌuF J¡° ÌuF˚°y NI Fæ NS°Õwg ın Fæ $ N°Ãt° oŸJ¡° I°w° Fæ N°æ≤
bF N<˚I Fæ $ N<˚I Ju¡ Ÿa∫ůy Ÿu ∫F ın ÌuF N<˚I Ju¡ Ÿt°fi ≈®wÙw Fůw° Fæ $ oŸJu¡ FÙ NbÔ‡ffi Ÿu tC<•w ≈®°›w FůwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F N˚∆∫-NtayÔ-Fůfiu ≈≤ ˚Ù ˚∆∫ Fæ $ oŸÙ J¡°≤d ∫F N∏∫°∏∫
ınů* Ÿu <bÔsd Îba „C] ªuwfiR¡≈ N°Ãt° ˚Ù fiFÙ* Fæ $

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

5 1

ª*ªÔ Îba N„C] <ªWb°Ô° Fæ $$3$$ ∫F „≤Ù≤ Nv≈ ©°fiu-≈Ùfiu Ÿu N°fi∏Ì J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ Nv≈

„Ùw-‹d N°<Ì Ju¡ •Ôu„J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ „≤Ù≤ Ju¡ Ÿt°fi yCdFÙfi, „ůªfiÙ∫ („ůJ¡ J¡≤fiu

∫ůÀ∫) N°æ≤ N@t ÌqŸ≤° J¡ůoÕ fiFÙ* Fæ $$4$$

∫F „≤Ù≤ ≈usdÙ∫ Fæ, ∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ b¨s Ju¡ R¡≈J¡ Ÿu ŸJ¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

∫F „≤Ù≤ b¨s Ju¡ wCv∫ Fæ $ Ìů ˚Cı°Î≥ oŸJ¡∑ „°©°Î≥ Fæ* ∏fiw J¡∏@° oŸJ¡° wfi° Fæ, Ìů fiuòŸJu¡

©ů©Ôu Fæ*, t_wJ¡ oŸJ¡° fn° ˚°≤Ù k¡Ô Fæ, ∫F Ì°≥wR¡≈Ù ≈<s∫ů* Ju¡ fæ™>fiu Ju¡ _w‡˚ Ju¡ Ÿt°fi Wt

≤Ù<w Ÿu ©n° Fæ, ∫F Ìů J¡dÕR¡≈Ù J¡™>k¡ůnb° ≈<s∫ů* J¡∑ ªů*ª Ju¡ N°|°w Ÿu ııÕ¿≤w (<~>B∫C•w-Ÿ°) Fæ, F°S N°æ≤ ≈æ≤ oŸJu¡ ŸC∏Ì≤ ≈Wu Fæ*, ≤ůy N°<Ì oŸtu* Ôw° _S°fiÙ∫ Fæ* $ ıæŸu JC¡vF°nu N°<Ì Ÿu b¨s J¡°¸>° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ „˜ N°<Ì Ÿu oŸ „≤Ù≤ J¡° ˚Ù h~>uÌ, <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ, "π° ŸC≈d°Õ' oŸ

ZC<w tu* ≈®<Ÿ] (ıÙb N°æ≤ oÕÿb≤R¡≈) ≈<s∫ů* fiu <ıŸJu¡ ⁄Ì∫ tu* N≈fiu <fib°Ÿ Ju¡ <ÔÎ |ů*ŸÔ° ffi°

≤•©° Fæ, ∫F Ã≈∏fi N°æ≤ <bfi‹¸> Fůfiub°Ôu Ì°≥wR¡≈Ù Ju¡Ÿ≤ Ÿu „ů<˚w F°ŸR¡≈ ≈C‹≈ů* Ÿu F≤ |nÙ

NÔaJ¨¡w ≤Fw° Fæ NS°Õwg ıæŸu bŸ∏w N°<Ì k¥¡Ô J¡∑ M¡wC N°fiu ≈≤ b¨s Ã≈∏fi Fů Fů J¡≤ tC≤H°fiub°Ôu Îba Ju¡Ÿ≤ Ÿu „ů<˚w Fůfiub°Ôu k¥¡Ôů* Ÿu NÔaJ¨¡w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F „≤Ù≤ ˚Ù FTÕ Ju¡ Ÿt∫ tu* Ã≈∏fi FůJ¡≤ fi‹¸> Fůfiub°Ôu Îba Ì°≥wR¡≈Ù Ju¡Ÿ≤ů* Ÿu ŸC„ů<˚w Fůfiub°Ôu t∏ÌF°ŸŸu „ů<˚w Fůw° Fæ $ ŸC∏Ì≤

J¡°<∏wR¡≈Ù ~>°∫°b°Ô° ∫F ÌuFR¡≈Ù b¨s ıÙbR¡≈Ù ∫°<`∫ů* J¡° <bZ°t-_S°fi Fæ $ ∫F <J¡ŸJ¡° N°ÃtÙ∫

(<t`) N°æ≤ <J¡ŸJ¡° „`C Fæ ? oŸ ÌuFR¡≈Ù b¨s tu* ≈®ut N°æ≤ πuT J¡≤fi° ∆∫SÕ Fæ NS°Õwg ÌuF Ju¡ Ÿ°S ıÙb J¡° J¡ůoÕ ˚Ù b°_w<bJ¡ Ÿ‡f∏@ fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F <J¡ŸÙ J¡° N°ÃtÙ∫ fiFÙ* Fæ, Nw# oŸJu¡ ≈®<w N°_S° N°æ≤ Nfi°_S° FÙ •∫° ? $$5-8$$

∫F „≤Ù≤ Ÿf Ôůyů* tu* N°ÃtR¡≈ Ÿu ≈®<Ÿ] Fæ, oŸJ¡ů ≈usdÙ∫ Jæ¡Ÿu J¡Fwu Fæ* ? ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu

≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈¥≠∫b≤, ŸaŸ°≤-Ÿ°y≤ J¡ů ≈°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈Cfi# ≈Cfi# y¨FÙw fi°æJ¡°R¡≈Ù ÌuF tu* <J¡ŸJ¡∑ N°ÃtfC<]

FůyÙ ? NS°Õwg ıæŸu Ÿ°y≤ J¡ů ≈°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ y¨FÙw fi°æJ¡° tu* <J¡ŸÙ J¡∑ N°ÃtŸa˚°bfi° J¡° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ŸaŸ°≤ J¡ů ≈°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ NS°Õwg ŸaŸ°≤ Ÿu tC•w Fůfiu Ju¡ <ÔÎ f°≤ f°≤ y¨FÙw ÌuF tu*

<J¡ŸJ¡∑ N°Ãt˚°bfi° Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? $$9$$ ≤ůtR¡≈Ù NŸa¶∫ b¨s N°æ≤ o¿∏B∫R¡≈Ù NfiuJ¡ y±>gi>ů* Ÿu

∫C•w ÌuFfi°tJ¡ <fiıÕfi bfi tu* J¡°æfi ≈C”T <bÿb°Ÿ J¡ů (∫F <ª≤J¡°Ô wJ¡ <fi#„aJ¡ FůJ¡≤ ≤Ffiu ∫ůÀ∫ Fæ, ÎuŸÙ ≈®wÙ<w J¡ů) ≈®°›w Fůy° ? $$10$$ ≈¥≠∫ tC<fiıÙ, Ÿ°≤≤<Fw wS° <~>B∫C•w, t°aŸ, fiŸu* (_fi°∫C) N°æ≤ F<ß>∫ů* Ÿu bu<‹¸>w N°æ≤ f°F≤ <fiJ¡Ôfiu (tC•w Fůfiu) Ju¡ ≈°∫˚¥w ≈Ìu„ („ÆÌ) Ÿu <b≤<Fw oŸ

„≤Ù≤R¡≈Ù fiy°nu tu* tæ* <fvÔÙ J¡∑ w≤F ≤Fw° Fq≥ $$11$$

~># ÿÔůJ¡ů* Ÿu ÌuF J¡° ≈°J¡n Ju¡ b¨s Ju¡ R¡≈J¡ Ÿu <fiR¡≈d J¡≤wu Fæ* $

„≤Ù≤R¡≈Ù ≈°J¡n J¡° b¨s tCHu ŸC©J¡°≤J¡ ≈®wÙw fiFÙ* Fůw° $ ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù N≤^∫ tu* ≈æÌ° F…N°

Fæ, <ªWR¡≈Ù ª≈Ô f∏Ì≤ oŸtu* o@≤ @≤ J¥¡Ìw° k¡°≥Ìw° Fæ, <ª∏w°R¡≈Ù taı≤Ù Ÿu ∫F k¥¡Ô° F…N° Fæ, tF°Ì…#©R¡≈Ù |Cfiů* fiu oŸJu¡ ª°≤ů* Nů≤ ~>uÌ J¡≤ ≤•©u Fæ*, w¨‹d°R¡≈Ù Ÿ<≈ÕdÙ J¡° ∫F |≤ Fæ, J¡ů≈R¡≈Ù

J¡°æÎ fiu oŸtu* |ů*ŸÔ° ffi° ≤•©° Fæ, t∏Ì F°ŸR¡≈ ≈®_kC¡<¸>w ≈C‹≈ů* Ÿu ∫F „ů˚°∫t°fi Fæ, „C˚ N°æ≤

5 2

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

N„C˚ (≈C^∫ N°æ≤ ≈°≈) ∫u Ìů oŸJu¡ tF°k¡Ô Fæ*, ˚Cı°Î≥ FÙ oŸtu* Ôw°Î≥ Fæ*, F°S FÙ ≈C‹≈ů* Ju¡ yCh~>u Fæ*,

∫F fn° ˚Ô° Ôyw° Fæ, ≈®°db°∫CR¡≈ b°∫C Ÿu oŸJu¡ Ÿ‡≈¥dÕ Nb∫bR¡≈Ù ≈Wu <FÔ ≤Fu Fæ*, Ÿ‡≈¥dÕ
o¿∏B∫R¡≈Ù <ª<n∫°≥ oŸtu* fŸu≤° J¡≤wÙ Fæ*, ŸC∏Ì≤ |C¸>fiů* Ÿu ∫C•w N@ů˚°y oŸJ¡° wfi° Fæ, ∫F ∏fiw Fæ N°æ≤ ∫°æbfiJ¡°<∏wR¡≈Ù „ÙwÔ ~>°∫° Ÿu ∫C•w Fæ $ J¡°tÌubR¡≈Ù ∫°`Ù oŸ ≈≤ f°Ÿ J¡≤w° Fæ, <Ÿ≤ tu*

yu F…Î ©¥f Ô‡fu <Ÿ≤ Ju¡ Ju¡„ ŸJu¡ f≤ůF Fæ* $ NFaJ¡°≤R¡≈Ù yÙ@ oŸtu* |ů*ŸÔ° ffi°J¡≤ ±>¸>° Fæ, ∫F

˚Ùw≤ Ÿu ©ů©Ô° (<~>B∫C•w) Fæ $ <b<b@ b°Ÿfi°R¡≈Ù ı¸>°Nů* Ÿu ª°≤ů* Nů≤ bu<‹¸>w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ì…ÿ~>uΩ Fæ, ∆∫°∫°tR¡≈Ù <b_w°≤ Ÿu J¡ůtÔw°≤<Fw N°æ≤ R¡s ˚Ù Fæ $$12-17$$
tF°tCfiu, NFaJ¡°≤R¡≈Ù y¨F_S J¡° tF°fig y¨F ∫F J¡Ôub≤ ª°Fu ˚¥<t tu* <y≤J¡≤ fÌÔ ı°∫, ª°Fu

<ª≤J¡°Ô wJ¡ <_S≤ ≤Fu, oŸŸu tu≤° •∫° ≈®∫ůıfi ? $$18$$ oŸ ÌuFR¡≈Ù NFaJ¡°≤ Ju¡ |≤ tu* o¿∏B∫R¡≈Ù

≈„C J¡w°≤ f°≥@J¡≤ ©nu Fæ*, w¨‹d°R¡≈Ù y¨F_b°<tfiÙ (|≤ J¡∑ t°Ô<J¡fi) f°≤ f°≤ o@≤ @≤ |¥t ≤FÙ Fæ, J¡°tÌubR¡≈Ù yu” N°<Ì ≤ayfiu Ju¡ ≈Ì°Sů˘ Ÿu Ÿf Nb∫b ≤ayu y∫u Fæ*, oŸ<ÔÎ ∫F ÌuF tCHu N˚Ù‹¸> fiFÙ* Fæ $

≈Ù™> J¡∑ Fß>ÙR¡≈Ù (≤Ù»R¡≈Ù) ŸFwÙ≤ů* Ju¡ ≈≤_≈≤ <tÔfiu Ÿu <ıŸJu¡ ˚Ùw≤ fF…w Sůn° _S°fi ≤F y∫°

Fæ, N°≥wR¡≈Ù ≤≠ıCNů* Ÿu f≥@° F…N° ÌuFR¡≈Ù |≤ tCHu N˚Ù‹¸> fiFÙ* Fæ $$19,20$$ _fi°∫C (fiŸ) R¡≈Ù

≤<_Ÿ∫°≥ <ıŸtu* ª°≤ů* Nů≤ wfiÙ Fæ*, ≤Ÿ, ≤•wR¡≈ ıÔ Ÿu ≤<ªw y°≤u Ÿu <Ô≈° y∫°, b¨]°b_S° (Ju¡„

≤ůt N°<Ì J¡ů Ÿku¡Ì J¡≤fiub°Ô° fC»°≈°) R¡≈Ù ª¥fiu Ÿu Ÿku¡Ì ∫F ÌuFR¡≈Ù |≤ tCHu N˚Ù‹¸> fiFÙ* Fæ $$21$$

<ªWR¡≈Ù fi°æJ¡≤ fiu <b<b@ ªu‹¸>°Nů* π°≤° oŸJ¡∑ <_S<w owfiÙ tıf¥w J¡≤ ≤•©Ù Fæ <J¡ ∫F <y≤ fiFÙ*

ŸJ¡w°, <tØ∫° N°æ≤ NI°fi oŸJu¡ N@°≤_w‡˚ Fæ*, Ì…#©R¡≈Ù f°Ô-fhªů* fiu oŸtu* ≤ů ≤ůJ¡≤ JC¡F≤°t tª°∫° Fæ, ŸC©-„˙∫° (ŸCTC<›w) Ÿu ∫F tfiůF≤ Fæ, Ì…ÿªu‹¸>°R¡≈Ù Ì°F-b®d Ÿu ≈Ù<nw Ì°ŸÙ oŸtu*

≤FwÙ Fæ, ÎuŸ° ÌuFR¡≈Ù |≤ tCHu N˚Ù‹¸> fiFÙ* Fæ $$22,23$$

Fu tCfiu, ∫F ÌuFR¡≈Ù y¨F ÌůT≈¥dÕ <bT∫Ÿt¥FR¡≈Ù fwÕfiů* N°æ≤ N∏∫°∏∫ Ÿ°t<y®∫ů* Ÿu ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤°

F…N° Fæ N°æ≤ NI°fiR¡≈Ù s°≤ Ÿu ııÕ≤ Fæ, ˚Ô° fwÔ°oÎ wů ŸFÙ, ∫F Ft°≤° N˚Ù¿›Ÿw Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? ¸>©fiu (ÎnÙ Ju¡ «¡≈≤ J¡∑ y°≥™>) R¡≈Ù N°@°≤J¡°‹™> <_Sw <≈^±>ÔÙJ¡° |C¸>fi°R¡≈ t_wJ¡

<ıŸJu¡ _w‡˚J¡° t_wJ¡ Fæ, Ô‡fÙ Ô‡fÙ Ìů ˚Cı°Î≥R¡≈Ù N°nÙ ÔJ¡<n∫ů* Ÿu NÃ∫∏w Â» ∫F ÌuFR¡≈Ù

|≤ tCHu N˚Ù‹¸> fiFÙ* Fæ $ f®Êfig, <ıŸtu* I°fiu<∏B∫R¡≈Ù H≤ů©ů* Ju¡ ˚Ùw≤ ≈®I°R¡<≈dÙ y¨F_b°<tfiÙ

J®¡∑n° J¡≤ ≤FÙ Fæ, <ª∏w°R¡≈Ù NfiuJ¡ ≈C<`∫°≥ <ıŸtu* <bΩt°fi Fæ*, ÎuŸ° ÌuFR¡≈Ù |≤ tCHu N˚Ù‹¸> fiFÙ* Fæ $

<Ÿ≤ Ju¡ Ju¡„R¡≈Ù ~>°Ìfi (~>°ıfi-~>°fiu J¡∑ |°Ÿ-k¥¡Ÿ) Ÿu N°h~>°<Ìw, J¡dÕR¡≈Ù „ů˚°„°ÔÙ

ª∏B„°Ô°Nů* Ÿu (|¥≤ «¡≈≤ Ju¡ J¡t≤ů* Ÿu) ∫C•w wS° Ô‡fÙ Ô‡fÙ N≥yCÔÙR¡≈Ù J¡°™> Ju¡ <ª`ů* Ÿu ŸCŸ<≠ıw ÌuFR¡≈Ù |≤ tCHu ≈Ÿ∏Ì fiFÙ* Fæ $$24-27$$ <ıŸtu* Ÿ‡≈¥dÕ NayR¡≈Ù ÌÙb°≤ů* tu* ≤ůtR¡≈Ù <fi<fn (©¥f

|fiu) ı°æJu¡ N*JC¡≤ yu Fæ* N°æ≤ ≈u¸>R¡≈Ù <~>B Fæ, ÎuŸ° ÌuFR¡≈Ù |≤ tCHu fiFÙ* ª°<FÎ $$28$$ <ıŸtu*
fi©R¡≈Ù tJ¡<n∫ů* Ju¡ ı°Ôu wfiu Fæ*, JC¡WÙ J¡∑ fi°o˘ ˚®td, ÌÙfiw°, J¡ÔF N°<Ì J¡≤°fiub°ÔÙ sC@° <ıŸJu¡

N∏Ì≤ „ů≤ tª°wÙ Fæ, <ıŸtu* ˚ÙTd „ÆÌ J¡≤fiub°Ô° b°∫C ŸÌ° ªÔw° ≤Fw° Fæ, b°∫C J¡° buy ˚Ùw≤

≈®bu„ J¡≤fiu N°æ≤ f°F≤ <fiJ¡Ôfiu tu* ŸÌ° ∆∫y® ≤Fw° Fæ N°æ≤ o¿∏B∫R¡≈Ù H≤ů©u ŸÌ° ©CÔu Fæ*, oŸ ≈®J¡°≤

J¡° ÌuFR¡≈Ù |≤ tCHu N˚Ù‹¸> fiFÙ* Fæ $ •w ÌuFR¡≈Ù |≤ Ju¡ tC≥FR¡≈Ù Ì≤b°ıu ≈≤ <ıà°R¡≈ b°fi≤Ù ŸÌ°

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

5 3

±>¸>Ù ≤FwÙ Fæ, oŸŸu ŸJ¡∑ ˚ÙTdw° N°æ≤ f» ı°wÙ Fæ, Ì°≥wR¡≈ Fß>Ù Ju¡ Ç>J¡nu _≈‹¸> <Ì©°oÕ ≈nwu Fæ*, Nw# ∫F ÌuFy¨F tCHu N˚Ù‹¸> fiFÙ* Fæ $$29-31$$ Ãbª°R¡≈Ù ª¥fiu Ju¡ Ôu≈ Ÿu (≈Ô_w≤ Ÿu) <ªJ¡fi° Fæ, Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ<∏@∫°≥ oŸ |≤ Ju¡ ∫∏` Fæ*, fiJu¡ Ÿaª°≤ Ÿu (˚®td N°<Ì Ÿu) ∫F ª*ªÔ Fæ, tfiR¡≈Ù ŸÌ°

≤Ffiub°Ôu ª¥Fu fiu oŸu ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ©ůÌJ¡≤ <„<SÔ N°æ≤ J¥¡n° N°<Ì Ÿu ≈¥dÕ J¡≤ ≤•©° Fæ, Nw# ∫F

ÌuFy¨F tCHu fiFÙ* ı≥ªw° $$32$$ sd˚≤ tu* t∏ÌF°ŸR¡≈Ù ÌÙ≈ů* J¡∑ ≈®˚° Ÿu ≠≠bÔ Îba N°á°Ì Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi N°æ≤ sd˚≤ tu* NI°fiR¡≈Ù N∏@J¡°≤ Ÿu ∆∫°›w ∫F ÌuFR¡≈Ù y¨F tCHu ˚Ô° fiFÙ* Ôyw° $ ∫F

ÌuF Ÿ‡≈¥dÕ ≤ůyů* J¡° |≤, fCi>°≈u Ju¡ J¡°≤d ≈nfiub°ÔÙ HC¿≤Õ∫ů* N°æ≤ Ju¡„ů* J¡∑ Ÿku¡ÌÙ J¡° fiy≤ Fæ $ oŸtu*
t°fi<ŸJ¡ •Ôu„ů* J¡° FÙ ≈®@°fiR¡≈ Ÿu Ÿ°t®°≠∫ Fæ, Nw# fiŸu oŸJ¡∑ yFfiw° J¡° J¡ůoÕ <™>J¡°fi° fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F ÌuFR¡≈Ù |≤ tCHu N˚Ù‹¸> fiFÙ* Fæ $ |ů≤ N∏@J¡°≤ Ÿu N°h~>∏fi <Ì„°R¡≈Ù H°<n∫ů* Ÿu ∫C•w

˚Ùw≤ Ÿu „¥∏∫ NfiuJ¡ yCF°Nů* Ÿu ≈¥dÕ ∫F ÌuFR¡≈Ù tF°N≤^∫ Fæ, oŸtu* o¿∏B∫R¡≈Ù ˚°Ô¥ ˚∫≈®Ì„Õfi J¡≤wu F…Î o@≤ @≤ |¥twu ≤Fwu Fæ*, Nw# ∫F ÌuFR¡≈ N≤^∫ tCHu o‹¸> fiFÙ* Fæ $$33-35$$

Fu tCfiÙÿb≤, ıæŸu J¡ůoÕ <fifÕÔ ıÙb J¡∑ªn tu* k≥¡Ÿu F…Î F°SÙ J¡ů fiFÙ* <fiJ¡°Ô ŸJ¡w°, bæŸu FÙ tæ* ˚Ù
oŸ ÌuFR¡≈Ù y¨F J¡ů @°≤d J¡≤fiu tu* NŸtSÕ Fq≥ $$36$$ •∫° ≤°ıÔ‚tÙ, •∫° „≤Ù≤ N°æ≤ •∫° ≤°≠∫,

•∫° tfiů≤S- ofitu* Ÿu <J¡ŸÙ Ÿu ˚Ù tu≤° JC¡~> ≈®∫ůıfi fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ Sůnu FÙ <Ìfiů* tu* J¡°Ô fi ŸfJ¡° fi°„ J¡≤ ±>°Ôw° Fæ NS°Õwg fi°„b°fi b_wC Ÿu <J¡ŸJ¡° •∫° Ô°˚ Fů ŸJ¡w° Fæ ? $$37$$ tC<fib≤,

≤•w N°æ≤ t°aŸ Ÿu <b≤<ªw <bfi°„„ÙÔ oŸ ÌuF Ju¡ f°F≤ N°æ≤ ˚Ùw≤ ˚ÔÙ ˚°≥<w Ìu©J¡≤ J¡<FÎ <J¡
oŸtu* J¡°æfi-ŸÙ ≤tdÙ∫w° Fæ ? $$38$$ ≈¥≠∫b≤, ˚Ô° N°≈ FÙ J¡<F∫u ıů „≤Ù≤ t≤fiu Ju¡ Ÿt∫ ıÙb Ju¡

≈Ù~>u fiFÙ* ı°wu ıÙb J¡° Ã∫°y J¡≤ Ìuwu Fæ*, fi J¨¡wPfi „≤Ù≤ů* ≈≤ I°fib°fig ≈C”Tů* J¡° •∫° N°Ì≤ Fů ŸJ¡w° Fæ ? tÌů∏tW F°SÙ Ju¡ J¡°fiů* Ju¡ Ny®˚°y J¡∑ w≤F ª*ªÔ N°æ≤ F°SÙ Ju¡ J¡°fi Ju¡ Ny®˚°y tu* Ô¸>J¡

≤Fu ıÔ<f∏Ì… Ju¡ Ÿt°fi <bfi°„„ÙÔ ∫F „≤Ù≤ tCHu ~>ůnu, ŸŸu ≈FÔu FÙ tæ* oŸJ¡° Ã∫°y J¡≤ Ìuw° Fq≥ $
b°∫C Ju¡ buy Ÿu ≈¿≤ª°<Ôw J¡ůtÔ ≈Wu Ju¡ Ÿt°fi ª*ªÔ ∫F „≤Ù≤ N°<@-∆∫°<@R¡≈Ù ŸæJ¡nů* J¡°≥¸>ů* Ÿu sw-<bsw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ııÕ≤ Fů ı°w° Fæ $ oŸ sCB _b˚°b, J¡Ç> N°æ≤ fiÙ≤Ÿ ÌuF Ÿu Ft°≤° <J¡*¿ªwgt°`

˚Ù ≈J¡°≤ fiFÙ* Fæ $ <ª≤J¡°Ô wJ¡ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ ŸC∏Ì≤ ©°Ω N°æ≤ ≈u∫ ≈Ì°Sů˘ J¡ů ©°-≈ÙJ¡≤ fibÙfi

≈Wu Ju¡ Ÿt°fi J¡ůtÔ J¨¡„w° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ _bw# <bfi°„ J¡∑ Nů≤ Ny®Ÿ≤ Fůw° Fæ $ ∫F ≈°t≤ „≤Ù≤

≈¥bÕ ı∏tů* tu* f°≤f°≤ ≈∫C•w FÙ ˚°b N°æ≤ N˚°bR¡≈ ŸC©-Ì…#©ů* J¡° ≈Cfi# ≈Cfi# NfiC˚b J¡≤w° F…N°

Ô<≠ıw fiFÙ* Fůw° $ ıf ∫F ÌÙ|ÕJ¡°ÔwJ¡ Ôůyů* ≈≤ N≈fi° N°<@≈Ã∫ ıt°J¡≤ N°æ≤ <b<b@ <b˚bů* J¡ů

≈°J¡≤ fi wů b¨<] ∫° ÃJ¡TÕ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ fi <_S≤w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, wf oŸJu¡ ≈¿≤≈°Ôfi

∫° ≈¿≤sd Ÿu •∫° Ô°˚ ? ∫F „≤Ù≤ fC»°≈u Ju¡ Ÿt∫ tu* fC»°≈u J¡ů Nbÿ∫ ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ t≤fiu Ju¡

Ÿt∫ t¨Ã∫C J¡ů Nbÿ∫ ≈®°›w Fůw° Fæ, ∫F <fi∫t ˚°À∫b°fig N°æ≤ Ì¿≤B Ìůfiů* Ju¡ <ÔÎ Ÿt°fi Fæ, Ÿtu*

<J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° ˚uÌ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ∫F f°w oŸ N@t ÌuF J¡ů I°w fiFÙ* Fæ $ ∫F „≤Ù≤ t¥J¡ J¡h~>≈ Ju¡

(J¡h~>≈ů* π°≤°-Ì…‹¸> o<∏B∫ů* π°≤°-Ì…<bÕT∫R¡≈Ù J¡∑ªn J¡° ≈°fi J¡≤fiub°Ôu J¡~C>Î Ju¡) Ÿt°fi ŸaŸ°≤R¡≈

ŸtCB Ju¡ Ì≤ tu* w¨‹d°R¡≈Ù ~>ů¸>u <fÔ Ju¡ N∏Ì≤ ≤Fw° Fæ $ N≈fiÙ N°Ãt° Ju¡ ]°≤ Ju¡ NfiCJ¥¡Ô oh~>°

N°æ≤ ªu‹¸>° ˚Ù oŸtu* fiFÙ* Fæ N°æ≤ yC” Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ı°J¡≤ N°Ãt° Ju¡ <bT∫ tu* ≈®ÿfi N°<ÌR¡≈ b°dÙ ˚Ù

5 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d
oŸtu* fiFÙ* Fæ $ oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù tF°Ÿ°y≤ tu* Ju¡bÔ ıÔfi° FÙ <ıfiJ¡° tC¶∫ ≈®∫ůıfi Fæ, ÎuŸu Fı°≤ů*

ÌuFR¡≈Ù J¡°‹™> ˚°<Ÿw Fůwu Fæ*, ≈≤ @Ùt°fig ıfi fitu* Ÿu <J¡ŸÙ J¡ů FÙ "fi≤' J¡Fwu Fæ*, NS°Õwg ıů I°fi°<Àfi π°≤° ıÔ°∫° ı° ŸJ¡w° Fæ, bF ÌuF FÙ fi≤ÌuF Fæ $$39-47$$ Ì…‹¸>w°R¡≈Ù fnu fnu fa@fiů* Ÿu

∫C•w N°æ≤ Ì…ÿª¿≤wů* Ÿu <ıŸJ¡° ≈wfi Nbÿ∫‡˚°bÙ Fæ, ÎuŸÙ ÌuFR¡≈Ù Ôw° Ÿu <bbuJ¡∑ ≈C”T J¡° JC¡~> ˚Ù

J¡°t fiFÙ* Fæ $$48$$ ∫F „≤Ù≤ J¡∑ªn Ÿu ˚≤u F…Î ≈vbÔů* tu* (wÔæ∫ů* tu*) <fitÀfi tu*i>J¡ Ju¡ Ÿt°fi <bT∫-

˚ůy tu* NÃ∫∏w <fitÀfi FůJ¡≤ b¨]°b_S° Ÿu N°J®¡°∏w Fů ı°w° Fæ, <J¡∏wC ∫F „Ù|® FÙ J¡F°≥ ı°∫uy° N°æ≤

<J¡Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ Ì…ÌÕ„°Nů* Ÿu y®_w Fůy°, ∫F I°w fiFÙ* Fůw° $$49$$ ıæŸu @¥<Ô≈¸>Ô∫C•w N°J¡°„t°yÕ

Ÿu ı° ≤FÙ N°≥@Ù J¡ů J¡ůoÕ Ìu© fiFÙ* ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ @¥<Ô Ju¡ J¡°≤d fiù f∏Ì Fů ı°wu Fæ*, JC¡~> ˚Ù fiFÙ*

<Ì©°oÕ Ìuw°, oŸ ÌuFŸtCÌ°∫J¡∑ ªu‹¸>°Î≥ ˚Ù ™>ÙJ¡ N°≥@Ù Ju¡ FÙ NfiCR¡≈ Fæ* NS°Õwg oŸJ¡∑ Ÿf ªu‹¸>°Î≥
fiÙ≤Ÿ (NfiSÕJ¡°¿≤dÙ), N°æ≤ Ì„Õfi„<•w J¡° fi°„ J¡≤fiub°ÔÙ Fæ* $ ∫F „≤Ù≤ FÙ N°≥@ÙR¡≈Ù ª≈Ôw° J¡°
t¥Ô Fæ, ∫FÙ ≤°ıŸÙ ≈®b¨<W J¡° Ã≈°Ìfi J¡≤ N°ÃtÌ„Õfi tu* f°@J¡ Fůw° Fæ $$50$$ b°∫C J¡∑, ÌÙ≈J¡ J¡∑

N°æ≤ tfi J¡∑ y<w-Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„-ıæŸu NI°w Fæ bæŸu FÙ oŸ „≤Ù≤ J¡∑ Ã≈<W, <bfi°„ N°<Ì

NI°w Fæ* $ ∫F •∫° Fæ, <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ Ÿu N°æ≤ J¡F°≥ Ÿu N°w° Fæ N°æ≤ J¡F°≥ ı°w° Fæ, oŸ f°w J¡ů J¡ůoÕ fiFÙ*
ı°fiw° $$51$$ ıů Ôůy N<fiÃ∫ „≤Ù≤ů* tu* <fiÃ∫Ãb J¡° N°Ì≤ J¡≤wu Fæ* N°æ≤ ıů Ôůy ŸaŸ°≤ <_S<w Ju¡

<bT∫ tu* <fiÃ∫Ãb J¡° N<˚t°fi J¡≤wu Fæ* NS°Õwg ıů Ôůy „≤Ù≤ů* J¡ů wS° ŸaŸ°≤ J¡ů N°„°∫C•w, <ª≤_S°∫Ù

N°æ≤ ŸÃ∫ t°fiwu Fæ* bu tůF (NI°fi) R¡≈Ù t<Ì≤° Ÿu ∏tW Fæ*, ∏Fu* f°≤-f°≤ <@•J¡°≤ Fæ $$52$$
fi tæ* ÌuF J¡° Ÿ‡f∏@Ù Fq≥, fi ÌuF tæ* Fq≥, fi tu≤Ù ÌuF Fæ N°æ≤ fi tæ* FÙ ÌuF Fq≥, ÎuŸ° <bª°≤J¡≤ NS°Õwg oÌaw°Ÿu <b<„‹¸> |¸> N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi ın ÌuF ∫F tæ* fiFÙ* Fq≥, ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤ ≈≤t°Ãt° tu* <ıfiJ¡°

<ªW <bZ°∏w Fæ, bu Ôůy FÙ ≈C”TůWt Fæ* $$53$$ t°fi N°æ≤ N≈t°fi Ÿu b¨<] J¡ů ≈®°›w F…oÕ Îba ≈®ªC≤

Ô°˚ Ÿu ŸC∏Ì≤ Ôyfiub°ÔÙ Ì…‹¸> Â<‹¸>∫°≥ Ju¡bÔ „≤Ù≤ tu* FÙ ≈≤t°Ì≤ J¡≤fiub°Ôu ≈C”T J¡ů t¨Ã∫C Ju¡
b„Ù˚¥w J¡≤ ÌuwÙ Fæ $ „≤Ù≤R¡≈Ù y±>gi>u tu* ≤Ffiub°ÔÙ tfiůF≤ ˚ůyw¨‹d°R¡<≈dÙ <≈„°ªÙfiu J¡≈¸> Ÿu Ftu* ŸaŸ°≤ tu* ≈¸>J¡J¡≤ Ft°≤° ŸbÕ_b F≤ <Ô∫°- Ftu* ™>y <Ô∫° Fæ $$54,55$$ „≤Ù≤ J¡ů FÙ Ÿf JC¡~> ŸtHfiub°ÔÙ oŸ <tØ∫°I°fiR¡<≈dÙ ≤°sŸÙfiu NJu¡ÔÙ NwÎb ÌÙfi-FÙfi ≈®I° (ŸCfC<]) J¡ů ≈¥dÕR¡≈

Ÿu ™>y <Ô∫°, ∫F fnu J¡‹¸> J¡∑ f°w Fæ $$56$$ ıf oŸ Âÿ∫ ≈®≈*ª tu* J¡ůoÕ ˚Ù b_wC ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ, wf ŸJu¡ tº∫bwÙÕ Fůfiu Ÿu ∫F „≤Ù≤ ˚Ù ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ $ N≈fiu N°≈ ıÔu F…Î (NŸÃ∫) „≤Ù≤ Ÿu ıfiw° ™>yÙ ı°wÙ Fæ, ∫F tF°fig N°ÿª∫Õ Fæ $$57$$

∫<Ì ıfiw° J¡ů ™>yfiu Ÿu oŸ „≤Ù≤ J¡° J¡ůoÕ ≈®∫ůıfi <Ÿ] Fůw°, wů <J¡ŸÙ Na„ tu* bF s∏w∆∫ ˚Ù

Fůw°, ≈≤ bF ˚Ù wů JC¡~> fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

JC¡~> FÙ <Ìfiů* tu* b¨]w° J¡ů ≈®°›w F…N° ∫F „≤Ù≤R¡≈Ù ≈Wu H≤fiu Ju¡ ıÔJ¡dů* (ŸÙJ¡≤ů*) Ju¡ Ÿt°fi N≈fiu N°≈ <y≤ ≈nw° Fæ- t¨Ã∫C J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ $$58$$ ŸtCB tu* Ã≈∏fi F…Î ıÔ Ju¡ fCÌgfCÌů* J¡∑
fi°o˘ oŸ „≤Ù≤ J¡° <bfi°„ fF…w „Ù|® Fů ı°w° Fæ, ∫F ŸaŸ°≤ tu* ≈¿≤˚®tdR¡≈Ù ıÔ˚≥b≤ tu* ∆∫SÕ FÙ

≈®J¡°„ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ fi wů ŸaŸ°≤ tu* ≈¿≤˚®td Ÿu oŸJ¡° J¡ůoÕ ≈®∫ůıfi <Ÿ] Fůw° Fæ N°æ≤ fi oŸŸu

<J¡ŸÙ ÌqŸ≤u J¡° FÙ ≈®∫ůıfi <Ÿ] Fůw° Fæ $$59$$ tC<fiZu‹™>, ∫F „≤Ù≤ <tØ∫°˚¥w NI°fi J¡° <bJ¡°≤ Fæ-

ŸyÕ - 19]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

5 5

NI°fiı<fiw Fæ, _b›fiR¡≈Ù ˚®°<∏w∫ů* J¡° N°@°≤ Fæ N°æ≤ oŸJ¡° <bfi°„ ŸbÕS° _≈‹¸> Fæ, oŸ<ÔÎ oŸ

„≤Ù≤ Ju¡ ≈®<w tu≤° sd˚≤ Ju¡ <ÔÎ N°Ì≤ ˚Ù fiFÙ* Fæ $$60$$ <ıŸ ≈C”T fiu <fıÔÙ tu*, „≤wg M¡wC Ju¡
tu|ů* tu* N°æ≤ y∏@bÕfiy≤ tu* ∫u <ª≤_S°∫Ù Fæ*, ÎuŸ° <fidÕ∫ J¡≤ ≤•©° Fæ, bF oŸ sd˚ay…≤ „≤Ù≤ J¡ů ˚Ôu FÙ <ª≤_S°∫Ù t°fiu $$61$$ <J¡ŸJ¡° „Ù|® <bfi°„ Fůw° Fæ, oŸ <bT∫ tu* N≈fi° N≈fi° ÃJ¡TÕ ıw°fiu Ju¡

<ÔÎ F™> Ÿu ≈®b¨W F…Î Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ tu* Ÿu ŸÌ° <bfi°„„ÙÔ J¡°∫ů˘ tu* <bı∫Ù Fůfiub°Ôu <fıÔÙ, „≤wg M¡wC Ju¡ tu| N°<Ì Ÿu ˚Ù, fi°„J¡ Ÿ°ty®Ù Ju¡ N<@J¡ Fůfiu Ÿu, ÃJ¨¡‹¸> oŸ „≤Ù≤ J¡ů w¨d Ÿu ˚Ù wCh~> ŸtHJ¡≤ tæ* ≈≤t ŸC©Ù F…N° Fq≥ $$62$$

N™>°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

∏fiÙŸb°≥ ŸyÕ

NI°fi, sC@°, <≈≈°Ÿ°, ≤ůy, N„°æª N°æ≤

ª≈Ôw° Ÿu Ìq<Tw ı°fib≤ů* J¡∑-ŸÙ Nb_S°b°ÔÙ f°v∫°b_S° J¡∑ <fi∏Ì° $

ÌuF J¡∑ Ÿ˚Ù Nb_S°Î≥ Ì…#©R¡≈ fiFÙ* Fæ*, •∫ů*<J¡ ŸJ¡∑ f°v∫°b_S° J¡∑ Ÿf Ôůy _≈¨F° J¡≤wu Fæ*, oŸŸu ≈®wÙw Fůw° Fæ <J¡ bF ŸC©t∫ Fæ $ "wΩS° tF°≤°ıů b° tF°f®°Êdů b° tF°JC¡t°≤ů b°

N<wPfiÙt°fi∏Ì_∫ yÃb° „∫Ùw' ∫F ZC<w ˚Ù f°v∫°b_S° tu* N<w„∫ N°fi∏Ì J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤wÙ Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤Ju¡ <b_w°≤≈¥bÕJ¡ f°v∫°b_S° J¡∑ NfiSÕJ¡°¿≤w° J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®<wI°

J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tFTuÕ, ª*ªÔ N°J¡°≤b°Ôu ı≤°∫Cı, N^±>ı, _buÌı N°æ≤ Ìg¿˚≠ı- ofi ª°≤ „≤Ù≤ů* Ÿu ≈¥dÕ N°æ≤ fi°fi°≈®J¡°≤ Ju¡ J¡wÕ∆∫˚°≤R¡≈Ù w≤ayů* Ÿu ∫C•w ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ tu* tfiC‹∫ ı∏t

≈°J¡≤ ˚Ù f°v∫°b_S° tu* Ju¡bÔ Ì…#© FÙ <tÔw° Fæ $ ≈FÔu tfiC‹∫ı∏t FÙ Ì…ÔÕ˚ Fæ, bF <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤

≈C^∫ ≈¿≤≈°J¡ Ÿu ∫<Ì ≈®°›w ˚Ù Fů y∫°, wů Ÿtu* f°v∫°b_S° N<w•Ôu„J¡°≤J¡ Fæ $$1$$

<ıŸJ¡∑ ≈FÔu ≈®<wI° J¡∑ SÙ, ŸÙ NSÕ J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

N„<•w (NŸ°tØ∫Õ), N°≈<W∫°≥, ©°fiu-≈Ùfiu N°<Ì J¡∑ w¨‹d°, t¥J¡w°, (fůÔ fi ŸJ¡fi°), t¥»fC<]w° (ı°fi fi ŸJ¡fi°), J®¡∑n°, J¡°æwCJ¡ N°<Ì Ju¡ <bT∫ tu* N<˚Ô°T° J¡≤fi°, fi <tÔfiu ≈≤ ÌÙfi-FÙfi ffi ı°fi° N°æ≤ ª*ªÔw°- ∫u Ÿf f°v∫°b_S° tu* FÙ Fůwu Fæ* $$2$$ F°<S∫ů* Ju¡ f∏@fi-_w‡˚ Ju¡

Ÿt°fi f°v∫°b_S° NJ¡°≤d J®¡ů@ N°æ≤ ≤ůÌfi Ÿu ˚ÙTd N°æ≤ ÌÙfiw° Ÿu ııÕ¿≤w Ì„°Nů* tu* f∏@fi Fæ NS°Õwg ıæŸu NJ¡°≤d J®¡ů@, ≤ůÌfi N°<Ì Ÿu ˚ÙTd N°æ≤ ÌÙfiw° Ÿu ııÕ¿≤w Nb_S°Nů* tu* F°SÙ J¡°
f∏@fi_w‡˚ (N°Ô°fi) f∏@fi Fůw° Fæ, bæŸu FÙ NJ¡°≤d J®¡ů@, ≤ůÌfi N°<Ì Ÿu ˚ÙTd N°æ≤ Ìæ∏∫ Ÿu ııÕ¿≤w Nb_S°Nů* tu* ≈®°<d∫ů* J¡° f°v∫J¡°Ô ˚Ù f∏@fi FÙ Fæ $$3$$ ıæŸÙ ≈≤°@Ùfiw°≈®∫C•w <ª∏w°Î≥
f°v∫°b_S° tu* ıÙb Ju¡ ⁄Ì∫ J¡ů ≈Ù<nw J¡≤wÙ Fæ*, bæŸÙ t≤d tu*, fC»°≈u tu*, ≤ůy°b_S° tu*, N°≈<W tu*

Îba ∫°æbfi°b_S° tu* fiFÙ* J¡≤wÙ $$4$$ f°v∫°b_S° tu* ≈„C≈<s∫ů* J¡∑-ŸÙ ªu‹¸>°Î≥ FůwÙ Fæ*, Ÿ˚Ù Ôůy f°ÔJ¡ů* J¡∑ ˚ÃŸÕfi° J¡≤wu Fæ*, ŸªtCª ª*ªÔ f°v∫°b_S° t≤d Ÿu ˚Ù f»J¡≤ Ì…#©Ì°<∫fiÙ Fæ $$5$$

Ÿ°tfiu <_Sw ≈®<w<f‡f Ju¡ Ÿt°fi f°v∫°b_S° tu* _kC¡¸> N°æ≤ <fi<fn NI°fi ≤Fw° Fæ NSb° ≈®Ã∫uJ¡

5 6

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d
sd tu* <ªW tu* wwg wwg <bT∫ů* J¡° ≈®<w<f‡f ≈nfiu Ÿu NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚®°<∏w∫°≥ FůwÙ Fæ*, NwÎb ∫F
fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ ŸaJ¡v≈ů* Ÿu wCh~> Fæ $ wwg-wwg ŸaJ¡¿v≈w <bT∫ů* Ju¡ fi <tÔfiu Ÿu f°v∫°b_S° tu* tfi ª°≤ů* Nů≤ Ÿu J¡¸>° F…N°-Ÿ° N°æ≤ ıÙdÕ„ÙdÕ-Ÿ° Ì…#<©w ≤Fw° Fæ, ˚Ô° ÎuŸÙ f°v∫°b_S° <J¡ŸJ¡ů ŸC©≈®Ì FůyÙ ? $$6$$ f°v∫°b_S° tu* NI°fib„ ıÔ, N<Àfi N°æ≤ b°∫C Ÿu ŸÌ° Ã≈∏fi Fůfiub°Ôu ˚∫

Ÿu ≈Ì-≈Ì tu* ıæŸ° Ì…#© Fůw° Fæ, bæŸ° N°≈<W tu* ˚Ù <J¡ŸÙJ¡ů fi Fůy° NS°Õwg f°v∫°b_S° tu* N°≈<W

Ÿu ˚Ù f»J¡≤ Ì…#© Fůw° Fæ $$7$$ f°ÔJ¡ f°v∫°b_S° tu* <fi≤∏w≤ <b<b@ Ì…ÿªu‹¸>°Nů* tu*-Ì…ÔÙÕÔ°Nů* tu*, Ì…≤°„°Nů* tu*, Ì…≤<˚Ÿ∏@°fiů* tu* N°æ≤ Ì…<bÕÔ°Ÿů* tu* ŸFŸ° ≈nJ¡≤ ∫u Ÿ°≤ b_wCÎ≥ Fæ*, ÎuŸu tF°˚®t J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ $$8$$ f°v∫°b_S° tu* f°ÔJ¡ wCh~> J¡°∫Õ J¡ů ˚Ù fi∏Fu fhªu ∫° <fi≈¸> ≈°yÔ Ju¡ J¡Ffiu-t°` Ÿu fn° tF[b Ìu ±>°Ôwu Fæ*, NfiuJ¡ Ì…ÿªu‹¸>°Î≥ J¡≤wu Fæ* N°æ≤ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚Ù ≈®<w‹™>° J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůwu, oŸ<ÔÎ ≈C”T J¡∑ f°v∫°b_S°, yC” π°≤° <J¡∫u y∫u w°nfi N°<Ì Ÿu Ã≈∏fi Ì…#© ˚ůyfiu Ju¡

<ÔÎ FÙ Fæ, ŸC© Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fæ $ NS°Õwg <fi‹k¡Ô J¡°∫Õ≈®b¨<W N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ Ì…‹J¡tů˘ J¡° N°b°ŸR¡≈
f°v∫J¡°Ô <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚Ù „°¿∏w ≈®Ì°fi fiFÙ* J¡≤w°, •w J¡°Ô tu* ≈®°∫# ≈®<wsd yC”ıfiů* Ju¡

ŸtÙ≈ Ì¿^±>w FůJ¡≤ Ì…#<©w Fůfi° ≈nw° Fæ N°æ≤ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚Ù ≈®„aŸ° ≈®°›w fiFÙ* FůwÙ $$9$$
ıæŸu vÔ¥ <Ìfi tu* N∏@J¡°≤t∫ y±gi>ů* tu* <~>≈u ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ <ıwfiu ÌůT, <ıwfiu Ì…≤°ª°≤, <ıwfiu Ì…‹J¡tÕ N°æ≤ <ıwfiÙ t°fi<ŸJ¡ <ª∏w°Î≥ Fæ*, bu Ÿf f°v∫°b_S° tu* ıÙb Ju¡ ⁄Ì∫ tu* <~>≈J¡≤ fæ™>u ≤Fwu Fæ* $$10$$ f®Êfig, f°v∫°b_S° ≤tdÙ∫ (ŸC©t∫) Fæ, ÎuŸÙ ıů Ôůy J¡v≈fi° J¡≤wu Fæ*, bu Ÿf Ì…fCÕ<] Fæ*,

fi Fw<ªW t¥»fC<] Ôůyů* J¡ů f°≤ f°≤ <@•J¡°≤ Fæ $$11$$ <ıŸtu* <F*±>ůÔu Ju¡ Ÿt°fi ª*ªÔ tfi <b<b@

<bT∫ů* Ju¡ N°J¡°≤ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, wÙfiů* ÔůJ¡ů* tu* NÃ∫∏w NtayÔ bF f°v∫°b_S° <J¡Ÿ ≈®J¡°≤

ŸC©J¡≤ Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? tC<fib≤, Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫ů* J¡∑ Ÿ˚Ù Nb_S°Nů* J¡∑ N≈us° f°v∫°b_S° tu* tfi ÌŸyCfi° ª*ªÔ Fůw° Fæ $ tfi J¡∑ ª*ªÔw° J¡° N<@J¡ Fůfi° N<@J¡ Ì…#© J¡° FuwC Fæ NS°Õwg <ıwfi° FÙ
tfi ª*ªÔ Fůy°, wfi° FÙ N<@J¡ J¡‹¸> Fůy°, ∫F ˚°b Fæ $$12,13$$ tfi _b˚°bw# ª*ªÔ Fæ FÙ N°æ≤
f°v∫°b_S° Ÿ‡≈¥dÕ ª*ªÔ ≈Ì°Sů˘ tu* ŸbÕZu‹™> Fæ $ fi Ìůfiů* J¡° Ÿ‡f∏@ Fůfiu ≈≤ ª*ªÔw°≈®∫C•w NfiSÕ Ÿu fª°fiub°Ô° J¡°æfi Fæ ? NS°Õwg J¡ůoÕ fiFÙ* Fæ $ f®Êfig, f°v∫°b_S° Ÿu N°J®¡°∏w <ªW Ÿu ∫Cb<w∫ů*

Ju¡ Ôůªfiů* fiu, <fıÔÙfiu, N<ÀfiJ¡∑ ≠b°Ô°Nů*fiu N°æ≤ w≤ayů* fiu ª*ªÔw° ŸÙ©Ù Fæ NS°Õwg tfi Ÿ‡≈¥dÕ

ª*ªÔ ≈Ì°Sů˘ tu* ŸbÕZu‹™> Fæ $ Ÿ˚Ù ∆∫bF°≤ů* tu* f°v∫°b_S° N°æ≤ tfi- ∫u Ìůfiů* ŸÌ° ŸFůÌ≤ ˚°oÕ-Ÿu

≈®wÙw Fůwu Fæ*, ∫u Ìůfiů* ª*ªÔ Fæ*- Ìůfiů* J¡∑ <_S<w s<dJ¡ Fæ $ Ì…#©≈¥dÕ Ÿ‡≈¥dÕ Ì…∆∫ÕŸfi, Ÿ‡≈¥dÕ ÌůT

N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ t°fi<ŸJ¡ <ª∏w°Î≥ f°v∫°b_S° tu* FÙ <fib°Ÿ J¡≤wÙ Fæ*, ıæŸu <J¡ tfiC‹∫ @fib°fig ≈C”T Ju¡

N°Z∫ tu* ≤Fwu Fæ* $$14-17$$ ∫<Ì f°ÔJ¡ J¡ů ≈®<w<Ìfi tfi J¡ů ≈®Ÿ∏fi J¡≤fiub°ÔÙ fioÕ-fioÕ b_wCÎ≥ fi

<tÔu, wů bF <bT Ju¡ Ÿt°fi NŸfl <ªW<bJ¨¡<w Ÿu t¥h~>°Õ J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ $ f°ÔJ¡ JC¡Wu Ju¡ Ÿt°fi Sůnu Ÿu ©°fiu ≈Ùfiu J¡∑ b_wC Ìufiu N°<Ì Ÿu b„ tu* N° ı°w° Fæ, Sůnu Ÿu |CnJ¡fiu N°<Ì Ÿu <bJ¨¡w Fů ı°w°

Fæ N°æ≤ N≈<b` tu* (<b‹™>° N°<Ì tu*) J®¡∑n° J¡≤w° Fæ NS°Õwg ıæŸu JC¡W° Sůn°-Ÿ° ©°fi° Ìufiu ∫° ≈CªJ¡°≤fiu Ÿu b„ tu* Fů ı°w° Fæ, Sůn°-Ÿ° |CnJ¡fiu ∫° ~>nÙ N°<Ì <Ì©°fiu Ÿu <fyn ı°w° Fæ N°æ≤ <b‹™>° N°<Ì Ÿu N≈<b` _S°fiů* tu* ©uÔw° Fæ, ™>ÙJ¡ bæŸu FÙ f°ÔJ¡ ˚Ù Fæ $$18,19$$ ıæŸu bT°Õ Ÿu ˚ÙyÙ F…oÕ N°æ≤ @¥≈ Ÿu

ŸyÕ - 20]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

5 7
w≈Ù F…oÕ ˚¥<t Ju¡ «¡≈≤ ŸÌ° ˚°≈ <fiJ¡ÔwÙ Fæ, o@≤ @≤ J¡∑ªn ∆∫°›w Fůw° Fæ N°æ≤ ˚Ùw≤ ıÔ ≤Fw°

Fæ, bæŸu FÙ f°ÔJ¡ ˚Ù ŸÌ° N°≥ŸCNů* Ÿu ∫C•w tC©b°Ô°, J¡∑ªn Ÿu Ÿfi° Îba t¥»fC<] N°æ≤ Nªuwfi ≤Fw°

Fæ $$20$$ tfiC‹∫ ŸÌ° ÌqŸ≤ů* Ÿu ±>≤fiu N°æ≤ ˚ůıfi J¡≤fiub°Ôu, ÌÙfi-FÙfi, Â‹¸> N°æ≤ NÂ‹¸> Ÿf b_wCNů*

J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu Îba ª*ªÔ fC<] N°æ≤ „≤Ù≤ Ÿu ∫C•w f°v∫J¡°Ô J¡ů Ju¡bÔ Ì…#© ˚ůy Ju¡ <ÔÎ @°≤d J¡≤w° Fæ $ <bb„ f°ÔJ¡ ıf N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu o¿h~>w ≈Ì°Sů˘ J¡ů fiFÙ* ≈°w°, wf NÃ∫∏w Ÿ∏w›w FůJ¡≤ ÎuŸu Ì…#© J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ <J¡ t°fiů* <J¡ŸÙ fiu ŸJu¡ ⁄Ì∫ J¡ů J¡°¸> ±>°Ô° Fů $$21,22$$
tC<fib≤, f°ÔJ¡ J¡ů Ì…‹¸> ªu‹¸>°Nů* ∫° Ì…‹¸> tfiů≤Sů* Ÿu Ã≈∏fi N°æ≤ ˚°≥<w ˚°≥<w Ju¡ b*ªfi° Ju¡ ≈°∫ů* Ÿu

˚ÙTd ıů Ì…#© Fůwu Fæ*, bu ÌqŸ≤u <J¡ŸÙ J¡ů fiFÙ* Fůwu $$23$$
f°v∫°b_S° Ÿu f»J¡≤ Ì…#© N°æ≤ <J¡ŸÙ Nb_S° ∫° ∫ů<fi tu* fiFÙ* Fůwu, ∫F N°„∫ Fæ $
ıæŸu ≈®©≤ y®Ù‹t M¡wC Ÿu bfi˚¥<t Ÿ∏w°≈ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ f°ÔJ¡ ˚Ù tfiů≤Sů* Ju¡ <bÔ°Ÿ

Ÿu ∫C•w fÔb°fig N≈fiu tfi Ÿu <fiÃ∫ Ÿ∏w°≈ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ f°ÔJ¡ ıf <bΩ°Ô∫ tu* ≈»fiu ı°w° Fæ, wf Ÿu f∏@fi_w‡˚ tu* f≥@u F…Î F°SÙ Ju¡ Ÿt°fi ≈≤°@Ùfiw°, fu*wů* J¡∑ t°≤ N°<Ì N°æ≤ ˚Ù fnu fnu ˚ÙTd J¡‹¸> HuÔfiu ≈nwu Fæ* $ f°v∫°b_S° tu* NŸÃ∫ ≈Ì°Sů˘ tu* FÙ ŸÃ∫ÃbfC<] FůwÙ Fæ, NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡
tfiů≤Sů* J¡° Ÿ°t®°≠∫ ~>°∫° ≤Fw° Fæ N°æ≤ ⁄Ì∫ fn° J¡ůtÔ ≤Fw° Fæ, NwÎb f°v∫°b_S° tu* NÃ∫∏w ÌÙ|Õ Ì…#© Ju¡ <Ÿb° ŸC© J¡° Ôu„ ˚Ù fiFÙ* Fůw° $$24-26$$ <J¡ŸÙ Ÿt∫ ıf f°ÔJ¡ ˚¥© Ôyfiu Ÿu

≤ůw° Fæ, wf wC‡Fu* ©°fiu Ju¡ <ÔÎ ˚Cbfi (ÔůJ¡) Ìq≥yÙ, ∫ů* t°w° ∫° <≈w° Ju¡ J¡Ffiu≈≤ Ÿ∏wC‹¸> FůJ¡≤ bF

˚Cbfi J¡ů FÙ ©°fiu J¡∑ oh~>° J¡≤w° Fæ $ wC‡Fu* ª∏Bt°R¡≈ <©Ô°æfi° Ìu*yu, ∫ů* ™>yfiu≈≤ N°J¡°„ Ÿu ª∏Bt°

J¡ů F°S tu* Ôufiu J¡∑ oh~>° J¡≤w° Fæ, ÎuŸÙ t¥©Õw° Ÿu ≈¥dÕ f°v∫°b_S° Jæ¡Ÿu ŸC©J¡≤ Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? $$27$$

Fu tF°twu, f°ÔJ¡ Ju¡ tfi tu* „Ùw N°æ≤ w°≈ J¡° NfiC˚b wů Fůw° Fæ, ≈≤ bF fiJ¡° <fib°≤d fiFÙ*

J¡≤ ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ f°ÔJ¡ N°æ≤ b¨s tu* •∫° ˚uÌ Fæ NS°Õwg f°ÔJ¡ b¨s Ju¡ Ÿt°fi ın Fæ $$28$$ f°ÔJ¡

ŸªtCª ≈<s∫ů* Ju¡ ŸÂ„ Fæ*, ıæŸu ˚¥©u ≈sÙ N°J¡°„ tu* fF…w «≥¡ª° nfiu J¡∑ oh~>° J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ

˚¥©u f°ÔJ¡ ˚Ù N°F°≤ Ôufiu Ju¡ <ÔÎ F°Sů* Ju¡ ŸF°≤u ™>fiu J¡∑ oh~>° J¡≤wu Fæ*, ≈≤ Ÿ°tØ∫Õ fi Fůfiu Ÿu ™> fiFÙ* ŸJ¡wu $ ıæŸu ≈<s∫ů* J¡ů ÌqŸ≤u Ÿu ˚∫ N°æ≤ N°F°≤ J¡∑ <ª∏w° ≈®@°fiR¡≈ Ÿu ≤FwÙ Fæ, bæŸu f°ÔJ¡ ˚Ù

˚∫ N°æ≤ ˚ůıfi tu* wÃ≈≤ ≤Fwu Fæ* $$29$$ f°v∫°b_S° tu* yC”Nů* Ÿu, t°w°-<≈w° Ÿu, N∏∫°∏∫ ıfiů* Ÿu Îba N≈fiu Ÿu fnu f°ÔJ¡ Ÿu ˚∫ ffi° ≤Fw° Fæ, oŸ<ÔÎ f°v∫°b_S° J¡ů ∫<Ì ˚∫ J¡° |≤ J¡F° ı°∫, wů J¡ůoÕ NÃ∫C<•w fi FůyÙ $$30$$ tF°tCfiu, Ÿ‡≈¥dÕ ÌůT≈¥dÕ Ì„°Nů* Ÿu Ìq<Tw <J¡ŸÙ J¡∑ ≤ůJ¡¸>ůJ¡ Ju¡ <ffi°

_bh~>∏Ì <bF°≤ J¡≤fiub°Ôu N<bbuJ¡ J¡° |≤ f°v∫J¡°Ô <J¡ŸÙ Ju¡ ˚Ù Ÿ∏wůT Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$31$$

∏fiÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
fÙŸb°≥ ŸyÕ

Ôů˚, πuT, tÌ, oÕ‹∫°Õ, N<˚t°fi N°æ≤ ±>°F Ÿu Ìq<Tw Îba J¡°t N°<Ì NfiSů˘ Ju¡ |≤ ∫°æbfi J¡∑ <fi∏Ì° $
f°v∫°b_S° N<wt¥©Õw°, NŸ°tØ∫Õ N°æ≤ ≈≤w∏`w° N°<Ì Ÿu Ì…#©≈¥dÕ ˚Ôu FÙ Fů, ≈≤ ∫°æbfi Nb_S° tu* ∫u f°wu* fiFÙ* Fæ, Ÿtu* fi°fi°˚ůy ˚ůyfiu Ÿu Ã≈∏fi N°fi∏Ì FÙ N°fi∏Ì ≤Fw° Fæ, oŸ<ÔÎ bF

5 8

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

ŸC© J¡∑ J¡°≤d Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤Ju¡ ∫°æbfi J¡∑ NÃ∫aw NfiSÕJ¡°¿≤w° J¡° bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡Fwu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, f°v∫°b_S° Ju¡ Nfi∏w≤ ≈C”T f°v∫°b_S° Ju¡ NfiSů˘ J¡ů Ã∫°yJ¡≤

˚ůy ˚ůyfiu Ju¡ ÃŸ°F Ÿu ∫° N°fiub°Ôu J¡°tR¡≈ <≈„°ª Ÿu Ìq<Tw<ªW FůJ¡≤ fi≤J¡≈°w Ju¡ <ÔÎ FÙ

∫°æbfi°R¡i> Fůw° Fæ $ t¥©Õ ≈C”T ∫°æbfi°b_S° tu* Nfi∏w ªu‹¸>°b°Ôu NwÎb ª*ªÔ N≈fiu <ªW J¡∑ ≤°y, πuT N°<Ì b¨<W∫ů* J¡° NfiC˚b J¡≤w° F…N° ÎJ¡ Ì…#© Ÿu ÌqŸ≤u Ì…#© J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ NS°Õwg Ì…#©

≈≤‡≈≤° J¡° ˚ůy J¡≤w° Fæ $$1,2$$
t°^±>∆∫ M¡<T fiu ∆∫b_S° J¡≤ ≤•©Ù Fæ <J¡ ª°æÌF bTÕ wJ¡ <J¡∫u y∫u Ì…‹J¡tů˘ Ÿu fi≤J¡≈®°<›w fiFÙ*

FůwÙ, oŸ<ÔÎ f°v∫°b_S° Ÿu fi≤J¡≈wfi fiFÙ* Fůw°, Ôu<J¡fi ∫°æbfi°b_S° wů fi≤J¡≈wfi J¡∑ FÙ FuwC Fæ,

∫F ˚°b Fæ $

<ªWR¡≈Ù <fÔ tu* b°Ÿ J¡≤fiub°Ô° wS° NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ˚®tů* J¡ů ≈æÌ° J¡≤fiub°Ô° J¡°tR¡≈Ù <≈„°ª

<bb„ ≈C”T Ju¡ <bbuJ¡ J¡° <w≤_J¡°≤ J¡≤ Ÿu N≈fiu b„ tu* J¡≤ Ôuw° Fæ $$3$$ ıæŸu <fi<@ N°<Ì J¡ů Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ f°ÔJ¡ů* Ju¡ F°S tu* ≤•©° F…N° <Ÿ]°aıfi ª*ªÔ b¨<Wb°ÔÙ fiù≈®˚°Nů* Ju¡ Nfi°b≤d J¡ů -˚¥<t,

<„Ô° N°<Ì Ju¡ ∆∫b@°fi J¡ů F¸>°J¡≤ <fi<@ Ìu©fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ ∫°æbfi°b_S° tu* Nb„ <ªW

∫Cb<w∫ů* Ju¡ <ªW Ÿu ˚Ù ª*ªÔ fi°fi° ≈®J¡°≤ J¡∑ <ª∏w°Nů* Ju¡ J¡≈°¸> ©ůÔ Ìuw° Fæ NS°Õwg ∫°æbfi°b_S° tu*

≈C”T J¡ů <b<b@ <ª∏w°Nů* J¡° Ÿ°tfi° J¡≤fi° ≈nw° Fæ $$4$$ tC<fib≤, ∫°æbfi°b_S° tu* ˜Ù, ıCN°, J¡ÔF

N°<Ì ∆∫Ÿfiů* J¡ů Ã≈∏fi J¡≤fiub°Ôu ≤°y, Ôů˚ N°<Ì ÌůT- J¡°t, <ª∏w° N°<Ì Ju¡ b„Ù˚¥w <ªWb°Ô°

Fůfiu Ÿu J¡°tt∫ N°æ≤ <ª∏w°t∫ ≈C”T J¡ů fi‹¸> J¡≤ ±>°Ôwu Fæ* N°æ≤ bu ÌůT ∫°æbfi π°≤° FÙ ≈®°›w Fůwu Fæ* $
tF°fi≤J¡ J¡∑ FuwC˚¥w N°æ≤ ŸÌ° ˚®°<∏w ≈æÌ° J¡≤fiub°ÔÙ ∫°æbfi°b_S° Ÿu <ıfi Ôůyů* J¡° <bfi°„ fiFÙ*

F…N°, fiJ¡° ÌqŸ≤u <J¡ŸÙŸu <bfi°„ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ Zäy°≤ N°<Ì fi°æ ≤Ÿů* Ÿu N°æ≤ J¡Ç>, <w•w N°<Ì ~>#

≤Ÿů* Ÿu ≈¥dÕ N°ÿª∫ÕıfiJ¡ NfiuJ¡ b¨W°∏wů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ˚ÙTd ∫°æbfi˚¥<tJ¡ů <ıŸfiu ≈°≤ J¡≤ <Ô∫°, bFÙ

≈C”T @Ù≤ J¡F° ı°w° Fæ $$5-7$$ sd˚≤ Ju¡ <ÔÎ ÌæÌÙ›∫t°fi, ª*ªÔ tu|ů* Ju¡ yıÕfi Ÿu ∫C•w <fıÔÙ Ju¡

Ÿt°fi ≈®J¡°„t°fi NtayÔt∫ ∫°æbfi tCHu ≈Ÿ∏Ì fiFÙ* Fæ $ NS°Õwg ıæŸu bT°Õ M¡wC J¡∑ ≤°<` sd ˚≤ Ju¡ <ÔÎ

<fıÔÙ Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi Fů ™>wÙ Fæ N°æ≤ ª*ªÔ tu|ů* Ju¡ yıÕfi-wıÕfi Ÿu y¥≥ı ™>wÙ Fæ, bæŸu FÙ

∫°æbfi°b_S° ˚Ù _bv≈J¡°Ô Ju¡ <ÔÎ ≠ıbÔ Fæ $ |ů≤ yıÕfi°Nů* Ju¡ Ÿt°fi N<˚t°fi≈¥dÕ <•w∫ů* Ÿu

∫C•w NtayÔt∫ ∫F ∫°æbfi tCHu ˚Ô° fiFÙ* Ôyw° $ tC<fib≤, ˚ůy Ju¡ Ÿt∫ tÙ™>° NwÎb fn° ˚Ô°

Ôyfiub°Ô°, N∏w tu* Ì…#©Ì°∫Ù Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fiÙt Ju¡ Ÿt°fi J¡±C>b°, ÌůTR¡≈, <fi∏Ì° Ju¡ FuwC˚¥w Ÿ‡≈¥dÕ

ÌůTů* J¡° ˚¥Td (Ÿf ÌůTů* tu* Zu‹™>), „≤°f Ju¡ fi„u Ju¡ ŸÂ„ ∫°æbfi tCHu Nh~>° fiFÙ* Ôyw° $$8,9$$

∫°æbfi Fæ wů <fi≤° NŸÃ∫ ≈≤ ŸÃ∫-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, „Ù|® FÙ Ôůyů* J¡ů N≈fiÙ b*ªfi° J¡° <„J¡°≤ ffi°

±>°Ôw° Fæ-@ů©° Ìu Ìuw° Fæ-N°æ≤ _b›fi tu* Â‹¸> ˜Ù Ju¡ Ÿt°fi Fæ, oŸ<ÔÎ ∫°æbfi tCHu fiFÙ* ”ªw° $$10$$

∫°æbfi ÎJ¡ sd˚≤ Ju¡ <ÔÎ ŸC∏Ì≤ ≈®wÙw Fůfiub°ÔÙ Ÿ‡≈¥dÕ b_wCNů* tu*, y∏@bÕfiy≤ (!) Ju¡ ŸÂ„, (!) <ıŸu y∏@bÕfiy≤ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ ŸJ¡∑ t¨Ã∫C Fů ı°wÙ Fæ $ oŸŸu y∏@bÕfiy≤ J¡° Ì„Õfi t≤d J¡° <ªÖ Fæ, ∫F <Ÿ] Fæ $ oŸ<ÔÎ y∏@bÕfiy≤ Ju¡ ≈s tu* "Ÿ‡≈¥dÕ N°∫C Ju¡ N∏w tu*' ÎuŸ° NSÕ

J¡≤fi° ª°<FÎ $

ŸyÕ - 20]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

5 9

ŸbÕZu‹™> Fæ N°æ≤ Ÿ˚Ù Ôůyů* J¡ů sdt°` Ju¡ <ÔÎ Nh~>° Ôyw° Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F tCHu Nh~>° fiFÙ*

Ôyw° $$11$$ ≈®Ã∫*ª° Ÿu ~>ůn° y∫° f°d <ıwfiu Ÿt∫ tu* Ô‚∫ J¡° bu@ J¡≤w° Fæ, Ju¡bÔ wfiu Ÿt∫ wJ¡

ŸC©Ì°∫J¡, „uT Ÿ‡≈¥dÕ J¡°Ô tu* Ì…#© Ìufiub°Ô° N°æ≤ <fiÃ∫ Ÿ∏w°≈R¡≈Ù ÌůT Ìufiub°Ô° ∫°æbfi tCHu Nh~>°
fiFÙ* Ôyw° $$12$$ ∫°æbfi Ju¡bÔ N°≈°ww# ıf wJ¡ <bª°≤ fi <J¡∫° ı°∫ w˚Ù wJ¡ ≤tdÙ∫ ≈®wÙw Fůw°

Fæ, oŸtu* „C]<ªWw° J¡° ŸbÕS° N˚°b ≤Fw° Fæ $ ∫F buÿ∫° ˜Ù Ju¡ Ÿt°yt Ju¡ Ÿt°fi fiÙ≤Ÿ Fæ, oŸ<ÔÎ
tCHu Nh~>° fiFÙ* Ôyw° $$13$$ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ŸfJ¡ů Ì…#© Ìufiub°Ôu fnu-fnu Ã≈°w ª°≤ů* Nů≤ Ÿu

tn ≈nwu Fæ* bæŸu FÙ ∫Cb°b_S° tu* ˚Ù, ŸfJ¡ů Ì…#© Ìufiub°Ôu ıů J¡ůoÕ J¡°∫Õ Fæ*, bu Ÿf ŸtÙ≈ tu* N° ı°wu Fæ* NS°Õwg ∫Cb°b_S° tu* ≈≤Ì…#©Ì°∫Ù NfiuJ¡ Ì…‹J¡tÕ Fůwu Fæ* $$14$$ ⁄Ì∫ tu* N∏@J¡°≤ J¡≤fiub°ÔÙ ∫°æbfi∫C•w NI°fi-≤°<` Ÿu <b„°Ô N°J¡°≤b°Ôu ˚yb°fig tF°ÌubıÙ ˚Ù <fiÿª∫ ˚∫˚Ùw ≤Fwu Fæ*, oŸÙ<ÔÎ FÙ bu ŸÌ° <bbuJ¡ I°fi-R¡≈Ù ª∏Bt° J¡ů @°≤d J¡≤wu Fæ* $ ∫<Ì fiFÙ* ±>≤wu, wů •∫ů* @°≤d J¡≤wu ? ∫F ˚°b Fæ $$15$$ ∫F ∫°æbfiJ¡°ÔÙfi tůF „C˚ N°ª≤d J¡ů ˚CÔ°fiub°ÔÙ Îba fC<] J¡ů JC¡<^™>w J¡≤fiub°ÔÙ (fC<]fi°„

J¡≤fiub°ÔÙ) ˚®°<∏wJ¡∑ ≈®ªC≤t°`° tu* Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ $$16$$ ıæŸu bfi°<Àfi Ÿu b¨s ıÔ°∫° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ∫Cb°b_S° tu* <≈®∫wt° Ju¡ <b∫ůy Ÿu Ã≈∏fi Ì…#ŸF „ůJ¡°<Àfi Ÿu ıÙb ıÔ°∫° ı°w° Fæ $$17$$ fC<]

ÌůTů* Ju¡ <fi≤°J¡≤d Ÿu <J¡wfiÙ FÙ <fitÕÔ •∫ů* fi Fů, <J¡wfiÙ FÙ Ì°≤ •∫ů* fi Fů N°æ≤ yCdů* Ju¡ N°@°fi Ÿu

<J¡wfiÙ FÙ ≈<b` •∫ů* fi Fů, ≈≤ ıæŸu bT°Õ M¡wC tu* fi<Ì∫°≥ t<Ôfi Fů ı°wÙ Fæ*, bæŸu FÙ ∫°æbfi tu* t<Ôfi Fů ı°wÙ Fæ NS°Õwg ıæŸu <fitÕÔ ≈<b`, „ÙwÔ N°æ≤ t@C≤ ıÔb°ÔÙ fiÌÙ bT°Õ M¡wC tu* t<Ôfi Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ <fitÕÔ, Ì°≤ N°æ≤ ≈<b` fC<] ˚Ù ∫Cb°b_S° tu* t<Ôfi Fů ı°wÙ Fæ $$18$$ fnÙ-fnÙ ÔF≤ů* Ÿu ∫C•w

˚ÙTd fiÌÙ Ô°≥|Ù ı° ŸJ¡wÙ Fæ, ≈≤ ˚ůyw¨‹d° Ÿu ªaªÔ o¿∏B∫ů*b°ÔÙ ∫°æbfi Ÿu N<_S≤ <ªWb¨<W b„
tu* fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ Fæ $$19$$ bF tfiůF°¿≤dÙ J¡°∏w°, ŸJu¡ bu <b„°Ô _wfi, bu tfiůI F°b˚°b N°æ≤
bF ŸC∏Ì≤ tC© ∫Cb°b_S°tu* ÎuŸÙ-ÎuŸÙ NfiuJ¡ <ª∏w°Nů* Ÿu tfiC‹∫ <„<SÔ Fů ı°w° Fæ $$20$$ oŸ

ŸaŸ°≤ tu* Ÿ≠ıfi Ôůy ª*ªÔ ˚ůyw¨‹d° Ÿu ≈®≈Ù<±>w ∫Cb° ≈C”T J¡° N°Ì≤-ŸÃJ¡°≤ fiFÙ* J¡≤wu, Ju¡bÔ

∫FÙ f°w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC bu J¡¸>u F…Î N°æ≤ Ÿ¥©u <wfiJu¡ Ju¡ Ÿt°fi ŸJ¡° <w≤_J¡°≤ J¡≤wu Fæ* $$21$$
tfi¿_b∫ů* Ju¡ <ÔÎ t°fiF°<fi t≤d Ju¡ Ÿt°fi •Ôu„J¡°≤J¡ Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

∫°æbfi N<˚t°fi Ÿu tF°yı Ju¡ Ÿt°fi ın N°æ≤ ÌůTR¡≈ tů<w∫ů* J¡ů @°≤d J¡≤fiub°Ôu N<bbuJ¡∑

≈C”T Ju¡ N@#≈wfi Ju¡ <ÔÎ <fiÃ∫ f∏@fi J¡° _w‡˚ Fæ ∫° ıæŸu N°Ô°fi (F°SÙ J¡ů f°≥@fiu J¡° ©¥≥¸>°) tůwÙb°Ôu tÌů∏tW yı≤°ı Ju¡ Ì≈Õ J¡ů ª¥dÕ J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ ∫°æbfi ˚Ù N<˚t°fi Ÿu tW N°æ≤ <b<b@

ÌůTů* Ÿu ≈¥dÕ ≈C”T J¡° N@#≈wfi J¡≤ Ìuw° Fæ $ tC<fib≤, ©uÌ Fæ <J¡ tfiC‹∫ů* J¡° ∫°æbfi bfi_bR¡≈ Fæ,

<≈®∫wt ˜Ù, ≈C` N°<Ì o‹¸> ≈Ì°Sů˘ J¡∑ N≈®°<›w N°æ≤ <b∫ůy-ı<fiw Ÿ∏w°≈ Ÿu ≈æÌ° F…N° „ůT N°æ≤

≤ůÌfi ŸJu¡ b¨s Fæ*, tfi •w b¨sů* J¡∑ fnÙ ın Fæ N°æ≤ ÌůTR¡≈Ù Ÿ°≥≈ fi b¨sů* Ju¡ ©ů©Ôů* tu* <fib°Ÿ

J¡≤wu Fæ* $$22,23$$ tC<fib≤, N°≈ ∫°æbfi J¡ů Ì…‹¸> <ª∏w°R¡≈Ù ˚®t≤ů* J¡° N°b°Ÿ˚¥w J¡tÔ Ÿt<HÎ $
bF <bT∫ŸC©J¡dR¡≈Ù t@C-<f∏Ì…Nů* N°æ≤ ≤°y°<ÌR¡≈Ù Ju¡Ÿ≤ů* Ÿu ˚≤° F…N° Fæ, N°æ≤ Ì…‹¸> ŸaJ¡v≈R¡≈Ù

≈a©C¿n∫ů* Ÿu ∆∫°›w Fæ $ NS°Õwg ıæŸu J¡tÔ Ju¡ «¡≈≤ ˚®t≤ t≥±>≤°wu Fæ*, bF tJ¡≤∏Ì N°æ≤ Ju¡Ÿ≤ Ÿu

©ª°©ª ˚≤° ≤Fw° Fæ N°æ≤ ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ≈a©C¿n∫ů* Ÿu <|≤° ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ ∫Cb°b_S° tu* tfiC‹∫ Ju¡

6 0

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

<ªW tu* NfiuJ¡ Ì…‹¸> <ª∏w°Î≥ t≥±>≤°wÙ Fæ, fC≤u ŸaJ¡v≈ |u≤u ≤Fwu Fæ* N°æ≤ <bT∫ŸC©J¡d N°æ≤ ≤°y J¡°

Ÿ°t®°≠∫ ~>°∫° ≤Fw° Fæ $$24$$ ∫°æbfi ≈C^∫ N°æ≤ ≈°≈ R¡≈Ù ∫° Ô°æ<J¡J¡ J¡°∫ÕR¡≈Ù, ≈wfi Ju¡ FuwC Fůfiu Ÿu, JC¡<ÃŸw ≈a©b°Ôu, ⁄Ì∫R¡≈Ù w°Ô°f Ju¡ wÙ≤≈≤ <bª≤fiub°Ôu N°<@-∆∫°<@R¡≈Ù ≈<s∫ů* J¡° <fib°Ÿ_S°fi Fæ $ fib∫°æbfi NŸa¶∫ Îba b¨<] J¡ů ≈®°w Fůfiub°ÔÙ wCh~> ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈R¡≈ ÔF≤ů* J¡° Nb<@≤<Fw (NŸÙt) ∫° N∏w tu* ı≤° N°<Ì Ì…#© Ìufiub°Ô° Ÿ°y≤ Fæ* $ NS°Õwg ıæŸu NŸÙt ŸtCB NŸa¶∫ N°æ≤

J®¡t„# b¨<] J¡ů ≈®°›w Fůfiub°ÔÙ ıÔt∫ w≤ayů* J¡° ÎJ¡t°` N°Z∫ Fæ, bæŸu FÙ N∏w tu* ı≤°, t≤d N°<Ì

Ì…#© J¡° _S°fi fib∫°æbfi ˚Ù NŸa¶∫ N°æ≤ Ôy°w°≤ f»fiub°ÔÙ ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈-≈≤‡≈≤° J¡° ÎJ¡t°`

N°Z∫ Fæ $ ıæŸÙ ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈-≈≤‡≈≤°Î≥ ∫°æbfiJ¡°Ô tu* FůwÙ Fæ*, bæŸÙ N∏∫J¡°Ô tu* fiFÙ* FůwÙ, ∫F

N°„∫ Fæ $ ∫°æbfi N°≥@Ù Ju¡ Ÿt°fi Fæ $ ıæŸu @¥<Ô Ÿu N∏@J¡°≤≈¥dÕ N°≥@Ù tJ¡nÙ Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ ı°Ôů* J¡ů wFŸ-fiFŸ J¡≤fiu tu* <Ÿ]F_w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ≤ıůyCd N°æ≤ wtůyCd Ÿu ≈¥dÕ <bTt ∫°æbfi ŸÃŸay<w,

„°˜Ů∫°Ÿ N°<Ì NfiuJ¡ ≈®∫Ãfiů* Ÿu Ã≈∏fi Fůfiub°Ôu ŸÌgyCdů* J¡∑ (≈®Ÿ°Ì, ≈®J¡°„, <bbuJ¡Â<‹¸> J¡∑

N<˚b¨<] N°<Ì J¡∑) ¿_S≤w° J¡ů fi‹¸> J¡≤fiu tu* fn° Ìs Fæ $ ∫°æbfi N<wR¡s ≈°aŸCNů* Ju¡ (N°≥@Ù tu*

nfiub°Ôu @¥<ÔJ¡dů* Ju¡) Ÿt°fi Fæ $ ıæŸu o@≤-@≤ n ≤Fu N≈<b` w¨d-≈Wů* Ÿu N<@J¡ Ì…#©Ì°∫J¡

N<wR¡s @¥<ÔJ¡d Ôůyů* Ju¡ tC≥F J¡ů @¥<Ô-@¥Ÿ≤ J¡≤ Ìuwu Fæ* N°æ≤ N°J¡°„ tu* fF…w «≥¡ªu _S°fi tu* ª»wu Fæ*, bæŸu FÙ <bT∫ů∏tC© ª*ªÔ o¿∏B∫ů* π°≤° N<@J¡ J¡‹¸>Ì°∫J¡ R¡s ∫°æbfi ˚Ù <bT∫b°Ÿfi° Ÿu Ã≈∏fi

≤ůyů* Ÿu Ôůyů* Ju¡ tC≥F J¡ů |¥Ÿ≤ (≤•ww°„¥∏∫ Ÿku¡Ì) J¡≤ Ìuw° Fæ N°æ≤ ÌůTů* J¡∑ ≈≤t ŸÙt° tu* N°R¡i> Fůw° Fæ $$25-28$$ tfiC‹∫ů* J¡° ∫°æbfiůvÔ°Ÿ (∫°æbfi J¡∑ N<˚b¨<]) ÌůTů* J¡ů ıy°w° Fæ, Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ N°æ≤ yCdů* J¡° t¥Ôůh~>uÌ J¡≤w° Fæ $ NwÎb bF ≈°≈ů* J¡∑ b¨<] J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ≈°≈ů* J¡° <bÔ°Ÿ

Fæ $$29$$ tC<fib≤, tfiC‹∫ů* J¡° fib∫°æbfi ª∏Bt° Ju¡ ŸÂ„ Fæ $ ıæŸu ª∏Bt° J¡tÔ Ju¡ ≈≤°y tu* N°Ÿ•w

˚≥b≤Ù J¡ů J¡tÔ tu* f°≥@J¡≤ tů<Fw J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ fib∫°æbfi „≤Ù≤ tu* FÙ ª*ªÔ fC<] J¡ů N<˚t°fiR¡≈

J¡ů„ tu* f°≥@ J¡≤ <bt¥» J¡≤ Ìuw° Fæ $$30$$ „≤Ù≤R¡≈Ù ~>ů¸>u ffi tu* Ã≈∏fi F…oÕ fnÙ ≤tdÙ∫ ∫°æbfiR¡≈Ù
taı≤Ù ıf ÃJ¡TÕ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ f»wÙ Fæ wf N≈fiu Ÿu Ÿaf] tfiR¡≈Ù ˚®t≤ J¡ů ∏tW J¡≤ ±>°ÔwÙ

Fæ $ NS°Õwg ıæŸu ~>ů¸>Ù b°<¸>J¡° ∫° JC¡aı tu* Ã≈∏fi ≤tdÙ∫ k¥¡Ôů* J¡° yCh~>° ıf f»w° Fæ, wf Ÿtu* fæ™>u

˚≥b≤u J¡ů tů<Fw J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ „≤Ù≤ tu* Ã≈∏fi ≤tdÙ∫ ≈®wÙw Fůfiub°Ô° ∫°æbfi tfi J¡ů tů<Fw J¡≤ Ìuw° Fæ $$31$$ tC<fib≤, „≤Ù≤R¡≈Ù t”˚¥<t tu* J¡°tR¡≈Ù Ÿ¥∫Õ Ju¡ w°≈ Ÿu ≈®wÙw Fů ≤FÙ ∫°æbfiR¡≈Ù
t¨yw¨<‹dJ¡° Ju¡ ≈®<w Ì°æn ≤Fu tfiR¡≈Ù t¨y <bT∫R¡≈Ù y±>gi>u tu* <y≤ ≈nwu Fæ* $ NS°Õwg ıæŸu t”˚¥<t tu* Ÿ¥∫Õ

Ju¡ w°≈ Ÿu ≈®wÙw Fů ≤FÙ t¨yw¨‹d° Ju¡ ≈®<w ıÔ J¡∑ oh~>° Ÿu Ì°æn ≤Fu t¨y y±>gi>u tu* <y≤ ≈nwu Fæ*, bæŸu FÙ

„≤Ù≤ tu* J¡°tJu¡ Ÿ∏w°≈ Ÿu ˚°<Ÿw ∫°æbfi Ju¡ ≈®<w Ì°æn ≤F° tfi <bT∫ů* tu* k≥¡Ÿ ı°w° Fæ $$32$$ „≤Ù≤R¡≈Ù

≤°<` J¡∑ ª°≥ÌfiÙ, tfiR¡≈Ù <Ÿ*F J¡∑ N∫°Ô (yÌÕfi Ju¡ f°Ô) N°æ≤ ıÙbfiR¡≈Ù ŸtCB J¡∑ ÔF≤Ù ∫Cb°b_S°

Ÿu tCHu Ÿ∏wůT fiFÙ* Fůw° $$33$$ ıů ∫F ∫Cb°b_S° Fæ, ∫F ÌuFR¡≈Ù ıayÔ tu* JC¡~> <Ìfiů* Ju¡ <ÔÎ k¡ÔÙ-
k¥¡ÔÙ „≤ÌgM¡wC Fæ, ∫F „Ù|® FÙ s∫ J¡ů ≈®°›w Fů ı°∫uyÙ $ NwÎb oŸ ≈≤ N°≈ Ôůyů* J¡ů <bÿb°Ÿ fiFÙ*

J¡≤fi° ª°<FÎ $ (˚yb°fig ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° N≈fiu NfiCª≤ů* Ju¡ ≈®<w ∫F J¡Sfi Fæ) $$34$$

•w NSÕ J¡° FÙ ~># ÿÔůJ¡ů* Ÿu <b„ÌR¡≈ Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ $

ŸyÕ - 21]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

6 1
ıæŸu N˚°yu ≈C”T Ju¡ F°S Ÿu <ª∏w°t<d (N˚Ù‹¸> ≈Ì°SÕ Ìufiub°Ô° ≤Ãfi) wÃJ¡°Ô ªÔ° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ „≤Ù≤ Ÿu ∫Cb°b_S°R¡≈Ù ≈sÙ ıvÌÙ ˚°y ©n° Fůw° Fæ $$35$$ ıf ∫°æbfi N≈fiÙ ª≤t ŸÙt° tu*

N°R¡i> Fů ı°w° Fæ, wf Ju¡bÔ fi°„ Ju¡ <ÔÎ FÙ Ÿ∏w°≈∫C•w J¡°tfi°Î≥ b¨<] J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $$36$$
w˚Ù wJ¡ ≤°y-πuTR¡≈Ù <≈„°ª <b„uTR¡≈ Ÿu o@≤-@≤ |¥twu-<k¡≤wu Fæ*, ıf wJ¡ ∫F ∫°æbfiR¡≈Ù

≤°<` Ÿ‡≈¥dÕw∫° fi‹¸> fiFÙ* Fů ı°wÙ $ ≤°y-πuT N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ ÌůTů* J¡∑ ıfifiÙ ∫Cb°b_S° FÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$37$$ ıæŸu <b<b@ f°ÔJ®¡∑n°Î≥ J¡≤fiub°Ôu, sd˚≤ tu* fi‹¸> Fůfiub°Ôu t≤d°Ÿ∏fi ≈C` tu* Ôůyů* J¡∑

J¡”d° FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ <b<b@ <ªW<bJ¡°≤ů* (tfiů≤Sů*) Ÿu f»Ù-ª»Ù, Sůnu Ÿt∫wJ¡ ≤FJ¡≤ fi‹¸> Fů ı°fiub°ÔÙ fuª°≤Ù ∫Cb°b_S°≈≤ ˚Ù J¡”d° J¡≤ů $ ıů tfiC‹∫ sd˚≤ tu* <bfi‹¸> Fůfiub°Ôu ∫°æbfi Ÿu t¥»w°b„ k¥¡Ô° fiFÙ* Ÿt°w°, bF tfiC‹∫ Fůw° F…N° ˚Ù <fi≤° ≈„C FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ bF tF°t¥» Fæ $ ıů tfiC‹∫ N<˚t°fi ∫C•w NI°fi Ju¡ J¡°≤d tÌů∏tW ∫Cb°b_S° J¡ů ≈°Ìu∫ (Ÿ°≤∫C•w) b_wC ŸtHJ¡≤

Ÿ ≈≤ N°Ÿ•w Fůw° Fæ Ÿ Ì…fCÕ<] J¡ů „Ù|® FÙ ≈ÿª°W°≈ ˚ůyfi° ≈nw° Fæ $$38-40$$ tC<fib≤, oŸ
ıyw tu* bu Ôůy ≈¥ıfiÙ∫ Fæ*, bu FÙ tF°Ãt° Fæ* N°æ≤ bu FÙ ≈C”T Fæ*, <ı∏Fů*fiu N<F*Ÿ°, ŸÃ∫, N_wu∫, f®Êª∫Õ N°<Ì J¡∑ F°<fi Ju¡ <ffi° ŸC©≈¥bÕJ¡ ∫°æbfiR¡≈Ù ŸaJ¡¸> J¡ů ≈°≤ J¡≤ <Ì∫° $ fnu-fnu ty≤ů* Ÿu ≈¥dÕ

Ÿ°y≤ ŸC©≈¥bÕJ¡ wæ≤° ı° ŸJ¡w° Fæ, ≈≤∏wC ≤°yπuT N°<Ì R¡≈ tF°w≤ayů* Ju¡ J¡°≤d tn° F…N° N°æ≤

NfiuJ¡ ÌůTů* Ÿu ∫C•w <fi∏ÌfiÙ∫ ∫°æbfi Ju¡ ≈°≤ ı°fi° J¡<™>fi Fæ $$41-42$$
f°v∫°b_S° N°æ≤ b¨]°b_S° tu* NI°fi N°æ≤ N„<•w Ÿu ≈C”T°SÕ Ÿ°@fi fiFÙ* Fů ŸJ¡w° N°æ≤

∫Cb°b_S° <b<b@ ÌůTů* Ÿu ≈¥dÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈C”T°SÕ Ÿ°@fi Ju¡ ∫ůÀ∫ fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<wtu* ≈C”T

J¡ů J¡˚Ù ˚Ù Ÿ°@fiŸ‡≈<W Ÿu tůs J¡∑ N°„° fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ ∫°æbfiů* J¡∑ <fi∏Ì° fiFÙ*

J¡∑ ı°wÙ, <J¡∏wC Ì…∫°æÕbfi J¡∑ FÙ <fi∏Ì° J¡∑ ı°wÙ Fæ $ ŸC∫°æbfi J¡° wů ≈C”T°SÕ tu* FÙ ≈∫ÕbŸ°fi Fůw° Fæ, ÎuŸ° Ôsd π°≤° <Ì©Ô°wu F…Î ŸJ¡∑ Ì…ÔÕ˚w° J¡ů <Ì©Ô°wu Fæ $
f®Êfig <bfi∫ Ÿu NÔaJ¨¡w, Ÿ°@CNů* Ju¡ N°Zt Ju¡ Ÿt°fi „°a<w≈®Ì, J¡”d°≈¥dÕ N°æ≤ „t, Ìt N°<Ì

<b<b@ yCdů* Ÿu ∫C•w ∫°æbfi oŸ ŸaŸ°≤ tu* oŸ tfiC‹∫ ı∏t tu* ˚Ù bæŸu FÙ Ì…ÔÕ˚ Fæ ıæŸu <J¡ N°J¡°„ tu*
bfi $ NS°Õwg ıæŸu N°J¡°„ tu* bfi J¡∑ ¿_S<w N<wÌ…ÔÕ˚ Fæ, bæŸu FÙ oŸ ŸaŸ°≤ tu* <bfi∫∫C•w, ≈¥≠∫
tC<fiıfiů* tu* ≤Ffiub°Ô°, Ì∫° Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ N°æ≤ „t, Ìt N°<Ì yCdů* Ÿu ≈¿≤b¨w ŸC∫°æbfi tfiC‹∫ı∏t tu* ˚Ù

N<wÌ…ÔÕ˚ Fæ, <k¡≤ N∏∫ ∫ů<fi∫ů* tu* wů J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? $$43$$
fÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
o•J¡∑Ÿb°≥ ŸyÕ

≈®Ã∫s fi≤J¡Ÿt¥F˚¥w Ÿ‡≈¥dÕ Nayů*b°ÔÙ wS° tfiC‹∫ů* Ju¡ fi≤J¡≈wfi J¡∑ FuwC <˜∫ů* J¡∑ <fi∏Ì° $

<ıfi ˜Ù-„≤Ù≤ů* tu* ∫CbJ¡ů* J¡ů ≤tdÙ∫w° J¡∑ ˚®°<∏w FůwÙ Fæ, fiJu¡ _bR¡≈ J¡ů <bbuªfi≈¥bÕJ¡

Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ oŸ ŸyÕ J¡° N°≤‡˚ J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, fiŸ N°æ≤ F<ß>∫ů* Ju¡ y®Sfi Ÿu „ů<˚w t°aŸt∫Ù ˜Ù Ju¡ ≤S, y°nÙ N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ „≤Ù≤R¡≈ <≈*ınu tu*, <ıŸu ∫CbJ¡ ≤tdÙ∫-Ÿ° ŸtHwu Fæ*, bF J¡°æfi b_wC

6 2

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

Fæ ? NS°Õwg JC¡~> fiFÙ* Fæ $$1$$

•w NSÕ J¡ů FÙ <b_w°≤ Ÿu <b„Ì J¡≤wu F…Î ≈FÔu ∫CbJ¡ů* J¡ů <ıfi fiùů* tu* F°b˚°bR¡≈ <bÔ°Ÿ

J¡∑ ˚®°<∏w FůwÙ Fæ, <bbuJ¡ Ju¡ Fůfiu ≈≤ fi fiùů** J¡∑ NŸ°≤w° (<fi∏ÌfiÙ∫w°) <Ì©Ô°wu Fæ* $

Fu <≈®∫ıfi, Ãbª°, t°aŸ, ≤•w N°æ≤ NZCıÔ J¡ů NÔy J¡≤Ju¡ fiù J¡ů Ìu©ů, ∫<Ì bF ≤tdÙ∫ Fæ, wů Ÿ ≈≤ N°Ÿ<•w J¡≤ů $ ∫<Ì ≤tdÙ∫ fiFÙ* Fæ, wů •∫ů* ∆∫SÕ FÙ Ÿ ≈≤ tů<Fw Fůwu Fů, NS°Õwg fiù Ãbª°, t°aŸ, ≤•w N°æ≤ N°≥Ÿ¥ ofiŸu N<w¿≤•w b_wC fiFÙ* Fæ, o∏FÙ*Ju¡ ŸtCÌ°∫ J¡° fi°t fiù Fæ, ˚Ô°
fwÔ°Nů wů, Ãbª° N°<Ì tu* y<FÕww° Ju¡ <Ÿb° ≤tdÙ∫w° •∫° Fæ ? $$2$$ ˜Ù J¡° „≤Ù≤ •∫° Fæ, ŸJ¡°

JC¡~> Na„ Ju¡„ Fæ, JC¡~> Na„ ≤•w Fæ N°æ≤ JC¡~> Na„ t°aŸ N°<Ì Fæ*, ofi Ÿftu* ≤‡∫w° J¡F°≥ Fæ ? ∫u Ÿf

<fiw°∏w |¨d°_≈Ì N°æ≤ Fu∫ Fæ*, oŸ J¡°≤d <bbuJ¡Ÿ‡≈∏fi ≈®°I ≈C”T J¡ů ˜Ù Ju¡ „≤Ù≤ Ÿu •∫° J¡°t Fæ ?

NS°Õwg bF Ÿu <fi∏ÌfiÙ∫ FÙ ŸtHwu Fæ*, ≤tdÙ∫w° J¡° Ôu„ ˚Ù Ÿtu* fiFÙ* Ìu©wu $$3$$ Fu f∏@Cyd, fF…t¥v∫ b˜ N°æ≤ J¡_w¥≤Ù, Ju¡Ÿ≤ N°<Ì Ju¡ Ôu≈ Ÿu (f¸>fi, wuÔ N°<Ì Ju¡ tÌÕfi Ÿu) ıů Ÿ‡≈¥dÕ tfiC‹∫ů*

Ju¡ „≤Ù≤ J¡˚Ù f°≤f°≤ ŸC„ů<˚w F…Î Su, ∏Fu* Ÿt∫ ≈°J¡≤ yÙ@, <Ÿ∫°≤ N°<Ì t°aŸ°F°≤Ù ıÙb fiůª-

Ìfůª J¡≤ ©°wu Fæ* $ ∫FÙ fiJ¡° Na<wt ≈¿≤d°t Fæ $$4$$ <ıŸ _wfit^±>Ô ≈≤ ŸCtu” ≈bÕw Ju¡ <„©≤ Ÿu fFfiub°Ôu yay°ıÔ Ju¡ ≈®b°F Ju¡ ŸÂ„ tů<w∫ů* Ju¡ F°≤ J¡∑ „ů˚° Ìu©Ù yoÕ SÙ N°æ≤ Ìu©Ù ı°wÙ Fæ, bFÙ

˜Ù_wfi Ÿt∫ ≈°J¡≤ „Ù|® ÿt„°fi-˚¥<t tu* Îba y®°t N°æ≤ fiy≤ Ÿu Ìq≤ <fiıÕfi _S°fiů* tu* ˚°w Ju¡ ~>ů¸>u

<≈^±> Ju¡ Ÿt°fi JC¡Wů* J¡° y®°Ÿ ffiw° Fæ $$5,6$$ ıæŸu bfi tu* ª≤fiub°Ôu yÌFu ∫° «≥¡¸> Ju¡ Nay ≤•w, t°aŸ

N°æ≤ F<ß>∫ů* π°≤° ffiu Fæ*, bæŸu FÙ ˜Ù Ju¡ Nay ˚Ù ∏FÙ* ≈J¡≤dů* π°≤° ffiu Fæ*, <k¡≤ ŸÙJu¡ <ÔÎ owfi°

N°y®F (N<@J¡ N°Ì≤) •∫ů* ? NS°Õwg yÌFu J¡° „≤Ù≤ <ıŸ Ÿ°ty®Ù Ÿu ffi° Fæ, ˜Ù J¡° „≤Ù≤ ˚Ù ŸÙ
wCh~> N°æ≤ |¨<dw Ÿ°ty®Ù Ÿu ffi° Fæ, Nw# bF ˚Ù •w ıÙbů* Ju¡ Ÿt°fi FÙ |¨<dw Fæ $$7$$ Ju¡bÔ

N<bª°≤ Ÿu FÙ Ôůyů* fiu ˜Ù tu* ≤tdÙ∫w° J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, ≈≤∏wC tu≤u tw Ÿu ˜Ù„≤Ù≤ tu*

N<bª°≤ı<fiw ≤tdÙ∫w° ˚Ù fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ˜Ù tu* ıů ≤tdÙ∫w° J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, ŸJ¡° J¡°≤d ÎJ¡t°` tůF Fæ $ ŸÙ≈ tu* ıů ª°≥ÌÙ J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ, bF°≥ ≈≤ ŸÙ≈R¡≈ N<@‹™>°fi N°æ≤ NI°fi Ìůfiů*

≤Fwu Fæ*, <J¡∏wC ∫F°≥ ≈≤ N<@‹™>°fi J¡° N˚°b Fæ, NwÎb ∫F Ju¡bÔ NI°fiı<fiw FÙ Fæ $$8$$ Fu tCfiÙÿb≤, tÌ Ÿu NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡° N°fi∏Ì Ìufiub°ÔÙ N°æ≤ ≈wfi, Ìay°, k¡Ÿ°Ì N°<Ì <b<b@ NfiSÕ J¡≤°fiub°ÔÙ
t<Ì≤° tu* N°æ≤ J¡°t Ÿu <b<b@ N°fi∏Ì Ìufiub°ÔÙ N°æ≤ _b∫a J¡°t <bJ¡°≤ Ÿu ∫C•w ˜Ù tu* •∫° N∏w≤ Fæ ?

∫F ˚°b Fæ <J¡ ˜Ù J¡°t π°≤° <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ vÔ°Ÿů* J¡ů ÌuwÙ Fæ, N°æ≤ _b∫a J¡°t<bJ¡°≤ Ÿu ∫C•w

≤FwÙ Fæ N°æ≤ t<Ì≤° t°ÌJ¡„<•w π°≤° <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ vÔ°Ÿů* J¡ů ÌuwÙ Fæ N°æ≤ _b∫a ıb N°<Ì Ju¡

<bJ¡°≤ Ÿu ∫° _©Ôfi, J¡ÔF N°<Ì <bJ¡°≤ Ÿu ∫C•w Fæ, oŸ<ÔÎ Ìůfiů* Ÿt°fi Fæ*, NS°Õwg ıæŸu Zu∫

ª°Ffiub°Ôu ≈C”T Ju¡ <ÔÎ t<Ì≤° Fu∫ Fæ, bæŸu FÙ ˜Ù ˚Ù Fu∫ Fæ $$9$$ tC<fiıÙ, ÔÔfi°R¡≈Ù N°Ô°fi tu*

(F°SÙ J¡ů f°≥@fiu Ju¡ _w‡˚ tu*) tÌR¡≈Ù tůF Ÿu Ÿů∫u ıæŸu tfiC‹∫R¡≈Ù F°SÙ ≈¿≤≈•b¡(NaJC¡„ Ju¡ ≈s tu*

J¡™>ů≤) „tR¡≈Ù NaJC¡„ Ju¡ ≈®F°≤ů* Ÿu <bbuJ¡ (F°SÙ Ju¡ ≈s tu* ı°y≤d) J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůwu Fæ* $ NS°Õwg ıæŸu f∏@fi-_w‡˚ tu* tÌ Ÿu ŸC›w≈®°∫ F°SÙ J¡™>ů≤ NaJC¡„ Ju¡ ≈®F°≤ů* Ÿu fiFÙ* ı°yw°, bæŸu FÙ ˜Ù Ju¡

ŸtÙ≈ tůFb„ ŸC›w≈®°∫ tfiC‹∫ wÙb® „t, Ìt N°<Ì Ÿu <bbuJ¡ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůwu $$10$$ ıæŸu J¡°ıÔ

ŸyÕ - 21]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

6 3

J¡ů @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°, Ì°FJ¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ~¥>fiu Ju¡ N∫ůÀ∫ Fæ N°æ≤ fiùů* J¡ů <≈®∫

Ôyfiub°ÔÙ N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô° <wfiJ¡ů* J¡ů ıÔ° ±>°ÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ Ju¡„ N°æ≤ J¡°ıÔ J¡ů @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ,

~¥>fiu Ju¡ N∫ůÀ∫, fiùů* J¡ů ŸC©Ì°∫J¡ (tfiůF≤) ≈°≈R¡≈Ù N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°R¡≈ <˜∫°≥ tfiC‹∫ J¡ů ıÔ°

±>°ÔwÙ Fæ* $$11$$ b°Ÿfi°Nů* Ÿu ≈¥dÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N°≈°ww# Ÿ≤Ÿ t°Ô¥t ≈nfiub°ÔÙ Ôu<J¡fi b°_wb tu*
wů fiÙ≤Ÿ ∫F°≥ <_Sw <˜∫°≥ N<wÌq≤b<wÕfiÙ ∫t≈C≤Ù tu* ˚ÙTd R¡≈ Ÿu @@J¡ ≤FÙ* fi≤J¡°<Àfi∫ů* J¡∑ Wt ÔJ¡<n∫°≥ Fæ $$12$$

_`Ù Ô‡fÙ ≤°<` Ju¡ Ÿt°fi ∆∫SÕ Fæ $ ıæŸu ≤°<` Ju¡ ª°≤ů* N°æ≤ ∆∫°›w N∏@J¡°≤ FÙ Ju¡„ů* J¡° ı¥n° Fæ, ªaªÔ w°≤u FÙ fiù Fæ*, ≈¥dÕ ª∏B<f‡f FÙ tC© Fæ, <bJ¡<Ÿw ≈C‹≈≤°<„ FÙ t∏Ì F°Ÿ Fæ, Zäy°≤ N°<Ì ÔÙÔ°

Ÿu Ÿtu* ≈C”T ªaªÔ ≤Fwu Fæ*, Ÿů∫u ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d @tÕ, <bbuJ¡, bæ≤°À∫ N°<Ì J¡° <bfi°„ Fůw° Fæ N°æ≤
bF Ôůyů* J¡∑ fC<] J¡ů y°» tůF tu* ±>°ÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ ˜Ù Ju¡ ˚Ù ª°≤ů* N°æ≤ <f©≤u F…Î N∏@J¡°≤ Ju¡

Ÿt°fi ÿ∫°t Ju¡„ů* J¡° ı¥n° ≤Fw° Fæ, ª*ªÔ J¡fiÙ<fiJ¡°Nů* Ÿu ∫C•w fiù Fůwu Fæ*, ≈¥dÕ ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi N°á°ÌJ¡ Fůfiu Ÿu N≈fiÙ N°æ≤ N°J¨¡‹¸> J¡≤fiub°Ô° tC© ≤Fw° Fæ, ≈C‹≈≤°<„ Ju¡ Ÿt°fi <b„Ì F°Ÿ ≤Fw°

Fæ, Zäy°≤°<Ì J¡∑ ÔÙÔ° Ÿu ≈C”T Ÿtu* <b„uTR¡≈ Ÿu N°Ÿ•w ≤Fwu Fæ*, bF @tÕ <bbuJ¡, bæ≤°À∫ N°<Ì

J¡°∫ů˘ J¡∑ <b|°wJ¡ Fæ N°æ≤ fC<] J¡ů tů<Fw J¡≤fiu tu* wů bF fuıůn Fæ, Nw# ŸªtCª ˜Ù Ô‡fÙ ≤°<` Ju¡

Ÿt°fi Ju¡bÔ N°∫C J¡° FÙ fi°„ J¡≤wÙ Fæ, ŸŸu <J¡ŸÙ ≈®∫ůıfi J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* FůwÙ $$13,14$$

˜Ù Ju¡bÔ ≈C”T°SÕ J¡° FÙ fi°„ fiFÙ* J¡≤wÙ, <J¡∏wC NfiSÕJ¡°¿≤dÙ ˚Ù Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

˜Ù <bT J¡∑ Ôw° Ju¡ Ÿt°fi ∫Cb°b_S° Ÿu ≤ŸÙÔÙ (Ôw° Ju¡ ≈s tu* k¥¡Ôů* Ÿu tfiůF≤) F°SR¡≈Ù ≈Wů*

Ÿu (J¡vÔů* Ÿu) ŸC„ů<˚w, ˚®tR¡≈Ù fiùů* Ju¡ F°b˚°b Ÿu ≈¥dÕ, k¥¡Ôů* Ju¡ yCh~>u R¡≈Ù _wfiů* J¡ů @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ k¥¡Ôů* Ju¡ Ju¡Ÿ≤ Ju¡ Ÿt°fi y°æ≤ bdÕb°ÔÙ tfiC‹∫ů* J¡∑ FÃ∫°Ju¡ ŸÂ„ N@#≈wfi tu* wÃ≈≤ N°æ≤

J¡°tů∏t°Ì Ÿu N≈fi° Ÿubfi J¡≤fiub°Ôu Ôůyů* J¡ů t¥~>°Õ, t≤d N°<Ì <bb„w° J¡ů ≈®°›w J¡≤°wÙ Fæ $ N°„∫

∫F Fæ <J¡ ıæŸu <bT J¡∑ Ôw° k¥¡Ôů* Ÿu tfiůF≤ ÔywÙ Fæ, fi∫u fi∫u Ô°Ô ≈Wů* Ÿu „C˚ů<˚w ≤FwÙ Fæ, ˚≥b≤ů*

Ÿu ∆∫°›w ≤FwÙ Fæ, k¥¡Ôů* Ju¡ yCh~>ů* J¡ů @°≤d J¡≤wÙ Fæ, k¥¡Ôů* Ju¡ Ju¡Ÿ≤ Ÿu ≈ÙwbdÕ Fů ı°wÙ Fæ, tfiC‹∫ů*

J¡ů t°≤ ±>°ÔwÙ Fæ N°æ≤ ıů Ôůy J¡°tı<fiw ∏t°Ì Ÿu ŸJ¡° Ÿubfi J¡≤wu Fæ* ∏Fu* t¥~>°Õ ∫° t¨Ã∫C Ju¡ b„
tu* J¡≤ ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ ˜Ù ˚Ù ∫Cb°b_S° Ÿu ≤ŸÙÔÙ, ŸC∏Ì≤ F°Sů* Ÿu ŸC„ů<˚w, ˚≥b≤ J¡∑ ˚°≥<w ªaªÔ
fi∫fiů* Ju¡ J¡¸>°s N°<Ì Ÿu Ÿ‡≈∏fi, yCh~>ů* Ju¡ Ÿt°fi tfiůI _wfiů* J¡ů @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ, k¥¡Ôů* Ju¡ Ju¡Ÿ≤

Ju¡ Ÿt°fi J¡°aªfibd°Õ, tfiC‹∫ů* Ju¡ <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ wÃ≈≤ Fæ N°æ≤ _bŸu<b∫ů* J¡ů t¥~>°Õ, t¨Ã∫C N°<Ì Ju¡ b„
tu* J¡≤ ÌuwÙ Fæ $ ıæŸu Ç>J¡nu-Ç>J¡nu J¡≤fiu J¡∑ oh~>°b°ÔÙ ≤Ù~>fi (˚°Ô¥ J¡∑ ˜Ù) N≈fiÙ Ÿ°≥Ÿ Ÿu <fÔ tu*

<_Sw Ÿ°≥≈ J¡ů <fÔ Ÿu <fiJ¡°Ô J¡≤ ©° ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ Ô‡≈¸> Ôůyů* J¡° @fi N°æ≤ tfi F≤J¡≤ <bfi°„

J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ÃJ¡<^™>w ˜Ù <Ì©°bu Ju¡ <ÔÎ <J¡∫u y∫u <tØ∫°˚¥w ŸÃJ¡°≤ π°≤° N°ÿb°Ÿfi ÌuJ¡≤ tfiC‹∫

J¡ů N≈fiu b„ tu* J¡≤ ÔuwÙ Fæ $$15-17$$ Fu tC<fiZu‹™>, J¡°tR¡≈Ù ∆∫°@ fiu t¥»fC<] tfiC‹∫R¡≈Ù ≈<s∫ů*

J¡ů k≥¡Ÿ°fiu Ju¡ <ÔÎ ˜ÙR¡≈Ù ı°Ô kæ¡Ô° ≤•©u Fæ*, NS°Õwg ıæŸu ∆∫°@ Ì°fi° ª≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ô°Ô°<∫w

≈<s∫ů* J¡ů k≥¡Ÿ°fiu Ju¡ <ÔÎ ı°Ô <f~>°wu Fæ*, bæŸu FÙ J¡°tÌubfiu t¥»t<w (Ÿ°aŸ°¿≤J¡ NŸwg <bT∫ů* J¡ů Ÿª ŸtHfiub°Ôu) Ôůyů* J¡ů k≥¡Ÿ°fiu Ju¡ <ÔÎ <˜∫°≥, ı°Ô J¡∑ fi°o˘, o@≤ @≤ <f©u≤ ≤•©Ù Fæ* $$18$$

6 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

˜ÙR¡≈Ù <b„°Ô N°Ô°fi tu* (F°SÙ J¡ů f°≥@fiu Ju¡ ©¥≥¸>u tu*) ≤<wR¡≈Ù (≈®utR¡≈Ù) ıaıÙ≤ Ÿu f≥@° F…N°
tfiR¡≈Ù tÌů∏tW F°SÙ y¥≥yu Ju¡ Ÿt°fi ªC≈ª°≈ fæ™>° ≤Fw° Fæ, NS°Õwg NŸtSÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N≈fiu

~C>¸>J¡°≤u Ju¡ <ÔÎ <J¡ŸÙ ≈°∫ J¡° NbÔ‡ffi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° $$19$$ Ì…‹¸> b°Ÿfi°R¡≈Ù ≤_ŸÙ Ÿu f≥@Ù F…oÕ

˜Ù @fiR¡≈Ù J¡∑ªn tu* <bª≤fiub°Ôu ŸaŸ°≤R¡≈Ù ~>ů¸>u w°Ô°f Ju¡ t~>ÔÙR¡≈Ù ≈C”Tů* J¡ů k≥¡Ÿ°fiu Ju¡ <ÔÎ
fa„Ù tu* (t~><Ô∫ů* J¡° ≈J¡nfiu Ju¡ J¡°≥¸>u tu*) ÔyÙ F…oÕ N°¸>u J¡∑ yůÔÙ Fæ $ NS°Õwg ıæŸu t~C>bu J¡∑ faŸÙ tu*

ÔyÙ yůÔÙ J¡∑ªn tu* o@≤ @≤ ªÔfiub°ÔÙ ~>ů¸>u f≤Ÿ°wÙ w°Ô°f J¡∑ t~><Ô∫ů* J¡ů f∏@fi tu* ±>°ÔJ¡≤
t≤b° ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ Ì…b°ÕŸfi° Ÿu ≈¥dÕ fi°≤Ù @fiÔůÔC≈ ŸaŸ°≤Ù ≈C”Tů* J¡ů f∏@fi tu* ±>°ÔJ¡≤ fi‹¸> J¡≤

ÌuwÙ Fæ $$20$$ ıæŸu |ůnů* Ju¡ <ÔÎ Nÿb„°Ô° f∏@fi Fæ, F°<S∫ů* Ju¡ <ÔÎ N°Ô°fi f∏@fi Fæ N°æ≤ Ÿ°≥≈ů* Ju¡

<ÔÎ t∏` f∏@fi Fæ, bæŸu FÙ ≈C”Tů* Ju¡ <ÔÎ fi°≤Ù f∏@fi Fæ $$21$$ Fu tC<fib≤, <b<b@ ≤Ÿů* Ÿu ≈¥dÕ ˚ůy J¡∑

˚¥<t ∫F <b<ª` ≈¨<SbÙ <˜∫ů* Ju¡ FÙ ŸF°≤u Â» ¿_S<w J¡ů ≈®°›w F…oÕ Fæ, oŸ ŸaŸ°≤ J¡∑ FuwC ˜Ù FÙ Fæ,

∫<Ì ˜Ù fi FůwÙ, wů ŸaŸ°≤ J¡˚Ù J¡° <bÔÙfi Fů y∫° Fůw° $$22$$ Ì…©#R¡≈Ù ıaıÙ≤ Ÿu ∫C•w Ÿ‡≈¥dÕ

ÌůTR¡≈Ù ≤Ãfiů* J¡∑ ≈u¸>Ù (Ÿ∏ÌqJ¡) R¡≈ ˜Ù Ÿu tCHu JC¡~> ˚Ù ≈®∫ůıfi fiFÙ* Fæ $ ˜Ù ÌůTR¡≈Ù ≤Ãfiů* J¡ů

≤©fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ∏ÌqJ¡ Fæ N°æ≤ Ì…#© Ÿtu* w°Ô° f∏Ì J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ıaıÙ≤ Fæ, NwÎb Ì…#©t∫ N°æ≤

ÌůTt∫ ˜Ù J¡∑ ˚Ô° <J¡Ÿ <bbuJ¡∑ J¡ů oh~>° FůyÙ, ∫F ˚°b Fæ $$23$$ ˜Ù Ju¡ t°aŸt∫ _wfi, fiù,

<fiw‡f (J¡t≤ J¡° <≈~>Ô° ˚≤° F…N° ˚°y) N°æ≤ ˚°æ*F tu* tæ* •∫° J¡R¡≥ ? bu Ÿf N<wwCh~> Fæ*, Ju¡bÔ
t°aŸ ıæŸÙ |¨<dw b_wC Ÿu ffiu Fæ* $$24$$ f®Êfi, ˜Ù Ju¡ <J¡ŸÙ ˚°y tu* t°aŸ J¡∑ N<@J¡w° Fæ, <J¡ŸÙ ˚°y tu* ©¥fi N<@J¡ Fæ N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ F<ß>∫°≥ ≈®ªC≤t°`° tu* Fæ, ÎuŸu |¨<dw ≈°Ì°fiů* Ÿu ŸJ¡° <fit°Õd F…N° Fæ, bF ˚Ù <ª≤ J¡°ÔwJ¡ ≤Fu Ÿů f°w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC Sůnu FÙ <Ìfiů* tu* bF ıÙdÕ-„ÙdÕ Fů ı°wÙ Fæ $ ≈¥≠∫b≤,

<ı∏Fu* NÌq≤Ì„ÙÕ ≈C”Tů* fiu fnu Ô°n-›∫°≤ Ÿu ≈°Ô°-≈ůŸ° bu <≈®∫wt°Î≥ Ÿt∫ ≈°J¡≤ ÿt„°fi tu* <~>∏fi-

<˚∏fi FůJ¡≤ ŸůwÙ Fæ*, NS°Õwg J¡FÙ* fiJ¡° <Ÿ≤ ≈n° Fæ, wů J¡FÙ* F°S ≈nu Fæ*, J¡FÙ* ≈æ≤ ≈nu Fæ* N°æ≤ J¡FÙ*

ÌqŸ≤u Nay $$25,26$$ f®Êfig, <≈®∫° Ju¡ <ıŸ tC© tu* <≈®∫wt ≈<w fiu fnu ≈®ut Ÿu J¡≈¥≤, J¡_w¥≤Ù, yů≤ůªfi, Ju¡Ÿ≤, ª∏Ìfi N°<Ì Ÿu ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ <wÔJ¡ N°<Ì ffi°∫u Su, bFÙ tC© Sůnu <Ìfiů* tu* <fiıÕfi bfi tu*

Ÿ¥©w° Fæ $$27$$ fiJu¡ <Ÿ≤ Ju¡ f°Ô ≤°© Ÿu |¥Ÿ≤ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ÿt„°fi Ju¡ b¨sů* tu* ª≥b≤ ıæŸu t°Ô¥t

≈nwu Fæ* N°æ≤ fiJ¡∑ t°aŸ N°æ≤ ≤•w Ÿu „¥∏∫ Ÿku¡Ì F<ß>∫°≥ ≈¨<SbÙ tu* w°≤ů* Ju¡ Ÿt°fi ªtªt°wÙ t°Ô¥t FůwÙ Fæ $$28$$ fiJu¡ „≤Ù≤ Ju¡ ≤•w J¡ů @¥<Ô ŸC©°wÙ Fæ N°æ≤ t°aŸ°F°≤Ù ıÙb ˚Ù HC^±> Ju¡ HC^±> fi≈≤

¸¥>¸>wu Fæ*, fiJu¡ ª°t J¡ů <Ÿ∫°≤ fiůª-fiůªJ¡≤ ©°wu Fæ* N°æ≤ fiJ¡° ≈®°db°∫C N°J¡°„ tu* ªÔ° ı°w°

Fæ $$29$$ Fu ŸaŸ°≤<_Sw Ôůyů*, ˜Ù Ju¡ Nayů* J¡° Sůnu FÙ J¡°Ô tu* Fůfiub°Ô° ∫F ≈¿≤d°t tæ*fiu N°≈

Ôůyů* Ÿu J¡F°, Ÿtu* N°≈ Ôůy •∫ů* tůF J¡≤ ≤Fu Fæ* ? ÎuŸu fi°„b°fig ˜Ù Ju¡ „≤Ù≤ J¡∑ ŸC∏Ì≤w° N°æ≤

ŸÃ∫w° J¡° ˚®t <fit¥ÕÔ Fæ $$30$$ ˜Ù •∫° Fæ ? ≈°aª ˚¥wů* Ju¡ ŸtCÌ°∫ Ÿu ffi° F…N° Nayů* J¡° Ÿay™>fi FÙ

˜Ù Fæ $ w<fiJ¡ ˚Ù <bbuJ¡-fC<]b°Ô° ≈C”T ≤°y J¡° b„bwÙÕ FůJ¡≤ Ÿ ≈≤ Jæ¡Ÿu N°Ÿ•w Fů ŸJ¡w° Fæ, NS°Õwg ıů NI°fiÙ Fæ, bu ˚Ôu FÙ Ÿu Ÿwg ∫° ≈°Ìu∫ ŸtHu* ≈≤ I°fiÙ ŸJ¡ů Jæ¡Ÿu ≈°Ìu∫

ŸtHuy° ? $$31$$ ıæŸu „°©°-≈®„°©° Ÿu ı<¸>Ô fF…w Ÿu J¡n…bu (J¡hªu) N°æ≤ ©\>u (Ÿ¥©u) k¡Ôů* Ÿu ÔÌÙ F…oÕ ŸCw°Ô° Ôw° (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ ıayÔÙ Ôw°) fnÙ «≥¡ª°oÕ wJ¡ kæ¡ÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ tfiC‹∫ů* J¡∑

ŸyÕ - 22]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

6 5

J¡°∏w°fiCŸ°¿≤dÙ (˜Ù Ju¡ J¡°≤d Fůfiub°ÔÙ) <ª∏w° NfiuJ¡ ©\>u (JC¡~> ŸC© Ÿu <t<Zw Îu<FJ¡ Ì…#©) k¡Ôů* Ÿu ≈¥dÕ FůwÙ F…oÕ fF…w fnu <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $ ıæŸu N≈fiu ∫¥S Ÿu <f~C>n° F…N° F°SÙ tůF

J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ (<J*¡J¡wÕ∆∫ <bt¥» Fů ı°w° Fæ), bæŸu FÙ •w <ª∏w° Ÿu ∆∫°JC¡Ô NwÎb ÃJ¡¸>

@fi°<˚Ô°T° Ÿu N∏| J¡F°≥ ı°«≥¡, J¡F°≥ |fi <tÔuy°, ∫ů* <ª∏w°y®_w FůJ¡≤ tfiC‹∫ NÃ∫∏w tůF J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ $ ıæŸu F<SfiÙ J¡ů ª°Ffiub°Ô° (F¿_wfiÙ ≈≤ N°Ÿ•w) F°SÙ <b∏º∫°ªÔ Ju¡ y±>gi>u tu*

(F°<S∫ů* J¡ů ≈J¡nfiu Ju¡ <ÔÎ ffi°∫u y∫u y±>gi>u tu*) f°≥@° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ˜ÙÔ‡≈¸> ≈C”T b@, f∏@fiR¡≈
fnÙ „ůªfiÙ∫ Nb_S° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$32-34$$ <ıŸJ¡∑ ˜Ù Fæ, ŸJ¡ů ˚ůy J¡∑ oh~>° FůwÙ Fæ,

<ıŸJ¡∑ ˜Ù fiFÙ* Fæ, Ÿu ˚ůy J¡∑ Ÿa˚°bfi° FÙ J¡F°≥ Fæ, ˜Ù J¡° ∫<Ì Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° wů ıywg J¡° Ã∫°y J¡≤ <Ì∫°, ıywg J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ ŸC©Ù Fůbu $$35$$ f®Êfig, N°≈°ww# (<bª°≤ Ju¡ <ffi°) ˚Ôu ≈®wÙw Fůfiub°Ôu, ˚≥b≤u Ju¡ ≈*©ů* J¡∑ ın Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ N°æ≤ <ıfiŸu tC•w Fůfi° fn° J¡<™>fi Fæ, ÎuŸu ˚ůyů* J¡∑, ı∏t, t≤d fC»°≈° N°<Ì Ju¡ ˚∫Ÿu, tCHu w<fiJ¡ ˚Ù oh~>° fiFÙ* Fæ; tæ* ofiŸu <b≤w Fůw° Fq≥ N°æ≤ ÎuŸ°

≈®∫Ãfi J¡”≥y° <ıŸŸu <J¡ tCHu ≈≤t ≈Ì ≈®°›w Fů ı°∫ $$36$$
o•J¡∑Ÿb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
f°oÕŸb°≥ ŸyÕ

„ůJ¡, tůF, o‹¸><b∫ůy J¡° Ì…#©, ≤ůy N°<Ì Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ wS° <ª∏w° N°æ≤

<w≤_J¡°≤ Ju¡ |≤ b¨]°b_S° J¡∑ <fi∏Ì° $

∫Cb°b_S° tu* J¡°t N°<Ì ÌůT fnu ≈®fÔ ≤Fwu Fæ*, oŸ<ÔÎ ∫CbJ¡ J¡ů ˚Ôu FÙ ŸC© fi Fů, <J¡∏wC
b¨]°b_S° tu* J¡°t N°<Ì ÌůTů* Ju¡ „°∏w Fů ı°fiu≈≤ Îba <bfiÙw ≈C`, ≈°æ` N°<Ì π°≤° |≤ tu* Ÿub° Fůfiu ≈≤
b¨] J¡ů N<w N°fi∏Ì Fůw° Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤ b¨]°b_S° tu* Nfi∏w Ì…#©ů* J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi J¡≤fiu J¡∑
oh~>° Ÿu ≈FÔu "N≈fiu fhªů* J¡° fi°„ J¡≤fiub°Ôu Ÿ°≥≈ů* J¡ů ÌqŸ≤u Ju¡ fhªů* ≈≤ Ì∫° Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ' oŸ

∏∫°∫ Ÿu b¨]°b_S° N<w J¡™>ů≤ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $

©uÔ-J¥¡Ì J¡°æw¥FÔ N°<Ì J¡∑ N<˚Ô°T° Ju¡ ≈¥dÕ fi Fůfiu ≈≤ FÙ ∫Cb°b_S° N°J¡≤ ıfÌÕ_wÙ
f°v∫°b_S° J¡ů <fiyÔ ı°wÙ Fæ, wÌ…≈≤°∏w ˜ÙŸa˚ůy N°<Ì J¡∑ oh~>° J¡∑ ≈¥<wÕ fi Fůfiu ≈≤ FÙ
b¨]°b_S° N°J¡≤ ∫Cb°b_S° J¡ů _b°F° J¡≤ ÌuwÙ Fæ Nw# ofi Ìůfiů* J¡∑ (∫Cb°b_S° N°æ≤ b¨]°b_S°

J¡∑) ≈≤_≈≤ J¡™>ů≤w° J¡ů Ìu<©∫u NS°Õwg ŸÙ „≤Ù≤ tu* Fůfiub°ÔÙ f°v∫°b_S° J¡ů ∫°æbfi <fiyÔ y∫°

NwÎb ∫°æbfi J¡™>ů≤w≤ F…N°, •w J¡™>ů≤w≤ ∫°æbfi J¡ů <fiyÔfiub°ÔÙ b¨]°b_S° J¡™>ů≤wt fi FůyÙ, wů •∫° FůyÙ ? $$1$$

≈°t≤ Ôůyů* Ju¡ ≈≤t ≈®ut≈°` <bT∫ŸC© Ju¡ y¨F˚¥w „≤Ù≤ J¡ů FÙ ıů b¨]°b_S° fi‹¸>-˚®‹¸> J¡≤ ÌuwÙ

Fæ, Ÿtu* ŸC© J¡∑ N°„° J¡F°≥ ?

ıæŸu wCT°≤R¡≈Ù bı® J¡tÔů* J¡ů fi‹¸>-˚®‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ, ıæŸu N°≥@Ù „≤ÌM¡wC J¡∑ NůŸ J¡ů (≈Wů*

Ju¡ <Ÿ≤u ≈≤ Ô¸>J¡ ≤Fu ıÔJ¡d J¡ů) fi‹¸> J¡≤ ÌuwÙ Fæ N°æ≤ ıæŸu fiÌÙ w¸> Ju¡ b¨s J¡ů ©°n ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ b¨]°b_S° „≤Ù≤ J¡ů fi‹¸> J¡≤ ±>°ÔwÙ Fæ $$2$$ ∫<Ì <bT J¡° ~>ů¸>°-Ÿ° Ç>J¡n° ©° <Ô∫° ı°∫, wů bF

6 6

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d
ıæŸu SůnÙ Ìu≤ tu* ÌuF J¡ů JC¡R¡≈ J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ Nay-≈®Ã∫ay J¡ů <„<SÔ J¡≤fiub°ÔÙ Îba b¨]Ju¡Ÿu _bR¡≈b°ÔÙ b¨]°b_S° ÌuF J¡ů „Ù|® (N°wu FÙ) JC¡R¡≈ J¡≤ ÌuwÙ Fæ $ ∫<Ì b¨]°b_S° _b∫a b¨]R¡≈ fi FůwÙ wů N∏∫ů* J¡ů b¨]R¡≈ Jæ¡Ÿu J¡≤wÙ, ÎuŸu wJÕ¡ J¡≤Ju¡ ÔůJ¡ tu* ı≤™>R¡<≈dÙ J¡F° Fæ $$3$$ <ıfiJu¡ Ÿf Nay <„<SÔ N°æ≤ <~>∏fi-<˚∏fi Fů y∫u Fæ*, N°æ≤ b¨]°b_S° Ÿu „≤Ù≤ ııÕ¿≤w Fů y∫° Fæ, ÎuŸu Ÿ˚Ù ≈C”Tů*

J¡ů <˜∫°≥ «≥¡¸> Ju¡ Ÿt°fi ŸtHwÙ Fæ $$4$$ Nfi°∫°Ÿ ÌÙfiw° J¡ů ≈®°›w J¡≤°fiub°ÔÙ b¨]°b_S° ıf tfiC‹∫ J¡ů ≈J¡nwÙ Fæ wf Ÿ°æw Ÿu <w≤_J¨¡w (<≈¸>Ù yoÕ) ˜Ù Ju¡ Ÿt°fi fC<] ˚°yJ¡≤ J¡FÙ* N∏∫` ªÔÙ
ı°wÙ Fæ $$5$$ fi°æJ¡≤-ª°J¡≤, ≈C`, <˜∫°≥, f∏@C-f°∏@b N°æ≤ Ÿyu-Ÿ‡f∏@Ù Ÿ˚Ù Ôůy b¨]°b_S° Ÿu J¡°≥≈ ≤Fu tfiC‹∫ J¡° |¨<dw ∏tW ≈C”T J¡∑ fi°o˘ ≈F°Ÿ J¡≤wu Fæ* $$6$$ ıæŸu yÙ@ k¡Ô∫C•w „°©° N°æ≤

¸>F<fi∫ů* Ju¡ kæ¡Ô°b Ju¡ J¡°≤d N∏∫ ≈<s∫ů* Ju¡ N°J®¡td Ÿu ≤<Fw N<w ∏fiw ≈C≤°fiu b¨s≈≤ N°w° Fæ, bæŸu FÙ JC¡R¡≈, b¨], yCd N°æ≤ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu „¥∏∫ NwÎb ÌÙfi b¨] ≈C”T tu* fnÙ N<˚Ô°T° N°wÙ Fæ $$7$$

ÌÙfiw°R¡≈Ù ÌůT Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ, ⁄Ì∫ tu* Ÿ∏w°≈ ≈F…≥ª°fiub°ÔÙ N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ N°≈<W∫ů* J¡∑ ÎJ¡t°` ŸFª≤Ù
fnÙ ˚°≤Ù w¨‹d° b¨]°b_S° tu* f»wÙ ı°wÙ Fæ $$8$$ ©uÌ Fæ, ≈≤ÔůJ¡ tu* tæ* •∫° J¡R¡≥y°, oŸ ≈®J¡°≤ J¡°

N<w˚ÙTd ˚∫, <ıŸJ¡° J¡ůoÕ ≈®wÙJ¡°≤ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, b¨]°b_S° tu* f»w° ı°w° Fæ $$9$$ Fu tFTuÕ, tæ*

J¡°æfi Fq≥, fn° Ì…#©Ù-ÌÙfi Fq≥, tæ* •∫° J¡R¡≥, Jæ¡Ÿu J¡R¡≥, Nh~>° ªC≈ª°≈ t°æfi FÙ ≤Fq≥, ÎuŸÙ ÌÙfiw° b¨]°b_S°
tu* ≈®°›w FůwÙ Fæ NS°Õwg b¨]°b_S° tu* tæ* Ì…#©Ù Fq≥, tæ* NJ¡tÕ^∫ Fq≥, tæ* <fiw°∏w Fu∫ N°æ≤ wCh~> Fq≥, tæ* •∫°

J¡R¡≥, tCH tu* Ÿ°tØ∫Õ FÙ •∫° Fæ, <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ tæ* N≈fi° ıÙbfi<fib°ÕF J¡R¡≥, tu≤° fůÔfiu Ÿu •∫° ≈®∫ůıfi Fæ, Nh~>°, tæ* tůfi FÙ ≤Fw° Fq≥, oÃ∫°<Ì ≈®J¡°≤ J¡∑ ÌÙfiw° <Ìw FůwÙ Fæ $$10$$ b¨]°b_S° tu*, N≈fiu N°ÃtÙ∫ ıfiů* Ÿu tCHu <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ J¡f JC¡~> _b°<Ì‹¸> ˚ůıfi ≈®°›w Fůy°, ÎuŸÙ <ª∏w°R¡≈Ù ÌqŸ≤Ù ı≤°

ŸÌ° <ªW J¡ů ıÔ°wÙ ≤FwÙ Fæ $$11$$ b¨]°b_S° tu* ˚ůıfi J¡∑ „<•w Fůfiu ≈≤ ≈ª°fiu J¡∑ N„<•w,

≈ª°fiu J¡∑ „<•w Fůfiu ≈≤ ˚ůıfi J¡∑ N„<•w oÃ∫°<Ì „<•w °Ÿ Ÿu ˚ůy J¡∑ oh~>° wů fnÙ ≈®fÔ Fů

™>wÙ Fæ, ≈≤ ≈˚ůy fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° N°æ≤ ⁄Ì∫ ŸÌ° ıÔw° ≤Fw° Fæ $$12$$ tC<fib≤, ıf

<b<b@ Ì…#©ů* Ÿu „≤Ù≤ J¡° N≈J¡°≤ J¡≤fiub°ÔÙ, ≤ůyR¡≈Ù Ÿ°≥≈ů* Ÿu ∆∫°›w b¨]°b_S°R¡≈Ù ıÙdÕ fyCÔÙ

„≤Ù≤R¡≈Ù b¨s J¡∑ ªů¸>Ù ≈≤ fæ™>J¡≤ f°ŸwÙ Fæ, ŸÙ Ÿt∫ <fi<fn t¥h~>°ÕR¡≈Ù N∏@J¡°≤ J¡ů ª°Ffiub°Ô°
t¨Ã∫CR¡≈Ù vÔ¥ H¸>≈¸> J¡F°≥ Ÿu N°∫° F…N° FÙ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $$13,14$$ ıæŸu Ÿ°∫aJ¡°Ô J¡∑ Ÿ∏º∫° Ju¡

Ã≈∏fi Fůfiu ≈≤ N∏@J¡°≤ ŸJu¡ ≈Ù~>u Ì°ænw° Fæ NS°Õwg Ÿ°∫aJ¡°Ô Fůfiu Ju¡ f°Ì N∏@J¡°≤ o@≤-@≤

∆∫°›w Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ „≤Ù≤ tu* b¨]°b_S° J¡ů Ìu©J¡≤ FÙ J¡°Ô Ôufiu Ju¡ <ÔÎ ŸtÙ≈ tu* Ì°æn J¡≤

N°w° Fæ $$15$$ tC<fiZu‹™> b¨]°b_S° Ÿu J¡≈°Ÿ J¡∑ fi°o˘ k¥¡Ôu F…N° (Ÿku¡Ì Ju¡„ N°æ≤ t¥≥~>-Ì°»Ù Ÿu

∫C•w) ÌuFR¡≈Ù b¨s J¡ů Ìq≤ Ÿu FÙ Ìu©J¡≤ J¡°ÔR¡≈Ù f∏Ì≤ fnu buy Ÿu ŸJ¡∑ N°æ≤ Ì°ænw° Fæ NS°Õwg ıæŸu k¥¡Ôů* Ÿu ∫C•w b¨s J¡ů Ìq≤ Ÿu FÙ Ìu©J¡≤ f∏Ì≤ ŸJ¡∑ N°æ≤ Ì°ænw° Fæ, bæŸu FÙ b¨]°b_S° Ÿu Ÿku¡Ì F…Î

„≤Ù≤ J¡∑ Nů≤ J¡°Ô Ì°ænw° Fæ $$16$$ <fiıÕfi fiy≤ J¡∑ ∫S° J¡Ì°<ªwg JC¡~> „ů˚° Fů ˚Ù ŸJ¡wÙ Fæ,

<ıŸJ¡∑ ŸfJ¡∑ Ÿf Ôw°Î≥ J¡¸> ªCJ¡∑ Fæ, bF b¨s ˚Ù JC¡~> „ů<˚w Fů ŸJ¡w° Fæ, Nfi°b¨<‹¸> Ÿu ≈Ù<nw Ìu„ J¡∑ ˚Ù JC¡~> fi JC¡~> „ů˚° Fů ŸJ¡wÙ Fæ, ty≤ b¨]°b_S° Ÿu ııÕ¿≤w „≤Ù≤ J¡∑ JC¡~> ˚Ù „ů˚° fiFÙ*

Fæ, NS°Õwg bF ofi Ÿf Ì¨‹¸>°∏wů* Ÿu f»J¡≤ N˚B Fæ $$17$$ ıæŸu „ÆÌ J¡≤fiub°ÔÙ y¨@®Ù (yÙ@ J¡∑ ˜Ù)

ŸyÕ - 22]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

6 7

<fiyÔfiu Ju¡ FÙ <ÔÎ „Ù|® t°aŸ Ju¡ Ç>J¡nu J¡ů ≈J¡n ÔuwÙ Fæ, bæŸu FÙ ©°≥ŸÙR¡≈ „ÆÌ J¡≤fiub°ÔÙ b¨]°b_S°
tfiC‹∫ J¡ů <fiyÔfiu Ju¡ <ÔÎ FÙ buy Ÿu ≈J¡n ÔuwÙ Fæ $$18$$ ıæŸu f°<ÔJ¡° ÃŸCJ¡w° Ju¡ Ÿ°S Ìu©J¡≤

N°æ≤ <Ÿ≤ ≈J¡nJ¡≤ J¡tÔ Ju¡ k¥¡Ô J¡ů wůn ÔuwÙ Fæ, bæŸu FÙ b¨]°b_S° ˚Ù fnÙ ÃŸCJ¡w° Ju¡ Ÿ°S

Ìu©J¡≤ N°æ≤ <Ÿ≤ ≈J¡nJ¡≤ ÌuF J¡ů J¡°¸> ÌuwÙ Fæ, fi‹¸>J¡≤ ÌuwÙ Fæ $$19$$ ıæŸu @¥<Ô Ju¡ J¡dů* Ÿu J¡™>ů≤

N°æ≤ ŸÙ-ŸÙ J¡°≤ J¡≤°fiub°ÔÙ (ŸÙ-ŸÙ „ÆÌ J¡≤°fiub°ÔÙ) <„<„≤ M¡wC Ju¡ wuı b°∫C b¨s Ju¡ ≈Wů* J¡ů

@¥<Ô Ÿu ºb_w J¡≤ <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤ ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ „≤Ù≤ tu* J¡‡≈ J¡≤°fiub°ÔÙ R¡ŸÙŸu J¡™>ů≤ ∫F
b¨]°b_S° „≤Ù≤ J¡ů fi‹¸> J¡≤ ÌuwÙ Fæ $$20$$ b¨]°b_S° Ÿu wFŸ-fiFŸ N°æ≤ ııÕ¿≤w „≤Ù≤ wCT°≤

(<Ft) Ju¡ J¡dů* Ÿu ∆∫°›w NwÎb ‡Ô°fi (tC≤H°∫u F…Î) J¡tÔ J¡∑ Ÿt°fiw° J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ NS°Õwg ıæŸu <Ft Ÿt¥F Ÿu N°J®¡°∏w J¡tÔ tC≤H° ı°w° Fæ bæŸu FÙ b¨]°b_S° Ÿu N°J®¡°∏w „≤Ù≤ ˚Ù ıÙdÕ-„ÙdÕ

Fů ı°w° Fæ $$21$$ ∫F b¨]°b_S°R¡<≈dÙ ª°≥ÌfiÙ ¿Ÿ≤R¡≈Ù ≈bÕw Ju¡ <„≤ Ÿu <Ìw Fůwu FÙ b°w≤ůy N°æ≤

©°≥ŸÙ≤ůyR¡≈Ù JC¡tC<ÌfiÙ J¡ů fnu ≈®∫Ãfi Ÿu <bJ¡<Ÿw J¡≤wÙ Fæ NS°Õwg ıæŸu Ì∫°ªÔ Ÿu <Ìw Fůwu FÙ

ª°≥ÌfiÙ ∫Ãfi≈¥bÕJ¡ JC¡tC<ÌfiÙ J¡ů <bJ¡<Ÿw J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ ≈®St <Ÿ≤ tu* N°<b˚¥Õw F…oÕ b¨]°b_S° b°w≤ůy N°æ≤ ©°≥ŸÙ J¡ů ©¥f f»° ÌuwÙ Fæ* $$22$$ ˚ybfig, J¡°ÔR¡≈Ù _b°tÙ b¨]°b_S°R¡≈Ù Ôbd°<Ì ª¥dÕ Ÿu

@¥Ÿ≤ ≈C”Tů* Ju¡ <Ÿ≤R¡≈Ù J¥¡‹t°^±> (J¡ůFn°) J¡ů ≈J¡° F…N° ı°fiJ¡≤ ©° ı°w° Fæ NS°Õwg ıæŸu _b°tÙ

(<J¡Ÿ°fi ∫° N∏∫ J¡ůoÕ y¨F_S, •∫ů*<J¡ bFÙ ŸJ¡ů ≈æÌ° J¡≤w° Fæ, Nw# bF _b°tÙ Fæ) s°≤ ª¥dÕ Ÿu

@¥Ÿ≤ J¡ůFnu J¡ů ≈J¡° F…N° ı°fiJ¡≤ ©° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ J¡°Ô ˚Ù tfiC‹∫ů* Ju¡ <Ÿ≤ J¡ů b¨]°b_S° Ÿu Ÿku¡Ì F…N° Ìu©J¡≤ ©° ı°w° Fæ $$23$$ N°∫CR¡≈Ù ≈®b°F Ju¡ „Ù|® ªÔfiu≈≤ b¨]°b_S°R¡≈Ù yay° Ôy°w°≤

≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ oŸ „≤Ù≤R¡≈Ù w¸>b¨s J¡∑ ınů* J¡ů J¡°¸> ±>°ÔwÙ Fæ, NS°Õwg ıæŸu ≈®b°F wuı Fůfiu ≈≤ yay°
wÙ≤¿_Sw b¨s J¡∑ ınů* J¡ů J¡°¸>J¡≤ Ÿu <y≤° ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ N°∫C Ju¡ ≈¥dÕ Fůfiu ≈≤ b¨]°b_S° Ôy°w°≤

„≤Ù≤ J¡∑ ınů* („≤Ù≤ Ju¡ N°@°≤ fÔ N°<Ì) J¡ů J¡°¸>J¡≤ Ÿu <y≤° ÌuwÙ Fæ $$24$$ ≈FÔu b¨]°b_S°R¡≈Ù

<fvÔÙ ∫°æbfiR¡≈Ù ª¥Fu J¡ů ©°wÙ Fæ, <k¡≤ ]w FůJ¡≤ Ÿu „≤Ù≤ J¡° t°aŸ ©°fiu J¡∑ oh~>° Fů ı°wÙ Fæ, wf wů ŸJ¡∑ œ^±>w° J¡° <™>J¡°fi° fiFÙ* ≤Fw° $$25$$ oŸ ŸaŸ°≤ tu* ÎuŸÙ NtayÔJ¡°¿≤dÙ J¡ůoÕ fiFÙ*

Fæ, ıæŸu <J¡ ≤ůÌfi J¡≤fiub°ÔÙ („ÆÌ J¡≤fiub°ÔÙ) ÌuFR¡≈Ù ıayÔ J¡∑ <Ÿ∫°¿≤fi ∫F b¨]°b_S° Fæ NS°Õwg ıæŸ° ıayÔ J¡∑ <Ÿ∫°¿≤fi Ju¡ b°ŸfiuŸu NtayÔ Fůw° Fæ bæŸ° <J¡ŸÙŸu fiFÙ* Fůw° $ ∫F b¨]°b_S° ˚Ù ™>ÙJ¡

<Ÿ∫°¿≤fi Ju¡ Ÿt°fi Fæ, ∫F ˚Ù ≤ůÌfi J¡≤fiub°ÔÙ Fæ N°æ≤ ŸfŸu f»J¡≤ Ì…#©Ì°<∫fiÙ Fæ $$26$$ ©°≥ŸÙ N°æ≤

Ÿ°≥Ÿ Ju¡ Ÿ°≥∫-Ÿ°≥∫ „ÆÌ Ÿu ∫C•w Ì…#©R¡≈Ù @C≥N° N°æ≤ J¡°¿Ô© Ÿu ≈¥dÕ ∫F b¨]°b_S°R¡≈Ù ≠b°Ô°
ıÔwÙ Fæ, <ıŸfiu oŸ ÌuF J¡ů ıÔ° FÙ ±>°Ô° NS°Õwg yÙÔÙ ÔJ¡<n∫ů* Ju¡ ıÔfiu ≈≤ ≠b°Ô° ŸÙ*-ŸÙ* „ÆÌ

J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ Ÿtu* @C≥N° N°æ≤ J¡°¿Ô© ˚Ù ≤FwÙ Fæ, NwÎb ıæŸu ŸÙ*-ŸÙ* „ÆÌ Ÿu ∫C•w N°æ≤ @¥tt∫

N°æ≤ J¡°¿Ô©≈¥dÕ ≠b°Ô° J¡°‹™> J¡ů ıÔ° ÌuwÙ Fæ bæŸu FÙ J¡°Ÿ ÿb°Ÿ J¡∑ Ÿ°≥∫-Ÿ°≥∫ Ÿu ∫C•w N°æ≤

Ì…#©t∫ ∫F (") b¨]°b_S° ˚Ù ÌuF J¡ů ıÔ° ÌuwÙ Fæ $$27$$ ıæŸu Ÿku¡Ì ≈Wů*b°ÔÙ N°æ≤ k¥¡Ôů* Ÿu ÔÌÙ

" b¨]°b_S° tu* fiùů* J¡∑ ≠∫ů<w Ju¡ JC¡~> J¡t sÙd Fůfiu ≈≤ @¥tt∫ ≈®J¡°„ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ N°æ≤
fF…w N<@J¡ sÙd Fůfiu ≈≤ N∏@J¡°≤ Fů ı°w° Fæ, Nw# @¥tt∫ N°æ≤ N∏@J¡°≤t∫ <b„uTd ˚Ù ı≤° tu*

Ôy ŸJ¡wu Fæ* $

6 8

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

FCoÕ ~>ů¸>Ù Ôw°, k¥¡Ôů* Ju¡ fůH J¡ů fi ŸF ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d, ¸>u»Ù Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿku¡Ì Ÿ‡≈¥dÕ Nayů*

Ÿu ∫C•w tfiC‹∫ů* J¡° ~>ů¸>°-Ÿ° „≤Ù≤ b¨]°b_S° Ÿu ¸>u»° Fů ı°w° Fæ $$28$$ b¨]°b_S°R¡≈Ù J¡≈¥≤ Ÿu Ÿku¡Ì ÌuFR¡≈Ù Ju¡Ôu Ju¡ ≈un J¡ů J¡°ÔR¡≈Ù F°SÙ <fi#Ÿ∏ÌuF ÎJ¡ sd tu* ©°n J¡≤ ku*¡J¡ Ìuw° Fæ NS°Õwg ıæŸu J¡≈¥≤ Ÿu Ÿku¡Ì Ju¡Ôu Ju¡ ≈un J¡ů F°SÙ Nfi°∫°Ÿ ©°nJ¡≤ ku¡J¡ Ìuw° Fæ bæŸu FÙ t¨Ã∫C ˚Ù b¨]°b_S°

Ÿu Ÿku¡Ì ÌuF J¡ů <fi#Ÿ∏ÌuF sd˚≤ tu* ©°nJ¡≤ ku*¡J¡ ÌuwÙ Fæ $$29$$ ≈Ù~>u Ÿu N°fiub°Ôu t¨Ã∫CR¡≈Ù ≤°ı°

J¡∑ b¨]°b_S°R¡≈Ù Ÿku¡Ì ª≥b≤ů Ÿu ∫C•w <ª∏w°-∆∫°<@R¡≈Ù N≈fiÙ <fiıÙ Ÿufi° ≈FÔu <fiJ¡ÔwÙ Fæ $

NS°Õwg ıæŸu J¡ůoÕ ≤°ı° ıf J¡FÙ* ı°w° Fæ, wf ª≥b≤ Ÿu ∫C•w ŸJ¡∑ Ÿufi° ≈FÔu <fiJ¡ÔwÙ Fæ bæŸu FÙ

∫F°≥ ˚Ù ŸtHfi° ª°<FÎ $$30$$ tC<fib≤, fnu @æ∫Õ Ÿu Ì…yÕt ≈F°nů* J¡∑ yCk¡°Nů* tu* fæ™>u F…Î <ıfi Ôůyů* J¡ů

≤d tu* „`C fiFÙ* F≤° ŸJu¡, ∏Fu* ˚Ù b¨]°b_S°R¡≈Ù b¨] ≤°sŸÙ fiu „Ù|® F≤° <Ì∫°, ∫F N°ÿª∫Õ

Ìu<©∫u $$31$$ b¨]°b_S°R¡≈Ù <Ft Ÿu ŸaJC¡<ªw (ª°≤ů* N°æ≤ <Ft Ÿu ≈¥dÕ Fů ı°fiu Ju¡ J¡°≤d J¡t NbJ¡°„b°Ôu) „≤Ù≤R¡≈Ù y¨F Ju¡ tº∫ tu* o¿∏B∫R¡≈Ù fhªu w<fiJ¡ ˚Ù <FÔfiu-±C>Ôfiu J¡ů ŸtSÕ fiFÙ* Fů ŸJ¡wu NS°Õwg ıæŸu <Ft Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ |≤ Ju¡ N∏Ì≤ f°ÔJ¡ o@≤-@≤ ªÔ-<k¡≤ fiFÙ* ŸJ¡wu, bæŸu FÙ
b¨]°b_S° Ÿu ≈¥dÕ „≤Ù≤ tu* o¿∏B∫°≥ N≈fi° JC¡~> ˚Ù ∆∫°≈°≤ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ $$32$$ Ô°™>ÙR¡≈Ù wÙŸ≤u

≈æ≤Ÿu ∫C•w, f°≤f°≤ Ôn©n° ≤FÙ wS° ©°≥ŸÙ N°æ≤ N@ůb°∫CR¡≈Ù tC≤ıŸu (≈©°bı Ÿu) ∫C•w b¨]°b_S°R¡≈Ù ˜Ù fi°ª J¡≤ ≤FÙ Fæ $$33$$ y∏@ NS°Õwg ≤°yπuT N°<Ì Ÿu <ªW J¡ů (ÌqŸ≤u ≈s tu*

Ÿ˚°J¡ů) b°<Ÿw J¡≤fiub°Ô° <bT∫˚ůy (N°æ≤ J¡_w¥≤Ù N°<Ì ŸCy¿∏@w ≈Ì°SÕ) oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ≤°ı° Ju¡

∆∫bF°≤ Ÿu Ÿ‡f∏@ ≤©fiub°ÔÙ N°æ≤ <bT∫˚ůy J¡∑ JC¡¸>Ù N°Z∫ ÌuFR¡≈Ù ∫<‹¸> Ju¡ <Ÿ≤ ≈≤ fæ™>Ù F…oÕ
b¨]°b_S° fi°tJ¡ ª≥b≤„ů˚° <b≤°ıt°fi Fæ NS°Õwg ıæŸu ≤°ı° Ju¡ ∆∫bF°≤ Ÿu Ÿ‡f∏@ ≤©fiub°ÔÙ N°æ≤

J¡_w¥≤Ù N°<Ì ŸCy¿∏@ ≈Ì°Sů˘ J¡ů ≤©fiu J¡∑ ∫<‹¸> Ju¡ «¡≈≤ ¿_Sw ªt≤ZÙ N≈fiu NfiC≈t Ÿ°æ∏Ì∫Õ, ŸCy¿∏@w N°æ≤ t∏Ì t∏Ì b°∫C Ju¡ ≈®Ÿ°≤Ÿu „ů<˚w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ <bT∫ ˚ůy J¡∑ N°Z∫˚¥w oŸ ÌuF tu*

<Ÿ≤ ≈≤ fæ™>Ù F…oÕ b¨]°b_S° ˚Ù „ů<˚w FůwÙ Fæ $$34$$ tCfiÙÿb≤, b¨]°b_S°R¡≈Ù ª∏BůÌ∫ Ÿu „C˚®

(Ÿku¡Ì N°æ≤ ≈®J¡°„t∫) „≤Ù≤R¡≈Ù fiy≤ tu* ¿_Sw ıÙ<bw°„°R¡≈ w°Ô°f tu* t¨Ã∫CR¡≈Ù JC¡tC<ÌfiÙ sd˚≤
tu* <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ NS°Õwg ıæŸu ª∏Bt° Ju¡ <Ìw Fůfiu Ÿu ≈®J¡°„t∫ fiy≤ tu* <_Sw w°Ô°f tu*

JC¡tC<ÌfiÙ „Ù|® <bJ¡<Ÿw Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ b¨]°b_S° Ÿu Ÿku¡Ì F…Î „≤Ù≤ tu* <_Sw ıÙ<bw°„° tu*

„Ù|® t¨Ã∫C J¡° N°<b˚°Õb Fů ı°w° Fæ $$35$$ b¨]°b_S°R¡≈Ù ª¥fiu Ju¡ Ôu≈ Ÿu (≈Cw°oÕ Ÿu) „C˚® „≤Ù≤R¡≈Ù

N∏w#≈C≤ Ju¡ (≤fib°Ÿ Ju¡) ˚Ùw≤ N„<•w (Ÿ°tØ∫Õ J¡° N˚°b), ≈Ùn° N°æ≤ N°≈<WR¡≈Ù t<FÔ°Î≥ fnu ªæfi Ÿu ≤FwÙ Fæ* $$36$$ <ıfi ı≤°∫Cı, N^±>ı, _buÌı N°æ≤ Ìg<˚≠ıR¡≈ ª°≤ ≈®J¡°≤ Ju¡ „≤Ù≤ů* tu*

≈FÔu b¨]°b_S° N°J®¡td J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ ŸJu¡ N°yu t¨Ã∫C Nbÿ∫ N°fiub°ÔÙ Fæ, ∏FÙ* „≤Ù≤ů* tu* Ÿu ÎJ¡
oŸ „≤Ù≤ tu* (fi „≤Ù≤ů* Ju¡ Ÿı°wÙ∫ oŸ „≤Ù≤ tu*) tCH Nw[bI J¡° •∫° <bÿb°Ÿ Fů ŸJ¡w° Fæ ?

≈FÔu b¨]°b_S° J¡° wÌ∏w≤ t¨Ã∫C J¡° y®°Ÿ Fůfiub°Ôu oŸ „≤Ù≤ tu* tu≤Ù w<fiJ¡ ˚Ù N°_S° fiFÙ* Fæ, ∫F

˚°b Fæ $$37$$ Fu w°w, ıů b¨]°b_S° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ ˚Ù ffi° ≤Fw° Fæ, Ÿ Ì…‹¸> ıÙbfi Ju¡ Ì…≤°y®F Ÿu (Ì…≤<˚Ô°T° Ÿu) •∫° ≈®∫ůıfi Fæ NS°Õwg JC¡~> ˚Ù fiFÙ*, bF ∆∫SÕ FÙ Fæ •∫ů*<J¡ b¨]°b_S° oŸ ≈¨<SbÙ tu*
tfiC‹∫ů* J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ ÎTd°Nů* J¡° <w≤_J¡°≤ J¡≤ ÌuwÙ Fæ $ NS°Õwg b¨]°b_S° Ju¡ N°fiu≈≤ J¡ůoÕ ˚Ù ≈C”T

ŸyÕ - 23]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

6 9

N≈fiÙ <J¡ŸÙ oh~>° J¡ů ≈¥dÕ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ Ì…#©≈®Ì Ì…‹¸> ıÙbfi J¡∑ Ì…≤°y®F≈¥bÕJ¡ oh~>°

J¡≤fi° <fi‹k¡Ô FÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$38$$
f°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
wuoÕŸb°≥ ŸyÕ

≈®°<d∫ů* Ju¡ ≈C^∫ N°æ≤ ≈°≈ Ju¡ fÔ Ÿu ÃJ¨¡‹¸> N≈fiÙ ªu‹¸>°Nů* π°≤° ≈®°<d∫ů* Ÿu J¡tÕ J¡≤° ≤Fu J¡°Ô J¡° bdÕfi $
oŸ ≈®J¡°≤ ˚ůÀ∫ ZÙ, ˚ůyw¨‹d° N°æ≤ ˚ůyJ¡°Ô Ju¡ f°v∫°b_S°, ∫Cb°b_S° N°æ≤ b¨]°b_S° Ju¡ ÌůTů*

J¡° <b_w°≤≈¥bÕJ¡ bdÕfi J¡≤ N°æ≤ ∫u N∏w tu* Ju¡bÔ NŸÙt Ì…#© Ju¡ FÙ J¡°≤d Fůwu Fæ*, ÎuŸ° ≈≈°Ìfi J¡≤

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu Îu<FJ¡ N°æ≤ ≈≤Ô°æ<J¡J¡ ≈Ì°SÕ N°æ≤ fiJu¡ k¡Ôů* tu* N≈fi° bæ≤°À∫ Ì„°Õ∫° $ Nf J¡°Ô N°<Ì

Ju¡ _b˚°b Ju¡ bdÕfi π°≤° <fiÃ∫ N°æ≤ N<fiÃ∫ ≈Ì°Sů˘ J¡° <bbuJ¡ Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, tu≤Ù ∫F ˚ůÀ∫ b_wC Fæ, tæ* oŸJ¡° ˚ůy J¡≤fiub°Ô° Fq≥, ∫u ˚ůy Ju¡

≈J¡≤d Fæ*, oŸ ≈J¡≤d Ÿu (Ÿ°@fi Ÿu) oŸ b_wC J¡ů F_wyw J¡≤ tæ* <ª≤J¡°Ô wJ¡ oŸJ¡° ˚ůy J¡R¡≥y°, tu≤° ∫F tfiů≤S N°ı ≈¥dÕ Fů y∫°, tCHu N°„° Fæ <J¡ oŸ ÌqŸ≤u tfiů≤S J¡ů ˚Ù tæ* „Ù|® ≈®°›w J¡≤ Ô¥≥y° oÃ∫°<Ì NŸa¶∫ t°fi<ŸJ¡ ŸaJ¡v≈<bJ¡v≈ů* π°≤° Nfi∏w ∆∫°bF°¿≤J¡ bªfiů* Ÿu ≈¥dÕ Îba wCh~>

„≤Ù≤ tu* N°ÃtfC<] J¡≤fiub°Ôu ∫° Nv≈ bæT<∫J¡ ŸC© tu* ≈C”T°SÕ-fC<] J¡≤fiub°Ôu t¥»ů* fiu „`C, <t`,

Ì°ŸÙfi N°<Ì ˚uÌů* Ÿu, Fu∫, ≈°Ìu∫ N°æ≤ ≈usdÙ∫ N°<Ì ˚uÌů* Ÿu N°æ≤ wÃ≈®∫C•w ≤°y-πuT°<Ì ˚uÌů* Ÿu ŸaŸ°≤R¡≈Ù <~>B tu* N∏∫S°y®FR¡≈Ù ˚®t J¡ů Ì…ÿh~>uΩ ffi° <Ì∫° Fæ $$1$$ ı°Ô Ju¡ Ÿt°fi Ìq≤ Ÿu FÙ

N°J¨¡‹¸> J¡≤ f°≥@fiub°Ôu <bT∫ů* wS° <≈*ınu Ju¡ Ÿt°fi ≈¿≤<h~>∏fi _S°fi tu* f°≥@fiub°Ôu ÌuF Ju¡ Ÿt¥FR¡≈
oŸ Nb_wC˚¥w ŸaŸ°≤ Ju¡ ≈®<w <bbu<J¡∫ů* J¡ů Jæ¡Ÿu N°Ì≤ Fů ŸJ¡w° Fæ ? Ì≈Õd tu* ≈®<w<f<‡fw k¡Ô J¡ů f°ÔJ¡ FÙ ©°fiu J¡∑ oh~>° J¡≤wu Fæ*, <bbuJ¡∑ fiFÙ* $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıæŸu Ì≈Õd tu* ≈®<w<f¿‡fw k¡Ô J¡ů

©°fiu J¡∑ oh~>° J¡≤fi° t¥©Õw° Fæ, bæŸu FÙ Nb_wC˚¥w oŸ ŸaŸ°≤ tu* N°_S° J¡≤fi° t¥©Õw° FÙ Fæ $$2$$ oŸ

≈®J¡°≤ Ju¡ Nb_wC˚¥w ŸaŸ°≤ tu* <ıfiJ¡ů sCB ŸC© J¡∑ N°„° FůwÙ Fæ, fiJ¡∑ Ÿ N°„° J¡ů J¡°Ô, ıæŸu w¨d Ju¡ <Ÿ≤u Ÿu JC¡Î≥ tu* Ô¸>J¡ ≤Fu tJ¡nÙ Ju¡ ı°Ôu J¡ů ª¥F° ≈¥dÕw∫° J¡°¸> Ìuw° Fæ bæŸu FÙ, <fi#„uTR¡≈ Ÿu J¡°¸> Ìuw° Fæ $$3$$ ıæŸu f±>b°<Àfi ª∏BůÌ∫ N°<Ì Ÿu tnu F…Î ŸtCB J¡ů fi‹¸> J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ oŸ

ŸaŸ°≤ tu* Ã≈∏fi F…oÕ ÎuŸÙ J¡ůoÕ ˚Ù b_wC fiFÙ* Fæ, <ıŸu ∫F ŸbÕ˚sÙ J¡°Ô fi fi‹¸> J¡≤w° Fů, NS°Õwg ıæŸu fnb°<Àfi ≈®<w<Ìfi ŸtCB J¡ů Ÿů©wÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F ŸbÕ˚sÙ J¡°Ô ˚Ù ≈®Ã∫uJ¡ b_wC J¡ů <fiyÔw°

Fæ $$4$$ ˚∫aJ¡≤ ”BR¡≈Ù J¡°Ô ŸbÕŸ°@°≤dR¡≈ Ÿu oŸ Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ ≈®≈aª J¡ů <fiyÔfiu Ju¡ <ÔÎ ŸÌ°

Ωw ≤Fw° Fæ $ NŸa¶∫ f®Ê°^±>ů* J¡ů N≈fiu Ì≤_S J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d Ÿb°ÕÃtw° J¡ů ≈®°›w F…N°, ∫F

J¡°Ô fÔ, fC<] N°æ≤ bæ˚b N°<Ì Ÿu tF°fig ˚¥wů* Ju¡ <ÔÎ ÎJ¡ sd˚≤ ˚Ù fiFÙ* ™>F≤w° NS°Õwg ŸfJ¡ů wC≤∏w fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ $$5,6$$ ∫Cy, bdÕ N°æ≤ J¡v≈ fi°tJ¡ <J®¡∫ů≈°<@J¡ (<J®¡∫° π°≤° ≈®°›w) R¡≈ů* Ÿu J¡°Ô Na„w# FÙ ≈®J¡¸> Fæ, ŸJ¡° b°_w<bJ¡ R¡≈ J¡ůoÕ fiFÙ* Ìu© ŸJ¡w° $ bF ŸaŸ°≤ J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ b_wCNů*

J¡ů N≈fiu b„ tu* J¡≤Ju¡ fæ™>° Fæ $$7$$ ıæŸu y”n Ÿ°≥≈ů* J¡ů <fiyÔ ı°w° Fæ, bæŸu FÙ J¡°Ô ˚Ù ıů NfiC≈t

7 0

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

R¡≈ Ÿu Ÿ‡≈∏fi Su, ıů ≈C^∫°Ãt° Su N°æ≤ ıů ŸCtu” ≈bÕw Ju¡ Ÿt°fi y°æ≤b°¿∏bw Su, ∏Fu* Fn≈ J¡≤ y∫° $

∫F J¡°Ô fn° <fiÌÕ∫, ≈ÃS≤ Ju¡ Ÿt°fi J¡™>ů≤, f°| N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi J®¥¡≤ N°≤uJu¡ wCv∫ J¡JÕ¡„, J¨¡≈d N°æ≤ N@t Fæ $ N°ı wJ¡ ÎuŸÙ J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Ìu©Ù yoÕ, <ıŸu oŸ J¡°Ô fiu N≈fiu y°Ô tu* fi Ÿt° <Ô∫°

Fů $$8,9$$ oŸJ¡° <ªW ŸÌ° <fiyÔfiu tu* FÙ Ôy° ≤Fw° Fæ, ∫F ÎJ¡ J¡ů <fiyÔw° F…N° ÌqŸ≤u J¡ů <fiyÔw°

Fæ $ NŸa¶∫ Ôůy oŸJ¡∑ Ì≤Ì≤Ù tu* Ÿt° ªCJu¡ Fæ*, ≈≤ ∫F ÎuŸ° ≈u¸¥> Fæ <J¡ oŸu w¨<›w FÙ fiFÙ* F…oÕ NS°Õwg Nf ˚Ù ∫F N≈fiu ŸÙ _b°˚°<bJ¡ buy Ÿu ıÙbů* J¡ů Ôy°w°≤ <fiyÔw° ı° ≤F° Fæ $$10$$ ıæŸu Îu∏Bı°<ÔJ¡

N≈fiu <b<b@ ©uÔů* J¡ů N°≤‡˚ J¡≤w° Fæ, fiJ¡° N∏w J¡≤ ±>°Ôw° Fæ, fiJ¡ů <fy°n Ìuw° Fæ, J¡ůoÕ ©°Ω

≈Ì°SÕ ffi°J¡≤ Ÿu ©° ı°w° Fæ N°æ≤ f≤f°Ì J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F J¡°Ô ˚Ù N≈fiu <b<b@R¡≈b°Ôu ŸaŸ°≤R¡≈Ù fi¨Ã∫ J¡ů N°≤‡˚ J¡≤w° Fæ, f∏Ì J¡≤ Ìuw° Fæ, <fy°n Ìuw° Fæ, ©° ı°w° Fæ N°æ≤ fi‹¸> J¡≤ Ìuw°

Fæ NS°Õwg @fi-Ÿ‡≈<W N°<Ì tu* ıů JC¡~> ˚Ù F≤d, fi°„, ∆∫∫ N°<Ì Fůwu Fæ*, fi ŸfJ¡ů F≤dJ¡w°Õ, fi°„J¡w°Õ N°<Ì Ju¡ R¡≈ Ÿu <_Sw J¡°Ô FÙ J¡≤w° Fæ, ÌqŸ≤° fiFÙ* $$11$$ ıæŸu wůw° Ì°<nt Ju¡ k¡Ô J¡ů wůnJ¡≤ ŸJu¡ ˚Ùw≤ Ju¡ fÙıů* J¡ů ©° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ∫F J¡°Ô ˚Ù oŸ ıywg tu* ∆∫°J¨¡w°b_S° tu*

¿_Sw ˚¥wů* J¡ů (ı≤°∫Cı, N^±>ı, _buÌı N°æ≤ Ìg<˚≠ı ˚uÌ Ÿu ª°≤ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°<d∫ů* J¡ů) fi°„
π°≤° NŸwg ffi°J¡≤, wůn-t≤ůnJ¡≤ ©° ı°w° Fæ $$12$$ „C˚ N°æ≤ N„C˚ (≈C^∫ N°æ≤ ≈°≈) R¡≈ Ì°≥wů*

Ÿu tfiC‹∫R¡≈Ù ≈Wů* J¡ů <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤fiub°Ô° N<˚t°fi≈¥dÕ ıfiw° Ju¡ ıÙbŸt¥FR¡≈Ù tF°N≤^∫ tu*

≤Ffiub°Ô° yıR¡≈ ∫F J¡°Ô fnu ıů≤ Ÿu <ª*|°nw° Fæ NS°Õwg ıuŸu tF°N≤^∫ tu* ≤Ffiub°Ô° N°æ≤ N≈fiu Ì°≥wů* Ÿu b¨sů* Ju¡ ≈Wů* J¡ů ¿~>∏fi-<˚∏fi J¡≤fiuub°Ô° F°SÙ fnu ıů≤ Ÿu ÌF°n t°≤w° Fæ, bæŸu FÙ ≈C^∫-

≈°≈R¡≈Ù N≈fiu Ì°≥wů* Ÿu ≈®°<d∫ů* J¡ů ªf° ±>°Ôfiub°Ô° N°æ≤ Ì≈Õ≈¥dÕ ıfiw° Ju¡ ıÙbŸt¥FR¡≈Ù tF°N≤^∫

J¡° yı ∫F J¡°Ô fnu ıů≤ Ÿu ÌF°nw° Fæ, y≤ıw° Fæ $$13$$ N≈aªÙJ¨¡w ≈aª˚¥wů* Ÿu Ã≈∏fi f®Ê°^±>R¡≈Ù
tF°fig N°æ≤ Ìubw°R¡≈Ù k¡Ôů* Ÿu ∫C•w b¨sů* Ÿu ≈¥dÕ (NS°Õwg f®ÊR¡≈Ù bfitu* Na≈ªÙJ¨¡w ≈aª˚¥wů* Ÿu

Ã≈∏fi NfiuJ¡ f®Ê°^±> FÙ tF°fig b¨s Fæ*, N°æ≤ Ìubw° FÙ f®Ê°^±> R¡≈Ù tF°b¨sů* Ju¡ k¡Ô Fæ*) N°æ≤ t°<∫J¡
ıywg R¡≈ Ÿu ∫C•w (Ÿ≈®≈aª) f®ÊR¡≈Ù tF°bfi J¡ů (Ì…_w≤ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d f®Ê J¡ů tF°bfi J¡F°)

≈¥dÕR¡≈ Ÿu N°b¨W J¡≤Ju¡ (i>≥J¡J¡≤) ∫F J¡°Ô fæ™>° Fæ, •∫ů*<J¡ J¡°Ô Ju¡ Ì≤ tu* FÙ Ÿf b_wCNů* J¡∑

Ã≈<W, ¿_S<w N°æ≤ <bfi°„ Ìu©° ı°w° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$14$$ ∫F J¡°Ô ≤°<`R¡≈Ù ˚≥b≤ů* Ÿu ª°≤ů* Nů≤

∆∫°›w N°æ≤ <ÌfiR¡≈Ù taı¿≤∫ů* Ÿu „ů<˚w bTÕ, J¡v≈ (f®Ê° J¡° <Ìfi) N°æ≤ J¡°ÔR¡≈Ù (!) Ôw°Î≥
f≤°f≤ ffi°w° ≤Fw° Fæ ≈≤ oŸu J¡˚Ù JC¡~> ˚Ù ≈¿≤Zt fiFÙ* Fůw°, <ıŸŸu <J¡ ∫F N≈fiu ∆∫°≈°≤ Ÿu <b≤w Fů $$15$$ tC<fib≤, ∫F J¡°Ô @¥wů˘ J¡° <Ÿ≤w°ı Fæ, oŸu <J¡wfi° FÙ wůnů ≈≤ ∫F ¸¥>¸>w° fiFÙ*, ıÔ°fiu ≈≤
ıÔw° fiFÙ* N°æ≤ Âÿ∫ Fůfiu ≈≤ ˚Ù _bR¡≈ Ÿu fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° oŸJ¡∑ @¥wÕw° J¡∑ ŸÙt° fiFÙ* Fæ $$16$$

ŸbÕ∆∫°≈J¡ ∫F J¡°Ô tfiů≤°≠∫ Ju¡ NfiCR¡≈ Fæ $ ıæŸu tfiů≤°≠∫ ÎJ¡ ≈ÔJ¡ tu* <J¡ŸÙ b_wC Ju¡ _bR¡≈ J¡ů FqfFq ©n° J¡≤ Ìuw° Fæ N°æ≤ <J¡ŸÙJ¡ů <fÔJC¡Ô <bfi‹¸> J¡≤ ±>°Ôw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F J¡°Ô ˚Ù ÎJ¡ FÙ ≈ÔJ¡

! 18 <fituT J¡∑ 1 J¡°‹¸>°, 30 J¡°‹¸>° J¡∑ 1 J¡Ô°, 20 J¡Ô° J¡° 1 sd, 12 sd J¡° 1 tCFqwÕ, 30 tCFqwÕ J¡° 1 NFů≤°` (≤°<`-<Ìfi) oŸ ≈®J¡°≤ N°ıJ¡Ô Ju¡ t°fiŸu 1 J¡Ô° =2/15 <tfi¸> ∫° 8

ŸuJ¡^±> Fæ $

ŸyÕ - 23]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

7 1
tu* <J¡ŸÙ b_wC J¡ů Ÿb°˘y≈¥dÕ ffi°J¡≤ ©n° J¡≤ Ìuw° Fæ N°æ≤ <J¡ŸÙ b_wC J¡ů <fi#„uT <bfi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ, oŸ<ÔÎ ofi Ìůfiů* tu* J¡ůoÕ N∏w≤ fiFÙ* Fæ $$17$$ ∫F J¡°Ô N≈fiu Ì…<bÕÔ°Ÿů* tu* <bÔ°Ÿ J¡≤fiub°ÔÙ

≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡‹¸> Ÿu FÙ ≈¿≤≈C‹¸> F…oÕ ªu‹¸>°R¡≈Ù ˚°∫°Õ π°≤° ˚°æ<wJ¡ ÌuF, o¿∏B∫ N°<Ì B∆∫ů tu*
w°Ì°Ã‡∫°º∫°Ÿ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N≈fiu b°_w<bJ¡ _bR¡≈ J¡ů fi ı°fifiub°Ôu ıÙb J¡ů _byÕ N°æ≤ fi≤J¡ tu*

|Ct° ≤F° Fæ $ ∫F J¡°Ô fn° ≈u¸¥> Fæ, oŸJ¡ů ŸÌ° N≈fiu ≈u¸> ˚≤fiu J¡∑ FÙ <ª∏w° ≤FwÙ Fæ, ª°Fu <wfiJ¡° Fů, ª°Fu @¥<Ô Fů, ª°Fu o∏B Fů, ª°Fu ŸCtu” Fů, ª°Fu ≈W° Fů, ª°Fu ŸtCB Fů, Ÿ˚Ù J¡ů N≈fiu N°@Ùfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <fiyÔfiu Ju¡ <ÔÎ Ωw ≤Fw° Fæ $$18,19$$ ∫F J¡°Ô owfi° J®¥¡≤ Fæ t°fiů* ŸaŸ°≤˚≤ J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ

J®¡¥≤w° oŸÙ tu* J¥¡¸>-J¥¡¸> J¡≤ ˚≤Ù yoÕ Fæ, ∫F Ôů˚Ù owfi° Fæ <J¡ ŸaŸ°≤˚≤ J¡∑ ÔCÆ@w° oŸu N≈fi° |≤
ffi°∫u Fæ, Ÿ‡≈¥dÕ Ì…˚°ÕÀ∫ů* J¡° ∫F N°y°≤ Fæ N°æ≤ Ì…#ŸF ª≈Ôw° ˚Ù oŸÙtu* Fæ NS°Õwg ∫F ŸfŸu N<@J¡

J®¥¡≤, fuıůn Ôů˚Ù, <fiw°∏w N˚°y° N°æ≤ tF°ª≈Ô Fæ $$20$$ ıæŸu f°ÔJ¡ N≈fiu N°≥yfitu* ©uÔJu¡ yu*Ìů*

J¡ů f°≤f°≤ ~>°Ôw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F J®¡¥≤wt J¡°Ô ©uÔ Ju¡ (tfi fFÔ°b Ju¡ ) <ÔÎ Ÿ¥∫Õ N°æ≤ ª∏Bt°J¡ů N°Ìu„ ÌuJ¡≤ N°J¡°„ tu* t°fiů* ©uÔw° Fæ $$21$$ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ∫F J¡°Ô Ÿf ≈®°<d∫ů* J¡ů fi‹¸>J¡≤ N°æ≤

N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů fiJ¡∑ (Ÿf ≈®°<d∫ů*J¡∑) F<ß>∫ů* J¡∑ t°Ô°Nů* Ÿu ≈æ≤ wJ¡ i>°≥J¡J¡≤ ©¥f „ů<˚w Fůw°

Fæ $$22$$ ≈®Ô∫ Ju¡ Ÿt∫ <fi≤aJC¡„ ª¿≤`b°Ôu oŸ J¡°Ô Ju¡ Nayů* Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î b°∫CNů* Ÿu <b„°Ô ŸCtu”

≈bÕw ˚¥ıÕ≈` Ju¡ Ÿt°fi N°J¡°„ tu* k¡nk¡n°w° Fæ NS°Õwg ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ¸¥>¸>fiu k¥¡¸>fiu Ôyw° Fæ $ f°w ∫F

Fæ <J¡ ıæŸu b°∫C Ÿu N<wJ¡ůtÔ ˚¥ıÕ≈` k¡¸>J¡≤ fi‹¸> Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ oŸ <fi≤aJC¡„<„≤ůt<d Ju¡ „≤Ù≤

Ÿu <fiyÕw b°∫CNů* Ÿu <b„°Ôwt ŸCtu” ≈bÕw N°J¡°„ tu* nJ¡≤ <b„ÙdÕ Fů ı°w° Fæ $$23$$ ∫F J¡°Ô

”B J¡° R¡≈ @°≤d J¡≤ tFu∏B J¡° R¡≈ @°≤d J¡≤w° Fæ, <k¡≤ f®Ê° J¡° R¡≈ @°≤d J¡≤w° Fæ, <k¡≤ o∏B

Fůw° Fæ N°æ≤ <k¡≤ JC¡fu≤ Fůw° Fæ, N°æ≤ N∏w tu* JC¡~> ˚Ù fiFÙ* NS°Õwg ≈®Ô∫ tu* ≈∫Õb<Ÿw Fů ı°w°

Fæ $$24$$ ıæŸu ŸÌ° ≈¿≤≈¥dÕ Ÿ°y≤ ≤°w-<Ìfi N≈fiu tu* N∏∫ w≤ayů* J¡ů @°≤d J¡≤w° F…N° ≈FÔu J¡∑
fnÙ-fnÙ w≤ayů* J¡ů fiÙªuJ¡≤ Ìuw° Fæ NS°Õwg N≈fiutu* <bÔÙfi J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ wÃ≈≤w°≈¥bÕJ¡ ≤°w-

<Ìfi N∏∫ fioÕ-fioÕ Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡ů J¡≤w° F…N° ∫F J¡°Ô ≈¥bÕ J¡∑ N<w ÌæÌÙ›∫t°fi Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡ů fi‹¸>J¡≤

Ìuw° Fæ $$25$$ ∫F J¡°Ô tF°J¡v≈R¡≈Ù b¨sů* Ÿu Ìubw°, tfiC‹∫ N°æ≤ ≤°sŸR¡≈Ù ≈Ju¡ F…Î k¡Ôů* J¡ů <y≤°

≤F° Fæ $$26$$ ∫F J¡°Ô ≈®°<dR¡≈Ù fF…w ~>ů¸>u-~>ů¸>u th~>≤ů* Ÿu @Ctg, @Ctg ÎuŸ° „ÆÌ J¡≤ ≤Fu N°æ≤ „Ù|®

<y≤fiub°Ôu f®Ê°^±>R¡≈Ù y¥Ô≤ Ju¡ k¡Ôů* J¡° fn° ˚°≤Ù b¨s Fæ NS°Õwg ıæŸu ~>ů¸>u ~>ů¸>u th~>≤ů* Ÿu y¥≥ı ≤Fu

„Ù|® <y≤fiub°Ôu y¥Ô≤ Ju¡ k¡Ô y¥Ô≤ Ju¡ ≈un tu* Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ ≈®°<d∫ů* Ju¡ „ÆÌů* Ÿu y¥≥ı ≤Fu N°æ≤ „Ù|®

<y≤fiu b°Ôu f®Ê°^±>R¡≈Ù k¡Ôů* J¡° N°Z∫˚¥w b¨s Fæ, bæŸu FÙ •w f®Ê°^±>ůa J¡° Ã≈°ÌJ¡ ∫F J¡°Ô Fæ,

∫F ˚°b Fæ $$27$$ wwg-wwg ≈®°<d∫ů* Ju¡ „C˚°„C˚<J®¡∫° (≈C^∫-≈°≈) R¡≈ <≈®∫wt° Ÿu ∫C•w J¡°Ô Ÿf Ju¡ N<@‹™>°fi˚¥w <ªwgR¡≈ (ªæw∏∫R¡≈) ª°≥ÌfiÙ Ju¡ Ju¡bÔ Ÿ<∏fi@°fi Ÿu ≈®J¡¸> F…oÕ ıywg J¡∑ ŸW°R¡≈Ù

JC¡tC¿ÌfiÙ∫ů* Ÿu ≈®°<d∫ů* J¡∑ <J®¡∫°R¡≈ N≈fiÙ ˜Ù N≈fiu N<πwÙ∫ _bR¡≈ J¡ů <bfiů<Ìw J¡≤w° Fæ $

<bF°≤J¡°æwCJ¡ Ÿu J¡°Ô∫°≈fi FÙ <bfiůÌ Fæ $ ∫F°≥ ≈≤ J¡°Ô FÙ <bF°≤ J¡≤fiub°Ô° Fæ $ <bF°≤ J¡≤fiub°Ô°

J¡°Ô <ıŸ J¡°Ô J¡° ∫°≈fi J¡≤u ÎuŸ° ÌqŸ≤° J¡°Ô ≈®<Ÿ] fiFÙ* Fæ, Nw# _b„≤Ù≤ J¡ů FÙ <bfiů<Ìw J¡≤w°

Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$28$$ ıæŸu tF°≈bÕw (<Ft°Ô∫) ≈¨<SbÙtu* ≈¥bÕ N°æ≤ W≤ J¡∑ ŸÙt° Ÿu „¥∏∫ ≈®Ìu„ tu*

7 2

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

<_Sw N≈fiu „≤Ù≤ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ ©n° Fæ bæŸu FÙ ∫F J¡°Ô ˚Ù N≈¿≤¿h~>∏fi, N°<Ì-N∏w≤<Fw f®Ê tu* ≈®<w<‹™>w N≈fiu _bR¡≈ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ ¿_Sw Fæ $$29$$ ∫F J¡°Ô J¡FÙ* ≈≤ (≤°<` N°<Ì

J¡°Ôu ≈Ì°Sů˘ tu*) J¡°Ôu N∏@J¡°≤ Ju¡ wCv∫ ÿ∫°tÔ, J¡FÙ* ≈≤ (<Ìfi, ª°≥ÌfiÙ, t<d N°<Ì ≈®J¡°„t°fi

≈Ì°Sů˘ tu*) J¡°<∏w Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ (˚^±>°≤ N°æ≤ ˚Ùw N°<Ì tu*) N∏@J¡°≤ N°æ≤ J¡°¿∏w Ÿu „¥∏∫

N≈fiu J¡°∫Õ J¡ů J¡≤w° F…N° ¿_Sw Fæ $ ∫F <bÔÙfi F…Î NŸa¶∫ ≈®°<d≈¥dÕ ŸaŸ°≤ů* Ju¡ Ÿ°≤˚¥w N°æ≤ ŸfJ¡°

N°@°≤ Fůfiu Ÿu NÃ∫∏w ˚°≤ Ÿu ∫C•w N≈fiu _bR¡≈ Ÿu ≈¨<SbÙ Ju¡ Ÿt°fi ÎuŸ° ¿_Sw Fæ <J¡ oŸJ¡∑ ın J¡˚Ù ˚Ù <FÔ fiFÙ* ŸJ¡wÙ $$30,31$$ ŸæJ¡nů* tF°J¡v≈ů* Ÿu fi wů oŸu ©uÌ Fůw° Fæ, fi ≈®Ÿ∏fiw° FůwÙ

Fæ, fi ∫F N°w° Fæ, fi ı°w° Fæ, fi N_w J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ fi <Ìw Fůw° Fæ $ ∫F J¡°Ô NÃ∫∏w Nfi°Ì≤≈¥bÕJ¡ ıywg J¡∑ ≤ªfi°R¡≈ ÔÙÔ° Ÿu NFaJ¡°≤ Ÿu ≤<Fw N°æ≤ ŸbÕ` ∆∫°›w N≈fiÙ N°Ãt° J¡° ≈°Ôfi FÙ J¡≤w° Fæ, ŸJ¡° <bfi°„ J¡˚Ù fiFÙ* J¡≤w° $$32,33$$ ∫F J¡°Ô Ôy°w°≤ ≤°<`R¡≈Ù ≈aJ¡ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ N°æ≤ tu|R¡≈Ù ˚≥b≤Ù Ÿu ∫C•w <ÌfiR¡≈Ù Ô°Ô J¡tÔů* J¡∑ ZudÙ J¡° N≈fiu N°ÃtR¡≈Ù w°Ô°f tu* ≤ů≈d J¡≤w° ≤Fw° Fæ $$34$$ ∫F Ôů˚Ù J¡°Ô ≈C≤°fiÙ Ÿ‡t°ıÕfiÙ (fCF°≤Ù) R¡≈Ù J¡°ÔÙ ≤°<` J¡ů ÔuJ¡≤ J¡fiJ¡°ªÔ

Ju¡ (ŸCtu” Ju¡) ª°≤ů* Nů≤ ŸŸu <y≤u F…Î N°ÔůJ¡R¡≈Ù ŸCbdÕ Ju¡ J¡dů* J¡ů f¸>ů≤w° ≤Fw° Fæ $ ÎJ¡ f°≤

H°±¥> Ÿu f¸>ů≤fiu ≈≤ fF…w-Ÿ° ŸCbdÕ <tÔfiu≈≤ ˚Ù ∫F Ÿ∏wC‹¸> fiFÙ* Fůw° N°æ≤ Ôů˚Ù owfi° fn° Fæ <J¡
fioÕ Ÿ‡t°ıÕfiÙ ˚Ù fiFÙ* Ôu ŸJ¡w°, ∫F ˚°b Fæ $$35$$ Ôů˚Ù Fůfiu Ju¡ J¡°≤d FÙ J¡°∫ÕR¡≈Ù ≥yÔÙ Ÿu

<Ì„°Nů* Ju¡ J¡ůfiů* tu* Ÿ¥∫ÕR¡≈Ù ÌÙ≈J¡ Ôu ı°w° F…N° ∫F J¡°Ô ıywgR¡≈Ù |≤ tu* J¡F°≥ ≈≤ •∫° Fæ ? ∫F

Ìu©w° Fæ $$36$$ <ÌfiR¡≈Ù ≈ÔJ¡ů* Ÿu ∫C•w Ÿ¥∫ÕR¡≈Ù fiù Ÿu ∫u fF…w Nh~>Ù w≤F ≈J¡ y∫u Fæ*, ∫F Ìu©J¡≤
ıywgR¡≈Ù ≈C≤°fiu bfi Ÿu ∫F ÔůJ¡≈°ÔR¡≈Ù k¡Ôů* J¡ů wůnJ¡≤ ©°w° Fæ $$37$$ ıywgR¡≈Ù ≈C≤°fiu k¥¡Ÿ Ju¡

Hů≈nu tu* ≈®t°Ì Ÿu o@≤-@≤ <y≤u F…Î yCdb°fig ıfiR¡≈Ù t<d∫ů* J¡ů ∫F J¡°Ô tF°fig Ì≤b°Ôu t¨Ã∫CR¡≈Ù

Ÿ∏ÌqJ¡ tu* J®¡t„# ±>°Ôw° Fæ $$38$$ ıů ıfiR¡≈Ù ≤Ãfi°bÔÙ yCdů* Ÿu (Ÿ¥`ů* Ÿu) NÃ∫∏w ≈¥dÕ Fů ı°wÙ Fæ, t°fiů* NÔaJ¡°≤ Ju¡ <ÔÎ ŸJ¡ů N≈fiu Nb∫bR¡≈ ŸÃ∫, ùw° N°<Ì ∫Cyů* tu* ≤©J¡≤ <k¡≤ ∏Fu* fi‹¸> J¡≤

Ìuw° Fæ $$39$$ ∫F ªaªÔ J¡°Ô fÙª-fÙª tu* <ÌfiR¡≈Ù FaŸů* Ÿu yC≥SÙ yoÕ w°≤°R¡≈Ù Ju¡Ÿ≤ Ÿu ≈¥dÕ ≤°<`R¡≈Ù
fiÙÔJ¡tÔů* J¡∑ t°Ô° J¡ů ≈°≥ª M¡wCR¡≈Ù NayC<Ô∫ů* Ÿu ∫C•w bTÕR¡≈Ù F°S Ju¡ ≈®J¡ů‹™> tu* Ja¡J¡d Ju¡ Ÿt°fi

<fiÃ∫ @°≤d J¡≤w° Fæ $$40$$ ≈bÕw, ŸtCB, ΩCÔůJ¡ N°æ≤ ≈¨<SbÙR¡≈ ª°≤ Zäyb°Ôu ıywgR¡≈Ù ˚unů* J¡°

<F*ŸJ¡ ∫F J¡°Ô N°J¡°„R¡≈Ù N°≥yfitu* <f©≤u F…Î w°≤°R¡≈Ù ≤•w Ju¡ <f∏Ì…Nů* J¡ů ˚Ù Ìu©J¡≤ ≈®<w<Ìfi

∏Fu* ª°¸>w° Fæ $$41$$ ∫F J¡°Ô ∫°æbfiR¡≈Ù J¡t<ÔfiÙ Ju¡ <ÔÎ ª∏Bt°R¡≈ N°æ≤ N°∫CR¡≈Ù yı Ju¡ <ÔÎ

<Ÿ*F_bR¡≈ Fæ $ oŸ ŸaŸ°≤ tu* NÃ∫∏w wCh~> ∫° tF°fig ÎuŸÙ J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Fæ, <ıŸJ¡° <J¡ ∫F J¡°Ô
fi°„ fi J¡≤w° Fů $$42$$ ıæŸu ıÙb ŸCTC<›wJ¡°Ô tu* Ÿf Ì…#©ů* J¡° ŸaF°J¡≤ NI°fit°` Ju¡ NbÔ‡ffi Ÿu

¿_S<w J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ <ıŸfiu ı∏wCNů* J¡ů ≈ÙŸJ¡≤ t¨Ã∫C Ju¡ tC≥F tu* <y≤° <Ì∫° Fæ, ÎuŸu ≈®Ô∫R¡≈Ù J®¡∑±>°

Ju¡ <bÔ°ŸŸu ≈Ì°Sů˘ J¡° N˚°b R¡≈ ∫F J¡°Ô ˚Ù NI°fi°b˚°ŸJ¡ N≈fiu N<@‹™>°fi˚¥w f®Ê ªæw∏∫ J¡°

NbÔ‡ffi J¡≤ N°Ãt˚¥w ŸÙtu* ≤td J¡≤w° Fæ ŸŸu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fůw° $ oŸ ≈®J¡°≤ ≈®Ô∫J¡°Ô tu*

<bZ°t ÔuJ¡≤ ∫F J¡°Ô FÙ <k¡≤ Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô tu* ŸaŸ°≤ J¡° J¡w°Õ, ˚ů•w°, ŸaF°≤J¡, _tw°Õ N°<Ì Ÿf

≈Ì°Sů˘ Ju¡ _bR¡≈ J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ NS°Õwg ∫F _b∫a FÙ J¡w°Õ, ˚ů•w° ŸaF°≤J¡, ŸC˚y, Ì…˚Õy N°<Ì ffi°

ŸyÕ - 24]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

7 3

Fæ $$43,44$$ fC<]J¡°æ„Ô Ÿu oŸ J¡°Ô Ju¡ ≤F_∫ J¡° <J¡ŸÙfiu <fiÿª∫ fiFÙ* J¡≤ ≈°∫° Fæ, ≈C^∫ k¡Ô Ju¡

≈˚ůy Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ŸC∏Ì≤ R¡≈ N°æ≤ ≈°≈ k¡Ô Ju¡ ˚ůy Ju¡ NfiCR¡≈ JC¡R¡≈ J¡ů @°≤d J¡≤fiub°Ôu Ÿ‡≈¥dÕ

„≤Ù≤ů* J¡∑ ŸFŸ° Ÿ¨<‹¸>, ≤s° N°æ≤ ŸaF°≤ J¡≤w° F…N° ∫F ≈®ÌÙ›w Fů ≤F° Fæ $ oŸ ŸaŸ°≤ Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ ıÙbů*
tu* J¡°Ô ŸfŸu N<@J¡ fÔb°fig Fæ $$45$$
wuoÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æfÙŸb°≥ ŸyÕ
t¨y∫° tu* J¡°æw¥FÔ J¡≤fiub°Ôu ≤°ıJC¡t°≤ Ju¡ R¡≈J¡ Ÿu N≈fiÙ <≈®∫wt° J¡°Ô≤°<` Ÿu ∫C•w J¡°Ô J¡° bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fiZu‹™>, ∫F J¡°Ô ≤°ıJC¡t°≤ (c) Ju¡ NfiCR¡≈ Fæ $ ŸaŸ°≤ tu* oŸJ¡∑

ÔÙÔ°Î≥ fnÙ <bJ¡¸> Fæ, oŸJu¡ ŸtÙ≈ ÎJ¡ ˚Ù N°≈<W fiFÙ* k¡¸>J¡ ŸJ¡wÙ N°æ≤ oŸJ¡° ≈≤°J®¡t <bª°≤

„<•w Ju¡ f°F≤ Fæ $ oŸ ŸyÕ tu* •w J¡°Ô Ju¡ FÙ ª¿≤` J¡° bdÕfi <J¡∫° ı°w° Fæ $$1$$ oŸ ıÙdÕ-„ÙdÕ
ıywgR¡≈Ù bfi≤°<ı tu* ÌÙfi-FÙfi N°æ≤ NI°fiÙ ≈®°dÙR¡≈Ù t¨yů* J¡° <„J¡°≤ J¡≤ ≤Fu oŸ ≤°ıJC¡t°≤R¡≈Ù

J¡°Ô Ju¡ <ÔÎ ≈®Ô∫J¡°Ô J¡° tF°Ÿ°y≤ J®¡∑n°SÕ ffi°oÕ yoÕ ≤tdÙ∫ f°bnÙ Fæ, <ıŸJu¡ ÎJ¡ ˚°y tu*
fnb°fiÔR¡≈Ù ŸC∏Ì≤ J¡tÔ ÔFÔF° ≤Fu Fæ* $ Ì<@Ÿ°y≤, sÙ≤Ÿ°y≤ Ÿ<Fw wS° J¡±C>bu, wÙ©u N°æ≤ ©\>u

<b<b@ ©°Ωů* Ÿu ≈¥dÕ ŸÌ° ÎJ¡R¡≈ Ÿu ≤Ffiub°Ôu <ª≤J¡°Ô Ÿu ¿_Sw NfiuJ¡ ıywg oŸ ≤°ıJC¡t°≤R¡≈Ù

J¡°Ô Ju¡ J¡Ôubu (fi°ÿwu Ju¡ ≈Ì°SÕ) Fæ* (ú) $$2-4$$ ªÔfiu tu* fnÙ Ìs NS°Õwg „Ù|® ªÔfiub°ÔÙ Ÿf t°w¨ydů* Ÿu ∫C•w N°æ≤ f°<|fi Ju¡ Ÿt°fi ≈®°<d∫ů* J¡° fi°„ J¡≤fiub°ÔÙ oŸ ≤°ıJC¡t°≤R¡≈Ù J¡°Ô J¡∑ <≈®∫

≈ÃfiÙ J¡°Ô≤°<` ŸaŸ°≤R¡≈Ù bfi tu* <bF°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <fi∫C•w Fæ $$5$$ ªaªÔ ÿbuwJ¡tÔ, fiÙÔJ¡tÔ

N°æ≤ ≤•wJ¡tÔů* Ÿu ≈¿≤bu<‹™>w t@C≤ ıÔ Ÿu ∫C•w <b„°Ô ≈¨ØbÙ FÙ oŸJu¡ F°S tu* t@C≤ (") tΩ Ÿu

≈¥dÕ <b„°Ô ≈°fi≈°`Ù (tΩ ≈Ùfiu J¡° ≈°`) Fæ $ yıÕfiub°Ôu, ˚ÙTd w°Ô ™>ů*J¡fiub°Ôu N°æ≤ Ju¡Ÿ≤ů* Ÿu (yÌÕfi Ju¡ f°Ôů* Ÿu) <ıfiJ¡° J¡∏@° i>J¡° F…N° Fæ bu fi¨<Ÿ*FÌub (<b‹dC Ju¡ Nbw°≤) oŸJu¡ ˚Cı°R¡≈Ù

<≈*ınu tu* <F≤^∫J¡<„≈C N°<Ì Ì°fibů* Ju¡ <F*Ÿ°R¡≈Ù J®¡∑n° Ju¡ <ÔÎ f°ı ≈sÙ ffi°∫u y∫u Fæ* $$6,7$$
f®Ê°^±>ů* J¡∑ t°Ô° J¡ů @°≤d J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d wC‡fů* Ÿu ffi°oÕ yoÕ bÙd° Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤ R¡≈ N°æ≤ ºb<fi Ÿu ∫C•w ($) N°æ≤ „≤Ìg M¡wC Ju¡ N°J¡°„ Ju¡ wCv∫ _bh~> fiÙÔÙ J¡°<∏wb°Ô° ŸaF°≤ ˚æ≤b oŸJ¡∑ J®¡∑±>°

Ju¡ <ÔÎ J¡ů<J¡Ô J¡° fhª° ffi°∫° y∫° Fæ $$8$$ ŸÌ° ¸>aJ¡°≤ „ÆÌ J¡≤fiub°Ô° N°æ≤ Ôy°w°≤ Ì…#©R¡≈Ù
f°dů* J¡ů yÔfiub°Ô° ŸJ¡° ŸaF°≤ fi°t J¡° @fiCT ª°≤ů* Nů≤ ªtªt° ≤F° Fæ $$9$$ f®Êfig, oŸ J¡°Ô Ÿu c ≈≤f®Ê Ÿ¥∫Õ, ª∏B N°<Ì J¡ů ˚Ù ≈®J¡°<„w J¡≤w° F…N° ≈®ÌÙ›w Fůw° Fæ Nw# bF ≤°ı° J¡FÔ°w°

Fæ $ J¡°Ô ŸJ¡∑ ≈¸>≤°fiÙR¡≈ Nfi°<Ì t°∫° Ÿu Ã≈∏fi F…N° Fæ N°æ≤ ıywg-R¡≈Ù ∫Cb≤°ı Ÿ‡≈<W J¡°

˚ů•w° Fæ Nw# ∫F •w ≤°ı°R¡≈Ù ≈≤f®Ê J¡° ≈C`-JC¡t°≤ J¡FÔ°w° Fæ $
ú J¡nb°, wÙ©° Îba ÌFÙ Ÿu ∫C•w b°ŸÙ J¡Ôub° B°<bnů* tu* ≈®<Ÿ] Fæ $

" tΩ J¡ů ŸCya<@w ffi°fiu Ju¡ <ÔÎ Îba ŸJ¡ů ŸC„ů<˚w J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ tΩ≈°` ˚Ù J¡tÔů* Ÿu

≈¿≤bu<‹™>w Fůw° FÙ Fæ $

$ ∫Ω<≈ ŸJ¡° _bR¡≈ N°æ≤ „ÆÌ N°æ≤ů* J¡ů ˚ÙTd ≈®wÙw Fůwu Fæ*, wS°<≈ J¡°Ô ŸŸu ˚Ù ˚∫°fiJ¡

Fæ ŸJ¡∑ Â<‹¸> tu* bu t@C≤ FÙ Fæ*, ∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ bF ŸC∏Ì≤ R¡≈ N°æ≤ ºb<fi Ÿu ∫C•w J¡F° y∫° Fæ $

7 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d
f»J¡≤ <bÔ°Ÿ J¡≤fiutu* ≈®bÙd J¡ůoÕ fiFÙ* Fæ, ∫F ≤°ı≈C` R¡≈Ù J¡°Ô _b∫a ˚Ù Ì°ænw° Fæ N°æ≤ oŸJu¡

Ô‚∫˚¥w ≈®°dÙ ˚Ù <fi≤∏w≤ Ì°ænwu ≤Fwu Fæ* <k¡≤ ˚Ù oŸJ¡° Ô‚∫ (<fi„°fi°) fiFÙ* ª¥J¡w° $ ∫F ŸfJ¡ů FÙ

Ì…#©R¡≈Ù f°dů* Ÿu <bÌÙdÕ J¡≤w° ≤Fw° Fæ $ ∫F J¡°Ô FÙ ŸfJ¡∑ N≈us° Zu‹™> Ô‚∫bu@Ù (<fi„°fiuf°ı) Fæ $ ∫F ıÙdÕ ıywg tu* f∏Ì≤ J¡∑ ˚°≥<w ªaªÔb¨<Wb°Ôu <bT∫ÔůÔC≈ ıfiů* J¡ů ∆∫°JC¡Ô ffi°w° Fæ N°æ≤

_b∫a •w ≈®J¡°≤ Ÿu <b≤°ıt°fi ≤FJ¡≤ t¨y∫° J¡° N°fi∏Ì Ôuw° Fæ $$10$$

ª°æfÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈ªÙŸb°≥ ŸyÕ

J¡tÕ N°æ≤ J¡tÕk¡ÔR¡≈ ÌqŸ≤u J¡°Ô Ju¡ NÌg˚Cw fi¨Ã∫ů* J¡° bdÕfi $
oŸ ≈®J¡°≤ tF°J¡°Ô J¡° ≤°ı≈C` Ju¡ R¡≈J¡ π°≤° bdÕfi J¡≤ ŸJu¡ ≈°<@˚¥w J¡tÕR¡≈ J¡°Ô J¡°,

ŸJu¡ tfiů<bfiůÌ Ju¡ <ÔÎ, Ìů ≈®J¡°≤ Ju¡ fiwÕJ¡R¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡≤ bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, oŸ ŸaŸ°≤ tu* Ì…ÿª¿≤`ů* Ju¡ <„≤ůt<d ≈¥bůÕ•w tF°J¡°Ô Ÿu N∏∫ ÎJ¡ ÌqŸ≤° J¡°Ô Fæ, N∏∫ J¡°Ô Fůfiu ≈≤ ˚Ù ∫F ≈¥bůÕ•wJ¡°Ô J¡° Nb_S°˚uÌ Fæ, ŸJ¡° ∫F°≥

≈≤ bdÕfi <J¡∫° ı°w° Fæ $ bF oŸ ÔůJ¡ tu* ≈®°<d∫ů* J¡Ù Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ ŸaF°≤ J¡≤w° Fæ, Ôůy Ÿu Ìæb (˚°À∫) N°æ≤ J¡°Ô ˚Ù J¡Fwu Fæ* $$1$$

Ÿ¥ªÙJ¡¸>°F ∏∫°∫ Ÿu ≈FÔu ÌqŸ≤u J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
tC<fiZu‹™>, _bJ¡tÕR¡≈Ù <ıŸJ¡° k¡Ô<Ÿ<] Ju¡ N<w¿≤•w fi J¡ůoÕ ÌqŸ≤° R¡≈ Ìu©° ı°w° Fæ, fi J¡tÕ

Ìu©° ı°w° Fæ N°æ≤ fi J¡ůoÕ N<˚Ô°T° Ìu©Ù ı°w° Fæ, ŸÙfiu, ıæŸu Ÿ¥∫Õ J¡° ≈®©≤ w°≈ f≤k¡ J¡ů <≈|Ô°

J¡≤ fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ ŸCJC¡t°≤ ofi Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫ů* J¡ů ŸbÕS° fi‹¸> J¡≤ <Ì∫° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡

Ÿ˚Ù NfiSů˘ J¡∑ ın N≈fi° J¡tÕ FÙ Fæ $ ıů ∫F <b_wÙdÕ ŸaŸ°≤”≈Ù t^±>Ô <Ì©°oÕ Ìu ≤F° Fæ, bF Ÿ

J¡°Ô J¡∑ fi¨Ã∫„°Ô° Fæ, bF oŸtu* ©¥f ıÙ ˚≤ J¡≤ fi¨Ã∫ J¡≤w° Fæ $$2-4$$

•w Ìů J¡°Ôů* tu* Ÿu ≈®St Ju¡bÔ „°˜ Ÿu FÙ ı°fi° ı° ŸJ¡w° Fæ, Ÿ ≈≤ <bÿb°Ÿ Â» J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ ŸJ¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

∫F Ìæb ≈¥bůÕ•w tF°J¡°Ô J¡∑ N≈us° wÙŸ≤° Fæ $ ∫F fn° ∏tW Fæ, J¨¡w°∏w oŸ N<w˚ÙTd fi°t J¡ů @°≤d J¡≤ fi≤tC^±>@°≤Ù buT tu* ŸaŸ°≤ tu* fi¨Ã∫ J¡≤w° Fæ $ tC<fiıÙ, oŸ ŸaŸ°≤ tu* fi¨Ã∫ J¡≤ ≤Fu oŸ

J¨¡w°∏w J¡° <fi∫<wR¡≈ <≈®∫ ˚°∫°Õ tu* NÃ∫∏w NfiC≤°y Fæ $$5$$ <J¡∫u F…Î J¡tů˘ Ju¡ k¡Ô J¡∑ Nbÿ∫‡˚°<bw°R¡≈

<fi∫t tu* fn° NfiC≤°y Fæ $ ∫F <J¡∫u F…Î J¡tů˘ J¡° k¡Ô (N) Nbÿ∫ Ìuw° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$6$$ ª∏Bt° J¡∑

J¡Ô° Ju¡ Ÿt°fi Ÿku¡Ì „uTfi°y N°æ≤ wÙfi @°≤°Nů* tu* <b˚•w yay° J¡° ≈®b°F ∫u Ìůfiů* ŸJu¡ ŸaŸ°≤R¡≈Ù
bs_SÔ tu* ≈bÙw N°æ≤ NbÙw ∫Iů≈bÙwR¡≈ (c) tu* <bΩt°fi Fæ $ Ÿ¥∫Õt^±>Ô N°æ≤ ª∏Bt^±>Ô

N Ìæb-≈®°<d∫ů* J¡ů „C˚-N„C˚ J¡tÕ J¡° k¡Ô Ìufiub°Ô° NS°Õwg k¡Ôů∏tC© ˚°À∫ N°æ≤ J¡°Ô-ıů Nbÿ∫
k¡Ô J¡ů Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ NS°Õwg <J®¡∫°b_S° J¡°Ô $ ∫ů* ÎJ¡ FÙ J¡°Ô J¡° W≤°b_S° N°æ≤ ≈¥b°Õb_S° Ju¡

˚uÌ Ÿu Ìů ≈®J¡°≤ů* Ÿu bdÕfi <J¡∫° y∫° Fæ $
c yay° J¡∑ ÎJ¡ @°≤° _byÕ tu* fFwÙ Fæ, ÌqŸ≤Ù ≈¨ØbÙ tu* N°æ≤ wÙŸ≤Ù ≈°w°Ô tu* $ ∫u wÙfi @°≤°Î≥ J¡°Ô Ju¡
yÔu tu* ≈bÙw ∫IŸ¥` Ju¡ ŸÂ„ ≈®wÙw FůwÙ Fæ* $ f°Î≥ J¡∏@u tu* ¿_Sw ∫Iů≈<bw J¡ů ≈<bw J¡Fwu Fæ* N°æ≤

Ì<sd _J¡∏@ tu* ¿_Sw ∫Iů≈<bwJ¡ů NbÙw J¡Fwu Fæ* $ „uTfi°y ŸJ¡° NbÙwR¡≈ tu** ¿_Sw ∫IŸ¥` Fæ $

ŸyÕ - 25]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

7 5

ŸJu¡ F_w°˚≤d Fæ* N°æ≤ ŸCtuR¡ ≈bÕw ŸJu¡ F°S tu* ¿_Sw ÔÙÔ°J¡tÔ Fæ $ ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ Ÿ°y≤ tu* @ů∫°
y∫° NŸÙt N°J¡°„ ŸJ¡° ÎJ¡t°` b˜ Fæ $ bF w°≤°”≈Ù <ª`-<b<ª` <f∏Ì…Nů* Ÿu ∆∫°›w Fæ N°æ≤ ≈®Ô∫

Ju¡ ≈C‹J¡≤ N°æ≤ N°bwÕ fi°t Ju¡ tu| ŸJu¡ ªaªÔ ~>ů≤ Fæ* $ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ J¨¡w°∏wR¡≈ J¡°Ô Ju¡ Ÿ°tfiu ŸJ¡∑

˚°∫°Õ <fi∫<w N°Ô_∫≤<Fw FůJ¡≤ Ôy°w°≤ ≈®°<d∫ů* Ju¡ ŸtC<ªw ˚ůy°fiCR¡≈ J¡°∫°Õ≤‡˚ π°≤° fi°ªwÙ Fæ $

<fi∫<w J¡∑ <J®¡∫°„<•w J¡˚Ù sÙd fiFÙ* FůwÙ N°æ≤ fi¨Ã∫ J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ŸJu¡ Nay ≈®Ã∫ay ŸÌ° ªaªÔ

≤Fwu Fæ* $ ŸJ¡° fi°ª Ìu©fiub°Ôu ≈®°<d∫ů* Ju¡ ı∏t N°æ≤ fi°„ Ÿu ªaªÔ ıywg-t^±>ÔR¡≈Ù J¡ů™>≤Ù tu* fi°ª

≤FÙ Ÿ <fi∫<w Ju¡ Nayů* tu* ÌubÔůJ¡ Ÿ<Fw N∏∫ ÔůJ¡ů* J¡∑ ≈a<•w ŸC∏Ì≤ ˚¥Td Fæ* N°æ≤ ≈°w°Ô≈∫Õ∏w N°J¡°„ ŸJ¡° Ô‡ft°fi fn° ˚°≤Ù Ju¡„ů* J¡° ı¥n° Fæ $ ≈®°<d∫ů* Ju¡ ≤ůÌfi Ju¡ J¡ůÔ°FÔ Ÿu yCÔı°≤ N°æ≤
fi≤J¡ J¡∑ N<Àfi∫ů* Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi fi≤J¡ů* J¡∑ ≈a<•w ŸJu¡ ≈°w°ÔR¡≈ ª≤d tu* ¿_Sw taıÙ≤t°Ô° ≈°ıuf Fæ N°æ≤ bF ≈°≈R¡≈Ù w°yu Ÿu <≈≤ůoÕ yoÕ Fæ $$7-13$$ <ª`yC›w ≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡tÕR¡≈Ù ŸCy∏@ J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤w° Fæ, Nw# bF J¡_w¥≤Ù_bR¡≈ Fæ $ •w J¡_w¥≤Ù˚¥w <ª`yC›w Ÿu <J®¡∫°R¡≈Ù Ÿ©Ù π°≤° ŸJu¡

∫tR¡≈ J¡≈°Ô tu* ŸC∏Ì≤ <wÔJ¡ ffi°∫° y∫° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ∫t oŸ <fi∫<w J¡° ÔÔ°¸ >($) Fæ N°æ≤

<ª`yC›w Ÿtu* ¿_Sw J¡_w¥≤Ù <wÔJ¡ Fæ, Ÿu <J®¡∫°R¡≈Ù Ÿ©Ùfiu wæ∫°≤ <J¡∫° Fæ $ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* J¡°Ô J¡∑

<≈®∫ ≈ÃfiÙ ∫F <fi∫<wÌubÙ N≈fiu ≈<w J¡°Ô Ju¡ oa<yw≈¥dÕ tC© Ju¡ N<˚≈®°∫ J¡ů ı°fiJ¡≤ fnÙ ªaªÔw° Ju¡

Ÿ°S <k¡≤ fi°ªfi° N°≤‡˚ J¡≤ ÌuwÙ Fæ $ oŸJu¡ fi°ªfiu tu* ª\>°fiů* Ju¡ ¸¥>¸>fiu J¡° Ÿ° |ů≤ „ÆÌ Fůw° Fæ $ bF

<fi∫<wÌubÙ tF°≈®Ô∫ů* tu* fi°ªfiu Ju¡ Ÿt∫ ≈¨‹™> ˚°y tu* yÔu Ÿu ŸÙ@Ù Ô¸>J¡ ≤FÙ t°Ô° tu* ªaªÔ J¡°<wÕJu¡∫

Ju¡ b°FfiR¡≈ t¨w t∫¥≤ů* Ÿu „ů<˚w FůwÙ Fæ $ Ô‡ft°fi ªaªÔ ı¸>°Nů* tu* ª∏Bt°Ÿu Ô°a<~>w tF°ÌubıÙ Ju¡
tC^±>ů* Ÿu, ıů wÙfi fiùů* Ju¡ fnu-fnu <~>Bů* Ÿu <fiJ¡Ô ≤Fu <b≈CÔ ˚°≥∫-˚°≥∫ „ÆÌ Ÿu ˚∫aJ¡≤ ≈®wÙw Fůwu Fæ*, <bJ¡<Ÿw t∏Ì°≤ Ju¡ ≈C‹≈ů* Ÿu „ů<˚w ZÙ≈°bÕwÙıÙ Ju¡ Ju¡„R¡≈Ù ª≥b≤ů* Ÿu, w°^±>b Ju¡ Ÿt∫ ≈bÕw°J¡°≤

F…Î ŸaF°≤˚æ≤b Ju¡ Ì≤R¡≈Ù wC‡fů* Ÿu N°æ≤ ÎJ¡ Fı°≤ Ÿ°w ~>uÌů* (!) Ÿu ∫C•w o∏B J¡∑ ÌuFR¡≈Ù

<˚s°≈°`ů* Ÿu (©›≈≤ů* Ÿu), ıů fi°ªfiu Ju¡ Ÿt∫ ©fi©fi „ÆÌ J¡≤wu Fæ*, fnÙ „ů<˚w FůwÙ Fæ $ ŸfJ¡°

ŸaF°≤ J¡≤fiub°ÔÙ ∫F <fi∫<w ÌubÙ Ÿ¥©u F…Î fi≤-Ja¡J¡°ÔR¡≈Ù ©x°ayů* Ÿu (≈°<¸>∫ů* Ÿu) N°J¡°„t^±>Ô J¡ů

≈¥dÕJ¡≤ N≈fiu J¡ů N°≈ FÙ ˚∫˚Ùw J¡≤wÙ Fæ $ fi°ªfiu Ju¡ Ÿt∫ <FÔ ≤FÙ ıÙbů* Ju¡ ˚°≥<w˚°≥<w Ju¡ t_wJ¡R¡≈Ù

ŸC∏Ì≤ J¡tÔů* J¡∑ t°Ô° Ÿu oŸJ¡∑ „ů˚° J¡∑ ŸÙt° fiFÙ* ≤FwÙ $ ≈®Ô∫ Ju¡ Ÿt∫ <fi∫<wÌubÙ Ju¡ ]w

≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ tu|R¡≈Ù ±>tR¡ Ju¡ ˚ÙTd „ÆÌů* Ÿu wC‡fC” N°<Ì y∏@bÕ ˚°ywu Fæ* $$14-21$$

<fi∫<w ÌubÙ Ju¡ fi¨Ã∫ N°æ≤ fi¨Ã∫ J¡∑ Ÿ°ty®Ù J¡° bdÕfi J¡≤ ŸJu¡ ≈<w Ju¡ ˚Ù fi¨Ã∫ J¡° bdÕfi J¡≤wu F…Î

ŸJu¡ ˚¥Tdů* J¡ů J¡Fwu Fæ* $

$ ∫F°≥ ≈≤ J¡°Ô Ju¡ ÔÔ°¸> N°æ≤ ≈æ≤-ofi N°<Ì N°æ≤ N∏w Nayů* J¡∑ ˚¥TdJ¡v≈fi° J¡° FÙ bdÕfi

<J¡∫° y∫° Fæ, oŸÙŸu ŸJu¡ „≤Ù≤ Ju¡ N∏∫ Nb∫bů* J¡∑ ˚¥TdJ¡v≈fi° J¡° ˚Ù ∫S°∫ůÀ∫ _b∫a NfiCt°fi J¡≤ Ôufi° ª°<F∫u $

! N∏∫ Ìu<F∫ů* Ju¡ „≤Ù≤ů* tu* fi°æ <~>B ≈®<Ÿ] Fæ, ≈≤awC o∏B ŸFŸ®s (Fı°≤ fiùb°Ôu) Fæ* $ fiJu¡

„≤Ù≤ tu* ÎJ¡ Fı°≤ <~>B wů fiùů* Ju¡ Fæ* wS° Ÿ°w <~>B N°æ≤ Fæ*, oŸ ≈®J¡°≤ fi°æ <~>Bb°Ôu ≈®<Ÿ] N∏∫

„≤Ù≤ů* Ÿu ÎJ¡ Fı°≤ Ÿ°w <~>Bb°Ô° o∏B J¡° „≤Ù≤ <bÔsd Fæ $

7 6

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

≈¥bůÕ•w fi¨Ã∫„°Ô° Ju¡ N∏Ì≤ <fi∫<w ÌubÙ J¡° ≈<w J¨¡w°∏w fi¨Ã∫ J¡≤w° Fæ $ JC¡^±>Ô˚¥w ª∏Bt^±>Ô

Ÿu bF N<w „ů<˚w Fæ N°æ≤ ŸJu¡ Ju¡„ w°≤u N°æ≤ ª°≥ÌfiÙ Ÿu tfiůF≤ N°J¡°„R¡≈Ù <≈h~> Ÿu (tů≤≈a© Ÿu) NÔaJ¨¡w Fæ $ ŸJu¡ Ì°<Ffiu J¡°fi tu* <Ft°Ô∫R¡≈Ù Fß>Ù J¡° ffi° N≥y¥™>Ù Ju¡ N°J¡°≤ J¡° ªtJ¡Ì°≤ JC¡^±>Ô

Fæ N°æ≤ f°≥Î J¡°fi tu* tF°fig ŸCtu” ≈bÕw FÙ Ÿůfiu J¡° ŸCC∏Ì≤ JC¡^±>Ô Fæ $ ŸJu¡ ª∏Bt° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ FÙ •w Ìůfiů* FÙ J¡°fiů* tu* y°Ôů* J¡∑ „ů˚° J¡ů f»°fiub°Ôu ªaªÔ JC¡^±>Ô Fæ* $ ÔůJ¡°ÔůJ¡°ªÔ ≈bÕw J¡∑ ZudÙ

ŸJ¡∑ J¡t≤ Ju¡ ª°≤ů* Nů≤ ÔyÙ FoÕ tu©Ô° (J¡≤@fiÙ) Fæ $ <fıÔÙ ŸJu¡ F°S J¡° yůÔ°J¡°≤ Ja¡J¡d Fæ N°æ≤ bF fi¨Ã∫ Ju¡ Ÿt∫ J¡˚Ù o@≤ J¡˚Ù @≤ Ÿ≤J¡w° Fæ $ tu| FÙ ŸJu¡ ≤ay-<f≤ay Ju¡ b˜ů* Ju¡ Ç>J¡nů*

Ÿu ffiÙ F…oÕ J¡∏S° Fæ N°æ≤ bF b°∫C Ÿu ŸÌ° <FÔwÙ-±C>ÔwÙ F…oÕ „ů<˚w FůwÙ Fæ $ oŸJu¡ yÔu tu* tCŸÔ,

≈<\>„, ≈®°Ÿ, „¥Ô, wůt≤ N°æ≤ tCÌgy≤ů* Ÿu ffiÙ F…oÕ t°Ô° „ů˚° ≈° ≤FÙ Fæ, bu t¥ŸÔ N°<Ì ÎuŸu wÙ‚d Fæ*

<J¡ t°fiů* ≈¥bÕ-≈¥bÕ J¡∑ <ıwfiÙ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ fi‹¸> F…oÕ SÙ, fiŸu <fiJ¡Ôu F…Î t¨Ã∫C FÙ oJ¡l>u Fů y∫u Fů* $ ∫F
t°Ô° „uTfi°y Ju¡ „≤Ù≤R¡≈Ù tF°≤_ŸÙ Ÿu f≥@u F…Î, ≈¥bůÕ•w ≤°ı≈C`R¡≈ J¡°Ô Ju¡ F°S Ÿu <y≤u F…Î N°æ≤
ı∏t-t≤d„ÙÔ ıÙbR¡≈Ù t¨yů* Ju¡ f∏@fi Ju¡ <ÔÎ <f~>°Î y∫u ı°Ô tu* yC≥SÙ F…oÕ Fæ $ Ÿ°w ŸtCBů* J¡∑

ZudÙ FÙ oŸJu¡ f°F…Nů* Ju¡ Ja¡J¡d Fæ*, bu ≤Ãfiů* J¡∑ J¡°¿∏w Ÿu ©¥f ªtJ¡wu Fæ* N°æ≤ ŸıÙb t~><Ô∫°≥ fitu*

<bΩt°fi Fæ* $$22-28$$

N∏∫ Ôůyů* Ju¡ Ja¡J¡dů* tu* <fiıÙÕb t~><Ô∫ů* J¡∑ N°J¨¡<w ffi°oÕ ı°wÙ Fæ, ≈≤ oŸJu¡ Ja¡J¡dR¡≈Ù

ŸtCBů* tu* ŸıÙb t~><Ô∫°≥ <bΩt°fi Fæ, ∫F ˚°b Fæ $

„°˜Ù∫ N°æ≤ _b°˚°<bJ¡ ∆∫bF°≤R¡≈ N°bwÕ Ÿu (˚≥b≤ Ÿu) ∫C•w, ≤ıůyCd ≈¥dÕ wtůyCd Ÿu J¡°ÔÙ

ŸC©-Ì…#©≈≤‡≈≤° ŸJ¡∑ ≤ůt°bÔÙ Ju¡ R¡≈ tu* <b≤°ıt°fi Fæ* $ oŸ ≈®J¡°≤ J¡° bF J¨¡w°∏w ≈®Ô∫J¡°Ô tu*
w°^±>b J¡ů Ã≈∏fi J¡≤fiub°ÔÙ fi¨Ã∫uh~>° (fi°ªfiu J¡∑ oh~>°) J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤w° Fæ, NS°Õwg •w fi¨Ã∫ªu‹¸>° Ÿu <b≤w FůJ¡≤ <ª≤J¡°Ô wJ¡ <bZ°t J¡≤w° Fæ $ wÌfi∏w≤ f®Ê° N°<Ì Ju¡ Ÿ°S ˚¥wů* J¡∑ <k¡≤

Ÿ¨<‹¸> J¡≤ ≈Cfi# fi¨Ã∫ÔÙÔ° J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ $ ŸJ¡∑ •w fi¨Ã∫ÔÙÔ° Nay-≈®Ã∫ay Ju¡ N<˚fi∫ Ÿu

≈¥dÕ Fæ N°æ≤ b¨]w°, „ůJ¡, Ì…#© N°æ≤ <w≤_J¡°≤ ŸJu¡ N°˚¥Td Fæ* $ ıæŸu f°ÔJ¡ yÙÔÙ <t\>Ù J¡ů ÔuJ¡≤
fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ <©Ô°æfiu N°<Ì ffi°w° Fæ N°æ≤ SůnÙ Ìu≤ tu* ∏Fu* fi‹¸>-˚®‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ J¡°Ô ˚Ù

N°Ô_∫ ≤<Fw FůJ¡≤ ª°æÌF ˚Cbfi, <b<b@ Ìu„, bfi N°æ≤ NŸa¶∫ wS° <b<b@ ıÙb N°æ≤ fiJu¡ ŸC∏Ì≤

Z°æw_t°w°Õ<ÌR¡≈ N°ª°≤-<bª°≤ů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤ <k¡≤ ∏Fu* fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ •w N°ª°≤-<bª°≤

ŸÃ∫∫Cy N°æ≤ ùw°∫Cy tu* <fiÿªÔ ≤Fwu Fæ* wS° J¡<Ô∫Cy N°æ≤ π°≈≤∫Cy tu* ªÔ Fæ* $$29-32$$

≈ªÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>ÆfÙŸb°≥ ŸyÕ
bæ≤°À∫ J¡∑ Ã≈<W Ju¡ <ÔÎ <b<b@ ÌůTů* π°≤° J¡°Ô°@Ùfi ŸaŸ°≤ J¡∑ NfiuJ¡ Ì…ÌÕ„°Nů* J¡° bdÕfi $

J¡°Ô ÎuŸ° J¡≤u ŸŸu wC‡F°≤° •∫° <fynw° Fæ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤ J¡°Ô N°<Ì Ÿf b_wCNů* tu* N°yu N≈fiÙ ÌůTÂ<‹¸> Ì„°Õfiub°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ ŸJu¡ k¡Ô˚¥w bæ≤°À∫ J¡ů <Ì©Ô°wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fiZu‹™>, ıf oŸ ŸaŸ°≤ tu* ≈¥bůÕ•w J¡°Ô N°<Ì J¡° oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ª¿≤`

ŸyÕ - 26]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

7 7

Fæ, wf ˚Ô° fwÔ°o∫u wů ŸFÙ oŸtu* tu≤u ıæŸu tfiC‹∫ů* J¡° •∫° <bÿb°Ÿ Fů ŸJ¡w° Fæ ? tC<fib≤, ∫F fnu Ì…#© J¡° <bT∫ Fæ <J¡ „ÆÌ N°<Ì <bT∫ů* Ju¡ <b_w°≤ tu* Ìs ofi Ìæb N°<Ì (≈¥bÕ ı∏t Ju¡ J¡tÕ N°<Ì) Ÿu

≈®≈aª-≤ªfi°Nů* π°≤° tů¿Fw F…Î Ft Ôůy <bJ®¡∑w ≈C”Tů* (yCÔ°tů*) Ju¡ Ÿt°fi Îba bfit¨yů* Ju¡ Ÿt°fi

¿_Sw Fæ* NS°Õwg ıæŸu <bJ®¡∑w ≈C”T (J®¡∑wÌ°Ÿ) N≈fiÙ oh~>° Ÿu J¡ůoÕ ˚Ù J¡°t fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° N°æ≤
ıæŸu ∆∫°@ů* π°≤° t@C≤ ºb<fi Ÿu <btů<Fw t¨y JC¡~> ˚Ù ªu‹¸>° fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu bæŸu FÙ Ìæb N°<Ì π°≤°
tů<Fw Ft Ôůyů* J¡∑ Nb_S° Fæ $ ∫F J¡°Ô ŸÌ° N≈fi° ≈u¸> ˚≤fiu tu* FÙ Ôy° Fæ N°æ≤ oŸJ¡° ª¿≤` fn°
y<FÕw Fæ, ∫F <ıfi Ôůyů* J¡∑ ˚ůyw¨‹d° N°æ≤ ıÙ<bww¨‹d° ≈¥dÕ fiFÙ* F…oÕ Fæ, ∏Fu* N°≈<W∫ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ

ŸaŸ°≤ tu* <y≤°w° Fæ $ tC<fiZu‹™>, ıæŸu N<Àfi ‹d N°æ≤ ≈®J¡°„≈¥dÕ ≠b°Ô°Nů* Ÿu Ì°fl ≈Ì°Sů˘ J¡ů ıÔ°

ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F ŸaF°≤J¡°≤Ù J¡°Ô ˚Ù Ì…≤°„°Nů* Ÿu ⁄Ì∫ J¡ů ıÔ°w° Fæ N°æ≤ Ì…‹¸> ª°¿≤c∫ Ÿu f°F≤ ˚Ù
ıÔ°w° Fæ $ J¡°Ôt∫°ÕÌ°R¡≈ J¨¡w°∏w J¡∑ <≈®∫ ˚°∫°Õ o¿∏B∫ů* J¡∑ <bT∫ů* tu* ≈®b¨<W J¡≤°fiub°ÔÙ ∫F <fi∫<w,

˜Ù Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, _b˚°bw# ªaªÔ Fæ, ∫F Ÿt°<@ tu* wÃ≈≤ Ôůyů* Ju¡ «¡≈≤ ˚Ù F°S ku¡≤ ÔuwÙ Fæ N°æ≤

fiJu¡ @æ∫Õ J¡∑ wů ∫F tF°„`C Fæ, Ÿu <¸>J¡fiu fiFÙ* ÌuwÙ $ ıæŸu Ÿ°≥≈ b°∫C J¡ů <fiyÔ ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ∫F

J®¥¡≤ J¡tÕ J¡≤fiub°Ô° J¨¡w°∏w wR¡d „≤Ù≤ J¡ů fC»°≈u tu* ≈F…≥ª°J¡≤ Ÿf ≈®°<d∫ů* J¡ů <fi≤∏w≤ <fiyÔw°

≤Fw° Fæ $ ∫F J¡°Ô <fiÌÕ∫ů* J¡° ≤°ı° Fæ, <J¡ŸÙ N°wÕ ≈®°<d Ju¡ «¡≈≤ ˚Ù Ì∫° fiFÙ* J¡≤w° $ Ÿf ≈®°<d∫ů*

≈≤ Ì∫° J¡≤fiub°Ô° Ì°≤ ≈C”T wů oŸ ŸaŸ°≤ tu* Ì…ÔÕ˚ Fů y∫° Fæ $$1-6$$ tC<fib≤, ŸaŸ°≤ tu* <ıwfiu ˚Ù

≈®°dÙ Fæ*, fitu* <J¡ŸÙJ¡° ˚Ù Îuÿb∫Õ ≈¥dÕ fiFÙ* Fæ, Ÿ˚Ù wCh~> Îuÿb∫Õ b°Ôu Fæ* $ <ıwfiu ˚Ù <bT∫ Fæ*, bu Ÿ˚Ù

˚∫°fiJ¡ Fæ* $ fiŸu Nfi∏w Ì…#© J¡∑ FÙ ≈®°<›w FůwÙ Fæ $ N°∫C NÃ∫∏w ªaªÔ Fæ, ŸJu¡ ı°fiu tu* JC¡~> ˚Ù

<bÔ‡f fiFÙ* Fůw° N°æ≤ f°v∫°b_S° tůF tu* FÙ fÙw ı°wÙ Fæ $ Ÿ˚Ù ŸaŸ°≤Ù ≈C”T <bT∫ů* Ju¡ NfiCŸ∏@°fi Ÿu FÙ J¡Ôa<J¡w (t<Ôfi<ªW) Fæ, f∏@C-f°∏@b ŸaŸ°≤R¡≈ f∏@ Ju¡ <ÔÎ ≤≠ıCR¡≈ Fæ* $ Ÿ˚Ù ˚ůy ŸaŸ°≤R¡≈Ù tF°≤ůy Fæ*, NS°Õwg ıæŸu N≈Ø∫Ÿubfi Ÿu ≤ůy fi‹¸> fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ ˚ůyů* Ju¡ Ÿubfi Ÿu ŸaŸ°≤R¡≈Ù tF°≤ůy ffi° ≤Fw° Fæ, NwÎb ∏Fu* t¥<wÕt°fi tF°≤ůy FÙ ŸtHfi° ª°<F∫u $ ŸC© N°<Ì J¡∑
w¨‹d°Î≥ t¨yw¨¿‹dJ¡° Ju¡ NfiCR¡≈ Fæ* $ o¿∏B∫°≥ FÙ N≈fiÙ „`C Fæ*, ŸÃ∫, I°fi N°<ÌR¡≈ b_wC (f®Ê) NI°fib„ NŸÃ∫w° (ÌuF°<Ìw°) J¡ů ≈®°›w Fů yoÕ Fæ $ f∏@fi J¡° FuwC Fůfiu Ÿu tfi N°Ãt° J¡° „`C Fæ Îba tfi tu* "NFtg' ÎuŸ° N<˚t°fi J¡≤fiu Ÿu tfiů˚¥w F…N° •w N°Ãt° N°Ãt° J¡ů N°Ãt˚¥w tfi Ÿu FÙ Ì…#©Ù

J¡≤w° Fæ $ NFaJ¡°≤ (N<˚t°fi≈®@°fi N∏w#J¡≤d) N°Ãt° Ju¡ J¡ÔaJ¡ J¡° J¡°≤d Fæ, NS°Õwg _bR¡≈ J¡ů Ìq<Tw J¡≤ Ìuw° Fæ, fC<]∫°≥ (Nº∫bŸ°∫°ÃtJ¡ b¨<W∫°≥) fnÙ t¨Ì… Fæ*, N°Ãt<fi‹™>° J¡∑ Â»w° Ÿu ≤<Fw Fæ*,

<J®¡∫° NS°Õwg „°≤Ù¿≤J¡ ≈®b¨<W∫°≥ •Ôu„J¡°¿≤dÙ Fæ* $ ÔÙÔ°Î≥ (t°fi<ŸJ¡ ªu‹¸>°Î≥) ˜Ù ≈≤ FÙ Ju¡¿∏Bw Fů yoÕ Fæ*, NS°Õwg fiJ¡∑ <bT∫ Ju¡bÔ <˜∫°≥ FÙ Fů yoÕ Fæ* $ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ <bT∫ FÙ Ô‚∫ Fů y∫u Fæ* ∫°fiu

<bT∫ů* J¡∑ Nů≤ FÙ b°Ÿfi°Î≥ Ì°ænwÙ Fæ* $ N°Ãt_k¥¡<wÕR¡≈ ªtÃJ¡°≤ fi‹¸> Fů y∫u Fæ*, <˜∫°≥ ÌůTů* J¡∑

≈w°J¡° Ju¡ ŸÂ„ Fů yoÕ Fæ* N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ <bT∫ fiÙ≤Ÿ Fů y∫u Fæ* $ tC<fib≤, Ÿwg ≈Ì°SÕ f®Ê J¡°∫ÕJ¡°≤d-

Ÿa|°wR¡≈Ÿu (ÌuF, o¿∏B∫ N°<Ì R¡≈ Ÿu) ı°fi° ı°w° Fæ, NS°Õwg ŸaŸ°≤Ù Ôůy ÌuF, o¿∏B∫ N°<Ì J¡ů FÙ

N°Ãt° ŸtHwu Fæ*, ¿ªW NFaJ¡°≤ tu* ≈®<b‹¸> <J¡∫° y∫° Fæ NS°Õwg Ôůyů* J¡° <ªW NFaJ¡°≤ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ,

<ıwfiu ≈Ì°SÕ Fæ* bu fi°„ Ÿu y®_w Fæ* (<bfi°„Ù Fæ*) $ •w N<fiÃ∫ ≈Ì°Sů˘ J¡° <ıŸtu* Ô∫ Fůw° Fæ, Ÿ

7 8

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

N°Ãt° J¡ů J¡ůoÕ fiFÙ* ı°fiw° $ Zu‹™>wt fC<] fiu Ÿ˚Ù Ju¡ N∏w#J¡≤dJ¡ů ∆∫°JC¡Ô J¡≤ ≤•©° Fæ, <J¡ŸÙJ¡°

N∏w#J¡≤d ŸC©Ù fiFÙ* Fæ, Ju¡bÔ Ì…#© FÙ Ì…#© ~>°∫° Fæ, ≤°yR¡≈Ù ≤ůy <Ìfi-<Ìfi f» ≤F° Fæ, bæ≤°À∫ J¡°

J¡FÙ* ≈w° fiFÙ* Fæ $ N°ÃtÌ„Õfi„<•w ≤ıůyCd Ÿu fi‹¸> Fů yoÕ Fæ N°æ≤ wtůyCd f» ≤F° Fæ, Ÿ[byCd J¡°

J¡FÙ* ≈w° fiFÙ* Fæ Îba w[b≈Ì°SÕ NÃ∫∏w Ìq≤ Fæ $ ıÙbfi NÃ∫∏w N<_S≤ Fæ, t¨Ã∫C N°fiu Ju¡ <ÔÎ wÃ≈≤ FÙ

Fæ, @æ∫Õ J¡° ŸbÕS° <bfi°„ Fů y∫° Fæ N°æ≤ Ôůyů* J¡° wCh~> <bT∫ů* tu* NfiC≤°y <fiÃ∫ f»w° ı° ≤F° Fæ $ t<w t¥©Õw° Ÿu t<Ôfi Fů yoÕ Fæ, „≤Ù≤ J¡° N¿∏wt ≈¿≤d°t ÎJ¡t°` fi°„ FÙ Fæ NS°Õwg ŸJ¡ů Nbÿ∫ fi‹¸> Fůfi° Fæ, „≤Ù≤ tu* fC»°≈° t°fiů* ≈®J¡°<„w Fů ≤F° Fæ N°æ≤ ≈°≈ ©¥f ÌtÌt° ≤F° Fæ $ <Ìfi-≈®<w<Ìfi ıb°fiÙ

≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ˚°y ≤FÙ Fæ, ŸÃŸay<w J¡° J¡FÙ* ≈w° fiFÙ* Fæ, <ıŸŸu Ì…#© Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈®°›w Fů ı°∫, ÎuŸÙ

J¡ůoÕ y<w fiFÙ* Fæ N°æ≤ ŸÃ∫w° J¡° Ì∫ wů <J¡ŸÙ tu* ˚Ù fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° $ N∏w#J¡≤d tůFı°Ô Ÿu NÃ∫∏w N°h~>°<Ìw-Ÿ° Fů y∫° Fæ, ÌqŸ≤u J¡ů ŸC©Ù Ìu©J¡≤ Fůfiub°Ôu Ÿ∏wůT J¡° J¡FÙ* ≈w° FÙ fiFÙ* Fæ,

≠≠bÔ J¡”d° J¡° Ì∫ J¡FÙ* fiFÙ* Fůw° N°æ≤ fiÙªw° fi t°Ô¥t J¡F°≥ Ÿu ªÔÙ N° ≤FÙ Fæ $ @Ù≤w°

N@Ù≤w° tu* ≈¿≤dw Fů yoÕ Fæ, Ÿ‡≈¥dÕ ıÙbů* J¡° ı∏t N°æ≤ t≤d ∫° ºbÕytfi N°æ≤ N@ůytfi FÙ

ÎJ¡t°` J¡°t Fæ, Ì…ıÕfi J¡° Ÿay ≈Ì-≈Ì ≈≤ N<wŸCÔ˚ Fæ, Ÿ≠ıfi J¡∑ Ÿay<w N<wÌ…ÔÕ˚ Fæ $ Ÿ‡≈¥dÕ

≈Ì°SÕ Ã≈<W-<bfi°„„ÙÔ Fæ* N°æ≤ b°Ÿfi° ≈Ì°Sů˘ Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ˚Ù fi‹¸> fiFÙ* FůwÙ $ bFÙ ŸaŸ°≤ tu*
f∏@fi J¡≤fiub°ÔÙ Fæ $ J¡°Ô <fiÃ∫ ≈®°<d∫ů* Ju¡ HC^±> Ju¡ HC^±> J¡ů fi t°Ô¥t J¡F°≥ Ôu ı°w° Fæ $ <Ì„°Î≥ ˚Ù,

<ı∏Fu* J¡°Ô Ÿu F≤u ı°fiu J¡° ˚∫ fiFÙ* Fæ, fiFÙ* <Ì©°oÕ ÌuwÙ, fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ*, Ìu„ ˚Ù NÌu„ Fů ı°w° Fæ NS°Õwg fi‹¸> Fů ı°w° Fæ N°æ≤ ≈bÕw ˚Ù ¸¥>¸> ı°wu Fæ*, <k¡≤ tu≤u ŸÌ¨„ ı∏wC J¡∑ ¿_S≤w° tu* •∫° <bÿb°Ÿ

Fæ ? Ÿ∏t°`_b˚°bb°Ô° oÕÿb≤ N°J¡°„ J¡ů ˚Ù ©° ı°w° Fæ, ª°æÌFů* ˚Cbfiů* J¡ů fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ N°æ≤

≈¨¿SbÙ ˚Ù ŸÙŸu fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ, <k¡≤ tu≤u ıæŸu ıÙb J¡∑ ¿_S≤w° tu* •∫° <bÿb°Ÿ Fæ ? ŸtCB ˚Ù Ÿ¥©
ı°wu Fæ*, w°≤u ˚Ù ¸¥>¸> ≈nwu Fæ* N°æ≤ <Ÿ] ˚Ù fi‹¸> Fů ı°wu Fæ*, <k¡≤ tu≤u ıæŸu ıfi J¡∑ ¿_S≤w° tu* •∫°

<bÿb°Ÿ Fæ ? fnu-fnu ≈≤°J®¡tÙ ÌæÃ∫ů* J¡ů ˚Ù oÕÿb≤ fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ, @®Cb Ju¡ ıÙbfi J¡° ˚Ù J¡ůoÕ <fiÿª∫
fiFÙ* Fæ N°æ≤ Nt≤ ˚Ù (Ìubw° ˚Ù) t°≤u ı°wu Fæ*, <k¡≤ tu≤u ıæŸu ıÙb J¡∑ ¿_S≤w° tu* •∫° <bÿb°Ÿ Fů ŸJ¡w° Fæ ? bF o∏B J¡ů ˚Ù N≈fiu tC≥F Ÿu ªf° ±>°Ôw° Fæ, ∫t J¡ů ˚Ù N≈fiu J¡°∫Õ Ÿu <b≤w J¡≤ Ìuw° Fæ

∫°fiu fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ N°æ≤ ŸÙŸu b°∫C ˚Ù N˚°b J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ, <k¡≤ tu≤u ıæŸu ≈®°dÙ tu* ¿_S≤w°

J¡∑ •∫° N°„° ? ª∏Bt° ˚Ù „¥∏∫w° J¡ů (N˚°b J¡ů) ≈®°›w Fů ı°w° Fæ, Ÿ¥∫Õ Ju¡ ˚Ù ©^±>-©^±> Fů ı°wu Fæ*, N°æ≤ N<Àfi ˚Ù ˚Àfi Fů ı°wÙ Fæ NS°Õwg „°∏w Fů ı°wÙ Fæ, <k¡≤ tu≤u ıæŸu ≈®°dÙ J¡∑ •∫° N°„°

Fæ ? f®Ê° J¡∑ ˚Ù Nb<@ Fæ NS°Õwg f®Ê° J¡∑ ˚Ù Ÿt°<›w J¡° NbŸ≤ <fi∫w Fæ, Nı∏t° <b‹dC J¡° ˚Ù

ŸaF°≤ Fůw° Fæ N°æ≤ <„bıÙ ˚Ù fiFÙ* ≤Fwu, <k¡≤ tu≤u ıæŸu tfiC‹∫ J¡∑ ¿_S≤w° J¡∑ N°„° Ju¡bÔ Ì…≤°„° FÙ

Fæ $ J¡°Ô J¡° ˚Ù ıů <bfi°„ J¡≤w° Fæ, <fi∫<w J¡ů ˚Ù fi‹¸> J¡≤ ±>°Ôw° Fæ, N°æ≤ Nfi∏wN°J¡°„ J¡ů fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ, bF ˚Ô° tCHu J¡F°≥ ~>ůnuy°, oŸ <ÔÎ tu≤u ıæŸu ıÙbů* J¡∑ ¿_S≤w° J¡° J¡˚Ù ˚Ù <bÿb°Ÿ fiFÙ*

Fů ŸJ¡w° $ <ıŸJ¡° J¡°fiů* Ÿu Zbd fiFÙ* Fůw°, b°dÙ Ÿu J¡Sfi fiFÙ* Fůw° N°æ≤ fiùů* Ÿu Ì„Õfi fiFÙ* Fůw°

ÎuŸu NI°w_bR¡≈ Îba ˚®°<∏w Ã≈∏fi J¡≤fiub°Ôu <J¡ŸÙ Ÿ¥‚t w[b Ÿu ª°æÌFů* ˚Cbfi N≈fiÙ N°Ãt° tu*
t°∫° π°≤° <Ì©Ô°∫u ı° ≤Fu Fæ* $ NFaJ¡°≤°a„ J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ ŸfJu¡ tº∫ tu* <fib°Ÿ J¡≤fiub°Ô° bF w[b

ŸyÕ - 26]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

7 9
wÙfiů* ÔůJ¡ů* tu* ¿_Sw ≈®°<d∫ů* tu* Ÿu <ıŸu fi‹¸> fiFÙ* J¡≤w°, ÎuŸÙ J¡ůoÕ b_wC Fæ FÙ fiFÙ* $$7-32$$

ŸJ¡∑ ŸbÕfi°„J¡w° J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <fi≤aJC¡„ _bw∏`w° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈bÕw <„©≤ Ÿu buy≈¥bÕJ¡ fFw° F…N° ıÔ yůÔ ≈ÃS≤ů* J¡ů fiÙªu J¡∑ Nů≤ Ôu ı°w° Fæ, bæŸu FÙ

Nb„ (!) ≤S˚¥w Ÿ¥∫Õ J¡ů oÕÿb≤ ª\>°fi, ≈bÕw N°æ≤ ≈¿≤©°Nů* tu* F°≥J¡w° Fæ $ ıæŸu ≈J¡° F…N° N©≤ů¸> J¡° k¡Ô J¡<™>fi <~>ÔJu¡ Ÿu <|≤° ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ bF tº∫ tu* ¿_Sw Ìubw°, NŸC≤ N°<ÌJ¡° <fib°Ÿ ≈¨ØbÙR¡≈
yu*Ì J¡ů Ìubw°Nů* Ju¡ <fib°Ÿ˚¥w ≠∫ů<wÿªJ®¡ Ÿu ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ∆∫°›w <J¡∫u F…Î Fæ $ _byÕ tu* Ìubw°, ˚¥ÔůJ¡
tu* tfiC‹∫ N°æ≤ ≈°w°Ô tu* Ÿ≈ů˘ J¡∑ ŸÙfiu J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, bF ıf oh~>° FůwÙ Fæ, w˚Ù ∏Fu* ıÙdÕ-

„ÙdÕ Ì„° J¡ů ≈®°›w J¡≤° Ìuw° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ oŸ ıywg J¡° NÃ∫∏w ≈≤°@Ùfi Fůfi° fn° ˚°≤Ù ÌůT Fæ, ÎuŸu N∏∫°@Ùfi ıywg tu* N°_S° J¡≤fi° t¥©Õw° FÙ Fæ $ ıywg Ju¡ N<@≈<w Ju¡ Ÿ°S F…Î ≤d tu* <bı∫Ù NwÎb

≈≤°J®¡t ≈¥dÕ J¡°tÌub NfiC<ªw R¡≈ Ÿu ıywg J¡ů N≈fiu b„ tu* J¡≤ N≈fi° ≈®˚°b <Ì©° ≤F° Fæ $ ıæŸu tW
yı≤°ª tÌ Ÿu ª°≤ů* Nů≤ <Ì„°Nů* J¡ů ŸCy¿∏@w J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ bŸ∏wM¡wC ≈C‹≈b¨<‹¸> π°≤° ª°≤ů* Nů≤

<Ì„°Nů* J¡ů ŸCy¿∏@w J¡≤ <ªW J¡ů ªaªÔ J¡≤ ÌuwÙ Fæ $ NfiC≤°y∫C•w t<FÔ°Nů* Ju¡ ªaªÔ Ôůªfiů* Ju¡ J¡¸>°s

<bsu≈ Ju¡ Ô‚∫ ffiu F…Î tfi J¡ů tF°fig <bbuJ¡ ˚Ù _b_S fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° $ ÌqŸ≤ů* J¡° ≈J¡°≤ J¡≤fiub°ÔÙ, ÌqŸ≤ů* Ju¡ Ì…#© Ÿu N<w Ÿ∏w›w N°æ≤ N≈fiÙ N°Ãt° J¡ů „°¿∏w Ìufiub°ÔÙ „ÙwÔ fC<] Ÿu ∫C•w I°fiÙ ≈C”T

FÙ ŸC©Ù Fæ, ÎuŸ° tu≤° Â» <bÿb°Ÿ Fæ $ Ã≈∏fi FůJ¡≤ fi‹¸> Fůfiub°Ôu J¡°ÔR¡≈Ù fnb°<Àfi Ju¡ tC≥F tu* <y≤fiub°Ôu ıÙbfiR¡≈Ù Ÿ°y≤ Ju¡ w≤ay Ju¡ Ÿt°fi ≈Ì°Sů˘ J¡ů J¡°æfi <yfi ŸJ¡w° Fæ ? ıæŸu Ÿ°y≤ tu* Ã≈∏fi FůJ¡≤ fnb°<Àfi Ju¡ tC≥F tu* <y≤J¡≤ fi‹¸> Fůfiub°Ôu NfiuJ¡ J¡vÔů*Ôů J¡ů J¡ůoÕ <yfi fiFÙ* ŸJ¡w° bæŸu FÙ ŸaŸ°≤ tu* Ã≈∏fi FůJ¡≤

J¡°Ô Ju¡ tC≥F tu* <y≤fiub°Ôu NŸa¶∫ ıÙbů* J¡ů <yfi ŸJ¡fiu J¡∑ <J¡Ÿtu* „<•w Fæ ? ÌůTR¡≈Ù H°<n∫ů* tu* ¿_Sw t¨yů* ∫° ≈<s∫ů* Ju¡ wCv∫ Ÿ˚Ù tfiC‹∫ NI°fi Ÿu Ì…≤°„°R¡≈Ù ı°Ô tu* f≥@J¡≤ ı∏tR¡≈Ù ıayÔ tu* <bfi‹¸> Fů y∫u Fæ* NS°Õwg ıæŸu H°<n∫ů* tu* fæ™>u F…Î t¨y ∫° ≈sÙ _b°Ì ÔůÔC≈w° Ju¡ J¡°≤d NI°fi Ÿu ı°Ô tu* k≥¡Ÿ

J¡≤ fi‹¸> Fů ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ ÌůT≈¥dÕ tfiC‹∫ NI°fi Ÿu Ì…≤°„°f] FůJ¡≤ ı∏tR¡≈Ù ıayÔ tu* fi‹¸> Fů ı°wu Fæ* $ ofi ŸaŸ°≤Ù Ôůyů* J¡∑ N°∫C <b<b@ ı∏tů* tu* ≈¥bůÕ•w ÌůTů* Ÿu Fůfiub°Ôu JC¡J¡tů˘ Ÿu (J¡°‡∫ N°æ≤ <fi<T]

J¡tů˘ Ÿu) fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ $ fiJ¡° k¡Ô ıů _byÕ, fi≤J¡ N°<Ì Fæ bF N°J¡°„ tu* b¨s Fů N°æ≤ Ÿ b¨s tu*

Ôw° ˚Ù Fů, Ÿ Ôw° Ÿu yÔu tu* k¡°≥ŸÙ ÌuJ¡≤ tfiC‹∫ Ô¸>J¡° <Ì∫° ı°∫, ŸJu¡ Ÿt°fi N∏w tu* ≈wfi J¡≤°fiub°Ô° FÙ Fæ $ ŸJ¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ ≈°∫ J¡≤fi° wů Ìq≤ ≤F°, ≈≤∏wC ŸJ¡° <bª°≤ J¡≤fiub°Ôu Ôůy

˚Ù Ftu* fiFÙ* <Ì©Ô°oÕ Ìuwu $$33-42$$ M¡<T≈®b≤, oŸ ŸaŸ°≤ tu* ªaªÔ N°æ≤ taÌ fC<] Ÿu ∫C•w Ôůy N°ı

ÃŸb Fæ, ∫F ŸCF°bfiÙ M¡wC Fæ, oŸtu* ∫°`° J¡≤fiÙ ª°<FÎ, ∫u Ft°≤u f°∏@b Fæ*, <b<„‹¸> ˚ůyů* Ÿu ∫C•w

∫F ŸC© Fæ, ∫ů* b¨S° FÙ NfiuJ¡ ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈ J¡≤ fi‹¸> Fů ı°wu Fæ* $$43$$

~>ÆfÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w $

! "∫ N°<ÌÃ∫u <w‹™>fig' oÃ∫°<Ì ZC<w Ÿu N≈fiu tu* N@Ù<‹™>w oÕÿb≤ Ÿu ≈®u¿≤w Fůfiub°Ô° Îba ª\>°fi,

≈F°n N°<Ì Ì…yÕt _S°fiů* tu* <J¡≤dR¡≈Ù |ůnu Ju¡ ≈æ≤ů* Ÿu ªÔwu F…Î Ÿu Ÿ¥∫Õ tu* ≤S J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ yoÕ Fæ $

8 0

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

ŸW°oÕŸb°≥ ŸyÕ

≈¥bÕ tu* •w N°æ≤ NfiC•w tůs Ju¡ <b≤ů@Ù ≈Ì°Sů˘ tu*, bæ≤°À∫ Ju¡ <ÔÎ, <b_w°≤≈¥bÕJ¡ ÌůTů* J¡° bdÕfi $

≈FÔu ıů J¡Fu ı° ªCJu¡ Fæ* N°æ≤ ıů fiFÙ* J¡Fu y∫u, fi Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ tu* N∏∫°∏∫ ÌůTů* J¡ů Ì„°Õwu F…Î

N≈fiu <ªW J¡∑ „°¿∏w Ju¡ J¡°≤dÙ˚¥w ≈Ì°SÕ J¡∑ N≈®°<›w J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, N°æ≤ ŸC<fiÎ, b_wCw# NÃ∫∏w N≤tdÙ∫ ≈≤ ıf wJ¡ <bª°≤ fiFÙ*

<J¡∫° ı°w° Fæ, wf wJ¡ ≤tdÙ∫ Ÿ° t°Ô¥t ≈nfiu b°Ôu oŸ ıywg tu* <ıŸ ≈Ì°SÕ Ju¡ ≈®°›w Fůfiu Ÿu <ªW
tu* „°¿∏w (≈¥dÕJ¡°tw°) ≈®°›w Fů bæŸ° J¡ůoÕ ˚Ù ≈Ì°ÕS tu≤Ù ŸtH tu* fiFÙ* N°w° $ <bª°≤ J¡≤ Ìu<©Î, f°v∫°b_S° <b<b@ ≈®J¡°≤ Ÿu J¡¿v≈w J®¡∑n°J¡°æwCJ¡ tu* FÙ fÙw ı°wÙ Fæ, Ÿtu* <ªW J¡∑ ¿_S≤w° J¡°

Ôu„ ˚Ù fiFÙ* ≤Fw° $ wÌ…≈≤°∏w ∫°æbfi ≈Ì°≈Õd J¡≤w° Fæ $ ∫°æbfi tu* <ªWR¡≈Ù t¨y ˜ÙR¡≈Ù yCk¡°Nů* tu* FÙ
ıÙdÕ Fů ı°w° Fæ, Ÿtu* ˚Ù <ªW tu* „°¿∏w fiFÙ* ≤FwÙ $ wÌfi∏w≤ b¨]°b_S° Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ „≤Ù≤
ıÙdÕ-„ÙdÕ Fů ı°w° Fæ, Ÿ Ÿt∫ ˚Ù „°<∏w fiFÙ* ≤FwÙ, ∫ů* ≈C”T°SÕŸ°@fi°„¥∏∫ NwÎb ∆∫SÕ N°∫C

<fw°fiu Ÿu tfiC‹∫ů* J¡ů Ju¡bÔ Ì…#© FÙ Ì…#© ≈®°›w Fůw° Fæ, ŸC©-„°¿∏w J¡° J¡FÙ* Ôu„ ˚Ù fiFÙ* Fæ $
b¨]°b_S°R¡≈Ù <FtbT°Õ Ÿu fi‹¸> F…oÕ „≤Ù≤R¡≈Ù J¡t<ÔfiÙ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ıf ≈®°dR¡≈Ù ˚®t≤ N<wÌq≤

ªÔ° ı°w° Fæ, wf tfiC‹∫ J¡° ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù Ÿ≤ůb≤ Ÿ¥© ı°w° Fæ $$1-3$$ b¨]°b_S° N°J®¡°∏w,

<ıŸtu* NfiuJ¡ ≈<Ôw°<Ì fi∫u-fi∫u k¥¡Ô <©Ôu Fæ* N°æ≤ NÃ∫∏w ıÙdÕ tfiC‹∫ů* J¡∑ „≤Ù≤R¡≈Ù Ôw° ıf NÃ∫∏w ≈°J¡ (≈¿≤d°t) J¡ů ≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ, wf ∫F t¨Ã∫C J¡ů N<w N°fi∏Ì ÌuwÙ Fæ, NS°Õwg ı≤°-
ıÙdÕ „≤Ù≤ J¡ů Ìu©J¡≤ t¨Ã∫C J¡ů fn° N°fi∏Ì Fůw° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$4$$ oŸ ÔůJ¡ tu* w¨‹d°R¡≈Ù fiÌÙ

<fi≤∏w≤ fFwÙ Fæ, bF N≈fiu ≈®fÔ buy Ÿu ŸaŸ°≤ Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ Nfi∏w ≈Ì°Sů˘ J¡ů <fiyÔ yoÕ Fæ N°æ≤

Ÿ∏wůTR¡≈Ù w¸>b¨s J¡∑ ınů* J¡ů ©ůÌfiu tu* fnÙ Ìs Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ŸaŸ°≤ Ju¡ N<©Ô N°æ≤ Nfi∏w

≈Ì°Sů˘ J¡ů <fiyÔ J¡≤ ˚Ù oŸu Ÿ∏wůT fiFÙ* F…N° Fæ $ ªtÕ Ÿu N°h~>°<Ìw ∫F „≤Ù≤R¡≈Ù fi°æJ¡° ŸaŸ°≤R¡≈Ù

ŸtCB tu* ŸC© Ì…#©R¡≈Ù w≤ayů* Ÿu ∆∫°JC¡Ô N°æ≤ FÔJ¡∑ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d _b∫a ˚Ù o@≤-@≤ |¥t ≤FÙ Fæ N°æ≤ oŸÙ<ÔÎ fiÙªu ±¥>ffiu Ju¡ <ÔÎ wæ∫°≤ Fæ, ≈°≥ª o¿∏B∫R¡≈Ù ty≤ ˚Ù oŸJu¡ ±¥>ffiu tu* ŸF°∫J¡ Fů ≤Fu Fæ*,

•∫ů*<J¡ oŸtu* fæ™>u F…Î ıÙb bæ≤°À∫∫C•w N°æ≤ @æ∫Õ„°ÔÙ fiFÙ* Fæ $ M¡<TıÙ, <ıŸtau w¨‹d°R¡≈Ù Ôw°Î≥ FÙ

N<@J¡ Fæ*, ÎuŸu bfi tu* |¥tfiub°Ôu ∫u tfiR¡≈Ù f∏Ì≤ J¡°tR¡≈Ù b¨sů* J¡∑ ŸæJ¡nů* „°©°Nů* tu* |¥tJ¡≤ ∆∫SÕ

FÙ N°∫C sÙd J¡≤wu Fæ*, ∏Fu* k¡Ô JC¡~> ˚Ù ≈®°›w fiFÙ* Fůw° $ NS°Õwg J¡°t <b„°Ô b¨s Ÿt°fi Fæ, bF
w¨‹d°R¡≈Ù Ôw°Nů* Ÿu N°h~>°<Ìw ˚Ù Fæ, ŸJ¡∑ NŸa¶∫ „°©°-≈®„°©°Î≥ Fæ* $ tfiR¡≈Ù f∏Ì≤ k¡Ô J¡∑
oh~>° Ÿu fitu* <fi≤∏w≤ ≈∫Õ¸>fi J¡≤wu Fæ*, ty≤ ∏Fu* o¿h~>w k¡Ô J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ* FůwÙ $$5-7$$ tFTuÕ,

<ı∏Fu** N°≈<W∫ů* tu* Ì…#© N°æ≤ tůF ≈®°›w fiFÙ* Fůwu, Ÿ‡≈<W∫ů* tu* <ıfiJu¡ tfi tu* w<fiJ¡ ˚Ù NFaJ¡°≤ fiFÙ*

N°w° N°æ≤ <˜∫ů* π°≤° <ıfiJ¡° N∏w#J¡≤d Ìq<Tw fiFÙ* Fůw° ÎuŸu tF°fig ≈C”T oŸ Ÿt∫ N<wÌ…ÔÕ˚ Fæ* $
ıf tæ* bÙ≤w° Ju¡ ÃJ¡TÕ J¡° <bª°≤ J¡≤w° Fq≥ wf tCHu yı|¸>°R¡≈Ù w≤ayů* Ÿu ≈¥dÕ Ÿay®°tŸ°y≤ J¡ů ıů wæ≤wu Fæ* bu „¥≤ ≈®wÙw fiFÙ* Fůwu, tæ* ∏FÙ* J¡ů „¥≤bÙ≤ ŸtHw° Fq≥, ıů Ôůy tfiR¡≈Ù w≤ayů* Ÿu ≈¥dÕ oŸ
bwÕt°fi ÌuF, o¿∏B∫R¡≈Ù Ÿ°y≤ J¡ů <bbuJ¡, bæ≤°À∫ N°<Ì π°≤° N°æ≤ ˚°bÙ ÌuF, o¿∏B∫R¡≈ Ÿ°y≤ J¡ů

ŸyÕ - 27]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

8 1
t¥ÔNI°fi Ju¡ h~>uÌ π°≤° ˚ÔÙ˚°≥<w wæ≤ ı°wu Fæ* $ ty≤ ÎuŸ° J¡≤fi° fn° J¡<™>fi Fæ, •∫ů*<J¡ ŸJu¡

≈°∫ FÙ Ì…ÔÕ˚ Fæ* $$8,9$$

J¡tÕ FÙ ÌuF, o¿∏B∫R¡≈Ù Ÿ°y≤ J¡ů w≤fiu J¡° ≈°∫ Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

<J¡ŸÙJ¡∑ J¡ůoÕ ˚Ù <J®¡∫° ŸaŸ°≤ Ju¡ N°Ã∫¿∏wJ¡ <bfi°„R¡≈ k¡Ô J¡ů Ìufiub°ÔÙ fiFÙ* Fæ $ <J®¡∫°R¡≈Ù Ì…≤°„°

<≈„°ªÙ π°≤° <ıŸJ¡∑ <ªWb¨<W fi‹¸> Fů yoÕ Fæ, ÎuŸ° ≈C”T <ıŸ <J®¡∫° J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ <bZ°<∏w J¡ů

≈®°›w Fů, ÎuŸÙ <J®¡∫° J¡ůoÕ fiFÙ* <Ì©°oÕ ÌuwÙ, •∫ů*<J¡ "wÌg ∫SuF J¡tÕ<ªwů ÔůJ¡#' NS°Õwg ıæŸu oŸ ÔůJ¡
tu* J¨¡<T N°<Ì J¡tÕ Ÿu ≈®°›w ≈°<ıÕw _byÕ N°<Ì ÔůJ¡ ˚Ù sÙd Fů ı°wu Fæ*, ÎuŸÙ ZC<w Fæ $ NwÎb J¡tÕ

Ÿu ıů k¡Ô Ã≈∏fi Fůw° Fæ, ŸJ¡° Nbÿ∫ <bfi°„ Fů ı°w° Fæ, ÎuŸ° <fi∫t ÔůJ¡ tu* Ìu©° ˚Ù ı°w° Fæ $$10$$

˚°À∫ůÌ∫ F…Î <ffi° J¡∑<wÕ, ≈®w°≈, Ô‚tÙ N°<Ì ~>ů¸>u-tů¸>u k¡Ô ˚Ù, @æ∫Õ N°<Ì Ju¡ fi°„J¡ ≤°y, Ôů˚ N°<Ì J¡∑ ≈®fÔw° Ju¡ J¡°≤d, ıf Ì…ÔÕ˚ Fůwu Fæ*, wf tF°k¡Ô tůs wů ˚°À∫ůÌ∫ F…Î <ffi° Fů fiFÙ*

ŸJ¡w°, oŸtu* J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıů tF°≈C”T J¡∑<wÕ Ÿu ŸaŸ°≤ J¡ů, ≈®w°≈ů* Ÿu <Ì„°Nů* J¡ů, Ÿ‡≈<W Ÿu ∫°ªJ¡ů* N°æ≤ st°, <bfi∫,

Ì°≤w° N°<Ì Ÿ°¿[bJ¡ fÔ Ÿu (N) Ô‚tÙ J¡ů ≈¥dÕ J¡≤wu Fæ*, J¡˚Ù sÙd fi Fůfiub°Ôu @æ∫Õ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ

ÎuŸu tF°≈C”T ≈¨<SbÙ tu* ŸCÔ˚ fiFÙ* Fæ $$11$$

˚°À∫ůÌ∫ Fůfiu ≈≤ Ÿf ıyF N˚Ù‹¸> b_wC ≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ≈C”T J¡° ≈®∫Ãfi <bk¡Ô Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

≈F°n J¡∑ <„Ô°t∫ ª\>°fi Ju¡ ˚Ùw≤ <_Sw ˚Ù Îba bı® Ÿu ffiu F…Î |≤ Ju¡ ˚Ùw≤ fæ™>u F…Î ˚Ù ˚°À∫„°ÔÙ

≈C”T Ju¡ ≈°Ÿ Ÿ‡≈¥dÕ N<dt° N°<Ì <Ÿ<]∫°≥ N°æ≤ Ÿ‡≈<W∫°≥ fnu buy Ju¡ Ÿ°S N° ı°wÙ Fæ*, ıæŸu <J¡

N°≈<W∫°≥ N°wÙ Fæ* NS°Õwg ıæŸu fC≤u <Ìfiů* tu* N°≈<W∫°≥ Nfi°∫°Ÿ ≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ*, bæŸu FÙ ˚Ôu <Ìfiů*
tu* Ÿ‡≈<W∫°≥ N°æ≤ <Ÿ<]∫°≥ ˚Ù N≈fiu N°≈ buy≈¥bÕJ¡ N° ı°wÙ Fæ* $$12$$ ≈¥≠∫b≤, ˚®°¿∏wb„ ≈C`,

<˜∫°≥, @fi N°<Ì ıů Ÿ‡≈¥dÕ ≤Ÿ°∫fi Ju¡ Ÿt°fi ŸC©Ÿ°@fi ŸtHu ı°wu Fæ*, t¨Ã∫CJ¡°Ô N°fiu ≈≤ bu ≈C`

N°<Ì N<w≤tdÙ∫ ˚ůyıfiJ¡ <bT∫ JC¡~> fiFÙ* J¡≤wu, ≈≤∏wC <bT J¡∑ t¥h~>°Õ Ju¡ Ÿt°fi NÃ∫∏w Ì…#©Ì°∫Ù

FÙ Fůwu Fæ* $ „≤Ù≤ J¡∑ f°v∫ N°<Ì Nb_S°Nů* Ju¡ NbŸ°fi tu* NS°Õwg b¨]°b_S° tu* Ì…#©t∫ <bTt°b_S°

J¡ů ≈®°›w F…N° NwÎb Ì…#©Ù ıÙdÕ ≈C”T oŸ ÔůJ¡ tu* N≈fiu ≈C^∫Ÿaª∫„¥∏∫ NwÙw J¡tů˘ J¡° _t≤d J¡≤

Ì…#ŸF N∏wÌ°ÕF Ÿu ıÔw° Fæ $$13,14$$ tfiC‹∫ ıÙbfi Ju¡ N°≤‡˚ tu* J¡t°fiu J¡∑ N°æ≤ ˚ůyw¨‹d° J¡∑

≈®fÔw° Ÿu tůst°yÕJ¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ju¡bÔ J¡°t N°æ≤ NSÕ J¡∑ <ª∏w° Ÿu ∫C•w Fůw° Fæ N°æ≤ wÌfiCŸ°≤Ù

J¡°∫ů˘ tu* bF Ÿt∫ J¡ů <fw°w° Fæ $ <k¡≤ b¨]°b_S° N°fiu ≈≤ t∫¥≤ Ju¡ ªaªÔ ≈*©ů* Ju¡ Ÿt°fi J¡‡≈t°fi

≈C”T J¡° <ªW <J¡Ÿ J¡tÕ Ÿu „°¿∏w J¡ů ≈®°›w Fů ? NS°Õwg <ªW J¡∑ „°¿∏w Ju¡ Ÿ°@fi˚¥w J¡tÕ wů Ÿfiu J¡˚Ù <J¡∫u FÙ fiFÙ*, <k¡≤ ŸJ¡° <ªW „°∏w Jæ¡Ÿu Fůy° ? $$15$$
ıů Ôůy @tůÕ≈°ıÕfi fiFÙ* J¡≤wu, fiJu¡ <ªW tu* ˚Ôu FÙ „°¿∏w fi Fů; ≈≤ @tůÕ≈°ıÕfi J¡≤fiub°Ôu N°≈ Ôůyů* Ju¡ tfi tu*, @tÕ Ju¡ k¡Ô Ju¡ Ô°˚ Ÿu, „°<∏w •∫ů* fi <b≤°ıt°fi FůyÙ ? ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤ @tÕ

Ju¡ k¡Ô _byÕ, ≈C` N°<Ì ˚Ù J¡ůoÕ Ÿ°≤b°fig ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

N st°, <bfi∫, Ì°≤w° N°<Ì Ÿu Ô‚tÙ ≈¥dÕ-ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ $

8 2

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

Nfi°Ãt° tu* ≈®Ù<w J¡≤fiub°Ôu Ôůy ˚°À∫b„ ≈®°›w F…Î, Ÿ°tfiu ¿_Sw ˚Ù, fiÌÙJ¡∑ «≥¡ªÙ w≤ayů* Ju¡

Ÿt°fi „Ù|® fi‹¸> Fů ı°fiub°Ôu NwÎb N≈®°›w≈®°∫ <J®¡∫°k¡Ô _byÕ N°<Ì π°≤° ba<ªw Fůwu Fæ*, ™>yu ı°wu Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ bFÙ Ô°˚ Ÿhª° Ô°˚ Fæ, ıů ≈®°›w FůJ¡≤ fi‹¸> fiFÙ* Fůw° N°æ≤ <ıŸŸu NfiSÕ fiFÙa Fůw°, ÌqŸ≤° Ô°˚ wů Ju¡bÔ baªfi°t°` FÙ Fæ, ıæŸu <J¡ Nv≈°∫C ≈C` J¡∑ ≈®°<›w N°æ≤ t~>ÔÙ J¡ů fa„Ù tu*

Ôyu F…Î ©°Ω J¡∑ ≈®°<›w $ •w Ô°˚ Ÿu <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° N°ÿb°Ÿfi fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$16$$

N°ŸC≤Ÿ‡≈<W Ju¡ <b_w°≤≈¥bÕJ¡ ≈®Ì„Õfi π°≤° ≈¥bůÕ•w NSÕ J¡ů FÙ <b„Ì J¡≤wu Fæ* $

∫u J¡°∫Õ ∫FÙ* N°æ≤ N˚Ù J¡wÕ∆∫ Fæ* N°æ≤ ∫u N∏∫ ≈®Ìu„ N°æ≤ N∏∫ J¡°Ô tu* J¡≤dÙ∫ Fæ*, ∫ů* <ıfi J¡°∫ů˘

J¡∑ ŸÌ° <ª∏w° ffiÙ ≤FwÙ Fæ N°æ≤ N∏w tu* <ıfiJ¡° k¡Ô NfiSÕ FÙ Fæ $ fi J¡°∫ů˘ J¡° ≈®∫ůıfi <˜∫ů* wS°

N∏∫°∏∫ Ôůyů* J¡∑ ≈®Ÿ∏fiw°J¡° Ã≈°Ìfi (tfiů≤aıfi) FÙ Fæ, ≈≤ bu ÌuF Ju¡ b¨] Fůfiu wJ¡ Ôůyů* Ju¡ <ªW

J¡ů ıf≤Ì_wÙ <bbuJ¡ Ÿu ˚®‹¸> J¡≤ Ìuwu Fæ* $ ıæŸu b¨sů* Ju¡ ıÙdÕ ≈Wu ı∏t ÔuJ¡≤ „Ù|® fi°„ J¡ů ≈®°›w Fů ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ N°Ãt-<bbuJ¡ Ÿu ≤<Fw Ôůy oŸ ÔůJ¡ tu* ı∏t ÔuJ¡≤ Sůnu FÙ <Ìfiů* tu* J¡FÙ* ªÔu ı°wu Fæ*, NS°Õwg <bfi‹¸> Fů ı°wu Fæ* $ tF°˚°y, ˚Ô° fwÔ°oÎ wů ŸFÙ, t¥» ∆∫<•w Ju¡ <Ÿb° J¡°æfi I°fiÙ ıfi

<bbuJ¡∑ ≈C”Tů* J¡∑ Ÿub° N°æ≤ ŸÃJ¡tÕ Ÿu ≤<Fw <Ìfi tu* o@≤-@≤ Ìq≤ wJ¡ |¥t-<k¡≤J¡≤ N°æ≤ Ÿ°a∫J¡°Ô

Ju¡ Ÿt∫ |≤ tu* N°J¡≤ ≤°<` tu* ŸC© J¡∑ fiÙ*Ì Ÿů∫uy° ? <Ìfi tu* <bbu<J¡∫ů* J¡∑ Ÿub° Ÿu ≤<Fw N°æ≤ ŸÃJ¡tů˘

Ÿu „¥∏∫ Fůfiu ≈≤ I°fiÙ J¡ů wů ≤°<` tu* fiÙ*Ì FÙ fiFÙ* N° ŸJ¡wÙ, ≈≤ NI°fiÙ FÙ <Ìfi tu* <bbuJ¡∑ ıfiů* J¡∑

Ÿub° N°æ≤ ŸÃJ¡tů˘ tu* „¥∏∫ Fůfiu ≈≤ ˚Ù o@≤-@≤ |¥t-<k¡≤J¡≤ Ÿ°a∫J¡°Ô tu* N≈fiu |≤ tu* ≈®bu„ J¡≤ ©¥f ŸC© J¡∑ fiÙ*Ì Ÿůw° Fæ $ Ÿ‡≈¥dÕ „`CNů* Ju¡ <~>∏fi-<˚∏fi Fůfiu ≈≤ N°æ≤ ª°≤ů* Nů≤ Ÿu @fi-Ÿ‡≈<W J¡∑ b¨<‹¸> Fůfiu ≈≤ ıf ≈C”T ofi Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ˚ůyů* J¡ů ˚ůyfiu Ôyw° Fæ w˚Ù fi t°Ô¥t J¡F°≥Ÿu N°J¡≤ t¨Ã∫C Ÿ°tfiu ©nÙ

Fů ı°wÙ Fæ $ oŸ ŸaŸ°≤ tu* Ÿ˚Ù Ôůyů* J¡ů <J¡ŸÙ ÎJ¡ N<fiÌuÕÿ∫ NÌ˚Cw J¡°≤d Ÿu N<˚b¨<] J¡ů ≈®°›w F…Î, NÃ∫∏w wCh~> N°æ≤ sd˚≤ tu* ı∏t ÔuJ¡≤ fi‹¸> Fůfiub°Ôu NS°Õwg <bfi°„„ÙÔ ofi <bT∫ů* fiu ˚®t tu* ±>°Ô

≤•©° Fæ, tů¿Fw J¡≤ ≤•©° Fæ; NwÎb bu Ôůy ŸtÙ≈ tu* N°oÕ F…oÕ t¨Ã∫C J¡ů fiFÙ* ı°fiwu, ∫F J¡t N°ÿª∫Õ

J¡∑ f°w fiFÙ* Fæ $ <ıfi Ôůyů* fiu <bT∫ů* ≈≤ N°Ÿ<•w, ÌuF Ju¡ Ô°Ôfi-≈°Ôfi N°<Ì π°≤° ⁄‹¸>-≈C‹¸>-„≤Ù≤

Fůfi° FÙ <ªw ŸtH° NS°Õwg <bbuJ¡, bæ≤°À∫ N°<Ì J¡° NU∫°Ÿ fiFÙ* <J¡∫°, bu ™>F≤u <fi≤u fi≤≈„C $ Ÿf

≈®°<d∫ů* Ju¡ ≈≤t <≈®∫ ∫ıt°fiR¡≈ ≈®°d ∏FÙ* fi≤R¡≈ ≈„CNů* J¡ů (fJ¡≤ů* J¡ů) <fi¿∏Ìw J¡tÕR¡≈Ù ∫I_w‡˚ů*
tu* f°≥@J¡≤ ÌůTR¡≈Ù J¡°¿Ô©Ÿu fiJ¡° tC≥F J¡°Ô° J¡≤ Ìuwu Fæ* $ wÌ…≈≤°∏w ≤ůyR¡≈Ù M¡¿Ãbıů* π°≤° Ffifi, Nay~>uÌfi N°<Ì Ÿu „≤Ù≤ J¡° fi°„ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bu NŸÃ≈®°∫ Fů ı°wu Fæ* $$17-22$$

˚ybwÙ ZC<w fiu ˚Ù J¡F° Fæ - "NŸ∏fiub Ÿ ˚b<w NŸÌg f®Êu<w buÌ ªuwg' NS°Õwg ıů NŸwg ÌuF

N°<Ì J¡ů f®Ê ŸtHw° Fæ bF NŸwg FÙ Fů ı°w° Fæ $ ÿÔůJ¡ tu* "ıfiæ±>J¡°#' ≈Ì Fæ NS°Õwg ıfiR¡≈Ù Î±>J¡

(˚un) <J¡ŸÙ <J¡ŸÙ ∫I tu* ˚unů* J¡° f<ÔÌ°fi ≈®<Ÿ] Fæ NSb° Î±>J¡ „ÆÌ J¡∑ fJ¡≤u tu* Ôsd°J¡≤
fi≤R¡≈Ù fJ¡≤° NSÕ J¡≤ Ôufi° ª°<FÎ ($) $

$ ˚°b ∫F <J¡ ıæŸu ∫ıt°fi ∫IJ¡°∫Õ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ ∫I_w‡˚ tu* f≥@u F…Î fJ¡≤u N°<Ì J¡°

Ÿa_J¡°≤ J¡≤w° Fæ, wÌ…≈≤°∏w M¡¿ÃbJg¡ ŸJ¡° ∫S°<b<@ Ffifi N°æ≤ ŸJu¡ Nay-≈®Ã∫°ayů* J¡° ~>uÌfi J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ ≈≤t <≈®∫ ≈®°d ˚Ù <bT∫˚ůy N°æ≤ ÌuF≈ůTd N°<Ì π°≤° N<w ≈¿≤≈C‹¸> Ôůyů* J¡ů <fi¿∏Ìw J¡tů˘

ŸyÕ - 27]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

8 3
oŸ ŸaŸ°≤ tu* ∫F ªaªÔ ıfiw° sd tu* fi‹¸> Fůfiub°ÔÙ w≤ayů* J¡∑ ≈a<•w Ju¡ Ÿt°fi fi t°Ô¥t J¡F°≥ Ÿu ŸÌ° fnÙ Ãb≤° Ju¡ Ÿ°S N°wÙ Fæ N°æ≤ ıæŸu N°wÙ Fæ bæŸu FÙ Ãb≤° Ju¡ Ÿ°S fi t°Ô¥t ŸÌ° J¡F°≥ ªÔÙ ı°wÙ

Fæ $ "JC¡wů&<≈' oŸ J¡Sfi Ÿu ıF°≥ Ÿu N°wÙ Fæ N°æ≤ ıF°≥ ªÔÙ ı°wÙ Fæ, Ÿ _S°fi J¡ů Ft ı°fifi° ª°Fwu Fæ*, ∫F Ÿ¥<ªw Fůw° Fæ $$23$$ >ıæŸu ªaªÔ ˚®t≤R¡≈Ù fi∫fiů* Ÿu ∫C•w (ªaªÔ ˚®t≤ů* Ÿu Ÿu<bw), Ô°Ô

≈Wů* Ÿu N°h~>∏fi <bTb¨s ≈≤ ª»Ù F…oÕ <bTÔw°Î≥ Ìu©fiutu* N<w ŸC∏Ì≤ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈FÔu tfiJ¡ů F≤

ÔuwÙ Fæ* f°Ì tu* ≈®°dfi°<„fiÙ FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ tfiC‹∫ů* Ju¡ ≈®°dF≤d tu* wÃ≈≤ ˚®t≤ Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ
fi∫fib°ÔÙ N°æ≤ <f‡f k¡Ô Ju¡ Ÿt°fi Fů™>ů*b°ÔÙ fi°¿≤∫°≥ tfiůF≤ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈FÔu <ªW J¡ů ªC≤° ÔuwÙ

Fæ* <k¡≤ ≈®°dů* J¡ů F≤ ÔuwÙ Fæ* $ ıæŸu wÙSÕ∫°`° ∫° tFůÃŸb tu* fF…w Ÿu N°Ì<t∫ů* J¡° Ÿ‡tuÔfi Fůw° Fæ, bæŸu FÙ tfiC‹∫ÔůJ¡ Ÿu ∫° _byÕ N°<Ì ÔůJ¡ů* Ÿu ∆∫SÕ FÙ N°∫u F…Î N°æ≤ NtCJ¡ _S°fi≈≤ Ft Ôůyů* J¡∑ ˚u*¸> FůyÙ ∫ů* ≈≤_≈≤ ŸaJu¡w N°æ≤ N<˚≈®°∫ Ÿu oJ¡l>u F…Î Ôůyů* tu* ≈≤_≈≤ ˜Ù, ≈C`, <t` N°<Ì ∆∫bF°≤ Fůw°

Fæ $ ∫F ∆∫bF°≤ t°∫° fiFÙ* Fæ wů N°æ≤ •∫° Fæ ? Ÿ*Ÿ°≤ (ı∏t-t≤dJ¡∑ ≈≤‡≈≤°Î≥) ÌÙ≈J¡ů* Ju¡ <fib°Õd (fCHfiu) Ju¡ NfiCR¡≈ Fæ $ ıæŸu ÌÙ≈J¡ ≤°<`˚≤ ≈®ªC≤ wuÔ N°æ≤ fF…w-ŸÙ f<W∫ů* J¡° ˚sdJ¡≤ N∏w tu*
fCH ı°w° Fæ, bF°≥ ≈≤ <k¡≤ ŸJ¡° N¿_wÃb ≈®wÙw fiFÙ* Fůw° NS°Õwg ≈®ªC≤ wuÔ N°æ≤ f<W∫ůa J¡° ˚sd J¡≤fiub°Ôu N<wªaªÔ NwÎb <tØ∫°˚qw s<dJ¡ ÌÙ≈<„©° Ju¡ <fib°Õd-≈®b°F tu* ≈°≤t°<SÕJ¡ b_wC ≈®wÙw fiFÙ* FůwÙ; bæŸu FÙ f°v∫ N°<Ì ŸæJ¡nů* Nb_S°Nů* J¡° ˚ůy J¡≤fiub°Ôu NÃ∫∏w _fiuF Ÿu (≤°y Ÿu)

≈¿≤≈¥dÕ, NÃ∫∏w ªaªÔ (sd-<bºbaŸÙ) NwÎb <tØ∫°˚¥w ŸaŸ°≤ tu* J¡ůoÕ ˚Ù b_wC ≈°≤t°<SÕJ¡ fiFÙ*

Fæ $ ∫F ŸaŸ°≤ JC¡Ô°ÔJu¡ (JC¡‡F°≤ Ju¡) ª°J¡ Ju¡ Ÿt°fi Fæ $ ıæŸu JC¡Ô°Ô Ju¡ ª°J¡ Ju¡ ©¥f ıů≤ Ÿu |¥tfiu ≈≤

˚Ù NŸ°b@°fi N°ÌtÙ J¡ů ∫F fiFÙ* |¥t ≤F° Fæ, ¿_S≤ Fæ, ÎuŸ° ˚®t Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F ŸaŸ°≤≈®b¨<WR¡≈

JC¡ªJ®¡ ˚Ù Ôůyů* J¡ů ˚®t tu* ±>°Ôw° Fæ $ b°_wb tu* Fæ wů ∫F bT°Õ M¡wC Ju¡ ıÔ Ju¡ fCÌgfCÌů* Ju¡ Ÿt°fi sd˚ay…≤ ≈≤ NŸ°b@°fi Ôůyů* J¡∑ fC<] tu* N≈fiÙ <ª≤_S°<∫[b J¡∑ ≈®wÙ<w J¡≤° Ìuw° Fæ $ ıæŸu „≤ÌgM¡wC
tu* J¡tÔ Ju¡ Ÿ°æ∏Ì∫Õ, ŸCya@ N°<Ì yCd „ů˚°Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi ≤Fwu Fæ*, <J¡∏wC Fut∏w M¡wC tu* bu Ÿf fi‹¸> Fů tu* k≥¡Ÿ°J¡≤ ÌůT Ÿu Ô°a¿~>w J¡≤ Ìuwu Fæ* $ wÌ…≈≤°∏w ≤ůy fi ≈≤ N°J®¡td J¡≤ fiJ¡° fi°t-<fi„°fi <t¸>°

Ìuwu Fæ* $ Ÿa_J¨¡w ¸>ÙJ¡°J¡°≤ů* fiu oŸ ÿÔůJ¡ Ju¡ N°æ≤ ˚Ù NSÕ <J¡∫u Fæ* $ <≈®∫ ≈®°d, ≈ůTd J¡≤fiub°Ôu <ıfi fi≤≈„CNů* Ÿu _b∫a ≈C‹¸> F…Î, ∏FÙ* fi≤≈„CNů* J¡ů fÔ°ÃJ¡°≤ Ÿu <fi¿∏Ìw J¡tÕR¡≈Ù ı°Ô tu* k≥¡Ÿ°J¡≤ J¡°Ô

Ju¡ (t¨Ã∫C Ju¡) Ÿ‡tC© J¡≤ Ìuwu Fæ* NS°Õwg J¡°Ô J¡ů ≈F°≤ Ìuwu Fæ*, NwÎb ≈®°d „≤Ù≤ Ju¡ <bfi°„J¡ Fůfiu Ju¡

J¡°≤d <≈®∫ fiFÙ* Fæ*, <J¡∏wC N<≈®∫ („`C) FÙ Fæ* $ oŸtu* <fi‹J¡TÕ ∫F <fiJ¡Ô° <J¡ tfiC‹∫ J¡ů Ju¡bÔ ≈®°dů* Ju¡

≈ůTd tu* FÙ wÃ≈≤ fiFÙ* ≤Ffi° ª°<FÎ $ NSb° - ∫Ω<≈ t¥» ıfi ≈®°dů* Ju¡ ≈ůTd tu* ŸÌ° wÃ≈≤ ≤Fwu Fæ*
wS°<≈ bu <≈®∫≈®°d (≈®°dů* Ju¡ ≈®<w ≈®ut J¡≤fiub°Ôu) fiFÙ* J¡Fu ı° ŸJ¡wu, •∫ů*<J¡ bu wů Ô¸>u t¨Ã∫C Ju¡ tC≥F
tu* ±>°Ôfiub°Ôu ≈°∫ů* Ju¡ N°ª≤d π°≤° ≈®°dů* Ju¡ fi°„J¡ FÙ Fæ* $ b°_wb tu* w[bI ≈C”T FÙ ≈®°dů* ≈≤ ≈®ut J¡≤fiub°Ôu Fæ* $ •∫ů*<J¡ bu w[bÂ<‹¸> Ÿu ≈®°dů* tu* <fiÃ∫ N°Ãt˚°b ≈®°›w J¡≤ fiJu¡ ≤sJ¡ Fæ* $ NwÎb bu

<≈®∫-≈®°d y<FÕw J¡tů˘ tu* k≥¡Ÿu F…Î t¥» ıfiR¡≈Ù ≈„CNů* J¡° N°Ì≤ fiFÙ* J¡≤wu $ W≤°]Õ Ÿu t¥» ıfiů* J¡∑

N≈us° „≤Ù≤ Ju¡ f°@ Ÿu N≈¿≤¿h~>∏fiw° J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ*, fiJ¡∑ t¥» ıfiů* J¡∑ fi°o˘ ÌuF tu* N°ÃtfC<] fiFÙ*

Fů ŸJ¡wÙ $ t¥»ıfiů* J¡∑ N≈us° w[bIů* tu* ∫FÙ <b„uTw° Fæ $

8 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d
ı°wu Fæ*, <k¡≤ fiŸu fi <ªW J¡ů „°a<w <tÔwÙ Fæ N°æ≤ fi |®°du¿∏B∫ J¡ů w¨<›w FÙ <tÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ

∫°æbfi°b_S° tu* tfiC‹∫ Ju¡ ıů J¡°æt°∫Õ N°æ≤ Ÿ°æ∏Ì∫Õ N°<Ì yCdyd „ů˚° Ÿu ≠ıbÔ ≤Fwu Fæ*, bu b¨]°b_S°
tu* ˚°À∫b„ <bfi‹¸> FůJ¡≤ Ì…ÔÕ˚ Fů ı°wu Fæ*, oŸ<ÔÎ fitu* <bÿb°Ÿ J¡≤fi° <ªw fiFÙ* Fæ $ oŸ ŸaŸ°≤
tu* fuª°≤° b¨s ≈¨<SbÙ, ıÔ, b°∫C N°<Ì w[bů* Ju¡ J¡°≤d, fi <J¡ <J¡ŸÙ ≈C”T π°≤° <J¡∫u y∫u ≈J¡°≤ Ju¡

J¡°≤d, ı∏t, b¨<] N°æ≤ k¡Ô-t¥Ô N°<Ì Ÿt¨<] J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ N≈fiu ÌuF@°≤d Ÿu ~>°∫°, ≈<W∫°≥, k¥¡Ô k¡Ô N°<Ì π°≤° f°≤f°≤ Ôůyů* J¡° ≈J¡°≤ J¡≤w° Fæ, <J¡ŸÙ J¡° w<fiJ¡ ˚Ù N≈≤°@ fiFÙ* J¡≤w°,

<k¡≤ ˚Ù bF JC¡vF°<n∫ů* Ÿu J¡°¸>° ı°w° Fæ $ ˚Ô° fwÔ°oÎ wů ŸFÙ, ÎuŸu J¨¡wPfi ŸaŸ°≤ tu* ≈Ì-≈Ì tu*

<ıŸŸu N≈≤°@ Fů ŸJ¡wu Fæ* N°æ≤ <ıŸŸu <J¡ŸÙJ¡° ≈J¡°≤ ˚Ù fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ÎuŸu tfiC‹∫ Ju¡ <bT∫ tu*

•∫° <bÿb°Ÿ <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ ? ˚°b ∫F <J¡ ∫<Ì bF N≈J¡°≤ fi ˚Ù J¡≤u, wů ˚Ù t¨Ã∫C ŸJ¡° fi°„

J¡≤ ±>°ÔuyÙ $ t¨Ã∫C Ju¡ |≤ tu* ≈J¡°≤Ù N°æ≤ N≈J¡°≤Ù Ju¡ ≈®<w J¡ůoÕ ˚uÌ˚°b fiFÙ* Fæ $ N°ÃtÙ∫ ıfiů* J¡°

ŸaŸyÕ <bTb¨s Ju¡ ŸaŸyÕ Ju¡ wCv∫ Fæ $ Ìu¿©∫u fi ! <bTb¨s Ìu©fiu tu* fn° ŸC∏Ì≤ Ôyw° Fæ N°æ≤ N°ÃtÙ∫
ıfi ˚Ù N°≈°ww# (<bª°≤ Ju¡ <ffi°) ŸC∏Ì≤ ≈®wÙw Fůwu Fæ* $ <ıŸ ≈C”T J¡° <bTb¨s Ÿu Ÿ‡f∏@ Fůw° Fæ,

ŸJ¡ů Ì°F N°æ≤ t¥h~>°Õ N°<Ì Fůwu Fæ* N°æ≤ N°ÃtÙ∫ ıfiJ¡° ŸaŸyÕ ˚Ù _fiuF N°æ≤ ˚ůy N°<Ì Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ $ <bTb¨s ıÙbfifi°„ J¡° J¡°≤d Fæ N°æ≤ N°ÃtÙ∫ ıfi ˚Ù ıÙbfi Ju¡ Ÿt°fi <≈®∫ N°ÃtI°fi Ju¡

<bfi°„ J¡° FuwC Fæ $ ıæŸu <bTb¨s Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu t¥h~>°Õ FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ N°ÃtÙ∫ ıfiJu¡ ŸaŸyÕ Ÿu t¥»w°

≈®°›w FůwÙ Fæ $ NS°Õwg oŸJ¡° ∫FÙ ÎJ¡ fn° ˚°≤Ù ÌůT Fæ $$24-30$$ ŸaŸ°≤ J¡∑ Â<‹¸>∫ů* tu* ÎuŸÙ J¡°æfi Â<‹¸>∫°≥ Fæ*, <ıfitu* ÌůT J¡° Ÿ‡f∏@ fiFÙ* Fæ $ <Ì„°Nů* tu* J¡°æfi ÎuŸÙ <Ì„°Î≥ Fæ*, <ıfitu* Ì…#©Ì°F fiFÙ*

Fůw°, J¡°æfi ÎuŸÙ ≈®ı°Î≥ (ıfi) Fæ*, <ıfi J¡° fi°„ fiFÙ* Fůw°, J¡°æfi ÎuŸÙ Ô°æ<J¡J¡ <J®¡∫°Î≥ Fæ*, <ıfitu* ~>Ô
fiFÙ* Fůw° NS°Õwg Ÿ˚Ù Â<‹¸>∫°≥ ÌůT∫C•w Fæ*, Ÿ˚Ù <Ì„°Î≥ Ì…#©Ì°F Ÿu ≈¥dÕ Fæ* N°æ≤ Ÿ˚Ù Ôůy <bfi°„Ù

Fæ* N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ Ô°æ<J¡J¡ J¡°∫ů˘ tu* ~>Ô-J¡≈¸> ≤Fw° Fæ $$31$$

∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ oŸ ÔůJ¡ Ju¡ ıfiů* Ju¡ <bfi°„Ù Fůfiu ≈≤ ˚Ù f®ÊÔůJ¡ J¡ů ≈®°›w F…Î Ôůyů* J¡°, ıů

<J¡ J¡v≈N°∫C Fæ*, <bfi°„ fiFÙ* Fůw°, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∆∫wÙw N°æ≤ N°fiub°Ôu Nfi∏w J¡v≈ů* J¡∑ Ÿa¶∫° J¡° ≈¿≤I°fi fiFÙ* Fůw°, NwÎb ıæŸu sd Nfi∏w Fæ*, bæŸu FÙ J¡v≈ ˚Ù Nfi∏w ™>F≤u, oŸ<ÔÎ <b‹dC, R¡B N°<Ì J¡∑ Â<‹¸> Ÿu J¡v≈ ˚Ù sd FÙ Fæ* $ NwÎb f®ÊÔůJ¡b°ŸÙ ıfi ˚Ù J¡v≈ fi°tJ¡ sd˚≤ ıÙfiub°Ôu F…Î $ Nb∫b∫C•w J¡°ÔŸt¥F tu* Ô|CÃb N°æ≤

ÌÙ|ÕÃb fC<] Îba <ª≤ıÙbfi N°æ≤ N<ª≤ıÙbfi fC<] ˚Ù, B‹¸>° J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ N@Ùfi Fůfiu Ÿu, NŸÃ∫ Fæ $
wCv∫∏∫°∫ Ÿu f®Ê°^±> ˚Ù Nfi∏w J¡ů<¸> f®Ê°^±>ů* J¡ů Ìu©fiub°Ôů* J¡∑ Â<‹¸> tu* NdCR¡≈ FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ

NdCÃb N°æ≤ tF[bfC<] ˚Ù NŸÃ∫ FÙ Fæ $$32$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ ≈®J¨¡<w J¡∑ Â<‹¸> tu* Ÿ‡≈¥dÕ <bJ¡°≤ ˚Ù NŸÃ∫ FÙ ≈®wÙw Fůwu Fæ* $

≈bÕw b_wCw# ≈°T°d FÙ Fæ*, ≈¨<SbÙ <t\>Ù FÙ Fæ, b¨s J¡°‹™> FÙ Fæ* N°æ≤ tfiC‹∫ t°aŸ N°<Ì FÙ Fæ*

NS°Õwg ≈bÕw ≈ÃS≤ Ÿu N<w¿≤•w b_wC fiFÙ* Fæ, ≈¨<SbÙ <t\>Ù Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, b¨sů tu* J¡°‹™> Ÿu

<˚∏fi JC¡~> fiFÙ* Fæ N°æ≤ tfiC‹∫ ˚Ù F°n, t°aŸ N°<Ì Ju¡ FÙ ≈CwÔu Fæ*, fiŸu ≈¨SJg¡ fitu* JC¡~> fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì

ÎuŸ° Fæ, wů fitu* ≈bÕw N°<Ì <b„uTfC<] •∫ů* FůwÙ Fæ ? ÎuŸÙ „aJ¡° ∫<Ì Fů, wů Ÿ ≈≤ ŸC<fiÎ-∆∫bF°≤

ŸyÕ - 27]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

8 5

Ju¡ <ÔÎ tfiC‹∫ů* fiu fiJ¡° fi°t ≤© <Ì∫° Fæ, b°_wb tu* bu ≈¥bÕ<Ÿ] ≈°Td N°<Ì ≈Ì°Sů˘ Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $
oŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿf ıyF wCv∫ ∫C<•w Ÿu <bJ¡°≤≤<Fw Ÿ‡≈¥dÕ ıywg ≈®J¨¡<w˚¥w ÎJ¡ FÙ b_wC Fæ, ÎuŸ° ∫C<•w Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ $ NSb° ∫<Ì ∫F „aJ¡° Fů <J¡ ≈bÕw N°<Ì ¿bJ¡°≤ ˚Ôu FÙ NŸÃ∫ Fů*, fiJu¡ J¡°≤d

≈°T°d, <t\>Ù N°<Ì J¡∑ NŸÃ∫w° Jæ¡Ÿu ? Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $ bu ˚Ù N≈fiu J¡°≤d tF°˚¥wů* Ju¡ <bJ¡°≤ Fæ*, Nw# NŸÃ∫ Fæ* $ oŸ ˚ůÀ∫byÕ tu* <bJ¡°≤ Ÿu <˚∏fi JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $ <bJ¡°≤ Fůfiu Ÿu ∫u <bT∫ N°<Ì Ÿf

<tØ∫° Fæ*, oŸ<ÔÎ ˚Ù ofi ≈≤ <bÿb°Ÿ FÙ fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ $$33$$

≈°T°d N°<Ì Ju¡bÔ tF°˚¥wt°` Fæ*, ÎuŸ° ıů ≈FÔu J¡F° S°, ŸÙJ¡ů _kC¡¸> J¡≤wu Fæ* $
ıÔ, b<Ö, b°∫C, N°J¡°„ N°æ≤ ≈¨<SbÙ ∫u ≈°≥ª tF°˚¥w FÙ ≈≤_≈≤ <tÔJ¡≤ yů, |¸> N°<Ì <b<b@

≈Ì°Sů˘ Ju¡ R¡≈ tua N<bbuJ¡∑ ≈CR¡Tů* π°≤° fiJ¡∑ f¿C] Ÿu ≈®wÙw Fůwu Fæ*, ∫F fnu ©uÌ J¡∑ f°w Fæ $

<bbuJ¡Â<‹¸> Ÿu ≈¨SJg -≈¨SJ¡ <b˚°y Ÿu Ÿa„ů@fi J¡≤fiu ≈≤ wů ≈*ª˚¥w Ÿu N<w¿≤•w J¡ůoÕ ˚Ù ≈Ì°SÕ fiFÙ*

Fæ NS°Õwg N<bbuJ¡∑ ≈C”T FÙ tůFb„ ≈*ªtF°˚¥w<bJ¡°≤ ıywgJ¡ů ŸÃ∫ ŸtHw° Fæ, ≈≤ ıů <bbuJ¡∑ Fæa,

fiJ¡ů wů oŸ ıywgtu* ≈*ªtF°˚¥wŸtCÌ°∫ Ÿu N<w¿≤•w J¡ůoÕ b°_w<bJ¡ ≈Ì°SÕ ≈®wÙw fiFÙ* Fůw° $$34$$

∫<Ì oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡ů NŸÃ∫ t°fiu*, wů tfiC‹∫ů*Ju¡ ∆∫bF°≤ N°æ≤ ˚ůy Jæ¡Ÿu Fů*yu ?

„C<•w≤ıw Ÿu •∫° J¡ůoÕ ˚Ù J¡n° ffi° ŸJ¡w° Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tC<fib≤, oŸ <tØ∫°R¡≈ ıyw tu* ∆∫bF°≤JC¡„Ô <bπ°fi Ôůyů* Ju¡ tfi tu* ˚Ù ˚ůyªtÃJ¡°≤ J¡ů

Ã≈∏fi J¡≤fiub°ÔÙ ıů ∆∫bF°≤ªtÃJ¨¡<w ≈®wÙw FůwÙ Fæ, bF J¡ůoÕ N°ÿª∫ÕıfiJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ J¡Ì°<ªwg _b›fi tu* <tØ∫°˚¥w <bT∫ů* J¡ů Ìu©J¡≤ ˚Ù Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ ªtÃJ¨¡<w Ôůyů* J¡ů FůwÙ Fæ $$35$$

∫<Ì ˚ůyªtÃJ¡°≤ Fůw° Fæ, wů N˚Ù •∫ů* <b≤•w Fůwu Fů ? ˚ůyů* J¡ů ˚ůyJ¡≤ b¨]°b_S° tu*

<b≤•w FůJ¡≤ <bª°≤ <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° Fůfiu ≈≤ ˚ůyů* tu* N°Ÿ<•w Fůfiu Ÿu bæ≤°À∫ N°æ≤

<bª°≤ Ìůfiů* Ì…ÔÕ˚ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ∫Cb°b_S° tu* N°æ≤ N°fiub°ÔÙ b¨]°b_S° tu* N°J¡°„Ôw° Ju¡ k¡Ô Ju¡ Ÿt°fi <tØ∫°R¡≈ ˚Ù

˚ůy°Ÿ<•wJ¡v≈fi° ıf N<bª°≤ Ju¡ J¡°≤d b¨<] J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ wf ˚ůy N°æ≤ ŸJu¡ Ÿ°@fiů* tu*

N°Ÿ•w ≈C”Tů* tu* ≈≤t°Ãt° Ju¡ _bR¡≈ J¡° <fiR¡≈d J¡≤fiub°ÔÙ J¡S° FÙ <Ìw fiFÙ* FůwÙ, <fi≤∏w≤

ŸJ¡° <bª°≤ J¡≤fi° wů Ìq≤ ≤F° $$36$$

N°Ÿ<•w Fůfiu ≈≤ Ju¡bÔ ≈C”T°SÕ J¡∑ F°<fi FÙ fiFÙ* FůwÙ, ≈®Ã∫Cw tF°fig NfiSÕ ˚Ù Fůw° Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈„C F≤Ù-F≤Ù Ôw°R¡≈ k¡Ô J¡∑ ≈®°<›w J¡∑ oh~>° Ÿu FÙ ≈bÕw<„©≤ Ÿu <y≤ ≈nw° Fæ, bæŸu FÙ ÃJ¨¡‹¸>˚ůy„°ÔÙ ≈C”Tů* J¡° ≈Ì (Ÿtw° ∫° ≤°≠∫, @fi N°<Ì) ≈®°›w J¡≤fiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ô°

≈C”T ≤°y, Ôů˚ N°<Ì Ÿu t¥» NS°Õwg ≈®ªC≤ ≤°y N°æ≤ Ôů˚ Ÿu N<˚˚¥w N≈fiu <ªW Ÿu N°Fw FůJ¡≤

≈¥b°Õb_S° tu* FÙ ≈wfiR¡≈ ywÕ tu* <y≤ ı°w° Fæ, oŸtu* JC¡~> ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ Fu tCfiu ! N°ıJ¡Ô

Ju¡ tfiC‹∫ yâu Ju¡ b¨sů* Ju¡ Ÿt°fi Fæ*, •∫ů*<J¡ ıæŸu y±>g»u Ju¡ b¨s Ju¡ ~>°∫°, Ôw°, ≈Wu, k¡Ô k¥¡Ô N°<Ì
y±>g»u tu* FÙ ≤F ı°wu Fæ*, Na„w# ˚Ù ≈®°dÙ fiJ¡° ˚ůy fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, bæŸu FÙ tfiC‹∫ ˚Ù N≈fiu „≤Ù≤

Ju¡ ≈ůTd Ju¡ <ÔÎ FÙ N≈fiÙ <bΩ°, <bfi∫, @fi, Ÿ‡≈<W N°<Ì J¡ů ∆∫SÕ fi‹¸> J¡≤ Ìuwu Fæ* fiŸu <J¡ŸÙ

8 6

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

ÌqŸ≤u J¡° ≈J¡°≤ fiFÙ* Fůw° $$37,38$$

∫Ω<≈ J¡FÙ* @°<tÕJ¡ ≈C”T Fæ*, wS°<≈ <bbuJ¡∑ ≈C”T wů N<w Ì…ÔÕ˚ Fæ*, ÎuŸ° J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ Ìů ≈®J¡°≤

Ju¡ tfiC‹∫ů* J¡ů J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu J¨¡‹d°Ÿ°≤ t¨y yFfi ıayÔů* tu* o@≤-@≤ ˚®td J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ tfiC‹∫ ˚Ù J¡FÙ* ≈≤ Ì∫°

Ì°≤w°, st°, Ÿ°æ∏Ì∫Õ, <bΩ°, <bfi∫ N°<Ì Ÿu ∫C•w Ÿ≠ıfi ≈C”Tů* Ju¡ Ÿt°ı tu* N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ J®¡ů@, Ôů˚, <fi˛C>≤w° N°<Ì Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ≈°≈°Ÿ•w Ì…≤°ª°¿≤∫ů* Ju¡ Ÿ°S <bF°≤ J¡≤wu Fæ* $$39$$

Ôůyů* J¡∑ Ì…yÕ<w J¡ů Ìu©J¡≤ Ì…#<©w F…Î ZÙ≤°tª∏BıÙ Ôůyů* J¡∑ Ì…yÕ<w tu* J¡°≤d˚¥w Ìæb J¡∑ <fiaÌ°

J¡≤wu Fæ* $
tFTuÕ ∫F Ìæb Nªuwfi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d t¨wJ¡-Ÿt°fi Fæ $ ∫<Ì ∫F ıÙ<bw Fůw° wů ÎuŸ° <fiÌÕ∫ fi Fůw° $ ∫F (Ìæb) oŸ ŸaŸ°≤ tu* ≈®<w<Ìfi k¡Ô Ÿu ˚ÙTd (˚ÙTd •Ôu„ Ìufiub°Ôu) N°≈°ww# (<bª°≤ Ju¡

<ffi°) ˚Ôu ≈®wÙw Fůfiub°Ôu ≤°y N°<Ì Ÿu NÃ∫∏w ∆∫°JC¡Ô <ªWb°Ôu Ôůyů* Ÿu ≈¥dÕ Îba N∏w tu* J¡‹¸>R¡≈Ù
k¡Ô Ìufiu Ju¡ J¡°≤d <ıfiJ¡° Ì∫ Ìq<Tw Fæ, ÎuŸu fi¥wfi-fi¥wfi J¡°∫Õ J¡≤w° Fæ $ ŸJu¡ ∫u J¡°∫Õ <J¡fi

<bbuJ¡„ÙÔ ≈C”Tů* Ju¡ tfi J¡ů N°ÿª∫Õª<J¡w fiFÙ* J¡≤wu $$40$$

ŸaŸ°≤ J¡∑ N˚Bw°J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤ ŸJ¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu F…Î ŸŸu Fůfiub°ÔÙ N≈fiu <ªW J¡∑

<πÀfiw° <Ì©Ô°wu Fæ* $

N°ıJ¡Ô _b›fi Ju¡ Ÿt°fi <tØ∫°˚¥w oŸ ŸaŸ°≤ tu* <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ ~>Ô-J¡≈¸>ů* Ÿu ∆∫bF°≤

J¡≤fiub°Ôu, <bT∫°Ÿ•w tfiC‹∫ ŸbÕ` ŸCÔ˚ Fæ*, ≈≤ <bbuJ¡„ÙÔ ≈C”T N<wÌ…ÔÕ˚ Fæ*, N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ J¡tÕ

NÃ∫∏w Ì…#©ů* Ÿu ≤<Fw Ÿ°@fiů* NSb° k¡Ôů* Ÿu „¥∏∫ Fæ*, NS°Õwg ÎuŸÙ J¡ůoÕ <J®¡∫° fiFÙ* Fæ, <ıŸJu¡ Ÿ°@fi NSb° k¡Ô NÃ∫∏w Ì…#© Ÿu ≤<Fw Fů*, Ÿ˚Ù <J®¡∫°Î≥ Ì…#©t∫ FÙ Fæ* $ tC<fib≤, ŸtH tu* fiFÙ* N°w° Fæ <J¡

Ft Ôůyů* J¡∑ ıÙbfiÌ„° Jæ¡Ÿu fÙwuyÙ $$41$$

ŸW°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Nl>°oÕŸb°≥ ŸyÕ

Ÿ‡≈¥dÕ ˚ůÀ∫ ≈Ì°Sů˘ tu* <b≤Ÿw° J¡∑ ≈®wÙ¿w Ju¡ <ÔÎ fiJ¡∑ ≈¿≤bwÕfi„ÙÔw° J¡° bdÕfi $

Ÿf ≈Ì°Sů˘ tu* <fi≤∏w≤ ≈¿≤bwÕfi Ìu©fiu Ÿu ˚Ù fitu* _S°<∫Ãb J¡° <bÿb°Ÿ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, ∫F ıů JC¡~> ˚Ù _S°b≤-ıaytR¡≈ Âÿ∫ ıywg <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bF Ÿf _b›fi Ju¡ Ÿt°ı Ÿ‡tuÔfi Ju¡ Ÿt°fi NŸÃ∫ ∫° N¿_S≤ Fæ $ tC<fiıÙ, N°ı ∫F°≥ ≈≤ Ÿ¥©u ŸtCB

Ju¡ ŸÂ„ y‡˚Ù≤ ıů ∫F <b„°Ô y±>g»° <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bFÙ J¡Ô tu|t°Ô° Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w ≈bÕw ffi ı°w° Fæ N°æ≤ ıů N°ı ∫F°≥ ≈≤ <b<b@ bfiZu<d∫ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ yfiyfiªC‡fÙ tF°≈bÕw <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, JC¡~> FÙ <Ìfiů* tu* bFÙ ŸtwÔ ≈¨<SbÙ Ju¡ R¡≈ tu* ∫° y‡˚Ù≤ JC¡Î≥ Ju¡ R¡≈ tu* ≈¿≤dw Fů ı°w° Fæ $ N°ı ıů

„≤Ù≤ ≤u„tÙ b˜, t°Ô° N°æ≤ JC¡tJC¡t, Ju¡Ÿ≤ Îba J¡_w¥≤Ù Ju¡ <bÔu≈fi Ÿu <b˚¥<Tw Fæ bFÙ J¡Ô b˜„¥∏∫

(fiay°) FůJ¡≤ y®°t ∫° fiy≤ Ÿu Ìq≤bwÙÕ y±>g»u tu* Ÿnuy° $ ıF°≥ ≈≤ N°ı NÌg˚¥w N°ª°≤-∆∫bF°≤b°Ôu

ŸyÕ - 28]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

8 7
tfiC‹∫ů* J¡∑ ªFÔ-≈FÔ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ fiy≤ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, JC¡~> FÙ <Ìfiů* Ju¡ f°Ì bFÙ* ≈≤ Ÿ¥fi° N≤^∫ ffi ı°w° Fæ $ ıů ≈C”T N°ı wuı_bÙ Fæ, NfiuJ¡ Ÿ°t∏wů* ≈≤ „°Ÿfi J¡≤w° Fæ, bFÙ JC¡~> FÙ <Ìfiů* Ju¡ f°Ì

˚_t≤°<„ (≤°© J¡∑ i>u≤Ù) ffi ı°w° Fæ $ N°ı ıů tF°N≤^∫ <b_w°≤ N°æ≤ fiÙÔw° tu* N°J¡°„t^±>Ô

J¡ů t°w J¡≤w° Fæ, NS°Õwg N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi <b„°Ô N°æ≤ yFfi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi J¡°Ô°

Fæ, bFÙ Sůnu <Ìfiů* tu* ≈w°J¡°Nů* Ÿu N°J¡°„ J¡ů ≈°¸> Ìufiub°Ô° tF°fiy≤ ffi ı°w° Fæ $ N°ı ıů Ôw°Nů*

Ÿu bu<‹¸>w NwÎb ˚∫aJ¡≤ bfiZudÙ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, bFÙ Sůnu FÙ <Ìfiů tu* ıÔ N°æ≤ b¨sů* Ÿu „¥∏∫
tR¡˚¥<t (≤u¿y_w°fi) ffi ı°wÙ Fæ $ ıF°≥ ≈≤ Ny°@ ıÔ ˚≤° ≤Fw° Fæ, bu fnu-fnu w°Ô°f N°æ≤ ŸtCB, _SÔ ffi ı°wu Fæ* N°æ≤ _SÔ ıÔ°„∫ ffi ı°w° Fæ, fF…w J¡F°≥ wJ¡ J¡Fu*, J¡°‹™>, ıÔ N°æ≤ w¨dů* Ÿu

∫C•w ∫F Ÿ°≤°-J¡°-Ÿ°≤° ıywg <b≈≤Ùw Nb_S°J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ ∫Cb°b_S°, f°v∫°b_S°, „≤Ù≤

N°æ≤ @fiŸ‡≈<W ∫u Ÿf-Ju¡-Ÿf N<fiÃ∫ Fæ* $ ıæŸu w≤ay Ôy°w°≤ ıÔ Ÿu w≤ayR¡≈w° J¡ů N°æ≤ w≤ay Ÿu ıÔR¡≈w° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ bæŸu FÙ Ÿf ≈Ì°SÕ <fi≤∏w≤ N≈fiu ≈¥bÕ _b˚°b Ÿu N∏∫ _b˚°b J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $ oŸ ŸaŸ°≤ tu* ıÙbfi ≈®©≤ b°∫C Ÿu ≈¥dÕ _S°fi tu* ≤•©u F…Î ÌÙ≈J¡ J¡∑ Ô°æ Ju¡ Ÿt°fi NÃ∫∏w ªaªÔ Fæ N°æ≤ wÙfiů* ÔůJ¡ů* Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ªtJ¡-ÌtJ¡ <fıÔÙ J¡∑ ªtJ¡Ju¡ ŸÂ„ s<dJ¡ Fæ $
ıæŸu ˚a±>°≤ |≤ tu* ≈Cfi#≈Cfi ˚≤fiu ≈≤ ˚Ù @°fi, yuFq≥ N°<Ì N∏fiů* J¡∑ ≤°<„ ≈®<w<Ìfi Ju¡ ∆∫∫ Ÿu ¿≤•w Fů ı°wÙ Fæ ∫° ©uw tu* fůoÕ yoÕ N°æ≤ ≈°fiÙ Ÿu ŸÙ*ªÙ ı°wÙ F…oÕ @°∏∫≤°<„ NaJC¡≤ N°æ≤ ≈°æ@u Ju¡ R¡≈ Ÿu <b≈≤Ùw Nb_S° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫u <b<b@ ≈Ì°SÕ <b≈≤Ùw Nb_S° (≈¿≤bwÕfi) J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $

N<w„∫ N°±>‡f≤ Ÿu „ů<˚w Fůfiub°ÔÙ ŸaŸ°≤≤ªfi° NÃ∫∏w J¡°æ„Ô≈¥dÕ fi¸>Ù Ju¡ Ÿt°fi Fæ $ ∫F fiwÕJ¡

Ju¡ N°bu„ tu* fi¸>Ù Ju¡ Ÿt°fi N≈fi° N<w„∫ fi¨Ã∫ J¡°æ„Ô ≈®J¡¸> J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Nay≈¿≤bwÕfi π°≤° ≈Ì ≈Ì
tu* ˚®t Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ $ tfiR¡≈Ù b°∫C Ÿu ≈¿≤ª°<Ôw ıÙbR¡≈ @¥<Ô FÙ oŸ ŸaŸ°≤≤ªfi°R¡≈Ù fiwÕJ¡∑ Ju¡
b˜ Fæ* N°æ≤ ≈®°<d∫ů* J¡ů fi≤J¡ tu* ¿y≤°fi°, _byÕ tu* ≈F…≥ª°fi° N°æ≤ ≈Cfi# oŸÙ ÔůJ¡ tu* b°<≈Ÿ Ô°fi° FÙ
oŸJu¡ Wt N<˚fi∫ Fæ, fiŸu ∫F <b˚¥<Tw Fæ $$1-14$$ f®Êfig, J¡¸>°sÌ„Õfi Ju¡ Ÿt°fi sd˚ay…≤

∆∫bF°≤≈≤‡≈≤° Ÿu tfiůF≤ ∫F ŸaŸ°≤≤ªfi° J¡¸>°s≈°w N°æ≤ sd˚ay…≤ fioÕ fioÕ J¡°≤Ùy¿≤∫ů* Ÿu tfiůF≤
fi¨W°Ÿ•w fi¸>Ù Ju¡ Ÿt°fi NÌg˚Cw y∏@bÕfiy≤ Ju¡ ŸÂ„ NfiuJ¡ ˚®t Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ ∫F ≈Cfi# ≈Cfi#

<fıÔÙR¡≈ ª*ªÔ Â<‹¸> J¡ů kæ¡Ô°wÙ Fæ NS°Õwg ıæŸu Îu∏Bı°<ÔJ¡ ˜Ù w∏` N°æ≤ t∏`ů* Ju¡ <b_w°≤ π°≤°

Ôůyů* Ju¡ fi∫fiů* J¡∑ Ì„Õfi„<•w J¡ů N°h~>°<Ìw J¡≤ Nb_wC tu* b_wC I°fi Ã≈∏fi J¡≤°wÙ Fæ, ∫F

ŸaŸ°≤≤ªfi°R¡≈Ù fiwÕJ¡∑ J¡∑ Â<‹¸> ˚Ù bæŸu FÙ <fıÔÙ Ÿu ˚Ù ª*ªÔ Fæ NwÎb ∫F fi¨w°Ÿ•w ŸaŸ°≤ ≤ªfi°
fi¨w°Ÿ•w fi¸>Ù Ju¡ Ÿt°fi Fæ, oŸtu* JC¡~> ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $$15,16$$ tF<TÕıÙ, N°≈ <bª°≤ J¡≤ Ìu©u*
bu ÃŸb N°æ≤ bæ˚b Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ¿Ìfi, bu tF°≈C”T, bu ≈®ªC≤ Ÿ‡≈<W∫°≥, bu ∫I N°<Ì <J®¡∫°Î≥ J¡F°≥ Fæ* ? bu Ÿf-Ju¡-Ÿf Ft°≤u Â<‹¸>≈S Ÿu Ìq≤ Fů y∫u Fæ*, Nf Ju¡bÔ fiJ¡∑ _t¨<w FÙ „uT ≤F yoÕ Fæ, bæŸu FÙ Ft ˚Ù

Sůnu FÙ <Ìfiů* tu* ªÔu ı°∫u*yu, Ft°≤Ù ˚Ù Ju¡bÔ _t¨<w FÙ „uT ≤F ı°∫uyÙ $ ∫F y<FÕw ŸaŸ°≤ ≈®<w<Ìfi fi‹¸> Fůw° Fæ N°æ≤ ≈®<w<Ìfi <k¡≤ Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ <J¡wfi° J¡°Ô fÙw y∫° oŸJ¡∑ ŸÙt° fiFÙ* Fæ, <k¡≤ ˚Ù

N°ı wJ¡ oŸ ¿fi∏Ìw ŸaŸ°≤ J¡° N∏w fiFÙ* F…N°, ∫F f≤°f≤ ªÔw° FÙ ı°w° Fæ $ tfiC‹∫ ≈„C N°<Ì

∫ů<fi J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, ≈„C N°<Ì tfiC‹∫-ı∏t J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* N°æ≤ Ìubw° Ìub<˚∏fi ∫ů<fi∫ů* tu* ı∏t

8 8

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

Ôuwu Fæ*; ˚Ô° fwÔ°oÎ wů ŸFÙ, oŸ ŸaŸ°≤ tu* J¡°æfi b_wC <_S≤ Fæ ? Ÿ˚Ù J¡° wů <b≈∫°ÕŸ (≈¿≤bwÕfi)

<Ì©Ô°oÕ Ìu ≤F° Fæ $ J¡°ÔR¡≈ Ÿ¥∫Õ N≈fiÙ <J¡≤dů* π°≤° ≤°w-<Ìfi ≈Cfi#≈Cfi# ≈®°<d∫ů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸>J¡≤ NfiuJ¡

≤°<` N°æ≤ <Ìfiů* J¡ů <fw°J¡≤ _b∫a ≤<ªw ˚¥wů* Ju¡ <bfi°„ J¡∑ Nb<@ J¡∑ ≈®wÙs° J¡≤w° Fæ $ N°æ≤ J¡ů •∫°

J¡Fu*, f®Ê°, <b‹dC, R¡B N°<Ì Îba Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<dbyÕ ıæŸu ıÔ fnb°<Àfi J¡° (!) NfiCŸ≤d J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ <bfi°„ J¡° NfiCŸ≤d J¡≤wu Fæ* $ J¡F°≥ wJ¡ J¡Fu*, ΩCÔůJ¡, ≈¨<SbÙ, b°∫C, N°J¡°„, ≈bÕw fi<Ì∫°≥,

<Ì„°Î≥ ∫u Ÿf Ju¡¡Ÿf <bfi°„ R¡≈Ù N<Àfi Ju¡ <ÔÎ Ÿ¥©u J¡°‹™> Fæ* NS°Õwg ıæŸu N<Àfi J¡ů Ÿ¥©u ÔJ¡nu J¡ů ıÔ°fiu tu* JC¡~> ˚Ù <bÔ‡f fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ ofiJ¡° <bfi°„ Fůfiu tu* ˚Ù JC¡~> J¡°Ô fiFÙ* Ôyw° $ J¡°Ô Ÿu

˚∫˚Ùw ≈C”Tů* Ju¡ @fi-Ÿ‡≈<W, f∏@C f°∏@b, t¨Ã∫C <t` N°æ≤ Îuÿb∫Õ ∫u fiÙ≤Ÿ Fů y∫u Fæ* $ oŸ ıywg tu*

<bbuJ¡„ÙÔ ≈C”Tů* J¡ů w˚Ù wJ¡ ∫u ≈Ì°SÕ Nh~>u Ôywu Fæ*, ıf wJ¡ <J¡ <bfi°„R¡≈Ù Ì…‹¸> ≤°sŸ J¡°

_t≤d fiFÙ* Fůw° $$17-24$$ tC<fib≤, oŸ ŸaŸ°≤ tu* sd ˚≤ tu* tfiC‹∫ bæ˚b≈¥dÕ Fů ı°w° Fæ, sd˚≤
tu* Ì¿≤B ffi ı°w° Fæ, sd˚≤ tu* fiÙ≤ůy Fů ı°w° Fæ N°æ≤ sd ˚≤ tu* FÙ ≤ůy Ÿu N°J®¡°∏w Fů ı°w° Fæ $

<y≤<y¸> Ju¡ Ÿt°fi sd˚≤ tu* ≤ay fÌÔfiub°Ôu fiÿb≤ ıywgR¡≈Ù ˚®t Ÿu J¡°æfi fC<]t°fig ıfi tů<Fw fiFÙ*

F…Î NS°Õwg oŸ y<FÕw ıyÌg˚®t fiu Ÿ˚Ù J¡ů tůF tu* ±>°Ô ≤•©° Fæ $$25,26$$
oŸ ıywg J¡∑ N<fi∫w ¿_S<w J¡ů FÙ Ì°F≤d π°≤° <b„Ì J¡≤wu Fæ $

N°J¡°„t^±>Ô J¡˚Ù <fi<b±> N∏@J¡°≤ Ÿu N°h~>∏fi Fů ı°w° Fæ, J¡˚Ù ŸCbdÕBb Ju¡ Ÿt°fi ≠≠bÔ

ª°≥ÌfiÙ N°<Ì Ÿu Ìg˚°<Ÿw Fů ™>w° Fæ, J¡˚Ù tu|R¡≈Ù fiÙÔJ¡tÔ J¡∑ t°Ô° Ÿu ≈¿≤b¨W Fů ı°w° Fæ, J¡˚Ù y‡˚Ù≤w≤ f°ÌÔů* J¡∑ yıÕfi° Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fů ı°w° Fæ, J¡˚Ù t¨J¡J¡∑ fi°o˘ ŸCfiŸ°fi Fů ı°w° Fæ, J¡˚Ù
w°≤ů* J¡∑ ≈a<•w∫ů* Ÿu ≤a¿ıw Fů ı°w° Fæ, J¡˚Ù Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dů* Ÿu <b˚¥<Tw Fů ı°w° Fæ, J¡˚Ù ª°≥ÌfiÙR¡≈

N°˚¥Td Ÿu NÔaJ¨¡w Fů ™>w° Fæ N°æ≤ J¡˚Ù ≈¥bů˘•w J¡ůoÕ ˚Ù ≈Ì°SÕ Ÿtu* fiFÙ* ≤Fwu $ •∫° ∫u Ÿf N°J¡°„ Ju¡ _bR¡≈ Fæ ? fiFÙ*, bF wů ≤ay N°<Ì Ÿu ≤<Fw Fæ, Ju¡bÔ •w ≈®J¡°≤ Ju¡ N°J¡°≤ů* J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ, N°J¡°„ Â‹¸>°∏w∫ Fæ $ oŸJ¡° Ì°‹¸>Õ¿∏wJ¡ ŸaŸ°≤ ˚Ù oŸÙ ˚°≥<w |ů≤ t°∫°t∫ (˚®°¿∏wt∫) Fæ $ ŸaŸ°≤ J¡° _bR¡≈ ™>ÙJ¡ N°J¡°„ Ju¡ ŸÌ¨„ Fæ $ Fu tFTuÕ, N°yt N°æ≤ N≈°∫ Ju¡ b„Ù˚¥w Îba sd tu*

Ã≈∏fi N°æ≤ sd tu* fi‹¸> Fůfiub°ÔÙ oŸ ıywg-¿_S<w Ÿu J¡°æfi ÎuŸ° ≈C”T Fæ, ıů @Ù≤ Fůw° F…N° ˚Ù oŸ

ŸaŸ°≤ tu* ˚∫˚Ùw fiFÙ* Fůw° $$27-30$$
tCfiu, sd tu* N°≈<W∫°≥ N°wÙ Fæ Îba sd tu* FÙ Ÿ‡≈<W∫°≥ ≈®°›w FůwÙ Fæ*, Ju¡bÔ Ÿ‡≈<W∫°≥ N°æ≤

<b≈<W∫°≥ FÙ fiFÙ*, <J¡∏wC sd tu* FÙ ı∏t Fůw° Fæ N°æ≤ sd˚≤ tu* FÙ t¨Ã∫C Fů ı°wÙ Fæ $ oŸ ŸaŸ°≤ tu J¡°æfi ÎuŸÙ b_wC Fæ, ıů s<dJ¡ fi Fů NS°Õwg ŸC¿_S≤ Fů $ ıů ≈C”T ≈FÔu N∏∫ S°, bFÙ Sůnu <Ìfiů* tu*

N∏∫ ≈®J¡°≤ Fů y∫° $ ˚ybfig, ŸÌ° ÎJ¡R¡≈ tu* ≤Ffiub°ÔÙ ŸC¿_S≤ b_wC ∫F°≥ J¡ůoÕ ˚Ù fiFÙ* Fæ $ J¡≈°Ÿ Ju¡

©uw tu* fi‹¸> FCN° |n° J¡≈°Ÿ R¡≈ tu* ≈¿≤dw FůJ¡≤ ≈¸> (b˜) ffi ı°w° Fæ N°æ≤ ≈¸> ˚Ù |¸>R¡≈ ffi ı°w° Fæ, oŸ ŸaŸ°≤ tu* ÎuŸÙ J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Ìu©Ù yoÕ <ıŸJ¡° <b≈∫°ÕŸ (≈¿≤bwÕfi) fiFÙ* Fůw° $ ≈C”T

! t¥Ô tu* ¿_Sw b°nb„ÆÌ ˚°yÃ∫°yÔsd° π°≤° N<Àfi J¡° ≈®<w≈°ÌJ¡ Fæ, •∫ů*<J¡ N∏∫S°

≈®<Ÿ] fnb°<Àfi ıÔ J¡ů ˚Ù ıÔ° ±>°ÔwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJu¡ Ì°fl o∏@fiů* tu* „C‹J¡ <b„uTd NfiC≈∫C•w Fůy° $

ŸyÕ - 29]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

8 9

J¡ů ≈≤t°Ãt° b¨<] J¡ů ≈®°›w J¡≤°w° Fæ, <b≈¿≤d°t J¡ů ≈®°›w J¡≤°w° Fæ, sÙd J¡≤w° Fæ, fi‹¸> J¡≤w° Fæ N°æ≤ <k¡≤ ı∏t J¡ů ≈®°›w J¡≤°w° Fæ $ J®¡t Ÿu b¨<] <b≈¿≤d°t, N≈s∫, <bfi°„ N°æ≤ ı∏t J¡ů ≈®°›w Fů

≤Fu ÌuF°<˚t°fiÙ Ju¡ ŸtÙ≈ ∫u ≈°≥ª ˚°b<bJ¡°≤ ˚Ù <ª≤J¡°Ô wJ¡ fiFÙ* ≤Fwu, ≤°<` N°æ≤ <Ìfi Ju¡ Ÿt°fi

<fib¨W Fů ı°wu Fæ* NS°Õwg <b≈∫Õ∫ J¡ů ≈®°›w Fů ı°wu Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ ≤°<` N°æ≤ <Ìfi Ju¡ Ÿt°fi Ã≈<W,

¿_S<w, b¨<], °Ÿ N°æ≤ <bfi°„ J®¡t Ÿu tfiC‹∫ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ, ≈®°›w FůJ¡≤ ¿_S≤, fiFÙ* ≤Fwu, <J¡∏wC

≈Cfi# ≈Cfi# ≈¿≤b<wÕw Fůwu ≤Fwu Fæ* $ fÔb°fig Ì…fÕÔ Ju¡ π°≤° t°≤° ı°w° Fæ, ÎJ¡ ∆∫<•w ˚Ù ŸæJ¡nů* ∆∫<•w∫ů*

J¡ů @≤°„°∫Ù ffi° Ìuw° Fæ Îba Ÿ°t°∏∫ ∆∫<•w ˚Ù ≈®˚Cw° J¡ů ≈®°›w Fů ı°wu Fæ* $ fF…w •∫° J¡Fu* Ÿ°≤°
ıywg FÙ ≈¿≤bwÕfi„ÙÔ Fæ $ ıæŸu ıÔ J¡° buy <J®¡∫° Ju¡ Ÿ°S Ÿa≈JÕ¡ Fůfiu Ÿu w≤ayů* J¡∑ ≈a<•w∫°≥ Ôy°w°≤

≈¿≤b<wÕw FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ ∫F ıfiw° (ªuwfi≈®°<dŸt¥F) ˚Ù ın ≈®°d, o¿∏B∫ N°<Ì Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu

<fi≤∏w≤ ≈¿≤b<wÕw FůwÙ Fæ $ f°v∫°b_S° Sůnu FÙ <Ìfiů* tu* ªÔÙ ı°wÙ Fæ, wÌ∏w≤ ∫°æbfi ≈Ì°≈Õd J¡≤w°

Fæ, bF ˚Ù f°v∫°b_S° Ju¡ NfiCŸ°≤ Sůnu FÙ <Ìfiů* tu* ªÔ fŸw° Fæ, wÌ…≈≤°∏w b¨]°b_S° N°wÙ Fæ $

Ìu<©Î, ÌuF tu* ˚Ù ÎJ¡R¡≈w° (¿_S≤w°) fiFÙ* Fæ, f°fl ≈Ì°Sů˘ tu* wů ÎJ¡R¡≈w° J¡∑ •∫° N°„° Fů ŸJ¡wÙ

Fæ ? ıæŸu fi¸> FTÕ, <bT°Ì N°<Ì J¡° N<˚fi∫ J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ tfi ˚Ù FTÕ, <bT°Ì J¡° N<˚fi∫ J¡≤w° Fæ, J¡˚Ù bF <J¡ŸÙ <bT∫ J¡ů Ìu©J¡≤ N°fi∏Ì J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, sd˚≤ tu* FÙ N∏∫ J¡ů Ìu©J¡≤ Ì…#©Ù ffi ı°w° Fæ N°æ≤ sd˚≤ tu* Ÿ°æ‡∫ ffi ı°w° Fæ $ ıæŸu f°ÔJ¡ ©uÔ J®¡∑n° tu* J¡˚Ù JC¡~>, J¡˚Ù JC¡~> b_wC
ffi°w° F…N° SJ¡w° fiFÙ*, bæŸu FÙ ∫F <b@°w° ˚Ù o@≤ ÌqŸ≤Ù, @≤ ÌqŸ≤Ù N°æ≤ @≤ ÌqŸ≤Ù b_wC J¡ů ffi°w° F…N° ©uÌ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw°, J¡˚Ù SJ¡w° fiFÙ* $ <b@°w° tfiC‹∫ů* J¡ů @°fi N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi Ÿa<ªw J¡≤ f»°w° Fæ, fiŸu N∏∫ Ôůyů* J¡∑ (≈C`-≈°æ`°<ÌR¡≈ Ÿu) Ã≈<W J¡≤°w° Fæ; <k¡≤ fiJ¡ů t°≤J¡≤ ©° ı°w° Fæ $ fiJ¡ů ©°fiu tu* Ÿu _b°Ì <tÔ ı°w° Fæ, <k¡≤ wů bF <fi≤∏w≤ ©°fiu Ju¡ <ÔÎ N∏∫

Ôůyů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ $ Ÿ¨<‹¸> J¡ů ≈°®›w tfiC‹∫ů* Ju¡ ≈°Ÿ FTÕ, <bT°Ì N°<Ì ≤°<` N°æ≤ <Ìfi J¡∑ fi°o˘ ŸÌ°

N°wu ı°wu ≤Fwu Fæ* $ Ã≈∏fi N°æ≤ <bfi‹¸> Fůfiub°Ôu ŸaŸ°≤Ù ≈C”Tů* J¡∑ fi wů N°≈<W∫°≥ ¿_S≤ ≤FwÙ Fæ*

N°æ≤ fi Ÿ‡≈<W∫°≥ FÙ ¿_S≤ ≤FwÙ Fæ* $ ∫F J¡°Ô ŸtSů˘ J¡ů ˚Ù Nfi°Ì≤ Ju¡ Ÿ°S ≈¿≤b<wÕw J¡≤fiutu* N<w Ìs Fæ* $ ∫F ≈®°∫# Ÿf Ôůyů* J¡ů N°≈<W tu* i>Ju¡Ô J¡≤ J®¡∑n° J¡≤w° Fæ $ J¡tů˘ Ju¡ Îba ≤Ÿů* Ju¡ Ÿt ≈¿≤d°t N°æ≤ <bTt ≈¿≤d°t Ÿu <b<b@ ˚°≥<w Ju¡ wÙfiů* ÔůJ¡ů* Ju¡ ≈®°dÙ ŸtCÌ°∫R¡≈ k¡Ô Ÿt∫R¡≈Ù b°∫C π°≤°

N°∏Ìů<Ôw FůJ¡≤ <b_w¨w ŸaŸ°≤R¡≈Ù b¨sů* Ÿu ≈®<w<Ìfi <y≤wu Fæa $$31-43$$

Nl>°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fiwÙŸb°≥ ŸyÕ

ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° ÌůTÌ„Õfi Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ tu* _bbæ≤°À∫bdÕfi Îba

<ªW J¡∑ „°a<w Ju¡ <ÔÎ w[bů≈Ìu„ J¡∑ ≈®°SÕfi° $

ZÙ≤°tª∏BıÙ oŸ ≈®J¡°≤ ÌůTÌ„Õfi Ÿu N≈fiu <ªW tu* w[bI°fiıfiJ¡ bæ≤°À∫

Ì„°Õwu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏ÌıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, oŸ ≈®J¡°≤ ÌůTÌ„ÕfiR¡≈Ù bfi°<Àfi Ÿu tu≤° <ªW ÌÀ@≈®°∫ Fů y∫°

9 0

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

Fæ NS°Õwg Ÿtu* ≈FÔu ıů ıywg Ju¡ ≈®<w _S°<∫ÃbfC<] ˚Ù SÙ ∫° ıywg Ju¡ ≈®<w ≈®ut S°, bF ıÔ y∫° Fæ, NwÎb bF <bbuJ¡ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ $ ıæŸu ıÔ°„∫ů* tu* t¨yıÔ J¡° (Ÿ¥∫Õ<J¡≤dů* tu* ıÔfC<] J¡°) Ì∫ fiFÙ*

Fůw° (t”˚¥<t tu* FÙ t¨yw¨‹d° J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ ) bæŸu FÙ •wR¡≈ tu≤u <ªW tu* ˚ůy J¡∑ N°„° J¡°

Ì∫ fiFÙ* Fůw° $ ıæŸu ~>ů¸>u-~>ů¸>u fiÙt Ju¡ ≈un J¡°Ô J¡∑ N<@J¡w° Ÿu NS°Õwg W≤ůW≤ <w•w, <w•ww≤

N°æ≤ <w•wwt Fůwu Fæ* bæŸu FÙ ∫F ŸaŸ°≤ ˚Ù Ft°≤u ≈®<w <Ìfi-≈®<w <Ìfi N<@J¡°<@J¡ J¡Ç>w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ NS°Õwg ıæŸu ıæŸu J¡°Ô ∆∫wÙw Fůw° Fæ, bæŸu bæŸu ∫F ŸaŸ°≤ Ft°≤u ≈®<w J¡Ç>≈®°∫ Fůw° ı°w° Fæ $

˚ybfig, tfiC‹∫ J¡° <ªW J¡≤aı b¨s (c) Ju¡ k¡Ô Ju¡ Ÿt°fi J¡™>ů≤wt Fæ $ @tÕ J¡° Na„w# °Ÿ N°æ≤

N@tÕ J¡∑ Na„w# b¨<] Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿtu* <Ìfi- ≈®<w-<Ìfi Ì…ıÕfiw° f»wÙ ı°wÙ Fæ N°æ≤ Ÿ≠ıfiw°
sÙd FůwÙ ı°wÙ Fæ $ Ÿ¥©Ù F…oÕ nÌ J¡∑ ~>ÙtÙ J¡ů wůnfiutu* wů ¸>aJ¡°≤ „ÆÌ Fůw° Fæ ≈≤ ŸaŸ°≤ tu* <Ìfi

≈®<w<Ìfi <ffi° ¸>aJ¡°≤„ÆÌ Ju¡ fnÙ „Ù|®w° Ju¡ Ÿ°S t∫°ÕÌ° J¡° ˚ay <J¡∫° ı° ≤F° Fæ NS°Õwg Ôůy ŸaŸ°≤
tu* nÌ J¡∑ Ÿ¥©Ù F…oÕ ~>ÙtÙ Ju¡ Ÿt°fi fnÙ „Ù|®w° Ÿu t∫°ÕÌ° ˚ay J¡≤ ≤Fu Fæ*, Ju¡bÔ N∏w≤ owfi° FÙ Fæ

<J¡ ~>ÙtÙ J¡ů wůnfiu tu* „ÆÌ Fůw° Fæ, ≈≤ t∫°ÕÌ° J¡ů wůnfiutu* „ÆÌ ˚Ù fiFÙ* Fůw° $ tC<fiZu‹™>, <b<b@
t°fi<ŸJ¡ <ª∏w°Nů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ≈®ªC≤ ˚ůyů* Ÿu ∫C•w ≤°≠∫ů* J¡∑ N≈us° <ª∏w°„¥∏∫ tF°Ãt°Nů* π°≤°

_bÙJ¨¡w ÎJ¡°∏wŸubfi J¡FÙ* Nh~>° Fæ $ Ω°fi Ju¡ Ì„Õfi ∫° <bF°≤ Ÿu tCHu ≈®Ÿ∏fiw° fiFÙ* FůwÙ, <˜∫ů* Ÿu tCHu ŸC© fiFÙ* Fůw° N°æ≤ @fi≈®°<›w Ÿu tCHu FTÕ fiFÙ* Fůw° $ tæ* tfi Ju¡ Ÿ°S ≈„°∏w Fůfi° ª°Fw° Fq≥,

∫FÙ tu≤Ù ≈®fÔ oh~>° Fæ $$1-6$$

„°¿∏w Ju¡ <Ÿb° ÌqŸ≤° J¡ůoÕ ˚Ù ŸC©J¡° Ÿ°@fi fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈¥≠∫b≤, ∫F ŸaŸ°≤ ŸC©≤<Fw N°æ≤ <bfi°„Ù Fæ, w¨‹d° (<bT∫b°Ÿfi°) fnÙ wÙb® Fæ N°æ≤ <ªW

J¡∑ ªaªÔw° J¡∑ J¡ůoÕ ŸÙt° FÙ fiFÙ* Fæ, ŸŸu „°¿∏wÔ°˚ J¡∑ N°„° Ì…≤°„° FÙ Fæ, tæ* Jæ¡Ÿu <fib¨<WÔ°˚

J¡R¡≥y°, ∫FÙ tæ* ŸÌ° <bª°≤ J¡≤w° Fq≥ $ fi tæ* t¨Ã∫C J¡° N<˚fi∏Ìfi J¡≤w° Fq≥ N°æ≤ fi ıÙbfi J¡° FÙ

N<˚fi∏Ìfi J¡≤w° Fq≥ $ <ıŸ Nb_S° tu* ¿_Sw Fůfiu Ÿu tæ* ÔůJ¡Ÿ∏w°≈ Ÿu <fitCÕ•w Fů ı°«≥¡, ŸÙ

Nb_S° J¡° tæ* NbÔ‡ffi J¡≤fi° ª°Fw° Fq≥ bF ª°Fu ıÙbfi°b_S° tu* ≈®°›w Fů, ª°Fu t≤fiu Ju¡ ≈ÿª°wg ıf J¡˚Ù Fů, ŸJu¡ <ÔÎ tæ* ∆∫y® fiFÙ* Fq≥ $ ≤°≠∫ Ÿu tCHu •∫° J¡≤fi° Fæ, ˚ůy Ÿu tu≤° J¡°æfi ≈®∫ůıfi

<Ÿ] Fůy°, @fi Ÿu tCHu •∫° twÔf Fæ, <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ªu‹¸>° Ÿu ˚Ù tu≤° J¡ůoÕ ≈®∫ůıfi fiFÙ* Fæ $

NFaJ¡°≤ b„ ofiJ¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, tu≤° bF¡NFaJ¡°≤ FÙ fi‹¸> Fů y∫° Fæ $ o¿∏B∫ů* J¡° <bT∫ů* J¡∑

N°Ÿ<•w Ÿu tC•w Fůfi° fn° J¡<™>fi Fæ, NwÎb o¿∏B∫°≥ ™>F≤Ù J¡˚Ù fi ŸCÔHfiub°ÔÙ Â» y®¿∏S∫°≥ $

fi y®¿∏S∫ů* π°≤° ı∏t J¡∑ ≈a<•w R¡≈Ù ªtnu J¡∑ ≤_ŸÙ tu* f°≥@u y∫u ıÙbů* tu* Ÿu ıů Ôůy ŸŸu ~C>¸>J¡°≤°

≈°fiu Ju¡ <ÔÎ ∫Ãfi J¡≤wu Fæ*, bu FÙ Zu‹™> ≈C”T Fæ $ ıæŸu F°SÙ N≈fiu <b„°Ô ≈æ≤ Ju¡ ≈®F°≤ Ÿu J¡tÔ J¡ů JC¡ªÔ ±>°Ôw° Fæ $ bæŸu FÙ J¡°tÌub fiu ≤t<d∫ů* π°≤° J¡ůtÔ tfi J¡ů tS ±>°Ô° Fæ, fi‹¸> J¡≤ <Ì∫° Fæ $
tCfiÙÿb≤ ∫<Ì oŸ f°v∫°b_S° tu* <fitÕÔ fC<] Ÿu <ªW J¡∑ <ª<J¡ÃŸ° fiFÙ* J¡∑ yoÕ, wů <k¡≤ <ªW J¡∑

<ª<J¡ÃŸ° J¡° NbŸ≤ J¡f N°∫uy° ? •∫ů*<J¡ ıf wJ¡ ˚ÔÙ˚°≥<w ın fi ıtÙ Fů w˚Ù wJ¡ ~>ů¸>°-Ÿ°
b¨s ©°n° ı° ŸJ¡w°, ıf bF f]t¥Ô Fů ı°w° Fæ, wf wů Ÿu ©°nfi° fn° J¡<™>fi Fů ı°w°
c J¡°≥¸>uÌ°≤ ıayÔÙ ≈un Fæ $

ŸyÕ - 29]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

9 1

Fæ, ÎuŸÙ ÔůJ¡ů<•w Fæ $ JC¡<¸>Ô <bT∫ FÙ <bT Fæ, ≈®<Ÿ] <bT <bT fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ <bT ÎJ¡ FÙ ÌuF J¡°

NS°Õwg <ıŸ ÌuF Ÿu ŸJ¡° Ÿ‡f∏@ Fůw° Fæ, ŸÙ J¡° <bfi°„ J¡≤w° Fæ ty≤ <bT∫ wů N∏∫ ı∏tů* tu*

˚Ù ÌuF J¡ů t¨Ã∫C Ju¡ tC≥F tu* ±>°Ôwu Fæ* $$7-13$$
w[bI ≈C”T ˚Ù wů <bT∫ů* J¡° ˚ůy J¡≤wu F…Î ŸC©Ù N°<Ì Ìu©u ı°wu Fæ*, <k¡≤ fitu* J¡°æfi ŸÙ

<b„uTw° Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ŸC©, Ì…#©, <t`, f∏@C, f°∏@b, ıÙbfi N°æ≤ t≤d ∫u Ÿf ∫Ω<≈ f∏@fi Ju¡ J¡°≤d Fæ, wS°<≈ ∫u I°fiÙ Ju¡ <ªW Ju¡ f∏@J¡ fiFÙ* Fůwu, oŸJ¡° J¡°≤d ∫FÙ Fæ <J¡ I°fiÙ ofiJu¡ b„ tu* fiFÙ* Fůwu $$14$$

Nw# Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#©ů* J¡° t¥Ôůh~u>ÌJ¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d I°fiÙ Fůfi° FÙ ≈≤t ≈C”T°SÕ Fæ, Nw# I°fiů≈Ìu„

J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡≤wu Fæ* $

Fu f®Êfig, Fu w[bI<„≤ůtdu, oŸ<ÔÎ ıæŸu tu* I°fiÙ FůJ¡≤ „ůJ¡, ˚∫ N°æ≤ ©uÌ Ÿu „Ù|® tC•w Fů ı°«≥¡, bæŸ° ≈Ìu„ tCHu „Ù|® ÌÙ<ı∫u $$15$$

„Ù|® ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ N≈fiu tu* N<w„∫ Ì…#© J¡∑ NŸ<F‹dCw° N°æ≤ bæ≤°À∫ tu* ÃJ¡^™>°

<Ì©Ô°wu Fæ* $

NIw° ˚ÙTd N≤^∫ Ju¡ ŸÂ„ Fæ*, ıæŸu N≤^∫ tu* t¨yů* J¡ů k≥¡Ÿ°fiu Ju¡ <ÔÎ ı°Ô <f~>u ≤Fwu Fæ*, ª°≤ů Nů≤ J¡°≥¸>u <f©≤u ≤Fwu Fæ*, ıyF-ıyF «≥¡ªÙ-fiÙªÙ ˚¥<t ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ NIw° ˚Ù <bT∫b°Ÿfi°R¡≈Ù
ı°Ôů* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w Fæ, Ì…#©R¡≈Ù J¡^¸>J¡ů* Ÿu N°J¡∑dÕ Fæ N°æ≤ Ÿ‡≈<W-<b≈<W Ÿu ∫° _byÕfi≤J¡≈≤‡≈≤°

Ÿu ≈¥dÕ Fæ, oŸ<ÔÎ ŸŸu tæ* „Ù|® tC•w Fůfi° ª°Fw° Fq≥ $ tC<fib≤, ∫<Ì J¡ůoÕ tCHu N°≤u Ÿu ªÙ≤u, wů tæ* N°≤u Ju¡ Ì°≥wů* J¡∑ ≤yn ŸFfiu Ju¡ <ÔÎ ŸtSÕ Fq≥, Ôu<J¡fi Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ∆∫bF°≤ Ÿu Ã≈∏fi Îba N°„° N°æ≤ <bT∫ů*

Ÿu F…Î Ÿa|TÕ J¡ů tæ* ŸFfiu Ju¡ <ÔÎ ŸtSÕ fiFÙ* Fq≥ $ ∫F N˚Ù‹¸> Fæ, ∫F ŸůªJ¡≤ ŸJu¡ <fib°≤d tu* N°æ≤ ∫F
o‹¸> Fæ, ∫F ŸtHJ¡≤ ŸJu¡ Ÿ‡≈°Ìfi tu* ≈®b¨<W-<fib¨<W∆∫bF°≤R¡≈ N<bΩ°R¡≈ N*ıfi Ÿu Ã≈∏fi

˚®°¿∏w _b˚°bw# ªaªÔ <ªW J¡ů oŸ ≈®J¡°≤ J≥¡≈° ±>°ÔwÙ Fæ ıæŸu b°∫C ÌÙ≈J¡ J¡∑ Ô¥≤ J¡ů J≥¡≈°wÙ Fæ $
ıÙbŸt¥FR¡≈Ù tůwÙ w¨‹d°R¡≈Ù NÃ∫∏w Ÿ¥‚t @°yu tu* <≈≤ů∫u y∫u Fæ*, Ÿ°sÙR¡≈ ªæw∏∫ Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu Îba wæıŸ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w ÌæÌÙ›∫t°fi tfi FÙ Ÿ t°Ô° tu* ≈®@°fi (fi°∫J¡) t<d Fæ $ bæ≤°À∫

N°<Ì Ÿu Ÿ‡≈∏fi tæ* ıæŸu ≤ůT≈¥dÕ <Ÿ*F ı°Ô J¡ů wůn ±>°Ôw° Fæ, bæŸu FÙ J¡°ÔR¡≈Ù <J¡¸>Ju¡ N°˚¥Td oŸ

ŸaŸ°≤R¡≈Ù F°≤ J¡ů N°≈Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu Ã≈∏fi I°fi Ÿu-J®¡ů@, <F*Ÿ° N°<Ì y® ≈°∫ů* Ju¡ <ffi° wůnw°

Fq≥ $ w[bI<„≤ůtdu, ⁄Ì∫J¡tÔ FÙ Ì…‹≈®bu„ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N≤^∫ Fæ, Ÿtu* „Ùw N°æ≤ N°b≤d J¡° FuwC

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d JC¡F≤u Ju¡ wCv∫ N°æ≤ Ÿtu* N°Ãtw[b Ju¡ N∏buTd Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W F…Î tfi Ju¡ N∏@J¡°≤ J¡∑
fi°o˘ <bbuJ¡R¡≈Ù fiù J¡ů f∏ÌJ¡≤ Ìufiub°Ôu NI°fi J¡ů ŸC©J¡≤ ≈Ìu„R¡≈Ù Ÿ¥∫Õ Ÿu fi‹¸> J¡≤ ÌÙ<ı∫u $
tF°Ãtfig, ıæŸu ª∏Bt° Ÿu ≤°<` J¡° N∏@J¡°≤ fi‹¸> Fůw° Fæ, bæŸu FÙ Wt ≈C”Tů* J¡∑ Ÿay<w Ÿu ≈®°›w

≈Ìu„ Ÿu <ıfiJ¡° <bfi°„ fiFÙ* Fůw°, ÎuŸÙ Ì…‹¸> t°fi<ŸJ¡ <ªaw°Î≥ oŸ ıywÙwÔ tu* Fæ* FÙ fiFÙ* NS°Õwg ıæŸu ª∏Bt° ≤°<` Ju¡ N∏@J¡°≤ J¡ů fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ tF°Ãt° ≈C”Tů* J¡∑ Ÿay<w Ÿu ≈®°›w ≈Ìu„

˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ •Ôu„ů* J¡ů fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ $$16-22$$

N˚Ù wCt f°ÔJ¡ Fů, oŸ<ÔÎ wCttu* „t, Ìt N°<Ì J¡∑ Â»w° fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì wC‡Fu* Ftfiu w[bI°fi

9 2

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

J¡° ≈Ìu„ Ìu ˚Ù <Ì∫°, wů bF k¡ÔÙ˚¥w fiFÙ* Fůy°, ÎuŸÙ „aJ¡° J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ ZÙ≤°tª∏BıÙ N≈fiu tu* „t N°<Ì J¡∑ Ì¨»w° <Ì©Ô°wu Fæ* $

N°∫C b°∫C Ÿu ¸>J¡≤°∫u F…Î tu|ů* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu ¸>≈J¡ ≤Fu ıÔ Ju¡ Ÿt°fi ˚ayC≤ Fæ, ˚ůy f°ÌÔů* tu* ªtJ¡

≤FÙ <fıÔÙ Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ Fæ* N°æ≤ ∫°æbfi tu* Fůfiub°Ôu <ªW<bfiůÌ ıÔ Ju¡ buy Ju¡ Ÿt°fi ª≈Ô Fæ*, ÎuŸ°

„Ù|® <bª°≤ J¡≤ NS°Õwg N°∫C, ˚ůy, ∫°æbfi N°<Ì tu* w¨‹d°, ªaªÔw° N°<Ì ÌůTů* Ÿu Ì…#©, fi°„ N°<Ì

NfiSÕ ı°fiJ¡≤ fiJ¡° Ã∫°yJ¡≤ tæ*fiu oŸ f°v∫°b_S° tu* ˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ ÌůTů* Ÿu ≤<Fw „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ N≈fiu

⁄Ì∫ Ju¡ <bT∫ tu* N¸>Ô N<@J¡°≤ J¡∑ tCF≤ Ìu ≤•©Ù Fæ $$23$$

˚°b ∫F <J¡ ıæŸu ≤°ı° N<@J¡°≤ ÔůÔC≈ fF…w Ÿu ∆∫<•w∫ů* tu* Ÿu <ıfiŸu Ôů˚, J¡°∫≤w° N°<Ì

ÌůTů* Ju¡ J¡°≤d ≤°≠∫ tu* ≈®ı°≈Ùnfi, „`C π°≤° N°J®¡td N°<Ì J¡∑ N°„aJ¡° FůwÙ Fæ, ∏Fu* ~>ůnJ¡≤

<J¡ŸÙ ÎJ¡ yCdb°fi N°æ≤ „<•w„°ÔÙ ∆∫<•w J¡ů N<@J¡°≤tCB° Ÿ°æ*≈w° Fæ, bæŸu FÙ tæ*fiu ˚Ù ≈¥bůÕ•w

≈®J¡°≤ Ÿu ŸtSÕ „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ N≈fiu <ªW Ju¡ <bT∫ tu* Â» N<@J¡°≤ tCB° Ìu ≤•©Ù Fæ $

fiwÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
wÙŸb°≥ ŸyÕ

N≈fiu <ªW J¡° πuy Ì„°Õ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ π°≤° ŸJu¡ <fi≤°Ÿ Îba

„°a<w Ju¡ <ÔÎ ≈Ìu„ J¡∑ ≈®°SÕfi°$

FuwCNů* π°≤° N≈fiu <ªW J¡∑ <πÀfiw° J¡° <b_w°≤≈¥bÕJ¡ bdÕfi J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ <ªW<bZ°¿∏w Ju¡ FuwC˚¥w ≈Ìu„ J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡≤wu Fæ* $

•w ≤Ù<w Ÿu ŸæJ¡nů* NfiSů˘ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ŸaŸ°≤R¡≈Ù N≥@u JC≥¡Î Ju¡ <~>B tu* Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫ů* J¡ů tÀfi Ìu©J¡≤ tu≤° tfi <ª∏w°R¡≈Ù J¡∑ªn tu* k≥¡Ÿ y∫° Fæ $ tu≤° tfi |¥t-Ÿ° ≤F° Fæ N°æ≤ tCHu ˚∫ ˚Ù Fů ≤F°

Fæ, NwÎb tu≤u Nay ≈®Ã∫ay ≈C≤°fiu b¨s Ju¡ ≈Wů* J¡∑ fi°o˘ J¡°≥≈ ≤Fu Fæ* $ ıæŸu <fiıÕfi N≤^∫ tu* ≤Ffiub°ÔÙ

Ì…fÕÔ ˚w¨ÕJ¡° tCÀ@° fi°≤Ù ≈Ì ≈Ì tu* ˚∫˚Ùw N°æ≤ „a¿J¡w ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ ÃJ¨¡‹¸> Ÿ∏wůTÌ°∫J¡ @æ∫ÕR¡≈Ù
t°≥J¡∑ yůÌ fi <tÔfiu Ju¡ J¡°≤d ∆∫°JC¡Ô F…oÕ tu≤Ù f°ÔfC<] ˚Ù oŸ ŸaŸ°≤ tu* ≈Ì ≈Ì tu* ˚∫˚Ùw N°æ≤

Ÿ„aJ¡ Fů ≤FÙ Fæ $ ıæŸu t¨yyd <bTt_S°fi tu* Ô¸>J¡ ≤Fu wCh~> w¨dů* Ju¡ Ôů˚ Ÿu ba<ªw FůJ¡≤ y±>g»u tu* <y≤

≈nwu Fæ*, bæŸu FÙ NŸ°≤ <bT∫ů* Ÿu ba<ªw ∫u N∏w#J¡≤d b¨<W∫°≥ <bsu≈R¡≈ Ì…©ů* J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ

Ì…#©R¡≈ y±>g»u* tu* <y≤wÙ Fæ $ N<bbuJ¡∑ ≈C”Tů* J¡∑ fiù N°<Ì o¿∏B∫°≥ ¿ª≤≈¿≤<ªw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸaŸ°≤

J¡∑ Nů≤ FÙ ≈¥dÕR¡≈ Ÿu N°J¨¡‹¸> Fæ (ŸaŸ°≤ tu* FÙ fiJ¡∑ Â» b°Ÿfi° Fæ), ≈≤t°SÕ b_wC Ju¡ ≈®<w fiJ¡°
w<fiJ¡ ˚Ù N°J¡TÕd fiFÙ* Fæ $ NwÎb bu fuª°≤Ù fiù N°<Ì o¿∏B∫°≥ N°Ãt° Ju¡ ]°≤ tu* ŸtSÕ fiFÙ* Fæ* N°æ≤

N∏@J¥¡≈ tu* <y≤u F…Î ıÙbů* J¡∑ fi°o˘ Ì…#©Ù Fæ $ ıæŸu ≈<w Ju¡ N@Ùfi J¡°∏w° fi wů ≈≤°t J¡ů ≈®°›w FůwÙ

Fæ N°æ≤ fi _buh~>° Ÿu J¡FÙ* tfi ª°Fu ≈®Ìu„ J¡ů FÙ ı°wÙ Fæ, <J¡∏wC ≈<w Ju¡ |≤ tu* FÙ ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ
ıÙbR¡≈Ù ≈<w J¡∑ J¡°∏w° <ª∏w° ˚Ù fi wů ≈≤°t J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ N°æ≤ fi tfi ª°Fu <bT∫ů* J¡ů FÙ ≈®°›w FůwÙ Fæ, <J¡∏wC _b≈<w ıÙb Ju¡ <≈®∫_S°fi ⁄Ì∫ tu* FÙ <fib°Ÿ J¡≤wÙ Fæ $ ıæŸu t°yÕ„ÙTÕ t°Ÿ Ju¡ N∏w tu*

Ôw°Î≥ wCT°≤ <y≤fiu Ju¡ J¡°≤d ıÙdÕ ≈Wů* J¡ů <y≤° ÌuwÙ Fæ*, JC¡~> F≤u ≈Wů* J¡ů @°≤d ˚Ù J¡≤wÙ Fæ*, bæŸu FÙ

ŸyÕ - 30]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

9 3

<bbuJ¡ Ÿu <bT∫ů* J¡ů wCh~> ŸtHJ¡≤ fiJ¡° Ã∫°y J¡≤ ≤FÙ N°æ≤ ≤Ÿ Ju¡ (c) (≤°y Ju¡) „uT ≤Ffiu Ju¡

J¡°≤d JC¡~> <bT∫ů* J¡ů @°≤d J¡≤ ≤FÙ tu≤Ù @¨<w ŸaJ¡¸> J¡ů ≈®°›w Fů yoÕ Fæ $$1-7$$

•Ôu„Ì°<∫fiÙ N≈fiÙ ŸÙ N∏w≤°Ô°b_S° J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
tu≤Ù •w <ªW J¡∑ N<_S≤w° Ÿ°aŸ°¿≤J¡ N°æ≤ ≈°≤t°<SÕJ¡ Ÿ‡≈¥dÕ ŸC©ů* J¡ů y≥b°J¡≤ ¿_Sw Fæ,

•∫ů*<J¡ ŸaŸ°≤¿_S<w N°Ãt° Ju¡ <bbuJ¡t°` Ÿu NSÕ fů@ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tCHu N°@° ~>ůnJ¡≤ N°@° ≈J¡nu F…Î Fæ NS°Õwg fi wů tæ* ≈¥dÕ I°fiÙ FÙ Fq≥ N°æ≤ fi ≈¥≤° NI°fiÙ FÙ, oŸ<ÔÎ N∏w≤°Ô tu* <_Sw tCHu fi Îu<FJ¡

ŸC© FÙ ≈®°›w Fæ N°æ≤ fi ≈°≤t°<SÕJ¡ FÙ $ ıæŸu J¡¸>u F…Î b¨s Ju¡ ™¥>≥™> π°≤° (_S°dC π°≤°) N∏@J¡°≤ tu* ŸÃ∫

J¡ů<¸> N°æ≤ NŸÃ∫ J¡ů<¸>R¡≈ ∫F ™¥>≥™> Fæ ∫° ªů≤ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ¿_S≤Ãb N°æ≤ N¿_S≤Ãb ≈®J¡°≤ Ju¡ Ÿa„∫

Ÿu Ôůyů* J¡∑ fC<] b*<ªw (˚®<tw) FůwÙ Fæ bæŸu FÙ N°Ãtw[b Ju¡ <fiÿª∫ Ÿu ≤<Fw (N°Ãtw[b<fiÿª∫ tu*

Ÿ∏ÌuF∫C•w) tu≤Ù fC<] ˚Ù ∫F w[b Fæ ∫° ∫F w[b Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Ÿ∏ÌuF Ÿu ba<ªw Fů ≤FÙ Fæ $ ıæŸu Ìubw° <b<b@ ˚ůyŸ°t<y®∫ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ, ˚Cbfiů* tu* <bF°≤ J¡≤fiub°Ôu Îba „Ù|®y°tÙ N≈fiu <bt°fi J¡°

≈¿≤Ã∫°y fiFÙ* J¡≤wu bæŸu FÙ _b˚°bw# ª*ªÔ fi°fi°˚ůyŸ°t<y®∫ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ˚Cbfiů* tu* ≈¿≤˚®td Ÿu N<@J¡ ª≈Ôw° J¡ů ≈®°›w tu≤° tfi ˚Ù ª*ªÔw° J¡ů fiFÙ* ~>ůnw° Fæ $ tæ* Ÿu ıf≤Ì_wÙ ≤ůJ¡fi° ª°Fw°

Fq≥, ≈≤ w[bI°fi fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tæ* ÎuŸ° fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° Fq≥ $ oŸ<ÔÎ Fu tC<fifi°∫J¡, ≈≤t°SÕ ŸÃ∫, ı∏t-t≤d N°<Ì Ì…#©ů* Ÿu „¥∏∫, ÌuF°<Ì ≈°<@ Ÿu <b≤<Fw, ˚®t Ÿu ≤<Fw bF <bZ°¿∏w-_S°fi J¡°æfi Fæ, <ıŸu ≈®°›w J¡≤ „ůJ¡ fiFÙ* Fůw° $ Ft°≤u FÙ Ÿt°fi Â‹¸> N°æ≤ NÂ‹¸>R¡≈ k¡ÔÌ°∫J¡ Ÿ‡≈¥dÕ J¡tů˘ Ju¡

NfiC‹™>°w° Îba Ô°æ<J¡J¡ ∆∫bF°≤ tu* wÃ≈≤ ıfiJ¡ N°<Ì tF°≈C”T Jæ¡Ÿu Wt ≈Ì J¡ů ≈®°›w F…Î ? Fu

≈≤ŸÃJ¡°≤J¡°¿≤fig, oŸ ŸaŸ°≤ tu* bF J¡°æfiŸ° ≈°∫ Fæ, <ıŸŸu <J¡ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ≈aJ¡ NS°Õwg ≈C^∫-

≈°≈R¡≈Ù ≈aJ¡ J¡° ∫° „ůJ¡tůFR¡≈ ≈aJ¡ J¡° NfiuJ¡ f°≤ „≤Ù≤ Ÿu Ÿ‡≈JÕ¡ Fůfiu ≈≤ ˚Ù tfiC‹∫ ŸŸu <Ô›w fiFÙ* Fůw° ? tF°t<Ft°„°ÔÙ, bÙw≤°y Îba ıÙb∏tC•w N°≈ Ôůy <J¡Ÿ Â<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ oŸ

ŸaŸ°≤ tu* <bª≤wu Fæ* ? ≈®°<d∫ů* J¡ů ˚∫˚Ùw J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ÔC˚° ≤Fu fiÿb≤ (N) <bT∫ Ÿ≈ů˘ Ju¡ ŸÂ„ Fæ*,

˚Ô° bu J¡v∫°dJ¡°≤Ù Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wu Fæ* ? tůFR¡≈Ù F°SÙ π°≤° <bÔů<±>w, J¡°t N°<ÌR¡≈Ù J¡∑ªn N°æ≤

Ÿub°Ô Ÿu ∆∫°›w ≈®I°R¡≈Ù w°Ô°f <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ NÃ∫∏w <fitÕÔw° J¡ů ≈®°›w Fů ? ıæŸu J¡tÔ Ju¡ ≈Wu Ÿu ıÔ J¡° Ÿ‡≈JÕ¡ fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ ŸaŸ°≤≈®b°F tu* ∆∫bF°≤ J¡≤fiu≈≤ ˚Ù ≈C”T f∏@fi J¡ů ≈®°›w fi Fů, oŸJ¡° •∫° ≈°∫ Fæ ? oŸ Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ ≈®≈aª J¡ů w[bÂ<‹¸> Ÿu N°Ãt° Ju¡ Ÿt°fi N°æ≤ f°flÂ<‹¸> Ÿu w¨d Ju¡ Ÿt°fi Ìu© ≤Fu Îba J¡°t°<Ì b¨<W∫ů* J¡° _≈„Õ fi J¡≤ ≤Fu ≈C”T Jæ¡Ÿu Zu‹™>w° J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* ? <ıŸfiu NI°fiR¡≈Ù tF°Ÿ°y≤ ≈°≤ J¡≤ <Ô∫° Fæ, ÎuŸu <J¡Ÿ tF°≈C”T Ju¡ ª¿≤` J¡° _t≤d≈¥bÕJ¡ N°ª≤d J¡≤
tfiC‹∫ Ì…#©Ù fiFÙ* Fůw° ? N<bfi°„Ù Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈®°›w J¡≤fiu Ju¡ ∫ůÀ∫ tůs •∫° Fæ N°æ≤ J¡tÕ ≈°Ÿfi°

N°<Ì J¡° <ªw k¡Ô •∫° Fæ ? ˚Ô° fwÔ°oÎ wů ŸFÙ, oŸ <bTt ŸaŸ°≤ tu* Jæ¡Ÿu ∆∫bF°≤ J¡≤fi°
c "≤Ÿů&›∫_∫ ≈≤a Â‹x° <fibwÕwu' (≈≤t°Ãt° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤ oŸJ¡° ≤Ÿ ˚Ù <fib¨W Fů ı°w°

Fæ) oŸ ˚ybÌgbªfi Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈≤t°Ãt°Ì„Õfi Ju¡ <ffi° ≤Ÿ J¡∑ <fib¨<W fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $

N t¥Ô¿_Sw "˚ayC≤°J¡°≤<b˚b°#' J¡° <bT∫≈s tu* - <bfi°„„ÙÔ N°@°≤ N°æ≤ <b˚bb°Ôu N°æ≤

Ÿ≈Õ≈s tu* JC¡<¸>J¡ N°J¡°≤ N°æ≤ <bT„<•w Ÿu ∫C•w, ∫F NSÕ Fæ $

9 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

ª°<FÎ ? ≈®˚ů, tCHu w[b J¡° ≈Ìu„ ÌÙ<ı∫u, <ıŸŸu tæ* N∆∫b¿_Sw f®Ê° J¡∑ J¨¡<w ıywg J¡∑ ≈¥b°Õ≈≤
b_wC ı°fi¥≥ NS°Õwg ıywg Ju¡ N°<Ì N°æ≤ N∏w tu* Nb<„‹¸> ≤Ffiub°Ô° ≈°≤t°<SÕJ¡ w[b ı°fi¥≥ $ f®Êfig ıæŸu tu≤u ⁄Ì∫R¡≈Ù N°J¡°„ Ju¡ ª∏BR¡≈ Ÿ°˚°≤ N∏w#J¡≤d J¡° tÔ (NI°fi) F¸> ı°∫ bæŸ° ≈®∫Ãfi N°≈ <fi„aJ¡ FůJ¡≤ J¡∑<ı∫u $ oŸ ŸaŸ°≤ tu* J¡°æfi b_wC ≈°Ìu∫ (≈®°›w J¡≤fiu ∫ůÀ∫) Fæ, J¡°æfi b_wC

NfiC≈°Ìu∫ Fæ N°æ≤ J¡°æfi b_wC fi ≈°Ìu∫ Fæ N°æ≤ fi NfiC≈°Ìu∫ Fæ $ ∫F ª*ªÔ <ªW Jæ¡Ÿu ≈bÕw Ju¡ Ÿt°fi

¿_S≤w° („°¿∏w) J¡ů ≈®°›w Fů ? ŸæJ¡nů* •Ôu„ů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiub°ÔÙ ∫F ¿fi¿∏Ìw ŸaŸ°≤R¡≈Ù tF°t°≤Ù

<J¡Ÿ ≈<b`wt t∏` Ÿu Nfi°∫°Ÿ „°¿∏w J¡ů ≈®°›w Fů ? ıæŸu ≈¥dÕ ª∏Bt° NÃ∫∏w N°fi∏Ì Ìufiub°ÔÙ

„ÙwÔw° J¡ů ≈®°›w J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ tæ* ˚Ù N°fi∏ÌR¡≈Ù b¨s J¡∑ taı≤ÙR¡≈ Ìu„≈¿≤h~>uÌ N°æ≤

J¡°Ô≈¿≤h~>uÌ Ÿu „¥∏∫ „ÙwÔw° J¡ů N≈fiu ⁄Ì∫ tu* Jæ¡Ÿu ≈®°›w J¡R¡≥ ? ˚ybfig, N°≈ w[bI N°æ≤

Ÿ≠ıfi<„≤ůt<d Fæ*, oŸ<ÔÎ N≈fiu tu* ≈¥dÕw° J¡ů ≈®°›w J¡≤ ≈¥dÕ F…N° tæ* ıæŸu oŸ ÔůJ¡ tu* <k¡≤ „ůJ¡ J¡ů

≈®°›w fi Fů«≥¡ bæŸ° N°≈ tCHu ≈Ìu„ ÌÙ<ı∫u $ tF°Ãtfig ıæŸu bfi tu* JC¡Wu _bv≈ fÔ Ÿu ∫C•w ıÙbů* J¡∑

(sCB ≈®°<d∫ů* J¡∑) ÌuF J¡ů N<w ≈Ù<nw J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ <b<b@ Ÿa„∫ ŸbůÕÃJ¨¡‹¸> N°fi∏Ìt∫ f®Ê≈Ì
tu* N°Ã∫¿∏wJ¡ ¿_S≤w° Ÿu ≤<Fw ≈C”T J¡ů ŸÌ° N<w ≈Ù<nw J¡≤wu Fæ* $$8-27$$
wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
oJ¡wÙŸb°≥ ŸyÕ

Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ıÙbfi bT°ÕM¡wC Ju¡ tu| Ju¡ Ÿt°fi JC¡¿ÃŸw Fæ,

Nw# ŸaŸ°≤ <fitCÕ<•w≈¥bÕJ¡ ŸC©≈Ì≈®°≈J¡ ≈°∫ J¡° ≈®ÿfi $

≈¥~>u ı°fiub°Ôu ≈®ÿfiů* Ju¡ ≈ůÌg|°wR¡≈ Ÿu ŸaŸ°≤ tu* ıÙbfi J¡∑ bT°ÕM¡wC Ju¡ tu|R¡≈ Ÿu J¡v≈fi°

J¡≤wu Fæ* $
f®Êfig, oŸ ŸaŸ°≤ tu* ıÙb J¡∑ N°∫C «≥¡ªu b¨sů* Ju¡ ª*ªÔ ≈Wů* tu* Ô¸>J¡ ≤Fu, ıÔJ¡d (NůŸ<f∏Ì…) Ju¡ ŸÂ„ sd˚ay…≤ Îba <„bıÙ Ju¡ N°˚¥TdR¡≈ ª∏Ì®J¡Ô° Ju¡ ŸÂ„ NÃ∫v≈ Fæ ($) (Ì…ÔÕ‚∫ Fůfiu Ju¡

J¡°≤d ∫<Ì J¡F° ı°∫ <J¡ ŸJ¡° N¿_wÃb FÙ fiFÙ* Fæ, wů ˚Ù J¡ůoÕ N<w„∫ů<•w fi FůyÙ), wCh~> ÌuF

@°fiů* Ju¡ ©uwů* tu* fůÔ ≤Fu tu»J¡ů* Ju¡ yÔu Ju¡ ªtnu Ju¡ Ÿt°fi N¿_S≤ Fæ, o‹¸>-<t` N°æ≤ f∏@C-f°∏@bů*

J¡° Ÿt°yt ŸÌgy<w J¡° ≈®<wf∏@J¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ı°Ô J¡∑ fi°o˘ wfiu F…Î H°<n∫ů* Ju¡ Ÿt¥F Ju¡ ŸÂ„ Fæ, b°Ÿfi°R¡≈Ù ≈¥bÙÕ b°∫C Ÿu bu<‹¸>w, wCh~> N°„°R¡≈Ù <fıÔÙ Ÿu <b˚¥<Tw N°æ≤ tůFR¡≈Ù <fi<bn JC¡F≤u Ÿu ı<fiw tu|ů* Ju¡ ©¥f ıů≤ Ÿu wıÕfi-yıÕfi, ≈¥bÕJ¡ bı®≈°w J¡≤fiu≈≤, N<w y® N°æ≤ ª*ªÔ Ôů˚R¡≈Ù t∫¥≤

Ju¡ w°^±>b fi¨Ã∫ J¡≤fiu ≈≤, NfiSÕR¡≈Ù JC¡¸>ıb¨sů* J¡∑ J¡<Ô∫ů* Ju¡ ª¸>ª¸> „ÆÌ≈¥bÕJ¡ ©¥f <bJ¡<Ÿw Fůfiu

≈≤, N<wJ®¥¡≤wt ∫tR¡≈Ù bfi<fÔ°b Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<dR¡≈Ù ª¥Fů* J¡° N<b≤w ŸaF°≤ J¡≤fiu ≈≤ Îba Ôy°w°≤
t¥ŸÔ°@°≤ b¨<‹¸> Ju¡ <J¡ŸÙ N<fi<ÌÕ‹¸> _S°fi Ÿu N≈fiu «¡≈≤ <y≤fiu ≈≤ oŸ ŸaŸ°≤ tu* <J¡Ÿ ≈°∫ J¡°

$ bT°ÕM¡wC tu* ≈¥dÕ ª∏Bt° J¡° ˚Ù J¡<™>fi°oÕ Ÿu ∫Ì° J¡Ì° FÙ Ì„Õfi Fů ı°w° Fæ <k¡≤ J¡Ô°t°`

Nb<„‹¸> J¨¡‹d≈s J¡∑ ªwCÌÕ„Ù Ju¡ ª∏Bt° J¡∑ Ì…ÔÕ‚∫w° tu* wů J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? ŸJ¡° <Ì©°oÕ Ìufi°

FÙ N°ÿª∫Õ Fæ $

ŸyÕ - 31]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

9 5

NbÔ‡ffi J¡≤fi° ª°<FÎ ? J¡°æfi y<w Fæ ? <J¡ŸJ¡° _t≤d J¡≤fi° ª°<FÎ N°æ≤ <J¡ŸJ¡∑ „≤d tu* ı°fi°

ª°<FÎ (!) ? <ıŸŸu <J¡ ∫F ıÙbfiR¡≈Ù N≤^∫ ˚<b‹∫ tu* NJ¡v∫°dJ¡°≤Ù fi Fů $$1-6$$ ˚ybfig, w≈#„<•w N°æ≤ I°fi„<•w Ÿu <ıfiJ¡∑ fC<] J¡∑ J¡ůoÕ ŸÙt° fiFÙ* Fæ, ÎuŸu N°≈ Ÿ≤Ù©u tF°Ãt° N<w wCh~> b_wC J¡ů ˚Ù <Ì∆∫ ffi° ŸJ¡wu Fæ* $ ∫F Ÿ°tØ∫Õ ≈¨<SbÙ tu* tfiC‹∫ů* tu* Îba _byÕ tu* Ìubw°Nů* tu* J¡FÙ* ˚Ù fiFÙ*

Fæ $ Ìu<©Î fi ! ∫F N°≈Ju¡ FÙ w≈ůfÔ N°æ≤ I°fifÔ J¡° ≈®˚°b Fæ <J¡ <`„aJC¡ J¡ů JC¡ÔyC” ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
π°≤° <Ì∫° y∫° „°≈ N°J¡v≈_S°∫Ù _byÕR¡≈ tu* ≈¿≤dw Fů y∫° Îba „Cfi#„u≈ J¡∑ t¨Ã∫C ÌÙ|°Õ∫C tu* ≈¿≤dw Fů yoÕ $ tC<fib≤, ∫F <fi∏Ω ŸaŸ°≤ <fi≤∏w≤ Ì…#©≈®°<›w Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ, NwÎb oŸtu* JC¡~> ˚Ù ≤Ÿ (_b°Ì) fiFÙ* Fæ, J¨¡≈∫° fwÔ°oÎ <J¡ ∫F <J¡Ÿ ≈°∫ Ÿu NI°fi<fib¨<W π°≤° ŸC_b°Ì (Ÿ≤Ÿ) ffiw° Fæ ? ıæŸu k¥¡Ôů* Ÿu NÃ∫∏w ≤tdÙ∫ bŸ∏w Ju¡ N°ytfi Ÿu ≈¨<SbÙ tfiůF≤ Fů ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#©ů* J¡∑

ÎJ¡t°` J¡°≤d N°„° Ju¡ ≈®<Ÿ] _b˚°b Ÿu ≈®<wJ¥¡Ô ≈¿≤d°tR¡≈Ù (≈¥dÕJ¡°tw°R¡≈Ù) Ì…À@_fi°fi Ÿu ŸaŸ°≤ ≤tdÙ∫w° J¡ů Jæ¡Ÿu ≈®°›w Fůw° Fæ NS°Õwg <J¡Ÿ ≈°∫ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤fiu Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#©ů* J¡∑

ÎJ¡t°` J¡°≤d N°„° Ju¡ ≈¥dÕJ¡°tw° tu* ≈¿≤dw Fůfiu ≈≤ ≈¥dÕJ¡°tw°R¡≈Ù Ì…À@ _fi°fi Ÿu ŸaŸ°≤ ŸC©t∫

Fů ı°w° Fæ $$7-9$$ tFTuÕ, J¡°t Ÿu J¡Ôa<J¡w tfiR¡≈Ù ª∏Bt° <bπ°fi ıfiů* π°≤° NfiC˚¥w <J¡Ÿ @ůbfi Ÿu (s°Ôfi Ÿu) @ů∫° ı°∫ <ıŸŸu <J¡ ŸŸu <fitÕÔ (J¡°t N°<Ì tÔ Ÿu ≤<Fw) N°fi∏ÌR¡≈Ù ª°≥ÌfiÙ

<Ìw Fů $ <ıŸu ŸaŸ°≤ J¡∑ NfiSÕJ¡°¿≤w° J¡° NfiC˚b Fæ N°æ≤ ıů Îu<FJ¡ N°æ≤ Ô°æ<J¡J¡ ˚ůyů* J¡° <bbuJ¡ı<fiw bæ≤°À∫ N°æ≤ Â»fů@ π°≤° fi°„ J¡≤ ªCJ¡° Fæ, ÎuŸu <J¡Ÿ tF°≈C”T J¡∑ fi°o˘ ŸaŸ°≤R¡≈Ù bfiZudÙ tu* Ftu*

∆∫bF°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ J¨¡≈∫° ŸJ¡° <fiÌuÕ„ J¡∑<ıÎ $ ˚ybfig, •∫° J¡≤fiu Ÿu ≤°yπuTR¡≈Ù tF°∆∫°<@∫°≥

Îba ≈®ªC≤˚ůyů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕÕ Ì…#©Ì°<∫fiÙ Ÿ‡≈<W∫°≥ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ŸtCB tu* <bF°≤ J¡≤fiub°Ôu ≈®°dÙ J¡ů •Ôu„
fiFÙ* ÌuwÙ*, J¨¡≈∫° Ÿu FtŸu J¡<FÎ $ Fu @Ù≤ Zu‹™> f®Êfig, ıæŸu N<Àfi tu* <y≤fiu Ÿu ˚Ù ≈°≤Ì ≤Ÿ ıÔw° fiFÙ*, bæŸu FÙ N<Àfi Ju¡ wCv∫ Ÿ∏w°≈ Ìufiub°Ôu ŸaŸ°≤ tu* ≈nfiu≈≤ ˚Ù I°fi°t¨w Ÿu ŸC„ů<˚w ≈C”T <J¡Ÿ ≈°∫

J¡° NbÔ‡ffi J¡≤fiu Ÿu Ÿ∏w°≈ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw°, J¨¡≈∫° ŸJ¡ů tCHŸu J¡<FÎ $$10-13$$

∫<Ì ∆∫bF°≤ Ÿu Ì…#© Fůw° Fæ wů ∆∫bF°≤ J¡° Ã∫°yJ¡≤ ÌÙ<ıÎ ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu Ÿ°y≤ tu* Ã≈∏fi F…Î t~>ÔÙ N°<Ì ıÔı∏wCNů* Ju¡ ≈®°d ıÔ Ju¡ <ffi° fiFÙ* ≤F ŸJ¡wu Fæ*, bæŸu FÙ ∆∫bF°≤ů* Ju¡ Ÿ‡≈°Ìfi Ju¡ <ffi° oŸ ŸaŸ°≤ tu* ¿_S<w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$14$$

∆∫bF°≤ tu* ˚Ôu FÙ Ì…#© Fů, <J¡∏wC ∫I-∫°y N°<Ì „C˚ J¡tů˘ Ju¡ NfiC‹™>°fi tu* wů <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡

Ì…#© J¡∑ Ÿ‡˚°bfi° fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô° Ì°F≤<Fw fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ Fæ, bæŸu FÙ oŸ ŸaŸ°≤ tu* ÎuŸ° J¡ůoÕ ŸÃJ¡tÕ fiFÙ* Fæ, ıů ≤°y-πuT Ÿu ≤<Fw Fů wS° ŸC©-Ì…#© Ÿu b<ıÕw Fů NS°Õwg Ÿ‡≈¥dÕ ŸwgJ¡tů˘ tu* <J¡ŸÙ fi <J¡ŸÙ

≈®J¡°≤ ≤°y-πuT J¡° Ÿ‡f∏@ N°æ≤ ŸC©-Ì…#© J¡° ŸaŸyÕ Fæ FÙ $$15$$

! ıæŸu N≤^∫ tu* ≈®°›w N°≥@Ù, b¨<‹¸> N°<Ì Ÿu Ã≈∏fi •Ôu„ J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ ~>°w°, ~>›≈≤, ª\>°oÕ N°<Ì

≈°∫ Fæ*, ≈°≤ÌyC<¸>J¡°, N°æT<@Ôu≈ N°<Ì π°≤° „Ù|® b¨<‹¸>≤<Fw Ìq≤ Ìu„ tu* y<w (ytfi) FůwÙ Fæ, ŸaJ¡¸> Ÿu fª°fiub°Ôu t∏` ∫° Ìubw° N°<Ì J¡° _t≤d Fůw° Fæ, ≈bÕw J¡∑ yCk¡° J¡° N°Z∫ <Ô∫° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ •Ôu„ J¡∑

<fib¨<W Ju¡ <ÔÎ ˚Ù •∫° J¡ůoÕ ≈°∫, ytfi, _t≤d N°æ≤ N°Z∫d N°<Ì Ÿ°@fi Fæ* ? ∫F N<˚≈®°∫ Fæ $

9 6

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d
f°fl ∆∫bF°≤ ≤Fu, bF Ft°≤° •∫° <fy°n ŸJ¡w° Fæ, tfiJ¡∑ ªaªÔw° FÙ ≈≤t Ì…#© Fæ, NwÎb

<ıŸŸu ŸJ¡∑ <ª<J¡ÃŸ° Fů, bFÙ ≈°∫ J¡<FÎ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tC<fiZu‹™>, wÙfiů* ˚Cbfiů* tu* tfi J¡° <bT∫ů* Ÿu ŸaŸyÕ Fůfi° FÙ tfi J¡∑ ŸW° (N¿_wÃb) Fæ N°æ≤

ŸJ¡° <bT∫ů* Ÿu Ÿ‡≈JÕ¡ fi Fůfi° FÙ ŸJ¡∑ ŸW° J¡° <bfi°„ (tfi Ju¡ N¿_wÃbJ¡° N˚°b) Fæ N°æ≤ tfi J¡∑ ŸW° J¡° <bfi°„ Ÿ‡≈¥dÕ <bT∫ů* Ju¡ f°@J¡ w[bI°fi J¡∑ Ã≈<W tu* J¡°≤d˚¥w ∫C<•w Ju¡ ≈Ìu„ Ju¡

<ffi° fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ ıf wJ¡ tCH tu* w[bI°fi J¡° Ì∫ fi Fů wf wJ¡ tCHu •w ∫C<•wJ¡°
f°≤f°≤ ≈Ìu„ ÌÙ<ı∫u $ NSb° <ıŸ ∫C<•w Ÿu, tu≤u ÔůJ¡∆∫bF°≤ tu* ≤w ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù, tCHu Ì…#© ≈®°›w fi Fů, ∆∫bF°≤ J¡∑ Ÿ Wt ∫C<•w J¡° N°≈ tCHu ≈Ìu„ ÌÙ<ı∫u $ ∫C<•w Ÿu tůF J¡° (NI°fi J¡°)

<fi≤°J¡≤d ≈FÔu <J¡Ÿ Wt <ªWb°Ôufiu <J¡∫° N°æ≤ <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ <J¡∫° ? <ıŸŸu <ªW ≈<b` FůJ¡≤

≈≤t „°<∏w J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ tůF J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ ıů JC¡~> N°≈J¡ů ı°fiJ¡°≤Ù Fů Ÿu J¨¡≈°J¡≤

J¡<F∫u, <ıŸJu¡ NbÔ‡ffi Ÿu NfiuJ¡ Ÿ°@C-Ÿ∏w ≈C”T <fib°Õd J¡ů ≈®°›w Fů y∫u Fæ* $$16-19$$

∫<Ì tCHu •w ∫C<•w ≈®°›w fi FůyÙ wů tæ* t≤d°∏w Nfi„fi N°≤‡˚ J¡≤ Ìq≥y°, ıÙbfi Ju¡ ≈∫ůyÙ

∆∫bF°≤ J¡Ì°<≈ fi J¡R¡≥y°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
f®Êfig, ∫<Ì bæŸÙ J¡ůoÕ ∫C<•w Fæ FÙ fiFÙ* NSb° ŸJu¡ <bΩt°fi ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù J¡ůoÕ tF°Ãt° ≈C”T
tCHJ¡ů ŸJ¡° _≈‹¸> ≤Ù<w Ÿu ≈Ìu„ fiFÙ* J¡≤w° Fæ ∫° tæ* _b∫a FÙ <bª°≤ J¡≤ Ÿ ŸbÕZu‹™> „°¿∏w J¡ů fiFÙ* ≈° ŸJ¡w° Fq≥, wů Ÿ‡≈¥dÕ ªu‹¸>°Nů* J¡° Ã∫°yJ¡≤ <fi≤FaJ¡°≤w° J¡ů ≈®°›w F…N° tæ* fi wů ˚ůıfi J¡R¡≥y°, fi ıÔ ≈Ù«≥¡y°, fi b˜ ≈Ffi¥≥y°, fi _fi°fi, Ì°fi, ˚ůıfi N°<Ì J¡tÕ FÙ J¡R¡≥y° N°æ≤ fi Ÿ‡≈<W N°æ≤

N°≈<W J¡∑ Nb_S° tu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ J¡°∫Õ J¡° NbÔ‡ffi J¡R¡≥y° $ tC<fib≤, ÌuFÃ∫°y J¡ů ~>ůnJ¡≤ tæ*

N°æ≤ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* ª°Fw° Fq≥ $ tæ* Ÿ‡≈¥dÕ „aJ¡°Nů*, tůF-ttw°, ±>°F-πuT N°<Ì Ÿu „¥∏∫ FůJ¡≤ <˚<W tu*

<Ô<©w <ª` J¡∑ fi°o˘ t°æfi ≤Fw° Fq≥ $ wÌ…≈≤°∏w J®¡t„# ÿb°Ÿ-h~>b°Ÿ <J®¡∫° J¡° Ã∫°yJ¡≤

Nb∫bŸay™>fiR¡≈ ÌuFfi°tJ¡ oŸ NfiSÕ J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fq≥, oŸ ÌuFR¡≈ NfiSÕ J¡° fi tCHŸu J¡ůoÕ Ÿ‡f∏@

Fæ, fi tu≤° oŸŸu Ÿ‡f∏@ Fæ N°æ≤ fi tu≤° N°æ≤ <J¡ŸÙŸu Ÿ‡f∏@ Fæ, tæ* wuÔ≤<Fw ÌÙ≈J¡ J¡∑ fi°o˘ „°∏w Fůw° Fq≥ $ tæ* Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ oŸ NfiSÕR¡≈ ÌuF J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fq≥ $ ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # ıæŸu t∫¥≤ fnu-fnu tu|ů* Ju¡ Ÿ∏tC© Ju¡J¡°b°dÙ (t∫¥≤ J¡∑ b°dÙ) fůÔJ¡≤, SJ¡°b¸> Fůfiu Ju¡

J¡°≤d, ªC≈ Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <fitÕÔ ª∏Bt° Ju¡ ŸÂ„ tfiůF≤ Îba w[b<bª°≤ Ÿu Ì°≤ <ªWb°Ôu ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ ∫ů* J¡FJ¡≤ b<Ÿ‹™> N°<Ì yC”Nů* Ju¡ Ÿ°tfiu ªC≈ Fů y∫u $$20-27$$
oJ¡wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
fWÙŸb°≥ ŸyÕ

ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ bªfiů* J¡ů ŸCfifiub°Ôu Ôůyů* Ju¡ ≈®ªC≤ N°ÿª∫Õ J¡° wS° Ìubw°Nů* π°≤° J¡∑ yoÕ ≈C‹≈b¨<‹¸> J¡° bdÕfi $

ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # J¡tÔ Ju¡ ŸÂ„ fiùb°Ôu ≤°ıJC¡t°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙJu¡ oŸ ≈®J¡°≤ tfi Ju¡
tůF J¡ů fi‹¸> J¡≤fiub°Ôu bªfi J¡Ffiu ≈≤ bF°≥ ≈≤ fæ™>u F…Î Ÿf Ôůy N°ÿª∫Õ Ÿ°y≤ tu* yůw° ©°fiu Ôyu, ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ b°dÙ ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ t°fiů* ©nu F…Î fiJu¡ ≤ů*y¸>ů* Ÿu fiJu¡ J¡≈nu <~>Ì y∫u, bæ≤°À∫ J¡∑

ŸyÕ - 32]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

9 7
b°Ÿfi° Ÿu fiJ¡∑ ŸaŸ°≤ J¡∑ J¡°≤d˚¥w ≤°y-πuT N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ b°Ÿfi°Î≥ fi‹¸> Fů yoÕ N°æ≤ bu sd˚≤ Ju¡

<ÔÎ Nt¨wŸ°y≤ J¡∑ w≤ayů* tu* Nůw-≈®ůw Ÿu Fů y∫u $ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ bu b°<d∫°≥ ŸCfifiu tu* ŸtSÕ Ôůyů*
fiu ÎuŸu º∫°fi Ÿu ŸCfiÙ* <J¡ bu <fiÿªÔw° Ju¡ J¡°≤d <ª`<Ô<©w Ÿu ≈®wÙw Fůwu Su N°æ≤ F°<ÌÕJ¡ N°fi∏Ì Ÿu

fiJ¡° bÌfi ≈®Ÿ∏fi S° $ bu ŸCfifiub°Ôu Su, Ÿ˚° tu* ¿_Sw b<Ÿ‹™>, <bÿb°<t` N°<Ì tC<fi, t∏`d° J¡≤fiu tu* <fi≈Cd ı∫∏w, ΩC<‹¸> N°<Ì Ì„≤S Ju¡ t∏`Ù, Ì„≤S N°<Ì ≤°ı° tF°≤°ı, ≈„CÕ N°<Ì Ìu„ů* Ju¡ „°ŸJ¡

Ÿ°t∏w, fiy≤b°ŸÙ, ˚≤w N°<Ì ≤°ıJC¡t°≤, f®ÊbuW° f®°Êd, fi°æJ¡≤-ª°J¡≤, Nt°Ã∫, <≈*ınu tu* ¿_Sw

≈sÙ, <fiÿªÔ J®¡∑±>°t¨y (tfiů<bfiůÌ Ju¡ <ÔÎ ≈°Ôu y∫u t¨y), |°Ÿ-Ì°fi° fi ªf° ≤Fu |ůnu, N≈fiu tFÔ

Ju¡ H≤ů©u ≈≤ fæ™>Ù F…oÕ, <fiÿªÔ NwÎb N°˚¥TdNů* Ju¡ „ÆÌů* Ÿu ≤<Fw J¡°æ„v∫° N°<Ì ≤°<fi∫°≥, fyÙªu J¡∑ Ôw°Nů≥ tu* N°æ≤ tFÔ Ju¡ Ny®˚°y tu* (J¡f¥w≤ N°<Ì Ju¡ ≤Ffiu Ju¡ _S°fi tu*) ≤Ffiub°Ôu, ≈a©ů* J¡ů w<fiJ¡

˚Ù fi <FÔ° ≤Fu Îba ªC≈ª°≈ ≈sÙ, N°J¡°„ª°≤Ù <Ÿ], y∏@bÕ, <J¡∏fi≤ Îba fi°≤Ì, ∆∫°Ÿ, ≈CÔF N°<Ì
tC<fiZu˛ •w tF°fiC˚°bů* fiu N°æ≤ fiŸu N<w¿≤•w Ìubw°, <ÌJg¡≈<w Ìub≤°ı N°<Ì, <bΩ°@≤ wS°

„uTfi°y ≈®˚¨<w fi°yů* fiu ZÙ ≤°tª∏BıÙJ¡∑ <b<ª` NSů˘ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ bu Ì°≤wt b°<d∫°≥ ŸCfiÙ* $$1-11$$

≤|CJC¡ÔR¡≈Ù N°J¡°„ Ju¡ ≠≠bÔ ª∏Bt° N°æ≤ ª∏Bt° Ju¡ ŸÂ„ ŸC∏Ì≤ J¡tÔfi∫fi ZÙ≤°tª∏BıÙ ıf

•w y‡˚Ù≤ bªfi J¡FJ¡≤ ªC≈ Fů y∫u wf ª°≤ů* Nů≤ Ÿu fiJ¡∑ ≈®„aŸ° Ju¡ ≈CÔ f≥@ y∫u, b°F b°F Ÿu N°J¡°„ y¥≥ı ™>° N°æ≤ Ÿ°S FÙ Ÿ°S <Ÿ]ů* fiu N°J¡°„ Ÿu ÎuŸÙ |fiÙ ≈C‹≈b¨<‹¸> J¡∑ <J¡ ≈C‹≈b¨<‹¸> Ju¡ J¡°≤d ª°≤ů* Nů≤ ª≥Ìb°-Ÿ° f≥@ y∫° $ •w t∏Ì°≤ Ju¡ ≈C‹≈ů* Ju¡ tº∫ tu* <bZ°t Ôu ≤FÙ ˚≥b≤ů* J¡∑ ıůnÙ J¡∑
yCfiyCfi°F¸> Ÿu yCÔı°≤ SÙ, ≈C‹≈b¨<‹¸> J¡∑ t@C≤ ŸCy∏@ N°æ≤ ŸC∏Ì≤w° Ÿu tfiC‹∫ů* J¡° <ªW fiJu¡ N@Ùfi fiFÙ* ≤F y∫° S° $ bF ≈C‹≈b¨<‹¸> •∫° SÙ t°fiů* N°J¡°„b°∫C Ÿu <y≤°∫u y∫u w°≤ů* J¡∑ ≈a<•w SÙ, ≈¨<SbÙ tu*

<y≤Ù F…oÕ N›Ÿ≤°Nů* Ju¡ F°Ÿ J¡∑ ~>¸>° SÙ, f≤Ÿ ªCJu¡ NwÎb wıÕfi-yıÕfi Ÿu ≤<Fw N°æ≤ <fıÔÙ Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi tu|ů* Ju¡ ~>ů¸>u-~>ů¸>u Ç>J¡nů* J¡∑ HnÙ SÙ, ku*¡Ju¡ y∫u t•©fi Ju¡ <≈^±>ů* J¡∑ ≈≤a≈≤° SÙ, tů<w∫ů*

Ju¡ F°≤ů* J¡∑ ≤°<„ Ju¡ Ÿt°fi <b„°Ô <Ftb¨<‹¸> SÙ, ª∏Bt° Ju¡ <J¡≤dů* J¡∑ t°Ô° SÙ N°æ≤ sÙ≤Ÿ°y≤ Ju¡

ÔF≤ů* J¡∑ ZudÙ SÙ $ Ÿ ≈C‹≈b¨<‹¸> tu* ≈®ªC≤ Ju¡Ÿ≤ Ÿu ≈¥dÕ J¡tÔů* J¡∑ N<@J¡w° SÙ N°æ≤ ŸJu¡ ª°≤ů* Nů≤

˚≥b≤u ta±>≤°wu Su wS° bF _≈„ÕŸC©Ÿ¥ªJ¡ Ôůyů* J¡∑ ŸÙÃJ¡°≤ ºb<fi Ÿu y° ≤Fu, N<wŸCy¿∏@w N°æ≤ t∏Ì

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸC© _≈„Õb°Ôu b°∫C Ÿu JC¡~>-JC¡~> <FÔ ≤FÙ SÙ $ Ÿ ≈C‹≈b¨<‹¸> tu* J¡FÙ* ≈≤ Ju¡wJ¡∑ Ju¡ k¥¡Ô

ÔFÔF° ≤Fu Su, wů J¡FÙ* ≈≤ Ÿku¡Ì J¡tÔů* J¡∑ ~>¸>° „ů<˚w Fů ≤FÙ SÙ, wů J¡FÙ* ≈≤ JC¡∏Ì Ju¡ k¥¡Ô N<@J¡
t°`° tu* <y≤ ≤Fu Su N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ Ju¡bÔ fiÙÔu J¡tÔů* J¡∑ FÙ b¨<‹¸> Fů ≤FÙ SÙ $ k¥¡Ôů* J¡∑ Ôy°w°≤ b¨<‹¸> Ÿu N°≥yfi, |≤, ~>w N°æ≤ ª°æw≤u ŸfJu¡ Ÿf ˚≤ y∫u Su, fiy≤ Ju¡ Ÿ˚Ù fi≤-fi°≤Ù «¡≈≤ yÌÕfiJ¡≤ ≈C‹≈b¨<‹¸> J¡∑ ~>¸>° J¡ů Ìu©wu Su $ tu|≤<Fw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fiÙÔJ¡tÔ Ju¡ ŸÌ¨„ _bh~> N°J¡°„ Ÿu <y≤Ù F…oÕ bF

≈C‹≈b¨<‹¸> N˚¥w≈¥bÕ SÙ, NwÎb Ÿfiu Ÿ˚Ù Ju¡ <ªW J¡ů N°ÿª∫ÕtÀfi J¡≤ <Ì∫° S° $ N°J¡°„ tu* NÂÿ∫

<Ÿ]ů* π°≤° J¡∑ yoÕ •w ≈C‹≈b¨<‹¸> N°@Ù |nÙ wJ¡ Ôy°w°≤ FůwÙ ≤FÙ $ Ÿ˚° N°æ≤ Ÿ˚° tu* ¿_Sw Ôůyů*

J¡ů N°h~>∏fi J¡≤ •w ≈C‹≈b¨<‹¸> Ju¡ f∏Ì Fůfiu ≈≤ Ÿ˚° tu* ¿_Sw Ôůyů* fiu <Ÿ]ů* J¡° N°yu J¡F° y∫°
b°w°ÕÔ°≈ ŸCfi° # Ft Ôůy Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ Ÿu ÔuJ¡≤ _byÕ Ju¡ oŸ ~>ů≤ Ÿu Ÿ ~>ů≤ wJ¡ NfiuJ¡°fiuJ¡ <Ÿ]ů*
tu* <bª≤ ≤Fu Fæ*, ≈≤ Ftfiu N°ı FÙ J¡°fiů* J¡ů Nt¨w Ju¡ Ÿt°fi <≈®∫ Ôyfiub°Ôu ∫° buÌů* Ju¡ Ÿ°≤˚¥w ∫u bªfi

9 8

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

ŸCfiu Fæ* $ <b≤•w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≤|Cba„ÌÙ≈J¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu ıů Ì°≤ bªfi J¡Fu, ∏Fu* b°ª_≈<w ˚Ù
fiFÙ* J¡F ŸJ¡wu Fæ* $ ©uÌ Fæ <J¡ <ıfi Ôůyů* fiu ÎuŸu b°•∫ fiFÙ* ŸCfiu fiJ¡° ı∏t b¨S° Fæ $ ∫F fnu Ÿ°æ˚°À∫

J¡∑ f°w Fæ <J¡ Ftu* ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ tC©°≤<b∏Ì Ÿu <fiyÕw Îba <ªW J¡ů NÃ∫∏w N°á°<Ìw J¡≤fiub°Ôu ∫u bªfi ŸCfifiu J¡ů <tÔu $ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu „°¿∏w≈®Ì, Nt¨w Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤ Îba ı°<w, JC¡Ô, ª¿≤`,

@t°Õ<˚Iw° N°<Ì π°≤° ≈®°›w Wtw° Ju¡ ΩůwJ¡ ıů bªfi N°Ì≤≈¥bÕJ¡ J¡Fu, fiŸu FtJ¡ů ˚Ù wC≤∏w

"_byÕ N°<Ì Ju¡ ŸC©ů* tu* JC¡~> ˚Ù Ÿ°≤ fiFÙ* Fæ', ∫F I°fi Fů y∫° Fæ $$12-27$$
fWÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
wæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ

Ÿ˚° tu* <Ÿ] ≈C”Tů* J¡° „C˚°ytfi N°æ≤ N≈fiÙ N≈fiÙ ∫ůÀ∫w° Ju¡ NfiCJ¥¡Ô _S°fi tu* fæ™>u F…Î <Ÿ]ů*
π°≤° ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ bªfiů* J¡∑ ≈®„aŸ° $

<Ÿ]ů* π°≤° J¡∑ yoÕ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ bªfiů* J¡∑ ÿÔ°|° J¡ů FÙ <bÿJ¡<Ôw J¡≤ ≤Fu tF°tC<fi b°vtÙ<J¡ıÙ ≈®ÿfi Ju¡ W≤ J¡ů ŸCfifiu J¡∑ fiJ¡∑ N<˚Ô°T° N°æ≤ Ÿ˚°≈®bu„ N°<ÌJ¡° bdÕfi J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ oŸ ŸyÕ J¡° N°≤‡˚ J¡≤wu Fæ* $

<Ÿ]ů* fiu J¡F° # ≤|CJC¡Ô<wÔJ¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ π°≤° •w ofi ≈<b`wt ≈®ÿfib°•∫ů* J¡° tF<TÕ Ôůy ıů <fidÕ∫ J¡≤u*yu, Ÿu Nbÿ∫ ŸCCfifi° ª°<FÎ $ Fu fi°≤Ì, ∆∫°Ÿ, ≈CÔF N°<Ì tC<fiZu‹™>ů* N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ
tF<TÕ∫ů*, N°≈ Ôůy Ÿu <fi<bÕPfi ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ „Ù|® ≈@°≤ů $$1-2$$

J¡v∫°dJ¡°≤Ù J¡°∫ů˘ tu* fF…w <bPfi ≈¿_Sw Fů ı°wu Fæ*, oŸ<ÔÎ <bÔ‡f J¡≤fi° <ªw fiFÙ* Fæ,

∫F ˚°b Fæ $
ıæŸu ˚≥b≤u J¡tÔů* Ÿu ©ª°©ª ˚≤u F…Î, ŸCbdÕ Ju¡ ŸÂ„ ≈ÙÔu Ju¡Ÿ≤ Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi Îba ≈<b`

J¡tÔů* Ju¡ w°Ô°f tu* ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ Ft Ôůy ˚Ù ≈<b`wt, @fi-Ÿ‡≈<WŸu ≈¿≤≈¥dÕ

NwÎb ŸCbdÕ Ÿu ªtªt° ≤FÙ tF°≤°ı Ì„≤S J¡∑ oŸ Ÿ˚°tu* ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ı°∫u* $$3$$ ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ
fiu J¡F° # <Ÿ]ů* Ju¡ ∫ů* J¡Ffiu≈≤ <bt°fiů* ≈≤ ≤Ffiub°Ôu Ÿ‡≈¥dÕ <Ì∆∫ tC<fiıfi Ÿ <b„°Ô Ÿ˚° tu*, ıF°≥ ≈≤ ZÙ≤°tª∏B N°<Ì Su, w≤u $ fiJu¡ N°yu-N°yu bÙd° fı° ≤Fu Ìub<TÕ ZÙfi°≤ÌıÙ Su N°æ≤
ıÔ Ÿu ≈¥dÕ tu| Ju¡ Ÿt°fi ÿ∫°t buÌ∆∫°ŸıÙ fiJu¡ ≈Ù~>u Su $$4,5$$

fi Ìůfiů* Ju¡ tº∫ tu* <Ì∆∫ tC<fiıfiů* J¡∑ ≈≤‡≈≤° SÙ, ∫F N°„∫ Fæ $

•w <Ì∆∫ tC<fit^±>ÔÙ ˚¨yC, Na<y≤°, ≈CÔ_Ã∫ N°<Ì tCfiÙÿb≤ů* Ÿu <b˚¥<Tw SÙ N°æ≤ h∫bfi,

œ°ÔJ¡, „Ù≤, „≤Ôůt N°<Ì tC<fiıfiů* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w SÙ $ ≈≤_≈≤ Ju¡ Ÿa|TÕ Ÿu fiJu¡ t¨yªtÕ tCnJ¡≤

JC¡R¡≈ Fů y∫u Su, R¡B°s t°Ô°Î≥ <FÔ ≤FÙ* SÙ* N°æ≤ ŸC∏Ì≤ J¡t^±>ÔC fiJu¡ F°S tu* ŸC„ů<˚w Fů ≤Fu Su $

N°J¡°„ tu* wuı (f®ÊbªÕŸg) Ju¡ <b_w°≤ Ÿu Ÿku¡Ì N°æ≤ Ô°Ô tC<fi∫ů* J¡∑ ≈≥<•w ªtJ¡ ≤FÙ w°≤°ydů* J¡∑

≈≥<•w Ju¡ Ÿt°fi „ů<˚w Fů ≤FÙ SÙ N°æ≤ ≈≤_≈≤ Ju¡ wuı Ÿu fiJu¡ tC©t^±>Ô ©¥f ÌtJ¡ ≤Fu Su NwÎb bu Ÿ¥∫Õ≈≥<•w Ju¡ ŸÂ„ ≈®wÙw Fůwu Su $ tC<fit^±>ÔÙ fiu ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ Nay-≈®Ã∫ay <b<b@ bdÕ Ju¡

J¡≤ ≤•©u Su, NwÎb bu <b<˚∏fi ≤Ãfiů* J¡∑ ≤°<„ Ÿu <Ì©°oÕ Ìu ≤Fu Su $ ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡∑ „ů˚°

ŸyÕ - 33]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

9 9
f»°fiub°ÔÙ tC<fit^±>ÔÙ tC•w°bÔÙ Ju¡ Ÿt°fi <Ì©°oÕ Ìu ≤FÙ SÙ, bF tC<fit^±>ÔÙ •∫° SÙ t°fiů* ÌqŸ≤Ù

ª°≥ÌfiÙ J¡∑ ~>¸>° SÙ, ÌqŸ≤Ù Ÿ¥∫Õ- t^±>ÔÙ SÙ N°æ≤ ÌÙ|ÕJ¡°Ô Ÿu ÎJ¡ _S°fi tu* Ÿa<ªw ≈¥dÕª∏Bů* J¡∑

≈≤‡≈≤° SÙ $ Ÿ tC<fit^±>ÔÙ tu*, w°≤°ydů* tu* ŸıÔ tu| Ju¡ Ÿt°fi ÎJ¡ N°æ≤ ∆∫°ŸıÙ <b≤°ıt°fi Su, w°≤°ydů* tu* ª∏Bt° Ju¡ ŸÂ„ ÌqŸ≤Ù Nů≤ fi°≤ÌıÙ <b≤°ıt°fi Su, Ìubw°Nů tu* Ìub≤°ı Ju¡ ŸÂ„ tF<TÕ

≈CÔ_Ã∫ <b≤°ıt°fi Su N°æ≤ Ìubt^±>Ô tu* Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿt°fi N*<y≤° <b≤°ıt°fi Su $ •w <Ÿ]Ÿufi° Ju¡

N°J¡°„ Ÿu ≈¨<SbÙ ≈≤ N°fiu ≈≤ tF°≤°ı Ì„≤S J¡∑ bF Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ˚° fiJu¡ _b°yw Ju¡ <ÔÎ ™> ©nÙ

F…oÕ $ ÎJ¡` F…Î NwÎb ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡∑ ~><b J¡ů @°≤d <J¡∫u F…Î N°æ≤ Ì„ů* <Ì„°Nů* J¡ů ≈®J¡°„t∫ J¡≤ ≤Fu bu N°J¡°„ª°≤Ù N°æ≤ ˚¥<tª≤ N<w„ů<˚w F…Î $ fitu* Ÿu <J¡∏FÙ*Ju¡ F°S tu* f°≥ŸJ¡∑ Ô°<™>∫°≥ SÙ, <J¡∏FÙ*Ju¡

F°S tu* ÔÙÔ°-J¡tÔ Su, <J¡∏FÙ*Ju¡ <Ÿ≤ tu* Ìqf Ju¡ <wfiJu¡ Su N°æ≤ <J¡∏FÙ*Ju¡ Ju¡„ů tu* ª¥n°t<d∫°≥ ªtJ¡

≤FÙ SÙ, J¡ůoÕ ı¸>°ı¥¸>ů* Ÿu J¡<≈Ô Fů ≤Fu Su, <J¡∏FÙ* J¡° t_wJ¡, t°Ô°Nů* Ÿu bu<‹¸>w S°, <J¡∏FÙ*J¡∑

J¡Ô°oÕ tu* ”B°s J¡∑ t°Ô°Î≥ SÙ, <J¡∏FÙ* Ju¡ F°S tu* t<vÔJ¡° J¡∑ t°Ô°Î≥ „ů<˚w Fů ≤FÙ SÙ, J¡ůoÕ ªÙ≤
bvJ¡Ô@°≤Ù Su, J¡ůoÕ Ÿ¥‚t ≤u„tÙ b˜ ≈<F≤u Su <J¡∏FÙ Ju¡ Nay tu* t¥aı J¡∑ tu©Ô°Î≥ Ô¸>J¡ ≤FÙ SÙ N°æ≤

J¡ůoÕ tC•wF°≤ů* Ÿu NÔaJ¨¡w Su $ b<Ÿ‹™> N°æ≤ <bÿb°<t` fiu NP∫Õ, ≈°Ω N°æ≤ t@C≤bªfiů* π°≤° J®¡t„#

Ÿ˚Ù N°J¡°„ª°¿≤∫ů* J¡∑ ≈¥ı° J¡∑ $ N°J¡°„ª°≤Ù fi <Ÿ]ů* fiu ˚Ù ZÙb<Ÿ‹™> N°æ≤ <bÿb°<t`ıÙJ¡∑

NP∫Õ, ≈°Ω N°æ≤ t@C≤ bªfiů* π°≤° fnu N°Ì≤ Ju¡ Ÿ°S ≈¥ı° J¡∑ $ wÌ…≈≤°∏w tF°≤°ı Ì„≤Sfiu <Ÿ]

t^±>ÔÙ J¡° fnu N°Ì≤ Ÿu ≈¥ıfi <J¡∫° N°æ≤ <Ÿ]ů*fiu JC¡„Ô≈®ÿfi π°≤° tF°≤°ı Ì„≤S J¡° ŸÃJ¡°≤

<J¡∫° $ ≈¥bůÕ•w ≈®utů<ªw Ì°fi, Ÿ‡t°fi N°<Ì Ju¡ buy Ÿu ≈≤_≈≤ N°Ì≤-ŸÃJ¡°≤ ≈®°›w J¡≤ Ÿf N°J¡°„ª°≤Ù

<Ÿ] tF°Ãt° N°æ≤ ˚¥<tª≤ N≈fiu-N≈fiu N°Ÿfiů*≈≤ fæ™> y∫u $ Ÿ°t<∫J¡ b°w°ÕÔ°≈, ≈®„aŸ° N°æ≤ ≈C‹≈b¨<‹¸> π°≤° ©¥f ŸÃJ¡°≤ <J¡∫° $ ≈¥bůÕ•w <Ÿ] tF°Ãt°Nů* Ju¡ tº∫ tu* ≤°≠∫Ô‚tÙ Ÿu <b˚¥<Tw ZÙ≤°tª∏BıÙ

<b≤°ıt°fi F…Î N°æ≤ b<Ÿ‹™>, b°tÌub, ŸC∫I N°<Ì t∏`Ù, f®Ê°≈C` ZÙfi°≤ÌıÙ, tC<fiZu‹™> ∆∫°ŸıÙ, tC<fib≤ t≤Ù<ª, Ì…b°ÕŸ°, Na<y≤°, J®¡wC, ≈CÔ_Ã∫, ≈CÔF, tC<fi≤°ı „≤Ôůt, b°Ã_∫°∫fi, ˚≤π°ı, b°vtÙ<J¡, œ°ÔJ¡, M¡ªÙJ¡, „∫°Õ<w, h∫bfi N°<Ì NfiuJ¡ buÌ N°æ≤ buÌ°ayů* Ju¡ ≈°≤ayw, w[bI°fiÙ
tF°Ãt° <b≤°ıt°fi F…Î $ b<Ÿ‹™> N°æ≤ <bÿb°<t`ıÙ Ju¡ Ÿ°S Ìub<TÕ fi°≤Ì N°<Ì fiu ıů <J¡ yC”tC© Ÿu

<b<@≈¥bÕJ¡ Ÿ°ay buÌů* J¡° Nº∫∫fi <J¡∫u F…Î Su, <bfi∫ Ÿu fiwt_wJ¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿu ∫F b°•∫ J¡F°

S° # fnu N°ÿª∫Õ J¡∑ f°w Fæ <J¡ ≤°ıJC¡t°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡v∫°d yCdů* Ÿu (J¡Fu ı°fiub°Ôu WtůWt ŸůÔF yCdů* Ÿu) „ů˚°∫t°fi, bæ≤°À∫≤ŸŸu ≈¿≤≈¥dÕ Îba fnÙ Ì°≤ b°dÙ J¡FÙ $ •w b°dÙ tu* ∫u oŸ

≈®J¡°≤ Ju¡ N°æ≤ ÎuŸu FÙ Fæ, ∫ů* <bª°≤J¡≤ b•w∆∫ NSÕ ∆∫b_S° Ju¡ Ÿ°S <fi<Fw Fæ*, ≈Ì°Sů˘ J¡° w[bfů@

˚Ù Fæ NS°Õwg Ju¡bÔ J¡≈ůÔJ¡v≈fi° Ÿu ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ∆∫b_S° fiFÙ* J¡∑ yoÕ Fæ, NwÎb ∫F <bπ°fiů* J¡∑ Ÿ˚°
tu* _S°fi ≈°fiu ∫ůÀ∫ Fæ, oŸJu¡ bdÕ <fÔJC¡Ô _kC¡¸> Fæ*, ∫F b°dÙ ÃJ¨¡‹¸> N°æ≤ <b≈CÔ˚°b Ÿu y‡˚Ù≤ Fæ,

⁄Ì∫ J¡ů N°fi∏Ì Ìufiub°ÔÙ Fæ, ≈¥≠∫ tF°Ãt°Nů* Ju¡ ∫ůÀ∫ Fæ, <ªW J¡∑ ªaªÔw° N°<Ì ÌůTů* Ÿu ≤<Fw Fæ*, ıæŸu oŸJu¡ bdÕ _kC¡¸> Fæ* bæŸu FÙ NSÕ ˚Ù _kC¡¸> Fæ, oŸJu¡ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì ∆∫°J¡≤d Ju¡ <fi∫tů* Ÿu Ÿa_J¨¡w Fæ,

∫F <FwJ¡°¿≤dÙ Fæ, y®_w N°<Ì ÌůTů* Ÿu ≤<Fw Fæ N°æ≤ w¨‹d° Ju¡ <bfi°„ Ÿu Ã≈∏fi Ÿ∏wůT J¡∑ Ÿ¥ªJ¡ Fæ $

ZÙ≤°tª∏BıÙ π°≤° •w ∫F b°dÙ <J¡ŸJ¡ů N°ÿª∫ÕtÀfi fiFÙ* J¡≤wÙ ? Ÿæ*J¡nů* tu* Ÿu <J¡ŸÙ ÎJ¡-N°@

100

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

J¡∑ FÙ b°dÙ Ÿ‡≈¥dÕ b•w°Nů* J¡∑ N≈us° Ÿb°˘„ tu* ÃJ¨¡‹¸> ªtÃJ¡°≤ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ NwÎb N˚Ù‹¸> (<bb<sw) NSÕ J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤fiu tu* ŸbÕS° ŸtSÕ FůwÙ Fæ $ ≤°ıJC¡t°≤, N°≈Ju¡ <ffi° <J¡Ÿ ≈C”T J¡∑

<bbuJ¡R¡≈Ù k¡Ô Ÿu ŸC„ů<˚w, JC¡„°y® Ju¡ Ÿt°fi wÙb® ≈®I° <bª°≤-bæ≤°À∫R¡≈Ù ≈C‹≈-≈vÔbů* Ÿu b¨<]J¡ů

≈®°›w FůyÙ ? ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ Ÿt°fi <ıŸJu¡ ⁄Ì∫ tu* NŸ°@°≤d ≤Ù<w Ÿu ≈Ì°Sů˘ Ju¡ w[b J¡° ≈®J¡°„

J¡≤°fiub°ÔÙ ∫° Nº∫_w ÌuF, o¿∏B∫ N°<Ì Ju¡ Ÿ°‡∫ Ÿu ≈¨SJg¡J¨¡w N°Ãt° J¡° ≈®J¡°„ J¡≤°fiub°ÔÙ ≈®I°R¡≈Ù

ÌÙ≈J¡<„©° (ÌÙ≈≠∫ů<w) ≈®≠b<Ôw FůwÙ Fæ, bFÙ ≈C”T Fæ $ N°æ≤ wů ≈C”T°SÕ Ju¡ <ÔÎ NŸtSÕ NwÎb

˜Ù≈®°∫ Fæ* $ ≈¥bůÕ•w ≈®I° Ÿu FÙfi ≈C”T ≤•w, t°aŸ N°<Ì ∫∏`R¡≈ ÌuFtu* N°ÃtfC<] Fůfiu Ÿu ≤•w, t°aŸ, N¿_S N°<Ì ∫∏`R¡≈ FÙ „ÆÌ, _≈„Õ N°<Ì ≈Ì°Sů˘ J¡° ≈˚ůy J¡≤wu Fæ*, fitu* "Ÿªuwfi N°Ãt° fiFÙ* Fæ'

∫ů* fitu* ª°b°ÕJ¡w° FÙ <Ÿ] FůwÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ NSb° ∫<Ì fitu* J¡ůoÕ Ÿªuwfi Fůw°, wů bF Nbÿ∫

≈C”T°SÕ Ju¡ <ÔÎ ∫Ãfi J¡≤w° $ bu ∫Ãfi fiFÙ* J¡≤wu NwÎb bu |¸>, <˚<W N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi Nªuwfi FÙ Fæ* ÎuŸu Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸaŸ°≤ J¡° <bª°≤ fiFÙ* J¡≤wu, bu <fi≤u ≈„C Fæ*; bu ≈Cfi#≈Cfi# ≠∏t, t≤d, ı≤° N°<Ì Ì…#©ů*

J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $ ıæŸu „`Cfi°„J¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ <btÔ N∏w#J¡≤db°Ôu Fæ*, bæŸu <fitÕÔ N∏w#J¡≤db°Ô°

NwÎb ≈¥b°Õ≈≤ J¡° <bª°≤ J¡≤fiub°Ô° J¡FÙ* ≈≤ fnÙ J¡<™>fi°oÕ Ÿu J¡ůoÕ <b≤Ô° FÙ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ ıæŸu ÔůJ¡ tu* ÃJ¨¡‹¸> t°@C∫Õb°Ôu k¡Ôů* Ÿu ÔÌu F…Î tfiůF≤ N°J¨¡<wb°Ôu N°tJu¡ b¨s <b≤Ôu Fæ*, bæŸu FÙ ÃJ¨¡‹¸> t°@C∫Õ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu Ÿ‡≈∏fi Îba tfiůI N°J¨¡<wb°Ôu tF°≈C”T <b≤Ôu FÙ Fæ* $ <ıŸŸu ıywg J¡° ∆∫bF°≤ ∫S°SÕR¡≈ Ÿu Ìu©° y∫° Fæ ÎuŸ° Ju¡bÔ _b<bbuJ¡ Ÿu FÙ w[bÌ„Õfi≈∫Õ∏w ªtÃJ¡°≤

N°Ì≤dÙ∫ fC<]b°Ôu oŸÙ ≤°ıJC¡t°≤ tu* oŸÙ Nb_S° tu* Ìu©° ı°w° Fæ, ∫F tF°fig N°ÿª∫Õ Fæ $ Ìu©fiu tu*

ŸC∏Ì≤, Ÿ≤Ôw° Ÿu ª»fiu Ju¡ ∫ůÀ∫ Îba k¡Ô k¥¡Ô N°æ≤ ≈Wů* Ÿu ŸC„ů<˚w b¨s Ÿ˚Ù Ìu„ů tu* Fůwu Fæ*, ≈≤

ª∏Ìfi Ju¡ b¨s ŸbÕ` fiFÙ* Fůwu $ k¡Ô N°æ≤ ≈vÔbů* Ÿu ≈¥dÕ b¨s ≈®Ã∫uJ¡ bfi tu* ŸÌ° <tÔwu Fæ*, ≈≤ N≈¥bÕ

ªtÃJ¡°≤b°Ô° Ôů*y J¡° b¨s ŸÌ° ŸbÕ` ŸCÔ˚ fiFÙ* Fæ $ ıæŸu ª∏Bt° Ÿu „ÙwÔ ª°≥ÌfiÙ Ã≈∏fi FůwÙ Fæ, ıæŸu ŸC∏Ì≤ b¨s Ÿu f°æ≤ Ã≈∏fi Fůwu Fæ* N°æ≤ ıæŸu k¥¡Ôů* Ÿu ŸCy∏@ ≈≤‡≈≤° Ã≈∏fi FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ

ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿu ∫F ªtÃJ¡°≤ Ìu©° y∫° Fæ $ Fu <πıZu‹™>, NÃ∫∏w Ì…‹¸>°Ãt° Ìæb (≈¥bÕı∏t Ju¡ J¡tÕ¡) ∫°

ŸJ¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°Ôu <b@°w° J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ÿu ≤<ªw oŸ <fi¿∏Ìw ŸaŸ°≤ tu* Ÿ°≤ ≈Ì°SÕ NÃ∫∏w Ì…ÔÕ˚ Fæ $ ıů ∫„_bÙ Ôůy ŸÌ° w[b Ju¡ <bª°≤ tu* wÃ≈≤ FůJ¡≤ Ÿ°≤ ≈Ì°SÕ J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ ∫Ãfi J¡≤wu Fæ*, bu FÙ @∏∫ Fæ*, bu FÙ Ÿ≠ıfi<„≤ůt<d Fæ* N°æ≤ bu FÙ Wt ≈C”T Fæ* $ wÙfiů* ÔůJ¡ů* tu* ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡

ŸÂ„ <bbuJ¡∑ Îba Ì°≤<ªW fi J¡ůoÕ Fæ N°æ≤ fi J¡ůoÕ Fůy°, ÎuŸ° tu≤° <fiÿª∫ Fæ $$6-45$$

ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ tfiů≤S J¡∑ ≈¥<wÕ Nbÿ∫ J¡≤fiÙ ª°<FÎ, oŸ f°w J¡ů fiJ¡∑ ≈®„aŸ°R¡≈ Wt N<@J¡°≤ J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ ≈®¶∫°fi π°≤° J¡FJ¡≤ ŸJ¡∑ ≈us° J¡≤fiu tu* ÌůT J¡Fwu Fæ* $

Ÿ‡≈¥dÕ Ôůyů* J¡ů yCd, „ÙÔ, <bfi∫ N°<Ì π°≤° N°æ≤ ŸtC<ªw ≈®‹¸>∆∫ f°wů* Ju¡ ≤F_∫ Ju¡ Ìg|°¸>fi π°≤° N°fi¿∏Ìw J¡≤fiub°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ <ªW J¡° w[b<ıI°Ÿ°R¡≈ tfiů≤S ∫<Ì Ft°≤u ıæŸu I°<fi∫ů*

Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ fiFÙ* F…N°, wů ∫u Ft Ôůy FÙ <fiÿª∫ FwfC<] Fů*yu NS°Õwg Ft°≤Ù N<˚Iw° <fi‹k¡Ô

FůyÙ, ∫F N°„∫ Fæ $$46$$
wæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
o<w ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> <F∏ÌÙ˚°T°fiCb°Ì tu* bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d Ÿt°›w $

ŸyÕ - 1]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

101
tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

≈FÔ° ŸyÕ

<bª°≤ π°≤° _b∫a I°w N°æ≤ <≈w° π°≤° ≈<Ì‹¸> w[bI°fi tu* <bÿb°Ÿ fi J¡≤ ≤Fu ZÙ„CJ¡ÌubıÙ J¡ů ıfiJ¡ Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu <bZ°¿∏w≈®°<›w J¡° bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu <ıŸ „t, Ìt N°<Ì Ÿ°@fiŸ‡≈<WJ¡° bdÕfi <J¡∫° Fæ, bF <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ Ÿu ∆∫bF°≤

J¡≤ ≤Fu tCtCsCNů* J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ N°æ≤ ŸŸu <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ w[bI°fi J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤

≈®Ã∫uJ¡ J¡° <bbuªfi J¡≤ fiJu¡ ≈Ìu„ Ju¡ <ÔÎ ÌqŸ≤u tCtCsC∆∫bF°≤≈®J¡≤d J¡° N°≤‡˚ J¡≤wu F…Î

ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fůÔu # oŸ ≈®J¡≤d tu* ŸbÕ≈®St, <ı∏Fu* Sůn° fF…w (N≈¿≤≈•b) bæ≤°À∫ N°<Ì Ÿ°@fi

≈®°›w Fæ, fiJ¡∑ N<@J¡°≤ Ÿ‡≈<W Ftu* ≈®°›w Fů yoÕ, oŸ ˚®°¿∏w Ÿu ŸFŸ° Zbd N°<Ì tu* ≈®b¨<W fi Fů,

∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ ZÙ „CJ¡ÌubıÙ J¡∑ N°¶∫°<∫J¡° π°≤° Ÿ°@fi Ÿ‡≈<W J¡∑ Â»w° J¡° _bR¡≈ Ì„°Õ ≤Fu

"N°ª°∫°ÕÌæb <bΩ° <b<Ìw° Ÿ°<@‹™>a ≈°≈wg' (N°ª°∫Õ Ÿu FÙ I°w <bΩ° Zu‹™>wt FůwÙ Fæ) oŸ ZC<w Ju¡

NfiCŸ°≤ JC¡ÔyC” ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡ů, ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ, o<wF°Ÿ_t≤d N°æ≤
w[bů≈Ìu„ J¡∑ ˚¥<tJ¡° π°≤° ÃŸ°<Fw J¡≤ ≤Fu Îba _b≈®∫ůıfi<Ÿ<]R¡≈ Zbd Ju¡ <ÔÎ „Ù|®w° J¡≤ ≤Fu ZÙ<bÿb°<t` FÙ ≈FÔu fůÔu, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ÿ˚° tu* N°∫u F…Î <Ÿ]ů* π°≤° fnu ÌÙ|Õ _b≤ Ÿu ≈¥bůÕ•w bªfi J¡Ffiu ≈≤ N≈fiu Ÿ°tfiu ¿_Sw Îba N<@J¡°≤ J¡∑ ŸÙt° tu* ¿_Sw ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿu ZÙ<bÿb°<t`ıÙ ≈®Ù<w≈¥bÕJ¡ (N) fůÔu # Fu I°<fi∫ů* tu*

ŸbÕZu‹™> ≤°tª∏B, wC‡F°≤u <ÔÎ N°æ≤ I°w∆∫ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, NS°Õwg ıů wC‡Fu* I°w fi Fů N°æ≤ Nbÿ∫

I°w∆∫ Fů, ÎuŸÙ J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Fæ $ wCt Ÿ°≤ N°æ≤ NŸ°≤ J¡° <bbuªfi J¡≤fiu tu* N<w Ìs N≈fiÙ fC<] Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ Fu∫ů≈°Ìu∫≤F_∫ J¡ů ı°fi ªCJu¡ Fů NS°Õwg •w fC<] Ÿu wC‡Fu* ≈≤t°SÕŸ°≤˚¥w N©^±> N<πwÙ∫

<ªÌg|fi ≈≤t°Ãtw[b ˚Ù I°w Fů y∫° Fæ $$1,2$$

∫<Ì •w ≈≤t°Ãtw[b J¡° I°fi Fů y∫° Fæ, wů <bZ°¿∏w •∫ů* fiFÙ* ≈®°›w F…oÕ ?

_b˚°bw# <fitÕÔ wC‡F°≤u fC<]R¡≈Ù Ì≈Õd tu* Ju¡bÔ w<fiJ¡ N<bÿb°Ÿ N°æ≤ Ÿ∏ÌuFR¡≈Ù t<Ôfiw° Ju¡

<fi≤°J¡≤d J¡∑ N°bÿ∫J¡w° Fæ, •∫ů*<J¡ N≈fiÙ fC<] Ÿu ≈≤t°Ãtw[b I°w Fůfiu ≈≤ ˚Ù „°˜ N°æ≤ N°ª°∫Õ

N°<Ì Ju¡ Ÿab°Ì Ju¡ <ffi° <bÿb°Ÿ fiFÙ* Fůw° $ J¡F° ˚Ù Fæ <J¡ "fÔbÌ<≈ <„<sw°fi°t°Ãt∏∫≈®Ã∫∫a ªuw#'

(˚ÔÙ˚°≥<w <„<sw Ôůyů* J¡° ˚Ù <ªW N≈fiu <bT∫ tu** <bÿb°Ÿ fiFÙ* J¡≤w°) $ ˚yb°fi buÌ∆∫°ŸıÙ Ju¡

ŸC≈C` ZÙ „CJ¡ÌubıÙ J¡∑ (!) fC<] J¡∑ fi°o˘ wC‡F°≤Ù fC<] fiu ˚Ù I°w∆∫ b_wC J¡ů ı°fi <Ô∫° Fæ $ Nf Ju¡bÔ t°` <bZ°¿∏w J¡∑ Ÿu N≈us° Fæ $$3,4$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚yb°fig ZÙ ∆∫°ŸıÙJu¡ ≈C`

ZÙ„CJ¡ÌubıÙ J¡∑ N≈fiu FÙ <bª°≤ Ÿu I°w∆∫ w[b tu* Jæ¡Ÿu <bZ°¿∏w fiFÙ* F…oÕ N°æ≤ yC” Ju¡ ≈Ìu„ π°≤°

N tC¶∫ N<@J¡°≤Ù Ì…ÔÕ˚ Fæ, oŸ<ÔÎ ≤°tª∏BıÙ tu* ZÙ<bÿb°<t`ıÙ J¡∑ ≈®Ù<w F…oÕ N°æ≤ bu _b∫a f®Ê<bΩ° Ju¡ tF°fig ≤ŸI Su, oŸ<ÔÎ N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ f®Ê<bΩ° J¡∑ ªª°Õ tu* fiJ¡∑ ≈®Ù<w SÙ, NwÎb bu ≈®Ù<w Ÿu fůÔu $

! ∫F°≥ ≈≤ ZÙbuÌ∆∫°ŸıÙ N°æ≤ ZÙ „CJ¡ÌubıÙ ≈¥bÕ π°≈≤ Ju¡ N∏w tu* Ã≈∏fi F…Î <Ô∫u ı°wu Fæ*,

•∫ů*<J¡ ≈®Ã∫uJ¡ π°≈≤ Ju¡ N∏w tu* ∆∫°ŸıÙ J¡° Nbw°≤ Fůw° Fæ, ∫F ≈®<Ÿ] Fæ $

102

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

≈®°›w Ÿab°<ÌfiÙ fC<] Ÿu <k¡≤ Jæ¡Ÿu fiJ¡ů <bZ°¿∏w ≈®°›w F…oÕ ? $$5$$ ZÙ<bÿb°<t`ıÙ fiu J¡F° # Fu

≤°tª∏B, tæ* wCtŸu ZÙ∆∫°ŸıÙ Ju¡ ≈C` „CJ¡ÌubıÙ J¡° ıÙbfib¨W°∏w J¡Fw° Fq≥, wCt oŸu ŸCfiů $ ∫F
wC‡F°≤u ıÙbfib¨W°∏w Ju¡ wCv∫ Fæ N°æ≤ ŸCfifiub°Ôů* Ju¡ tůs J¡° J¡°≤d Fæ $ ıů ∫u Naıfi ≈bÕw Ju¡ ŸÌ¨„

N°æ≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿt°fi wuı_bÙ ZÙ∆∫°ŸÌubıÙ wC‡F°≤u <≈w°ıÙ Ju¡ fyÔ tu* ŸCbdÕ Ju¡ N°Ÿfi ≈≤ fæ™>u Fæ*, ofiJ¡° ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤, tF°fC<]t°fi, ŸbÕ„°˜I N°æ≤ t¥<wÕt°fig ∫I Ju¡ ŸÂ„ „CJ¡Ìubfi°tJ¡

≈C` F…N° $ wC‡F°≤u Ÿt°fi N≈fiu ⁄Ì∫ tu* ŸÌ° f°≤f°≤ oŸ ÔůJ¡∫°`° J¡° (ŸaŸ°≤¿_S<w J¡°) <bª°≤ J¡≤

≤Fu fiJu¡ ⁄Ì∫ tu* ˚Ù ÎuŸ° FÙ <bbuJ¡ Ã≈∏fi F…N° $ bu tF°tfi_bÙ ZÙ„CJ¡ÌubıÙ N≈fiu Ÿ <bbuJ¡ Ÿu

<ª≤J¡°Ô wJ¡ ˚ÔÙ˚°≥<w <bª°≤J¡≤ ≈≤t°SÕŸÃ∫R¡≈ N<πwÙ∫, <ªÌg|fi ≈≤t°Ãtw[b J¡ů ≈®°›w Fů y∫u $

_b∫a ≈®°›w ≈≤t°Ãtw[bR¡≈ b_wC tu* fiJ¡° tfi <bZ°∏w fiFÙ* F…N°, ∏Fu* N°Ãtw[b tu*, ∫FÙ b_wC Fæ, ÎuŸ° <bÿb°Ÿ fiFÙ* F…N° $ <bÿb°Ÿ fi Fůfiu Ÿu <bZ°¿∏w ˚Ù fiFÙ* <tÔÙ $ <bZ°¿∏w fi <tÔfiu tu* N<bÿb°Ÿ

FÙ J¡°≤d Fæ $ ıæŸu bT°Õ J¡∑ <˚∏fi ıÔ@°≤°Nů* tu* ª°wJ¡ ≈®Ù<w fiFÙ* J¡≤w°, fiŸu <b≤w ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ

Ju¡bÔ fiJ¡° tfi ªaªÔw° J¡° Ã∫°yJ¡≤ ı∏t-t≤dR¡≈Ù tF°fi Ì…#© Ju¡ J¡°≤d <bT∫˚ůyů*a Ÿu <b≤•w Fů y∫° $ ÎJ¡ Ÿt∫ <fitÕÔt<w „CJ¡ÌubıÙ fiu tu” ≈bÕw≈≤ ÎJ¡°∏w _S°fi tu* fæ™>u F…Î N≈fiu <≈w°

ZÙJ¨¡‹dπæ≈°∫fiıÙ Ÿu fnu ˚<•w-˚°b Ju¡ Ÿ°S ≈¥~>° # ≈¥≠∫wt, ∫F ŸaŸ°≤R¡≈ N°±>‡f≤ (") <J¡Ÿ

J®¡t Ÿu Ã≈∏fi F…N°, J¡f ∫F ¿h~>∏fi Fůw° Fæ, ∫F <J¡wfi° fn° Fæ, <J¡wfiu J¡°Ô wJ¡ ≤Fuy° N°æ≤ ∫F

ŸaŸ°≤ Fæ <J¡ŸJ¡° ? •∫° ÌuF J¡° Fæ ∫° o¿∏B∫ů* J¡° Fæ ∫° tfi J¡° Fæ NSb° ≈®°d J¡° Fæ ∫° ÌuFu¿∏B∫°<ÌŸa|°w J¡° Fæ ∫° fiŸu N∏∫ <bJ¡°≤Ù J¡° Fæ NSb° <fi<bÕJ¡°≤ <ª∏t°` J¡° Fæ ? $$6-14$$ ≈C` π°≤° ∫ů* ≈¥~>u ı°fiu

≈≤ N°Ãtw[bI tF°tC<fi ZÙ∆∫°ŸıÙ fiu N≈fiu ≈C` Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ b•w∆∫ N°Ωů≈°∏w ˚ÔÙ˚°≥<w J¡F° $

<≈w°ıÙ Ju¡ ≈Ìu„ Ju¡ Nfi∏w≤ ZÙ „CJ¡ÌubıÙ fiu ∫F Ÿf wů tæ* ≈FÔu FÙ ı°fiw° S°, oŸŸu JC¡~> N≈¥bÕ
f°w fiFÙ* I°w F…oÕ, ∫F ŸůªJ¡≤ <≈w°ıÙ Ju¡ b°•∫ J¡° „C˚fC<] Ÿu <b„uT N°Ì≤ fiFÙ* <J¡∫° $˚yb°fig

∆∫°ŸÌubıÙ fiu ˚Ù ≈C`J¡° ÎuŸ° N<˚≈®°∫ ı°fiJ¡≤ fiŸu <k¡≤ J¡F° # tæ* •w w[b Ÿu N<w¿≤•w w[b J¡ů fiFÙ* ı°fiw° $ ≈¨<SbÙ tu* ıfiJ¡ fi°t Ju¡ tF°≤°ı Fæ*, bu I°w∆∫ w[b J¡ů ˚ÔÙ˚°≥<w ı°fiwu Fæ*, fiŸu wCt buΩ (ı°fifiu ∫ůÀ∫) N°Ãtw[b J¡ů ˚ÔÙ˚°≥<w ı°fi ı°Nůyu $$15-18$$

<≈w°ıÙ Ju¡ ∫ů* J¡Ffiu ≈≤ ZÙ„CJ¡ÌubıÙ ŸCtuR¡ ≈bÕw Ÿu ≈¨<SbÙ tu* N°∫u N°æ≤ tF°≤°ı ıfiJ¡ Ÿu Ÿa≤<sw <bÌuFfiy≤Ùtu* ≈F…≥ªu $ π°≤≈°Ôů* fiu tF°Ãt° ıfiJ¡J¡ů Ÿ¥ªfi° ÌÙ <J¡ ≤°ıfig, Ì≤b°ıu ≈≤ buÌ∆∫°ŸıÙ

Ju¡ ŸC≈C` ZÙ„CJ¡ÌubıÙ ¿_Sw Fæ* $ ıfiJ¡ıÙ „CJ¡ÌubıÙ J¡° ª¿≤w ŸCfi ªCJu¡ Su, NwÎb ŸFŸ° ≈Ìu„

Ìufiu tu* ZÙ∆∫°ŸıÙ Ju¡ b°•∫ů* J¡° ıæŸu Nfi°Ì≤ <J¡∫° bæŸu FÙ tu≤u ≈Ìu„ J¡° Nfi°Ì≤ Fůfiu Ÿu fiJ¡∑

NJ¨¡w°SÕw° fi Fů, ∫F <bª°≤J¡≤ fiJu¡ bæ≤°À∫ N°<Ì Ÿ°@fiů* J¡∑ N°æ≤ <bÿb°Ÿ J¡∑ ¿_S≤w° J¡∑ ≈≤Ùs°

Ju¡ <ÔÎ ≈us° Ju¡ Ÿ°S, Nh~>°, N°∫u Fæ*, wů •∫° F…N° ? ≤Fu* $ ÎuŸ° J¡FJ¡≤ Ÿ°w <Ìfi wJ¡ ªC≈ª°≈ ≤F
y∫u $ Ÿ°w <Ìfi Ju¡ Nfi∏w≤ ∏Fů*fiu „CJ¡ÌubıÙ J¡ů |≤ Ju¡ N°≥yfi Ju¡ N∏Ì≤ ≈®bu„ J¡≤°fiu J¡∑ NfiCt<w ÌÙ, bF°≥ ≈≤ ˚Ù bu ≈¥≤u Ÿ°w <Ìfi wJ¡ bæŸu FÙ ∏tfi° NS°Õwg w[b<ıI°Ÿ° J¡∑ ÃJ¡^™>° Ÿu Nfi°Ì≤ J¡∑ Nů≤

JC¡~> º∫°fi fi ÌuJ¡≤ fæ™>u ≤Fu $ wÌ…≈≤°∏w ıfiJ¡ fiu „CJ¡ J¡ů N∏w#≈C≤ tu* ≈®bu„ J¡≤°fiu J¡∑ N°I° ÌÙ $ bF°≥

" N∏∫ J¡∑ baªfi° Ju¡ <ÔÎ J¡∑ yoÕ J¨¡<`t ªu‹¸>° N°±>‡f≤ Fæ $

ŸyÕ - 1]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

103

≈≤ ˚Ù ıf wJ¡ wC‡F°≤Ù ˚ůıfi N°<Ì π°≤° ≈¥ı° fiFÙ* Fů ı°wÙ wf wJ¡ ≤°ı° fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìu*yu, oŸ
fF°fiu Ÿu ≤°ı°fiu ª∏Bt° Ju¡ ŸÂ„ ŸC∏Ì≤ tC©b°Ôu „CJ¡ÌubıÙ J¡° N∏w#≈C≤ tu* ∫°æbfitÌtW <˜∫ů* π°≤°

<b<b@ ˚ůy≈¥dÕ ˚ůıfiů* Ÿu Ÿ°w <Ìfi wJ¡ Ô°Ôfi ≈°Ôfi <J¡∫° $ ıæŸu t∏Ì b°∫C f]t¥Ô b¨s J¡ů fiFÙ*

©°n ŸJ¡w°, bæŸu FÙ bu ˚ůy, bu Ì…#© ∆∫°ŸÌubıÙ Ju¡ ≈C` Ju¡ tfi J¡ů <bJ¨¡w fi J¡≤ ŸJu¡ $ bF°≥ ≈≤ ≈¥dÕ

ª∏B Ju¡ ŸÂ„ ŸC∏Ì≤ ZÙ„CJ¡ÌubıÙ ˚ůy N°æ≤ Nfi°Ì≤ tu* Ÿt°fi (FTÕ-<bT°Ì≤<Fw) NwÎb _b_S, b°y°<Ì o¿∏B∫ů* J¡ů N≈fiu b„ tu* <J¡∫u F…Î Îba ≈®Ÿ∏fitfi ≤Fu $ oŸ ≈®J¡°≤ ≈≤Ùs° π°≤° ZÙ„CJ¡ÌubıÙ Ju¡
w[bI°fi Fůfiu wJ¡ ¿_S≤ ≤Ffiub°Ôu <bª°≤, bæ≤°À∫ N°<Ì J¡∑ Â»w°R¡≈Ù _b˚°b J¡ů ı°fiJ¡≤ ≤°ı°
ıfiJ¡ fiu N°Ì≤ Ÿu ŸtÙ≈ tu* Ô°∫u y∫u ≈®Ÿ∏fi<ªW ZÙ „CJ¡ÌubıÙJ¡ů Ìu©J¡≤ ≈®d°t <J¡∫° $$19-27$$

≤°ı° fiu fnÙ „Ù|®w° Ÿu „CJ¡ÌubıÙ J¡° _b°yw J¡≤ fiŸu J¡F° # tF°˚°y, N°≈fiu ıyw tu* ≈®<Ÿ]

≈≤t≈C”T°SÕ Ju¡ Ÿ°@fi˚¥w N°bÿ∫J¡ Ÿ˚Ù J¡°∫Õ J¡≤ ±>°Ôu Fæ*, NwÎb N°≈ J¨¡wJ¨¡Ã∫ Fæ* $ ˚ybfig, Ÿ‡≈¥dÕ ŸC©Ôb N°ÃtŸC© Ju¡ N∏wyÕw Fæ*, N°ÃtŸC© Ju¡ ≈®°›w Fů ı°fiu Ÿu FÙ N°≈Ju¡ Ÿ˚Ù tfiů≤S <Ÿ]

Fů y∫u Fæ* $ N°≈J¡∑ •∫° oh~>° Fæ ?

ZÙ„CJ¡ÌubıÙ fiu J¡F° # yC”Ìub, ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù N°±>‡f≤ <J¡Ÿ J®¡t Ÿu Ã≈∏fi F…N° Fæ N°æ≤ Jæ¡Ÿu oŸJ¡° h~>uÌ Fůw° Fæ, ∫F ˚ÔÙ˚°≥<w tCHŸu J¡<F∫u $$28,29$$ ZÙ<bÿb°<t`ıÙ fiu J¡F° # ∫ů* ≈¥~>fiu ≈≤
ıfiJ¡ fiu ZÙ„CJ¡ÌubıÙ Ÿu ŸÙ w[b J¡° ≈Ìu„ <Ì∫° <ıŸJ¡° <J¡ ≈FÔu fiJu¡ <≈w° tF°Ãt°

ZÙbuÌ∆∫°ŸıÙ fiu <Ì∫° S° $ ZÙ„CJ¡ÌubıÙ fiu J¡F° # tæ*fiu ∫F f°w N≈fiu <bbuJ¡ Ÿu ≈FÔu FÙ ı°fi ÔÙ SÙ

N°æ≤ ıf tæ*fiu N≈fiu <≈w°ıÙ Ÿu ≈¥~>°, wů ∏Fů*fiu ˚Ù ∫FÙ J¡F° $ Fu b•w°Nů* tu* Zu‹™> tF°≤°ı, N°≈fiu ˚Ù

∫FÙ f°w J¡FÙ $ Ÿ‡≈¥dÕ ≈<fiTÌů* tu* ¿_Sw tF°b°•∫ů* J¡° ˚Ù ∫FÙ N©^±> b°•∫°SÕ ≈<fiTÌg Ju¡
w°Ã≈∫Õ J¡° <fidÕ∫ J¡≤fiub°Ôu Ÿ¥`, ˚°‹∫ N°<Ì „°˜ů* tu* <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ bF ∫F <J¡-∫F <fi¿∏Ìw ŸaŸ°≤ N∏w#J¡≤d Ÿu Ã≈∏fi F…N° Fæ N°æ≤ N∏w#J¡≤d J¡° N°Ã∫¿∏wJ¡ <bfi°„ Fůfiu Ÿu fi‹¸> Fů ı°w° Fæ, Nw# ∫F <fi_Ÿ°≤ Fæ; ÎuŸ° w[bI°<fi∫ů* J¡° <fiÿª∫ Fæ (!) $$30-33$$

NSb°-_b≈®J¡°„R¡≈ N°Ãt° tu* wÙfiů* J¡°Ôů* tu* f°<@w Fůfiu N°æ≤ <tØ∫° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ∫F ŸaŸ°≤

! •w ÿÔůJ¡ J¡° <b„Ì NSÕ ∫ů* Fæ # _b tu* NI°fi Ÿu ≈<Fw N°Ãt° tu* <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡

≈®≈aª J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiub°Ô° <bJ¡v≈ Fæ NS°Õwg N∏w#J¡≤d, ıů <J¡ Nfi∏w J¡°t, J¡tÕ N°æ≤ b°Ÿfi°Nů*

Ju¡ fÙıů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ, ŸCTC<›w Nb_S° tu* Ju¡bÔ Ÿt<‹¸> wS° ∆∫<‹¸> Ÿa_J¡°≤ů* Ÿu Nb<„‹¸> ≤FJ¡≤

N∆∫°J¨¡w tu* ÔÙfi Fů ı°w° Fæ N°æ≤ ıÙb˚°b J¡∑ ≈°<@ Fæ $ Ÿ N∏w#J¡≤d Ÿu ≈®Ô∫-J®¡t Ÿu

<b≈≤Ùw J®¡t Ÿu NS°Õwg ≈FÔu N≈aªÙJ¨¡w N°J¡°„ N°<Ì J¡∑ Ã≈<W Ju¡ J®¡t Ÿu Ÿt<‹¸><F≤^∫y˚ÕR¡≈

Ÿu, wÌfi∏w≤ ≈aªÙJ¡≤d π°≤° <b≤°¸>R¡≈ Ÿu, wÌ…≈≤°∏w N∏fi°<Ì Ju¡ J®¡t Ÿu ∆∫<‹¸>_S¥ÔÌuFR¡≈ Ÿu N°æ≤

ŸJu¡ N∏Ì≤ ∆∫<‹¸> <Ô*yÌuFR¡≈ Ÿu N°<b˚¥Õw F…N° ∫F <fi¿∏Ìw ŸaŸ°≤ tF°NfiSÕR¡≈ Fæ $ ∫F Ju¡bÔ

J¡tÕ N°æ≤ ≈°Ÿfi° Ju¡ NfiC‹™>°fi Ÿu ∆∫<‹¸>˚°b J¡∑ ıfifiÙ b°Ÿfi° J¡° <bfi°„ Fůfiu≈≤

Ÿt<‹¸><F≤^∫y˚ÕR¡≈ Ÿu Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ wS° Zbd N°<Ì Ju¡ ≈¿≤≈°J¡ Ÿu Ã≈∏fi w[bŸ°s°ÃJ¡°≤

Ÿu b°Ÿfi°Ÿ<Fw J¡°∫ÕJ¡°≤dR¡≈ N<bΩ° J¡° fi°„ Fůfiu≈≤ t¥Ôůh~>uÌ≈¥bÕJ¡ N∏w#J¡≤d J¡° N°Ã∫¿∏wJ¡

<bfi°„ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸbÕS° fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $ t¥Ô¿_Sw ÌÀ@„ÆÌ <fi∏Ì° J¡° b°ªJ¡ Fæ $

104

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

≈®Stw# ÌÀ@≈®°∫ NwÎb <fi_Ÿ°≤ Fæ, <k¡≤ Ÿ°s°ÃJ¡°≤R¡≈Ù ≈®Ô∫°<Àfi Ÿu, ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w Fůfiu

≈≤ Jæ¡Ÿu ≤F ŸJ¡w° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $

ZÙ „CJ¡ÌubıÙ fiu J¡F° # Fu tF°f°Fů, <ıŸu tæ*fiu _b∫a FÙ ≈FÔu <bª°≤ π°≤° ı°fi° Fæ, •∫° bFÙ ŸÃ∫
w[b Fæ ? ∫<Ì bFÙ ŸÃ∫ w[b Fæ, wů bF <ıŸ ≈®J¡°≤ <fi#Ÿ∏ÌuR¡≈ Ÿu tu≤u ⁄Ì∫ tu* ıt ı°∫, Ÿ ≈®J¡°≤

ŸJ¡° tCHu ≈Ìu„ ÌÙ<ıÎ $ ∫F w[b≈Ì°SÕ Fæ ∫° ∫F w[b≈Ì°SÕ Fæ, ∫ů* N<bÿb°Ÿ Ÿu fi°fi° <bT∫ů* tu*

ª•J¡≤ J¡°¸> ≤Fu <ªW fiu tCHu ˚®t tu* ±>°Ô ≤•©° Fæ $ <ªW π°≤° oŸ ıywg tu* ˚®¿tw tæ* N°≈Ÿu „°¿∏wÔ°˚

J¡≤ ŸJ¥≥¡y° $$34$$ ZÙ ıfiJ¡ıÙ fiu J¡F° # tC<fiZu‹™>, N°≈fiu _b∫a <bª°≤≈¥bÕJ¡ ¿ıŸ w[b J¡ů ı°fi° Fæ N°æ≤ <ıŸJ¡° yC”tC© Ÿu Zbd <J¡∫° Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w ÌqŸ≤° J¡ůoÕ I°w∆∫ w[b fiFÙ* Fæ $$35$$

Â» <fiÿª∫ Fůfiu Ju¡ <ÔÎ ≈Cfi# ŸÙ f°w J¡ů J¡Fwu Fæ* $

Fu „CJ¡Ìub, oŸ Ÿ‡≈¥dÕ f®Ê°^±> tu* ŸbÕ∆∫°≈J¡, <ª∏t∫ ÎJ¡t°` ≈≤t ≈C”T ≈≤t°Ãt° FÙ Fæ, ŸJu¡

<Ÿb° N∏∫ JC¡~> fiFÙ* Fæ $ bFÙ N<πwÙ∫ ≈≤t°Ãt° N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu ŸaŸ°≤R¡≈ f∏@fi tu* ≈n° Fæ N°æ≤ ıf bF ŸaJ¡v≈≤<Fw Fů ı°w° Fæ wf tC•w Fů ı°w° Fæ $$35$$ tC<fiZu‹™>, N°≈fiu I°w∆∫ w[b J¡ů ˚ÔÙ-˚°≥<w ı°fi <Ô∫° Fæ $ N°≈ fnu tF°Ãt° Fæ*, •∫ů*<J¡ N°≈J¡ů w[b<fiÿª∫Ì„° tu* ˚ůy ˚ůyfiu Ÿu ≈¥bÕ FÙ Ÿ‡≈¥dÕ

Âÿ∫ ≈®≈aª Ÿu bæ≤°À∫ Fů y∫° Fæ $ ˚ybfig, N°≈ f°ÔJ¡ Fůwu F…Î ˚Ù <bT∫ů* Ju¡ Ã∫°y tu* „¥≤bÙ≤ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tF°bÙ≤ Fæ*, NwÎb ÌÙ|Õ≤ůy Ju¡ wCv∫ ˚ůyů* Ÿu N°≈J¡∑ t<w <b≤•w Fů yoÕ Fæ, Nf N°≈ •∫° ŸCfifi° ª°Fwu Fæ* ? <ıŸu ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ N°≈ ∆∫y® Su, N°≈Ju¡ Ÿ <ıI°<Ÿw <bT∫ J¡ů tæ* N°≈Ÿu J¡F ªCJ¡° $ oŸ Ÿt∫

•∫° ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ N°≈ oh~C>J¡ Fæ* ? Ÿu tCHŸu J¡<FÎ $ N°≈Ju¡ <≈w¨ª≤d ∆∫°ŸıÙ Ÿ‡≈¥dÕ I°fiů* Ju¡
tF°Ÿ°y≤ Fæ* N°æ≤ NŸÙt w≈_∫° tu* ŸaÔÀfi Fæ*, ≈≤ ıæŸu ≈¥dÕI°fiÙ N°≈ F…Î Fæ* bæŸu ≈¥dÕ I°fiÙ bu fiFÙ* F…Î

Fæ* ($) $ ZÙ ∆∫°ŸÌubıÙ J¡° <„‹∫ tæ* ZÙ∆∫°ŸıÙ Ÿu ˚Ù f»J¡≤ Fq≥, •∫ů*<J¡ fiJu¡ ≈C` N°æ≤ <„‹∫ N°≈
tu≤u <„‹∫ F…Î Fæ* $ N°≈tu* ˚ůyů* J¡∑ oh~>° owfiÙ Nv≈ t°`° tu* Fæ <J¡ ŸJ¡° bdÕfi fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $

•w ˚ůyuh~>° J¡∑ ∏∫¥fiw° Ÿu N°≈ tCHŸu ˚Ù J¡FÙ* f»J¡≤ Fæ* $ (!) $$37-40$$ f®Êfig, N°≈J¡ů ıů

≈°fi° S°, Ÿu N°≈ ≈° y∫u Fæ* $ oŸ Ÿt∫ N°≈J¡° <ªW ≈¿≤≈¥dÕ Fæ N°≈ Nf Âÿ∫ b_wC tu* <fitÀfi fiFÙ* Fæ*, Âÿ∫ b_wC tu* <fitÀfi Fůfi° FÙ ŸaŸ°≤≈wfi Fæ, •∫ů*<J¡ "Ì≤t∏w≤a JC¡”wu NS w_∫ ˚∫a ˚b<w' (ıů w<fiJ¡

˚Ù N°Ãt° tu* ˚uÌ J¡≤w° Fæ Ÿu ˚∫ Fůw° Fæ) ÎuŸÙ ZC<w Fæ $ Nw# N°≈ tC•w Fů y∫u Fæ*, oŸ<ÔÎ J¡ůoÕ N°æ≤

˚Ù I°w∆∫ b_wC Fæ, ÎuŸÙ ˚®°¿∏w J¡° Ã∫°y J¡∑<ı∫u $$41$$
tF°Ãt° ıfiJ¡ π°≤° N°≈ ŸbÕ∆∫°≈J¡ <ª∏t∫ N<πwÙ∫ ≈≤t°Ãt° Fæ* - ∫ů* ≈<Ì‹¸> ZÙ „CJ¡ÌubıÙ

Âÿ∫R¡≈ tÔ Ÿu ≤<Fw ≈≤t°Ãt° tu* <ªWŸt°@°fi≈¥bÕJ¡ ªC≈ª°≈ ¿_Sw Fů y∫u $ fiJu¡ „ůJ¡, ˚∫, ©uÌ, Ÿf fi‹¸> Fů y∫u, oh~>° fi t°Ô¥t J¡F°≥ ªÔÙ yoÕ Îba Ÿf Ÿ∏ÌuF J¡¸> y∫u $ ∫ů* <fi_Ÿa„∫ FůJ¡≤ ZÙ

„CJ¡ÌubıÙ Ÿ°¿[bJ¡ Ìubw°Nů* Ÿu N°J®¡°∏w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <ªW<bsu≈ Ju¡ FuwCNů* Ju¡ fi ≤Ffiu Ÿu Ÿt°<@ Ju¡

NfiCJ¥¡Ô tu” Ju¡ <„©≤ ≈≤ Ÿt°<@ Ju¡ <ÔÎ y∫u $ bF°≥ bu ÌŸ Fı°≤ bTÕ wJ¡ <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Ôy°J¡≤
wuÔ≤<Fw ÌÙ≈J¡ Ju¡ Ÿt°fi ≈≤t°Ãt° tu* ÔÙfi Fů y∫u-<bÌuFtC•w Fů y∫u $ <bT∫°Ÿ<•w N°æ≤ ŸJu¡ FuwC

$ ∫F ≈®„aŸ° <fiÿª∫ J¡ů Ì¨» J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Fæ $

! oŸ ÿÔůJ¡ tu* ˚Ù ıů ≈®„aŸ° J¡∑ yoÕ Fæ, bF ˚Ù <fiÿª∫ J¡∑ Â»w° Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ $

ŸyÕ - 2]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

105

NI°fi J¡° <bfi°„ Fůfiu Ÿu ≈≤t „C] NwÎb Ÿa<ªw N°æ≤ N°y°tÙ ≈C^∫ N°æ≤ ≈°≈ Ju¡ NŸa≈JÕ¡ Îba <bfi°„

Ÿu <fitÕÔ_bR¡≈ N°æ≤ ≈®°≤Æ@ J¡tů˘ J¡° fi°„ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N„C] ÌuF N°<Ì J¡∑ <fib¨<W Fůfiu Ÿu ≈°bfi F…Î tF°Ãt° ZÙ„CJ¡ÌubıÙ <fitÕÔ ≈≤t≈°bfi ≈≤t°Ãtb_wC tu* b°Ÿfi°≤<Fw FůJ¡≤ ıæŸu ıÔ<f∏Ì… ŸtCB
tu* <tÔ ı°w° Fæ bæŸu FÙ ÎJ¡w° J¡ů ≈®°›w Fů y∫u NS°Õwg ˚uÌJ¡ ≈°<@ Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ b°_wb N©^±>æ•∫

J¡ů ≈®°›w Fů y∫u $$42-45$$

≈FÔ° ŸyÕ Ÿt°›w

ÌqŸ≤° ŸyÕ

ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ≈®°<SÕw ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡ů ZÙ <bÿb°<t`ıÙJ¡° ≈®ůÃŸ°<Fw J¡≤fi° $

ZÙ„CJ¡ÌubıÙ J¡∑ N°¶∫°<∫J¡° J¡∑ ≈®J¨¡w tu* Ÿay<w <Ì©Ô° ≤Fu Îba ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡ů ÃŸ°<Fw J¡≤ ≤Fu ZÙ<bÿb°<t` ıÙ fůÔu # ZÙ≤°tª∏B, <ıŸ ≈®J¡°≤ ∆∫°Ÿ≈C`

ZÙ „CJ¡ÌubıÙ Ju¡ Ju¡bÔ tfiůt°<Ô∏∫ Ju¡ t°ıÕfi Ju¡ <ÔÎ ≈≈<W∫C•w ≈Ìu„ J¡∑ N°bÿ∫J¡w° SÙ
oŸ<ÔÎ fiJ¡° ıfiJ¡Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ı°J¡≤ ≈Ìu„ y®Fd J¡≤fi° N°bÿ∫J¡ F…N° S° bæŸu FÙ wC‡F°≤° ˚Ù
tfiůt°<Ô∏∫ J¡° t°ıÕfi N°bÿ∫J¡ Fæ $$1$$

≈¥bůÕ•w f°w J¡° FÙ Ÿ‡≈¥dÕ tC<fi∫ů* J¡∑ Ÿ‡t<w Ÿu ŸtSÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ "tCfiÙÿb≤°#' Ÿf tC<fi∫ů*

J¡° Ÿafů@fi Fæ $

Fu tC<fib≤ů*, ZÙ≤°tª∏B fiu I°w∆∫ b_wC Ÿ‡≈¥dÕw∫° ı°fi ÔÙ Fæ, •∫ů*<J¡ ŸCt<w ZÙ≤°t J¡ů ˚ůy

≤ůyů* J¡∑ fi°o˘ ”<ªJ¡≤ fiFÙ* Fů ≤Fu Fæ* $ <ıŸfiu I°w∆∫ b_wC J¡ů ı°fi <Ô∫° Fæ, ŸJu¡ tfi J¡° ∫FÙ <fi¿ÿªw Ôsd Fæ <J¡ ŸJ¡ů <k¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ ˚ůy ˚Ôu fiFÙ* Ôywu $ NI°fi Ÿu Ã≈∏fi ŸaŸ°≤R¡≈Ù f∏@fi ˚ůyů* J¡∑
b°Ÿfi° Ÿu Â» Fů ı°w° Fæ N°æ≤ ıywg tu* ˚ůyb°Ÿfi° Ju¡ „°∏w Fůfiu ≈≤ f∏@fi ˚Ù sÙd Fů ı°w° Fæ $$2,3$$

Fu ≤°t, <bπ°fi Ôůy b°Ÿfi°s∫ J¡ů "tůs' J¡Fwu Fæ* N°æ≤ <bT∫ů* tu* b°Ÿfi° J¡∑ Â»w° J¡ů f∏@ J¡Fwu Fæ*

NS°Õwg <ıwfiÙ FÙ <bT∫b°Ÿfi° sÙd FůwÙ ı°∫uyÙ, wfi° FÙ ŸaŸ°≤ Ÿu (f∏@Ÿu) ~C>¸>J¡°≤° <tÔw°
ı°∫uy° $ b°Ÿfi° Ju¡ ŸbÕS° sÙd Fůfiu ≈≤ ŸbÕw# tC<•w Fů ı°wÙ Fæ $ tC<fib≤ů*, tfiC‹∫ J¡ů N°Ãtw[b J¡°

N°≈°w I°fi (Ÿ°t°∏∫ I°fi) ≈®°∫# Nv≈ Zbd N°<Ì ≈®∫°Ÿ Ÿu ˚Ù Fů ı°w° Fæ, (NS°Õwg N≈≤ůs ÂJg¡_bR¡≈ N°Ãt° J¡° Ju¡bÔ Âÿ∫ <bbuJ¡ Ÿu ˚Ù Nh~>° ≈¿≤ª∫ ≈®°›w Fů ı°w° Fæ) ≈≤ <bT∫ů* tu* <b≤°y wů •Ôu„ Ÿu FÙ Fůw° Fæ $ ıů ∆∫<•w ˚ÔÙ˚°≥<w (≤°y N°<Ì Ÿu N≈®<wFw FůJ¡≤) N°ÃtÌ„ÙÕ Fůw° Fæ bFÙ

∫S°SÕ N°ÃtI°fiÙ (w[bI°fi Ÿu Ã≈∏fi N<bΩ°ºbaŸR¡≈Ù k¡Ôb°Ô°) Fæ, bFÙ ∫S°SÕ I°wIu∫ (I°w∆∫
w[bJ¡° I°w°) Fæ N°æ≤ bFÙ ≈¿^±>w Fæ $ Ÿ°t°∏∫R¡≈ Ÿu N°ÃtÌ„ÙÕ ≈C”T bæŸ° fiFÙ* Fæ, J¡°≤d <J¡ ŸŸu t¥»w° <fÔJC¡Ô fi‹¸> fiFÙ* Fů ı°wÙ $ •w tF°Ãt° ≈C”T J¡ů ˚ůy F™>°wg Nh~>u fiFÙ* Ôywu $ <ıŸu ∫„,

≈¥ı°, Ô°˚ N°<Ì œuÿ∫ů* Ju¡ <ffi° FÙ ˚ůy Nh~>u fiFÙ* Ôywu bF Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ıÙb∏tC•w J¡FÔ°w° Fæ, ˚°b

∫F <J¡ Ì‡˚ Ÿu ıů ˚ůy J¡° Ã∫°y <J¡∫° ı°w° Fæ, ŸŸu o‹¸><Ÿ<] fiFÙ* FůwÙ $$4-8$$
bæ≤°À∫, fů@ N°æ≤ ≈≤<w J¡∑ N<˚b¨<] tu* bæ≤°À∫ N°<Ì ≈≤_≈≤ ŸF°∫J¡ Fæ*, Nw# I°fi Ju¡ N<w„∫

106

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

≈¿≤≈°J¡ Ÿu FÙ t¥Ôůh~>uÌ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N°Ã∫¿∏wJ¡ ≤°y J¡° fi°„ Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu tR¡˚¥<t tu* Ôw° fiFÙ* ywÙ bæŸu FÙ ıf wJ¡ I°w∆∫ w[b J¡° I°fi fiFÙ* Fůw° wf wJ¡ <bT∫ů*
tu* bæ≤°À∫ fiFÙ* Fůw° $$9$$
oŸ ≈®J¡°≤ ∆∫<w≤uJ¡≈®J¡TÕ Ÿu N∏b∫≈®J¡TÕ Ô<sw Fůw° Fæ, NS°Õwg I°w∆∫ w[b J¡° I°fi Fůfiu ≈≤

FÙ <bT∫ů* tu* bæ≤°À∫ Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ "≤Ÿů&›∫_∫ ≈≤a Â‹x° <fibwÕwu' ÎuŸ° ˚yb°fig J¡° bªfi Fæ $
tC<fib¨∏Ì, oŸ<ÔÎ N°≈ Ôůy ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů <fiÿª∫ I°wIu∫ (<ıŸfiu I°w∆∫ w[b J¡ů ı°fi

<Ô∫° Fæ) ı°<fi∫u, •∫ů*<J¡ o∏Fu* ∫u tfiůF≤ <bT∫ NfiCC≤a<ıw (≈®Ÿ∏fi) fiFÙ* J¡≤ ≤Fu Fæ* $$10$$

∫<Ì ZÙ≤°tª∏BıÙ w[bI°fiÙ Fæ*, wů ∏Fu* ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡∑ b‚∫t°d (J¡FÙ
ı°fiub°ÔÙ) ≈®°SÕfi° •∫ů* J¡≤wu Fæ*, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Fu tC<fifi°∫J¡ů*, ZÙ≤°tª∏BıÙ <ıŸ w[b J¡ů ı°fiwu Fæ*, Ÿu ZÙyC”tC© Ÿu ∫FÙ b_wC Fæ, ÎuŸ°

ŸCfiJ¡≤ ZÙ≤°tıÙ J¡° <ªW Nbÿ∫ <bZ°¿∏w J¡ů ≈®°›w Fůy° FÙ, N∏∫°∏∫ N<@J¡°≤Ù ≈C”T ˚Ù ≈Ìu„

ŸCfiJ¡≤ <bZ°¿∏w J¡ů ≈®°›w Fů*yu $ oŸ ≈®J¡°≤ ŸfJu¡ ≈J¡°≤ Ju¡ <ÔÎ Ft b<Ÿ‹™>ıÙ J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡≤wu Fæ*,

∫F ˚°b Fæ NSb° ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu <ıŸ w[b J¡ů _b∫a <bª°≤ Ÿu ı°fi° Fæ, Ÿtu* ∏Fu* ∫FÙ b_wC Fæ, ÎuŸ° Â» <bÿb°Ÿ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF N≈®°›w Ÿ° FÙ Fæ, yC”tC© Ÿu Ÿu ŸCfiJ¡≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿtu*

<bÿb°Ÿ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Nbÿ∫ <ªW<bZ°¿∏w (!) J¡ů ≈®°›w Fů*yu $$11$$ ıæŸu „≤ÃJ¡°Ô J¡∑ „ů˚°
tu|≤<Fw <fitÕÔ N°J¡°„t°` J¡∑ N≈us° J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ „≤wg-„ů˚° Ju¡ Ÿt°fi <fitÕÔ ZÙ≤°tª∏BıÙ

J¡∑ fC<] πæw<fi≤°Ÿ tu* <bÿb°Ÿ π°≤° Ju¡bÔ N<πwÙ∫ <ª∏t°` Ju¡ Nb„uT J¡∑ N≈us° J¡≤wÙ Fæ $ ∫F°≥ ≈≤
tF°Ãt° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ <ªW<bZ°¿∏w Ju¡ <ÔÎ ∫u ZÙt°fig ˚yb°fi b<Ÿ‹™>ıÙ ∫C<•w J¡° ≈Ìu„ Ìufiu J¡∑ J¨¡≈° J¡≤u* $$12-13$$

∫<Ì ≈®ÿfi Fů <J¡ N°≈ FÙ ≈Ìu„ •∫ů* fiFÙ* Ìuwu ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫u tF°Ãt° Ÿ‡≈¥dÕ ≤|Cba<„∫ů* Ju¡ <fi∫∏w° (<„sJ¡) wS° JC¡ÔyC”, ŸbÕI, ŸbÕŸ°sÙ Îba wÙfiů*

J¡°Ôů* tu* tůF N°<Ì Ÿu Nfi<˚˚¥w Fæ* $ ˚ybfig b<Ÿ‹™>ıÙ, N°≈Ju¡ N°æ≤ tu≤u bæ≤ J¡ů „°∏w J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ

N°æ≤ tF°t<w tC<fi∫ů* Ju¡ J¡v∫°d Ju¡ <ÔÎ, ÌubÌ°≤ Ju¡ b¨sů* Ÿu N°b¨W <fiT@ ≈bÕw Ju¡ <„©≤≈≤, ˚yb°fig f®Ê°ıÙ fiu _b∫a ≈FÔu <ıŸ I°fi J¡° ≈Ìu„ <Ì∫° S°, ŸJ¡° N°≈J¡ů _t≤d Fæ ? f®Êfig, <ıŸ

∫C<•w≈¥bÕJ¡ I°fi Ÿu ∫F Ÿ°aŸ°¿≤J¡ b°Ÿfi° ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ì∫ Ÿu ≤°<` fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ <fi_Ÿ∏ÌuF
fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ N°≈ ŸÙ ≈≈<W∫C•w I°w∆∫ b_wC J¡° ŸtÙ≈ tu* ¿_Sw (<„‹∫˚¥w) ZÙ≤°tª∏BıÙ

J¡ů „Ù|® ≈Ìu„ ÌÙ<ı∫u, <ıŸŸu ∫u Nbÿ∫ <bZ°¿∏w J¡ů ≈®°›w Fů ı°∫u*yu $$14-18$$ ˚ybfigg, ∫F

! N<˚≈®°∫ ∫F Fæ <J¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈≤tw[b J¡ů ı°fiwu FÙ Fæ* ÔůJ¡<Fw Ju¡ <ÔÎ bu yC” ≈Ìu„ Ju¡

≈®°SÙÕ Fæ* $ fiJ¡° N°„∫ ∫F Fæ <J¡ oŸÙ fF°fiu N∏∫°∏∫ N<@J¡°≤Ù ıfi ˚Ù ≈Ìu„ ŸCfiJ¡≤ tu≤Ù fi°o˘

<ªW<bZ°¿∏w J¡ů ≈®°›w Fů* $ NSb° ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈≤tw[b •∫° Fæ ? oŸ f°w J¡ů tfi FÙ tfi tu* ©¥f ı°fiJ¡≤ ˚Ù Â» <bÿb°Ÿ Ju¡ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Nfi°ÃtI Ju¡ Ÿt°fi NŸC©Ù Fæ*, ∏Fu* <bÿb°Ÿ <ÌÔ°fiu Ju¡

<ÔÎ <J¡ ∫FÙ w[b Fæ, ≈Ìu„ J¡∑ N°bÿ∫J¡w° Fæ $ ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ ≈≤°∏w N<bÿb°Ÿ F¸> ı°∫uy° N°æ≤

≈≤t <bZ°¿∏w ≈®°›w Fů ı°∫uyÙ $

ŸyÕ - 3]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

107

Nv≈k¡Ô Ìufiub°Ô° tF°fig ≈¿≤Zt fiFÙ* Fæ $ ZÙ≤°tª∏BıÙ <fi‹≈°≈ Fæ*, Nw# ıæŸu <fitÕÔ Ì≈Õd tu* ≈®∫Ãfi Ju¡ <ffi° FÙ tC≥F ≈®<w<f¿‡fw Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ≈®∫Ãfi Ju¡ <ffi° w[bfů@ ≈®°›w Fů ı°∫uy° $ Ÿ≠ıfi<„≤ůtdu, bFÙ I°fi Fæ, bFÙ „°˜°SÕ Fæ N°æ≤ bFÙ ≈®„aŸfiÙ∫ ≈°¿^±>Ã∫ Fæ, <ıŸJ¡° <J¡

<b≤•w Ÿwg<„‹∫ Ju¡ <ÔÎ ≈Ìu„ <Ì∫° ı°w° Fæ $$19,20$$

≈°` tu** ∫<Ì ŸJ¡° Ì°fi fi <J¡∫° ı°∫, wů ∆∫SÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF <fi∏ÌfiÙ∫ FÙ Fůy°, ∫F ˚°b Fæ $
bæ≤°À∫„¥∏∫ NŸwg <„‹∫ Ju¡ <ÔÎ ıů JC¡~> ˚Ù ≈Ìu„ <Ì∫° ı°∫, bF JC¡Wu Ju¡ ªtnu Ÿu ffiu ≈°` tu*

≤•©u F…Î y°∫ Ju¡ Ìq@ J¡∑ fi°o˘ N≈<b`w° J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ $ Fu ≈®˚ů, bÙw≤°y, ˚∫ wS° J®¡ů@ Ÿu

≤<Fw, N<˚t°fi„¥∏∫ N°æ≤ ≈°≈<bb<ıÕw N°≈ ıæŸu tF°≈C”T <ıŸu ≈Ìu„ Ìuwu Fæ*, ŸJ¡∑ fC<] <fiÃ∫

N≈≤ůs ≈≤t°Ãtw[b tu* <bZ°∏w Fů FÙ ı°wÙ Fæ $$21,22$$ ZÙ<bÿb°<t`ıÙ Ju¡ ∫ů* J¡Ffiu ≈≤ ∆∫°Ÿ, fi°≤Ì N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕÕ tC<fi∫ů*fiu ˚Ù fiJu¡ J¡Sfi J¡∑ Ÿ°@Cb°Ì≈¥bÕJ¡ ©¥f ≈®„aŸ° J¡∑ $ wÌ…≈≤°∏w tF°≤°ı Ì„≤S J¡∑ fyÔ tu* fæ™>u F…Î f®Ê°ıÙ Ju¡ ≈C` NwÎb f®Ê°ıÙ Ju¡ Ÿt°fi tF°wuı_bÙ tF°tC<fi ˚yb°fig b<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu $ ˚°b ∫F <J¡ b<Ÿ‹™> ıÙ f®Ê°ıÙ Ju¡ ≈C` Su, NwÎb bu f®Ê°ıÙ Ju¡ wCv∫ tF°wuı¿_bw°

N°<Ì yCdydů* Ÿu <b˚¥<Tw Su, oŸ<ÔÎ <Ì∆∫ tC<fi∫ů* J¡∑ t^±>ÔÙ Ju¡ Ÿ‡tC© f®Ê°ıÙ J¡∑ fi°o˘ fůÔu $$24$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, <ıŸ J¡°∫Õ Ju¡ <ÔÎ N°≈ tCHu N°Ìu„ Ìuwu Fæ*, Ÿu tæ* <fi<bÕPfi J¡≤w° Fq≥ $ Ÿ°tØ∫Õ Fůwu F…Î ˚Ù Ÿ∏wů* Ju¡ bªfi J¡ů ¸>°Ôfiu J¡∑ <J¡Ÿtu* „<•w Fæ ? ıæŸu Ôůy ÌÙ≈J¡ Ÿu

≤°<` J¡° N∏@J¡°≤ Ìq≤ J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ tæ* ZÙ≤°t N°<Ì ≤°ıJC¡t°≤ů* Ju¡ N∏w#J¡≤d Ju¡ NI°fi J¡ů I°fi Ÿu „Ù|® Ìq≤ J¡≤w° Fq≥ $ ≈FÔu ˚yb°fig f®Ê° fiu ŸaŸ°≤R¡≈ ˚®t J¡ů Ìq≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <ıŸ I°fi J¡°

<fiT@ ≈bÕw≈≤ ≈Ìu„ <Ì∫° S°, ŸJ¡° tæ* ≠∫ů* J¡° Ã∫ů* N°Ωů≈°∏w _t≤d J¡≤w° Fq≥ $$25,27$$
b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # tF°Ãt° ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ∫ů* _≈‹¸>w∫° ≈®<wI° J¡≤ ıæŸu ≈FÔb°fig ∫° fi¸> ˚¥Td, b˜, N_`-„˜ N°¿Ì Ÿ°ty®Ù J¡ů ÔuJ¡≤ Ωw Fůw° FCN° „ů<˚w Fůw° Fæ bæŸu FÙ ≈®fů@≈®°<›w π°≤°

<„‹∫ Ju¡ NfiC≤aıfi tu* ≈°∫˚¥w Â‹¸>°∏w, ≈°¶∫°fi, ≈®t°d N°æ≤ wJÕ¡ N°<Ì J¡° NfiCŸ∏@°fi, ÃŸ°F

N°<Ì ≈¿≤J¡≤f∏@fi Ÿu ∆∫°¶∫°w°Nů* Ju¡ wuı J¡ů _bÙJ¡°≤ J¡≤ ıywg J¡∑ NI°fiw° J¡° <bfi°„ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ tC¶∫R¡≈ Ÿu ≈≤t°Ãt° Ju¡ fů@J¡ „°˜ J¡ů J¡Ffiu Ôyu $$28$$

ÌqŸ≤° ŸyÕ Ÿt°›w
wÙŸ≤° ŸyÕ

ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ „aJ¡° Ju¡ <fi≤°J¡≤d Ju¡ fF°fiu _S¥Ô N°<Ì ıywg Ju¡ Nº∫°≤ů≈ N°æ≤

N≈b°Ì Ÿu ≈®Ã∫y°ÃtR¡≈ <bT∫ J¡∑ <Ÿ<] $
oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥bÕ b¨W°∏w J¡° Ÿ‡≈¥dÕw∫° _t≤dJ¡≤ <b_w°≤≈¥bÕJ¡ ŸJ¡ů J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ

≈®_wCw ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ŸÌgyC”_t≤dR¡≈ tayÔ J¡≤wu F…Î Îba <bΩ° Ju¡ Ÿ‡≈®Ì°∫ J¡∑ „C<] J¡ů Ì„°Õwu F…Î <„‹∫ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ º∫°fi J¡ů N≈fiÙ Nů≤ N°J¨¡‹¸> J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈Cfi# ≈®<wI°

J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # tC<fiZu‹™> <bÿb°<t`ıÙ, ≈FÔu Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* ˚yb°fig ZÙ

108

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d
f®Ê°ıÙ fiu Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ŸJ¡Ô Ì…#©ů* J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ <ıŸ I°fi J¡° ≈Ìu„ <Ì∫° S°,

ŸÙJ¡ů tæ* J¡Fw° Fq≥, ŸŸu N∏∫ fiFÙ* $$1$$
oŸŸu Ÿa≈®Ì°∫„C<] J¡FÙ $
oŸ ≈®J¡°≤ ≈®<wI°≈¥bÕJ¡ N≈fiu ≈Ìu„Zbd J¡∑ Nů≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° º∫°fi N°J¨¡‹¸>

<J¡∫° y∫°, tfi tu* N∏∫ <ıI°Ÿ° Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ZÙyC” Ju¡ ≈Ìu„ ≈≤ º∫°fi fiFÙ* ≤Fuy°, Nw#

Ÿ¥ªÙJ¡¸>°F∏∫°∫ Ÿu ≈FÔu Ã≈∏fi Ÿ∏ÌuF J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ ≈®°SÕfi° J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ZÙ∆∫°ŸıÙ Ju¡ Nb<„‹¸> Ôůyů* Ju¡ Ÿt°fi ıÙb˚°b tu* <Ì©Ô°oÕ Ìufiu Ÿu Îba

„CJ¡ÌubıÙ J¡∑ tC<•w ŸCfifiu Ÿu Ã≈∏fi F…Î oŸ Ÿ∏ÌuF J¡ů ≈FÔu sd˚≤ tu* Ìq≤ J¡≤ ÌÙ<ı∫u, oŸ

Ÿ∏ÌuF J¡∑ <fib¨<W Ju¡ Nfi∏w≤ <b_wÙdÕ tůsŸa<Fw° J¡ů J¡<FÎy° $$2$$

•w Ÿ∏ÌuF J¡ů FÙ Ì„°Õwu Fæ* $

ZÙ„CJ¡ÌubıÙ Ju¡ <≈w° N°æ≤ yC” tF°t<w ŸbÕI ∫u ∆∫°ŸıÙ Jæ¡Ÿu <bÌuFtC•w fi F…Î N°æ≤
ofiJu¡ ≈C` ZÙ„CJ¡ÌubıÙ Jæ¡Ÿu tC•w Fů y∫u ? $$3$$

∫<Ì J¡<FÎ <J¡ ∫F Ÿ∏ÌuF FÙ fiFÙ* ffi ŸJ¡w° Fæ, Ÿů fiFÙ* J¡F ŸJ¡wu, •∫ů*<J¡ N°Ã∫¿∏wJ¡

Ì…#©<bfi°„ Ÿu ≈Ô<sw (∫C•w) <fi≤<w„∫ _b≈®J¡°„t°` „uT ≤Ffi° FÙ <bÌuFtC<•w Fæ N°æ≤
bFÙ I°fi J¡° k¡Ô Fæ $ bF ∫<Ì ŸbÕI ZÙ∆∫°ŸıÙ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* F…oÕ, wů I°fi N<fiÃ∫k¡Ô Fů ı°∫uy° NS°Õwg I°fi Ÿu tC<•wR¡≈ k¡Ô Nbÿ∫a˚°bÙ fi Fůy° $ ÌqŸ≤Ù f°w ∫F ˚Ù Fæ <J¡ ∫<Ì

I°fi Ÿu NI°fi <fi#„uT fi‹¸> Fů y∫°, wů ˚¨yC N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi ıÙbfi fiFÙ* ≤F ŸJu¡y°, •∫ů*<J¡

NI°fiR¡≈ ≈°Ì°fi Ju¡ fi‹¸> Fůfiu Ÿu J¡°∫Õ fiFÙ* ≤F ŸJ¡w° N°æ≤ ıÙbfi fi ≤Ffiu ≈≤ f®Ê<bΩ° Ju¡

≈Ìu„ Ju¡ fi ≤Ffiu Ÿu f®Ê<bΩ° J¡° ≈®bwÕJ¡ Ÿ‡≈®Ì°∫ FÙ <b¿h~>∏fi Fů ı°∫uy° $ ∫<Ì I°fi Ÿu NI°fi ¿h~>∏fi fi F…N°, wů tůsN˚°b <Ÿ] FÙ Fæ $ J¡tÕ Ju¡ wCv∫ I°fi NÌ¨‹¸> Ju¡ π°≤° t≤d Ju¡ ≈ÿª°wg k¡Ô fiFÙ* Ìuw°, •∫ů*<J¡ bF J¡tÕ Ju¡ wCv∫ <b@u∫ fiFÙ* Fæ, J¡°≤d <J¡ I°fi wÙfiů*

J¡°Ôů* tu* N©^±>R¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ıÙb∏tC<•w J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, ∫F

Ÿ°≤°a„ Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ π°≤° ≈¥~>u y∫u ˚yb°fig b<Ÿ‹™>, ıf wJ¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ
f∏@ J¡∑ N<bΩ°ı∏∫w°, ¿bΩ° J¡° _bR¡≈ N°æ≤ ŸJu¡ Ÿ°sÙ N≈¿≤¿h~>∏fi Ÿb°Õ@°≤

ªæw∏∫_bR¡≈ J¡ů fiFÙ* ı°fiwu, wf wJ¡ ıÙb∏tC<•w tu* ofiJ¡° <bÿb°Ÿ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ

≈FÔu fiJ¡° ≈≈°Ìfi J¡≤, wÌ…≈≤°∏w ofiJu¡ ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡R¡≥y°, ∫ů* <bª°≤J¡≤ ŸCfů@

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈FÔu Ÿ°sÙ tu* _S¥Ô≈®≈aª≈≤‡≈≤° J¡° Nº∫°≤ů≈ <Ì©Ô°wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡° ≈®J¡°„J¡ Ÿ¥∫Õ NJÕ¡ J¡FÔ°w° Fæ $ Ÿ¥∫Õ (!) N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡° ≈®J¡°„J¡ ≈≤t°Ãt° ≈≤t°JÕ¡ F…N° $ •w ≈≤t°JÕ¡ R¡≈Ù ≈®J¡°„Ju¡ N∏Ì≤

! "∫æfi Ÿ¥∫Õ_w≈<w wuı<Ÿ]#', "fi w` Ÿ¥∫ůÕ ˚°<w fi ª∏Bw°≤J¡tg' NS°Õwg <ıŸ ≈≤t°Ãt°R¡≈
wuıŸu ÌÙ›w FůJ¡≤ Ÿ¥∫Õ w≈w° Fæ N°æ≤ Ÿ wuı_bR¡≈ ≈≤t°Ãt° tu* fi Ÿ¥∫Õ ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ, fi ª∏Bt° N°æ≤ fi w°≤u FÙ ≈®J¡°„ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, oÃ∫°<Ì ZC<w-_t¨<w∫°≥ Fæ* $

ŸyÕ - 3]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

109

<`ıywgR¡≈Ù (Nfi∏w J¡ů<¸> f®Ê°^±>R¡≈Ù) `Ÿ≤udC (c) ¿_Sw Fů FůJ¡≤ ÔÙfi Fů y∫u Fæ*,

fiJ¡∑ <yfiwÙ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$4$$
oŸŸu ∆∫°Ÿ N°<Ì ˚Ù NŸa¶∫ Ã≈∏fi Fůwu Fæ*, ∫F Ÿ¥<ªw F…N° $
ıů J¡ů<¸>-J¡ů<¸> <`ıywg oŸ Ÿt∫ <bΩt°fi Fæ*, fitu* ˚Ù J¡ůoÕ <J¡∏FÙ* J¡∑ <yfiwÙ fiFÙ*

J¡≤ ŸJ¡w° $$5$$

≈≤t°Ãt°R¡≈Ù tF°Ÿ°y≤ tu* ıywgŸ¨<‹¸>R¡≈Ù ıů w≤ay Fů*yu, fiJ¡∑ <yfiwÙ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ

˚Ù b°dÙ tu* Ÿ°tØ∫Õ fiFÙ* Fæ $ oŸ J¡Sfi Ÿu ˚¥w, ˚<b‹∫wg N°æ≤ bwÕt°fi ıywg J¡° Nº∫°≤ů≈

Ì„°∫°Õ $ ≈¥~>u y∫u <bT∫J¡∑ ≈us° J¡≤ N∏∫ <bT∫ J¡ů J¡F ≤Fu ZÙyC”ıÙJ¡° y¥» N°„∫ tæ*fiu

˚ÔÙ-˚°≥<w ı°fi <Ô∫°, ∫ů* yC” J¡∑ ÃŸ°Fb¨<] Ju¡ <ÔÎ N≈fiÙ JC¡„Ôw° J¡ů Ÿ¥<ªwJ¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ •w ˚¥w, ˚<b‹∫wg N°æ≤ bwÕt°fi Ÿ¨<‹¸>∫ů* tu* JC¡~> <bÔsdw° J¡Fwu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ıů ıywgŸ¨<‹¸>≈≤‡≈≤°Î≥ NwÙw Fů yoÕ Fæ* N°æ≤ ıů N°y°tÙ Fæ*,

fiJ¡° <bª°≤ J¡≤fi° wů ™>ÙJ¡ Fæ, ≈≤∏wC bwÕt°fi ıů Ÿ¨<‹¸>∫°≥ Fæ* bu <J¡ŸJu¡ ŸÂ„ Fæ*, NS°Õwg bu fi ˚¥w Ju¡ ŸÌ¨„ Fæ* N°æ≤ fi ˚<b‹∫wg Ju¡ ŸÂ„ Fæ* $ bwÕt°fi Ÿ¨<‹¸>≈≤‡≈≤° tu* Ìůfiů* J¡∑ Ÿt°fiw°
fiFÙ* Fæ, Nw# fiJ¡∑ ZudÙ tu* bwÕt°fi Ÿ¨<‹¸> J¡∑ <bbuªfi° J¡≤fi° ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ $ N°„∫ ∫F <J¡

∫Ω<≈ bwÕt°fi Ÿ¨<‹¸>∫°≥ <b„uTR¡≈ Ÿu (wWÌg∆∫<•wÃbR¡≈Ÿu) NŸa¶∫ Fæ*, wS°<≈ J¡°Ôw#-

≈¥bÕ N°æ≤ W≤ J¡°ÔR¡≈-Ìůfiů* w¸>ů* J¡° ˚°fi Fůfiu Ÿu ˚¥w N°æ≤ ˚<b‹∫wg Ÿ¨<‹¸> J¡∑ N≈us° bu

∏∫¥fiŸa¶∫J¡ Fůufiu Ju¡ J¡°≤d <b<Ìw FÙ Fæ* $ oŸ ≈®J¡°≤ N°≈fiu ∫F Ì„°Õ∫° <J¡ Nfi∏w N°y∏wCJ¡ů*

J¡° ≈°Ì°fi N°Ãtw[b Nfi∏w, N<πwÙ∫, Nfi°y∏wCJ¡ N°æ≤ ªæw∏∫_bR¡≈ Fæ $ ∫F tæ* ı°fi y∫° Fq≥ $$6,7$$
oŸ ≈®J¡°≤ N<wy¥» N<˚≈®°∫ Ju¡ ≈¿≤I°fi π°≤° Ÿtu* <b„uT f°w Ju¡ J¡Sfi Ÿu ZÙ≤°t π°≤°

≈®ůÃŸ°<Fw ≈¥bůÕ•w _S¥Ô ≈®≈aª Ju¡ <tØ∫°Ãbfů@fi Ju¡ <ÔÎ Ÿ¥‚t ≈®≈aªt°`w° FÙ Fæ, ∫ů*

Ì„°Õfiub°Ôu b<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $

≈„C-≈sÙ, tfiC‹∫, Ìubw° N°<Ì ≈®°<d∫ů* tu* Ÿu ıů <ıŸ _S°fi ≈≤ N°æ≤ ıf ˚Ù fi°„ J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ, bF ≈®Ã∫y°Ãt° ŸÙ _S°fi tu* w˚Ù b‚∫t°d (J¡Fu ı°fiub°Ôu) <`ıywg J¡ů Ìu©w° Fæ $ NS°Õwg fi wů ÌqŸ≤u _S°fi tu* Ìu©w° Fæ N°æ≤ fi J¡°Ô°∏w≤ tu* $$8$$
bF <J¡Ÿ Ÿ°ty®Ù Ÿu N°æ≤ <J¡Ÿ _bR¡≈ Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ Ìu©w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

N°<wb°<FJ¡ (") fi°tJ¡ <ªW, NFaJ¡°≤, tfi, fC<], ÌŸ o¿∏B∫ů* N°æ≤ ≈®°d Ÿu |<¸>w b°Ÿfi°t∫ Ÿ¥‚t„≤Ù≤ Ÿu N≈fiu ⁄Ì∫R¡≈Ù N°J¡°„ tu* FÙ b°Ÿfi°t∫ <`ıywg J¡° NfiC˚b J¡≤w°

Fæ N°æ≤ ˚®°¿∏w Ÿu b°Ÿfi°t∫ wwg-wwg „≤Ù≤ů* J¡ů J®¡t„# ≈®°›w Fůw° Fæ $ b_wCw# bF ≈¥bůÕ•w c c∫dCJ¡ $ ≈≤t°dCπ∫ufi°dC˜Ÿ≤udC_wC wù∫# (f®.bæ.≈C.),NdCπ°æÕ ≈≤t°d¥_∫°Ã`Ÿ≤udC˜∫#

(˚°.3/12/5) NS°Õwg Ìů ≈≤t°dC = ÎJ¡ NdC N°æ≤ wÙfi NdC = ÎJ¡ `Ÿ≤udC $

" N<wbFfitg-N<wb°F# NS°Õwg @¥t, N<ªÕ≤°<Ì t°yů˘ Ju¡ N<˚t°fiÙ Ìubw°Nů* π°≤° ≈≤ÔůJ¡¡
tu* ≈F…≥ª°fi°, •w J¡tÕ tu* ıů Ìs Fæ, bF N°<wb°<FJ¡ J¡FÔ°w° Fæ $

110

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

<ªÌ°J¡°„_bR¡≈ NwÎb ı∏t°<Ì<bJ¡°≤≤<Fw Fæ $$9$$

„aJ¡° - wufi ≈®ΩůwufiæT N°Ãt° <fi‹J®¡°t<w ªsCTů b° t¥PfiůÕ b°&∏∫uU∫ů b°

„≤Ù≤Ìu„uU∫_wtCÃJ®¡°t∏wa ≈®°dů&fi¥ÃJ®¡°t<w $

(Ÿ ⁄Ì∫ Ju¡ Ny®˚°y Ju¡ ≈®J¡°„fi Ju¡ Ÿ°S <fiJ¡Ôw° F…N° N°Ãt° ªsC Ÿu ∫° t_wJ¡ Ÿu NSb° N∏∫°∏∫ „≤Ù≤-≈®Ìu„ů* Ÿu <fiJ¡Ôw° Fæ, ŸJu¡ <fiJ¡Ôfiu ≈≤ ≈®°d ˚Ù ŸJ¡° NfiCŸ≤d J¡≤w° Fæ) N°æ≤ "ÃJ®¡°t∏wa ¿_Swa b°&<≈' (<fiJ¡Ô ≤Fu ∫° ¿_Sw) oÃ∫°<Ì NfiuJ¡ ZC<w N°æ≤

_t¨<w∫ů* Ju¡ <bR¡] t¨w J¡° N≈fiu ⁄Ì∫ tu* FÙ ≈≤ÔůJ¡Ì„Õfi Jæ¡Ÿu J¡Fwu Fæ* ?

Ÿt°@°fi - J¡tÕ N°æ≤ ≈°Ÿfi° Ÿu Fůfiub°Ôu ˚°bÙ ∆∫bF°≤Â<‹¸> Ÿu bu ZC<w∫°≥ N°æ≤ _t¨<w∫°≥

Fæ* NS°Õwg J¡tÕ N°æ≤ ≈°Ÿfi° Ÿu Fůfiub°Ôu ˚°bÙ k¡Ô Ju¡ NfiCŸ°≤ f°F≤ <fiJ¡Ôfiu Ju¡ t°yÕ NfiuJ¡

≈®J¡°≤ Ju¡ Fæ*, ∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ •w ZC<w N°æ≤ _t¨<w∫°≥ Fæ*-<ıŸu Ÿ¥∫ÕÔůJ¡ tu* ı°fi° Fůw° Fæ bF ªsCŸu, <ıŸu f®ÊÔůJ¡ tu* ı°fi° Fůw° Fæ bF f®Ê≤∏@® Ÿu N°æ≤ <ıŸu N∏∫°∏∫ _S°fiů* tu*
ı°fi° Fůw° Fæ bF N∏∫°∏∫ „≤Ù≤ Ju¡ Nb∫bů* Ÿu <fi‹J®¡°∏w Fůw° Fæ $ ∫F°≥ ≈≤ wů ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu "N¿_tfig Ω°b°≈¨<SbÙ N∏w≤ub Ÿt°<Fwu' (oŸ ⁄Ì∫°J¡°„ tu* Ω°æ N°æ≤ ≈¨<SbÙ ˚ÔÙ-˚°≥<w

¿_Sw Fæ*) oŸ ZC<wb°Ì Ju¡ Ÿt°fi ⁄Ì∫ tu* FÙ ≈≤ÔůJ¡J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ ı°wÙ Fæ $ N°Ãt° Ju¡

∆∫°≈J¡ Fůfiu Ÿu ŸJ¡° N°b°Ÿ ⁄Ì∫ ˚Ù N≈¿≤¿h~>∏fi F…N°, Nw# ⁄Ì∫-Ÿ°sÙtu* ⁄Ì∫R¡≈

≈¿≤h~>uÌ J¡ů Ìq≤J¡≤ <fi¿‹J®¡∫Ãb N°æ≤ ≈®≈aªtu* Ju¡bÔ b°Ÿfi°t∫Ãb J¡° I°fi J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ,

≈≤ÔůJ¡Ju¡ Ÿt°fi ÃJ®¡td N°æ≤ ytfi J¡∑ ˚Ù bFÙ* ≈≤ (⁄Ì∫ tu* FÙ) J¡v≈fi°t°` Ÿu ≈≈<W Fů ŸJ¡wÙ Fæ, Nw# •w ZC<w N°æ≤ _t¨<w Ÿu J¡ůoÕ <b≤ů@ fiFÙ* Fæ $

ÎJ¡ _S°fi tu* Ì„°ÕoÕ yoÕ ∫C<•w J¡ů ŸbÕ` Ì„°Õwu Fæ* $
oŸÙ ≈®J¡°≤ J¡≤ůnů* ≈®°dÙ t≤ ªCJu¡ Fæ*, t≤wu Fæ* N°æ≤ t≤u*yu, bu t¨Ã∫C Ju¡ ≈FÔu ıÙbfi-Ì„° tu*

<ıŸ Ÿ‡≈¥dÕ ıywgJ¡° Ì„Õfi J¡≤wu Fæ*-Ì¨ÿ∫Ÿt¥F Ìu©wu Fæ*-fitu* Ÿu <ıŸ Âÿ∫ tu* fiJ¡∑
b°Ÿfi° (Ÿa_J¡°≤) ın ≈J¡n ÔuwÙ Fæ, t¨Ã∫CJ¡°Ô tu* fiJu¡ ⁄Ì∫°J¡°„ tu* bFÙ Âÿ∫ <Ìw Fůw°

Fæ, t≤d Ju¡ Nfi∏w≤ ∏Fu* bFÙ Âÿ∫-ıywg (∫ů<fi) ≈®°›w Fůw° Fæ (!) $ Ÿ°≤°a„ ∫F <J¡ ∫F

Ÿ‡≈¥dÕ ıywg b°Ÿfi°<b„uT Ju¡ <bÔ°ŸŸu N<w¿≤•w JC¡~> fiFÙ* Fæ $$10$$
oŸ ≈®J¡°≤ ıywg Ju¡ b°Ÿfi°t∫ Fůfiu ≈≤ ıů k¡<Ôw F…N° NS°Õwg ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu Ÿtu*

˚®tR¡≈w° ≈®°›w F…oÕ, ŸJ¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

∫F ıywg ŸaJ¡v≈ Ÿu <fi<tÕw J¡∑ fi°o˘, tfiů≤°≠∫ Ju¡ <bÔ°Ÿ J¡∑ fi°o˘, o∏Bı°Ô Ÿu ≤<ªw t°Ô° J¡∑ fi°o˘, ≈∏∫°Ÿ Ju¡ NSÕ Ju¡ ≈®<w˚°Ÿ J¡∑ fi°o˘, b°w≤ůy Ÿu ≈®wÙw Fůfiub°Ôu ˚¥J¡‡≈ J¡∑
fi°o˘, f°ÔJ¡ J¡ů ±>≤°fiu Ju¡ <ÔÎ J¡¿v≈w ˚¥w J¡∑ fi°o˘, <fitÕÔ N°J¡°„ tu* J¡¿v≈w tC•w°bÔÙ

! "∫Ìg ∫Ìg ˚b¿∏w wÌ°˚b¿∏w' (∆∫°|®, <Ÿ*F N°<Ì ıů ıů ≈FÔu F…Î Su bu <k¡≤ N°J¡≤ bu FÙ

Fůwu Fæ* $ J¡≤ůnů* ∫Cyů* J¡° ∆∫b@°fi ≈nfiu ≈≤ ˚Ù ŸaŸ°≤Ù ıÙb J¡∑ ≈FÔu ˚°<bw b°Ÿfi° fi‹¸> fiFÙ*

FůwÙ) "∫a ∫a _t≤fig ˚°btg' (<ıŸ-<ıŸ ˚°b J¡° _t≤dJ¡≤ N∏w tu* ıÙbfi Ã∫°y J¡≤w° Fæ Ÿ-

Ÿ ˚°b J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ) oÃ∫°<Ì ZC<w N°æ≤ _t¨<w∫°≥ oŸ <bT∫ tu* ≈®t°d Fæ* $

ŸyÕ - 3]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1 1 1

J¡∑ (tůwÙt°Ô° J¡∑) fi°o˘, fi°bJ¡∑ y<w Ÿu ≈®wÙw Fůfiub°ÔÙ b¨sů* J¡∑ y<w J¡∑ fi°o˘, _b›fi tu*

Ìu©u y∫u fiy≤ J¡∑ fi°o˘, N∏∫` Â‹¸> Ju¡ _t≤d Ÿu N°J¡°„ tu* J¡<v≈w ≈C‹≈ J¡∑ fi°o˘ ˚®tJ¡¿v≈w Fæ $ t¨w ≈C”T oŸJ¡° N≈fiu ⁄Ì∫ tu* _b∫a NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$11-13$$

ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* ˚yb°fig buÌ∆∫°ŸıÙ J¡° bæ@‡∫°Õhª fi _b›fi°<Ìbwg (ı°y®wg N°æ≤ _b›fi N°<Ì tu* Nf°<@w<bT∫Ãb N°æ≤ f°<@w<bT∫ÃbR¡≈ <bÔsdw° Fæ, NwÎb ı°y®w-I°fi _b›fi°<ÌI°fi Ju¡ Ÿt°fi <fi<bÕT∫ fiFÙ* Fæ) ∫F Ÿ¥` Jæ¡Ÿu Ÿayw Fůy° Îba ˚ů•w° Ju¡ ı°y®wJ¡°Ô
tu* _b›fi Ÿu <b≈≤Ùw ıů <ª≤J¡°Ô wJ¡ <fi∫w ∆∫bF°≤ N°<Ì Fůwu Fæ* N°æ≤ ıů fitu* ŸÃ∫w°

≈®wÙw FůwÙ Fæ, ŸJ¡∑ •∫° y<w FůyÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıÙb fiu ıÙbfi°b_S° tu* ıů ıywg Ìu©° S°, t¨Ã∫C Ju¡ Nfi∏w≤ ŸÙJ¡° ŸJ¡ů _t≤d Fůw°

Fæ N°æ≤ <k¡≤ ı∏t Fůfiu ≈≤ ŸÙJ¡° bF NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ ıywg ∫Ω<≈ ≈¥bůÕ•w ≈®J¡°≤ Ÿu NŸwg Fæ, <k¡≤ ˚Ù N<w ≈¿≤ª∫ Ÿu Ì¨»w° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ ıÙb°J¡°„ tu* ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ $$14$$

∫FÙ "oFÔůJ¡' J¡FÔ°w° Fæ, ∫F N<˚≈®°∫ Fæ $ N∆∫b¿_Sw_b˚°b J¡° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ˚Ù
ıywg <tØ∫° Fæ, ÎuŸ° Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ J¡Fwu Fæ* $
ı∏t, ı∏t Ÿu ÔuJ¡≤ t≤d wJ¡ J¡∑ ªu‹¸>°Î≥ N°æ≤ t≤d J¡° NfiC˚b J¡≤fiub°Ô° ıÙb ŸÙtu*
oFÔůJ¡ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ, ıæŸ° <J¡ «¡≈≤ fwÔ°∫° y∫° Fæ N°æ≤ t≤d Ju¡ Nfi∏w≤ ŸÙtu*

≈≤ÔůJ¡ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ $ b°Ÿfi° Ju¡ N∏Ì≤ N∏∫ NfiuJ¡ ÌuF N°æ≤ fiJu¡ tº∫ tu* N°æ≤

N∏∫°∏∫ ÌuF oŸ ŸaŸ°≤ tu*, ∫u Ju¡Ôu Ju¡ wfiu Ãbª° Ju¡ Ÿt°fi ÎJ¡ Ju¡ ≈Ù~>u ÎJ¡ N°æ≤ ÎJ¡ Ju¡ ≈Ù~>u ÎJ¡ oŸ ≈®J¡°≤ „ů<˚w Fůwu Fæ* $$15,16$$
oŸ ≈®J¡°≤ <tØ∫°Ãb Ju¡ <Ÿ] Fůfiu ≈≤ ≈®≈aª Ju¡ <fiTu@ Ÿu Nb<„‹¸> N°Ãt° J¡∑ <Ÿ<] Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
fi ≈¨<SbÙ N°<Ì ≈aª tF°˚¥w Fæ*, fi ıywg N°æ≤ ıywg J¡° J®¡t (Ÿ¨<‹¸>J®¡t) FÙ Fæ NS°Õwg

∫u Ÿf <tØ∫° Fæ, <k¡≤ ˚Ù t¨w N°æ≤ ıÙ<bw ıÙbů* J¡ů ofitu* ıywg-˚®t Fůw° Fæ $ I°fi Ju¡

<ffi° ofiJ¡° h~>uÌ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ oŸ ≈®J¡°≤ ≈®≈aª Ju¡ <fiTu@ Ÿu Nb<„‹∫ N°Ãt° J¡∑

<Ÿ<] F…oÕ $$17$$
t¥Ôůh~>uÌ Ju¡ <ffi°, Ju¡bÔ N≈Ô°≈t°`Ÿu, ŸJ¡∑ <fib¨<W fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, ÎuŸ° tfi tu*

≤©J¡≤ N¿bΩ° tu* h~>uΩÃb J¡ů fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ¥‚tR¡≈ Ÿu ∆∫CÃ≈°<Ìw ≈®≈aª tu* J¡°≤dÙ˚¥w N<bΩ°t°`w° FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
t¥»ů* π°≤° wæ≤fiu Ju¡ N∫ůÀ∫, <b<b@ „°©°-≈®„°©°Nů* Ÿu ∫C•w NwÎb Nfi∏w ∫F N¿bΩ°

Ôy°w°≤ Fů ≤Fu Ÿ¨<‹¸>R¡≈ w≤ayů* Ÿu ∫C•w <b„°Ô fiÌÙ Fæ $$18$$

N<bΩ° N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ J¡v≈fi° J¡° N<@‹™>°fi J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°t, N<w<b_w¨w ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ (≈≤t°Ãt°) R¡≈Ù tF°Ÿ°y≤ tu* bu ≈®°ªÙfi N°æ≤ fi¥wfi Ÿ¨<‹¸>R¡≈Ù w≤ay f°≤-f°≤ ≈®ªC≤t°`° tu* ª•J¡≤ J¡°¸>wu Fæ*, Ã≈<W N°æ≤ Ô∫ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*

fitu* Ÿu JC¡~> wů JC¡Ô, J®¡t, tfi N°æ≤ yCdů* Ÿu ŸbÕS° Ÿt°fi Fůwu Fæ*, JC¡~> N°@Ù Ÿt°fiw°

112

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

≤©wu Fæ* N°æ≤ JC¡~> <fÔJC¡Ô <fi≤°Ôu (NÃ∫∏w <bÔsd) Fůwu Fæ* $$19,20$$

≈®_wCw „aJ¡° Ju¡ Ÿt°@°fi Ju¡ ≈ůÌg|°w (˚¥<tJ¡°) R¡≈ Ÿu ıywg J¡∑ ∆∫b_S° N°æ≤ ≈®_wCw

„°˜ Ju¡ <bT∫ J¡ů J¡FJ¡≤ „aJ¡° Ju¡ Ÿt°@°fi J¡° ≈J®¡t J¡≤wu Fæ* $

N™>°≤F ≈C≤°d N°æ≤ tF°˚°≤w N°<Ì Ju¡ <fit°ÕdR¡≈ J¡°∫ů˘ Ÿu ≈®<Ÿ] ∫Sů<ªw ı∏t,

„°˜<bI°fi N°æ≤ f®Ê<bΩ° Ÿu ≈Ô<sw ŸbÕ„°˜<b„°≤Ì ∫u buÌ∆∫°ŸıÙ •w Ÿ¨<‹¸>R¡≈Ù
w≤ayů* tu* fWÙŸbu* Fæ*, ÎuŸ° tæ* _t≤d J¡≤w° Fq≥ $$21$$

fi fWÙŸů* tu* ˚Ù N°b°∏w≤ ˚uÌ J¡Fwu Fæ* $

fi NfiuJ¡ w≤ayů* Ÿu f®Ê<bÌg, f®Ê<bπ≤, f®Ê<bπ≤Ù∫°fig N°æ≤ f®Ê<bπ¿≤‹™> oŸ ≈®J¡°≤

≈®<Ÿ] ª°≤ ˚uÌů* tu* ªwCSÕ _S°fi tu* fi ≈F…≥ªfiu Ju¡ J¡°≤d Nv≈fC<] f°≤F w≤ay JC¡Ô, N°J¡°≤, ıÙbfi, ªu‹¸>° N°∫C Ÿb°˘„ tu* Ÿt°fi Fæ*, ÌŸ I°fi°<Ì <bT∫ tu* ˚Ù Ÿt°fi Fæ* N°æ≤ „uT ba„ tu*

<bÔsd Fæ* ($) $ ≈¥bÕŸÂ„ N°æ≤ fiŸu <bÔsd ∆∫°Ÿ wS° b°vtÙ<J¡ N°yu Fů*yu, ∫FÙ f°w

˚¨yC, Na<y≤° N°æ≤ ≈CÔ_Ã∫ N°<Ì N∏∫°∏∫ M¡<T∫ů* Ju¡ <bT∫ tu* Ì…F≤°oÕ ı° ŸJ¡wÙ Fæ NS°Õwg bu

˚Ù ≈¥bÕŸÂ„ N°æ≤ fiŸu <bÔsd Fů*yu $ tfiC‹∫, Ìub<TÕ N°æ≤ Ìubw° f°≤ f°≤ Ã≈∏fi N°æ≤

<bÔÙfi F…Î Fæ*, Fůwu Fæ* N°æ≤ Fů*yu $ ∫u Ôůy ≈FÔu ˚Ù oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ N°J¡°≤ Ÿu Ÿ‡≈∏fi Su, oŸ

Ÿt∫ ˚Ù bæŸu FÙ Fæ* oŸJu¡ ≈ÿª°wg ˚Ù oŸ ÌuF J¡∑ N≈us° <˚∏fi-<˚∏fi ÌuFů* tu* ı∏t y®Fd J¡≤u*yu $$22-24$$ Fu ≤°t, f®ÊJ¡v≈ J¡° Nb∫bR¡≈ ∫F ùw°∫Cy oŸ Ÿt∫ Fæ $ ≈FÔu NfiuJ¡
f°≤ Fů y∫° Fæ N°æ≤ N°yu ˚Ù Fůy° $ ıæŸu ofi ùw° ∫Cyů* tu* <J¡wfiÙ FÙ f°≤ wCtfiu ≤°tR¡≈ @°≤d

<J¡∫° S° Îba N°yu N°fiub°Ôu ùw°∫Cyů* tu* <J¡wfiÙ f°≤ wCt ≤°tR¡≈ tu* Nbw°≤ Ôůyu, oŸJ¡∑

J¡ůoÕ ŸÙt° fiFÙ* Fæ $ tæ* ˚Ù <J¡wfiÙ f°≤ b<Ÿ‹™>t¥<wÕ @°≤d J¡≤ ªCJ¡° Fq≥, oŸ Ÿt∫ ˚Ù b<Ÿ‹™>R¡≈
tu* <bΩt°fi Fq≥ N°æ≤ N°yu ˚Ù <J¡wfiÙ FÙ f°≤ b<Ÿ‹™>R¡≈ tu* NbwÙdÕ Fů«≥¡y° $ ofi R¡≈ů* tu* J¡ůoÕ

≈¥bÕ Ju¡ wCv∫ Fů*yu N°æ≤ J¡ůoÕ fiŸu <˚∏fi $ ∫FÙ f°w N∏∫°∏∫ Ÿ°@°≤d Ôůyů* Ju¡ <bT∫ tu* J¡FÙ
ı° ŸJ¡wÙ Fæ $ tæ*fiu NÌg˚¥w J¡tÕ J¡≤fiub°Ôu ÌÙ|ÕÌ„ÙÕ tF°tC<fi ofi ZÙ∆∫°ŸıÙ J¡° J®¡t„# ∫F

ÌŸb°≥ Nbw°≤ Ìu©° Fæ NS°Õwg o∏Fu* ÌŸ f°≤ ı∏twu Ìu©° Fæ $ Fu ≤°t, Ft Ôůy <J¡wfiÙ FÙ f°≤

∆∫°Ÿ, b°vtÙ<J¡ Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡<`w F…Î N°æ≤ <J¡wfiÙ FÙ f°≤ ∫u Ft Ôůy ≈¨SJg¡-≈¨SJg¡ Ã≈∏fi F…Î $ Ft Ôůyů* fiu J¡˚Ù ŸÂ„R¡≈ tu* N°æ≤ J¡˚Ù <˚∏fiR¡≈ tu* ı∏t y®Fd <J¡∫° $ Ft Ôůy N°yu

˚Ù <J¡wfiÙ f°≤ <˚∏fi N°J¡°≤ů* tu* N°æ≤ Ÿt°fi N<˚≈®°∫ů* tu* ı∏t y®Fd J¡≤u*yu $ J¡˚Ù Ft Ôůyů*
fiu N<˚I FůJ¡≤ ı∏t y®Fd <J¡∫° Fæ N°æ≤ J¡˚Ù Nfi<˚I FůJ¡≤ $ ∫u ∆∫°ŸıÙ oŸ ıywg tu* N°æ≤

$ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ Ÿt∫ wJ¡ NfiuJ¡ f°≤ NfiuJ¡ ∆∫°Ÿ
ı∏tu Fæ* $ fitu* Ÿ˚Ù ∆∫°Ÿ fi πæ≈°∫fi Su N°æ≤ fi tF°˚°≤w°<Ì Ju¡ J¡w°Õ Su $ oŸ<ÔÎ J¡F° ı° ŸJ¡w°

Fæ <J¡ J¡ůoÕ-J¡ůoÕ ba„ N°æ≤ J¡°∫Õ tu* Ÿt°fi Su N°æ≤ J¡ůoÕ-J¡ůoÕ N@ÕŸt°fi Su oÃ∫°<Ì $ tF°˚°≤w N°<Ì
y®∏Sů* Ju¡ J¡w°Õ πæ≈°∫fi ∆∫°Ÿ ≈®Ã∫uJ¡ π°≈≤ tu* NbwÙdÕ Fůwu Fæ* $ ≈¥bÕ t∏b∏w≤ Ju¡ N°≤‡˚ Ÿu ÔuJ¡≤
bwÕt°fi bæb_bw t∏b∏w≤ Ju¡ N°≤‡˚ wJ¡ 32 π°≈≤ ∆∫wÙw Fů y∫u Fæ*, fitu* 32 ∆∫°Ÿ°bw°≤ F…Î Fæ* $

fi fWÙŸ Nbw°≤ů* tu* Ÿu ofiJu¡ ÌŸ Nbw°≤ Ft°≤u ≈®Ã∫s Fæ* N°æ≤ N∏∫°∏∫ Nbw°≤ ≈≤ůs tu* F…Î Fæ* $

ŸyÕ - 4]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1 1 3

N°™> f°≤ Ã≈∏fi FůJ¡≤ tF°˚°≤wfi°tJ¡ o<wF°Ÿ J¡° ≈®ª°≤, buÌ<b˚°y, JC¡Ô≈®S° J¡° ≈°Ôfi N°æ≤ f®Ê° Ju¡ N<@J¡°≤ J¡ů ≈®°›w J¡≤ <bÌuFtůs J¡ů ≈®°›w Fů*yu $$25-30$$

ZÙ∆∫°ŸÌubıÙ J¡∑ bwÕt°fi J¡°Ô tu* ˚Ù ıÙb∏tC•ww° <Ì©Ô°wu Fæ* $
oŸ Ÿt∫ ˚Ù ∫u ZÙ∆∫°ŸıÙ bÙw„ůJ¡, <fi˚Õ∫, Ÿf ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi°Nů* Ÿu „¥∏∫,

≈®„°∏w<ªW, <fib°Õd ŸC©J¡ů ≈®°›w NS°Õwg f∏@fiŸu <b<fitCÕ•w Fæ*, NwÎb ∫u ıÙbfitC•w J¡Fu y∫u Fæ* $ J¡˚Ù ıÙb∏tC•w ≈®°dÙ <bW, f∏@C, f°∏@b, Nb_S°, J¡tÕ, <bΩ°, <bI°fi N°æ≤ ªu‹¸>°Nů*

Ÿu wCv∫ Fůwu Fæ* N°æ≤ J¡˚Ù wCv∫ fiFÙ* Fůwu, J¡˚Ù ŸæJ¡nů* f°≤ fiJ¡° ı∏t Fůw° Fæ N°æ≤ J¡˚Ù
fF…w J¡v≈ů* tu* ÎJ¡ f°≤ ˚Ù fiJ¡° ı∏t fiFÙ* Fůw° $ oŸ t°∫° J¡° N∏w fiFÙ* Fæ $ ıæŸu w°æÔfiu Ju¡ <ÔÎ ≈Cfi# ≈Cfi# f≤°f≤ w≤°ı¥ tu* ˚≤Ù ı°wÙ F…oÕ @°∏∫≤°<„ tu* ≈FÔu <ıŸ J®¡t Ÿu fÙı ≤Fu Su,

Ÿ J®¡t Ÿu fiFÙ* ≤Fwu, «¡≈≤ fiÙªu Fů ı°wu Fæ* bæŸu FÙ ∫F fF…w Ÿu ≈®°<d∫ů* J¡° Ÿt¥F <b≈∫°ÕŸJ¡ů (≈¿≤bwÕfi J¡ů)-≈¥bÕ ı∏t Ju¡ J®¡t wS° Nb∫bŸa<fibu„ J¡∑ N≈us° <b≈≤Ùw J®¡t N°æ≤ ÌuFŸay™>fi J¡ů-≈®°›w Fůw° Fæ $ J¡°ÔR¡≈ tF°Ÿ°y≤ w≤ay ≈¥bÕı∏t Ju¡ Nb∫b Ÿay™>fi NSb° J®¡t Ÿu <˚∏fi Nb∫bŸay™>fi NSb° J®¡t Ÿu Ÿ¨<‹¸> Ju¡ R¡≈ tu* N°<b˚¥Õw Fůwu Fæ* $$31-35$$
ıÙb∏tC•w ≈C”T ∫ůyfÔ Ÿu N°<@J¡°¿≤J¡ <b<b@ „≤Ù≤ @°≤d J¡≤fiu≈≤ ˚Ù tC<•w_bR¡≈Ÿu h∫Cw fiFÙ* Fůw°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

N<bΩ°R¡≈Ù N°b≤d Ÿu ≤<Fw <bπ°fig Ÿt°<Fw <ªW, <bJ¡v≈<b≤<Fw _bR¡≈˚¥w Ÿ°≤ Ÿu Nůw≈®ůw NS°Õwg <ª∏t∫ Îba ≈≤t „°¿∏wR¡≈Ù Nt¨w Ÿu w¨›w ≤Fw° Fæ $ ªaªÔw°, <bJ¡v≈, NŸ°≤ ÌuFN°<Ì R¡≈w°, N„°¿∏w N°æ≤ Nw¨<›w N<bΩ°R¡≈Ù N°b≤d Ÿu FůwÙ Fæ •w N°b≤d Ju¡ fi‹¸> Fů ı°fiu Ÿu <ªW Ÿt°<Fw Fů ı°w° Fæ <bJ¡v≈ fi‹¸> Fů ı°wu Fæ*, <ª∏t∫w° ≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ ≈≤t„°¿∏wR¡≈Ù ŸC@° Ÿu w¨<›w ≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ $ <fi‹J¡TÕ ∫F <J¡ ıÙbfitC<•w FÙ I°fi J¡° k¡Ô Fæ N°æ≤ bF I°fi Ÿu FÙ FůwÙ Fæ, N∏∫ J¡tÕ N°<Ì Ÿu fiFÙ* $$36$$
wÙŸ≤° ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æS° ŸyÕ
tC•wů* Ju¡ NfiC˚b Ÿu ŸÌuF N°æ≤ <bÌuF tC<•w∫ů* tu* Ÿt°fiw° bdÕfi N°æ≤ I°fi J¡∑

Ì¨»w° Ju¡ <ÔÎ „°˜Ù∫ ≈°æ”T J¡∑ ≈®„aŸ° $

<fiÃ∫tC•w_b˚°b N°Ãt° J¡° NI°fiR¡≈ N°b≤d FÙ f∏@fi Fæ N°æ≤ I°fi Ÿu ŸJ¡°

<bfi°„ FÙ tC<•w Fæ $ ıæŸu ∫F <ª`<Ô<©w f°| Fæ, ŸªtCª fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° I°fi Fů ı°fiu

≈≤ f°| J¡° ±>≤ fiFÙ* ≤Fw° ≈®Ã∫Cw Ÿu Ìu©fiu tu* N°fi∏Ì FÙ N°w° Fæ, bæŸu FÙ NI°fi Ju¡
fi‹¸> Fů ı°fiu ≈≤ ∫F Âÿ∫t°fi ∆∫bF°≤ J¡°æw¥FÔ J¡° FÙ J¡°≤d Fůw° Fæ, NfiSÕ J¡° FuwC fiFÙ*

Fůw°, oŸ<ÔÎ ıÙb∏tC<•w N°æ≤ <bÌuFtC<•w tu* J¡ůoÕ N∏w≤ fiFÙ* Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥bÕ „aJ¡°

J¡° Ÿt°@°fi J¡≤Ju¡ ≈®_wCw N°Ãtw[b J¡° <b_w°≤ Ÿu ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ≈FÔu t¥Ô J¡∑

Â»w° Ju¡ <ÔÎ ≈C”T°SÕ J¡° ŸtSÕfi J¡≤wu Fæ* $

1 1 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d
b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu Ÿ°æ‡∫, ıæŸu ŸtCB tu* ıÔJ¡∑ <fiÿªÔ°b_S° tu* N°æ≤ w≤a<yw Ì„° tu*
ıÔÃb ÎJ¡-Ÿ° FÙ Fæ, Ÿtu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° N∏w≤ fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ <bÌuFtC•w N°æ≤ ıÙb∏tC•w tC<fiJ¡∑ _b_bR¡≈ tu* Nb¿_S<w wCv∫ FÙ Fæ* $$1$$
tC¿•w ª°Fu ŸÌuF Fů NSb° <bÌuF Fů, bF <bT∫°@Ùfi wů J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì tC<•w _byÕ

N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi <bT∫°@Ùfi FůyÙ, wů bF ˚Ù ŸÙ ≈®J¡°≤ <bT∫ů* Ju¡ bæT‡∫ Ÿu Nbÿ∫ <bTt FůyÙ,

∫F ˚°b Fæ $ ∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ <k¡≤ ˚Ù •w Ìůfiů* tC<•w∫ů* tu* ˚ůK¨¡Ãb N°æ≤ N˚ůK¨¡Ãb Ÿu ı<fiw N∏w≤ wů Fæ FÙ, •∫ů*<J¡ ŸÌuF tC<•w tu* ÌuF¿_S<w ˚ůy Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

<ıŸfiu ŸÃ∫ÃbfC<] Ÿu ˚ůyů* J¡° N°_b°Ìfi FÙ fiFÙ* <J¡∫°, Ÿtu* ˚ůÀ∫ J¡∑ NfiC˚¥<w J¡F°≥

Ÿu FůyÙ NS°Õwg ˚ůyů* tu* ŸÃ∫ÃbfC<] Ÿu ˚ů•w¨Ãb Ju¡ N<˚t°fi Ÿu ˚ůy J¡° N°_b°Ìfi J¡≤fiu ≈≤

˚ůyJ¨¡w N∏w≤ Fůy°, <J¡∏wC NŸay Ì°ŸÙfi N°ÃtæJ¡ÃbÌ„ÙÕ tu* •w N<˚t°fi FÙ fiFÙ* Fæ $$2$$
wf ∫u ŸÌuF Jæ¡Ÿu Fæ*, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıÙbfitC•w tC<fiZu‹™> ZÙbuÌ∆∫°ŸıÙ J¡ů ŸÌuF Ju¡ ŸÂ„ Ju¡bÔ Ft N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu Ÿ°tfiu Ìu©wu Fæ*, o∏Fu* N≈fiu <bÌuFÃb<fiÿª∫ Ju¡ ≈®<w <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° <bPfi fiFÙ* Fæ $ N°„∫

∫F <J¡ ∫Ω<≈ Ft Ôůy N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu o∏Fu* ŸÌuF-Ÿ° Ìu©wu Fæ* wS°<≈ ∫u N≈fiu <fiÿª∫ Ÿu

<bÌuF FÙ Fæ*, NwÎb N≈fiu NfiC˚b Ÿu ofitu* J¡ůoÕ N∏w≤ fiFÙ* Fæ $ I°fiR¡≈Ù (<ª∏t∫) ŸÌuFtC•w (ıÙb∏tC•w) N°æ≤ <bÌuFtC•w tu* •∫° ˚uÌ Fæ ? NS°Õwg NI°fi FÙ ˚uÌJ¡ Fæ, ŸJu¡ fi‹¸> Fůfiu

≈≤ Ju¡bÔ I°fi Ju¡ Nb<„‹¸> ≤Ffiu ≈≤ ˚uÌJ¡ J¡°æfi Fæ ? J¡ůoÕ fiFÙ* $ ıÔ J¡∑ w≤ay°b_S° tu* ıů ıÔ Fæ, bFÙ Ÿ°æ‡∫°b_S° tu* (<fiÿªÔ°b_S° tu*) ˚Ù Fæ, Ÿtu* J¡ůoÕ N∏w≤ fiFÙ* Fæ $$3,4$$
ıÔ tu* J¡Ì°<ªwg N_bh~>w°, t<Ôfiw° N°<Ì Ÿu ı<fiw N∏w≤ ˚Ù Fů ŸJ¡w° Fæ, ÎuŸÙ

„aJ¡° Ÿu ÌqŸ≤u Â‹¸>°∏w π°≤° •w NSÕ J¡° ŸtSÕfi J¡≤wu Fæ* $

ŸÌuF N°æ≤ <bÌuF tC<•w tu* w<fiJ¡ ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ ıæŸu <J¡ buyb°fig N°æ≤ buy≤<Fw b°∫C b°∫C

FÙ Fæ Ÿtu* JC¡~> ˚Ù N∏w≤ fiFÙ* Fæ (!) $$5$$

ŸÌuFtC<•w, <bÌuFtC<•w, f∏@fi, tC<•w N°<Ì ∆∫bF°≤ ˚Ù J¡v≈fi° Ÿu FÙ Fůwu Fæ* ≈≤t°SÕ

Â<‹¸> Ÿu fiFÙ* Fůwu - ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ft°≤Ù N°æ≤ ZÙ ∆∫°ŸıÙJ¡∑ Â<‹¸> tu* ŸÌuFtC<•w NSb° <bÌuFtC<•w ≈≤t°SÕ b_wC fiFÙ* Fæ,

<J¡∏wC πæw„¥∏∫ N°Ãtæ•∫ FÙ ≈≤t°SÕ b_wC Fæ $ ŸJ¡∑ ≈®°<›wR¡≈ I°fi-k¡Ô tu* J¡ůoÕ ˚uÌ fiFÙ*

Fæ, oŸ<ÔÎ I°fi tu* N<fiÃ∫k¡Ôw°R¡≈ ÌůT J¡∑ N°„aJ¡° J¡° NbŸ≤ FÙ fiFÙ* Fæ, I°fi J¡° Ì∫

Fůfiu ≈≤ ÌuF≈°w J¡∑ N°≈<W ˚Ù fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, •∫ů*<J¡ <b≤ů@Ù Na„ J¡° FÙ I°fi Ÿu f°@ Fůw°

! oŸ ÿÔůJ¡ tu* Nfi∏w≤ JC¡~> ≈C_wJ¡ů* tu* - "t∫ů•wa Ju¡bÔÙ˚°ba wWÃ_t≤dıÙbfitg $ ŸÌuF_∫

<bÌuF_∫ Ÿtwæb ŸÌ° <„b° $$' ∫F ÿÔůJ¡ N<@J¡ Fæ $ oŸJ¡° ∫F NSÕ Fæ-∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ buyb°fig b°∫C „ÙwÔ, b¨s, ÔF≤ N°<Ì Ju¡ J¡‡≈J¡° (ªaªÔw° J¡°) FuwC Fæ N°æ≤ Ãbª° o¿∏B∫ Ÿu ı°fi° ı°w°

Fæ N°æ≤ buy≤<Fw b°∫C ŸŸu <b≈≤Ùw Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ fi Ìůfiů* tu* ˚uÌ Fæ FÙ, oŸ<ÔÎ ˚uÌ„¥∏∫ ŸÌuF

N°æ≤ <bÌuF tC<•w tu* Ÿ_≈∏Ì N°æ≤ <fi#_≈∏Ì b°∫C J¡° Â‹¸>°∏w Jæ¡Ÿu Ìuwu Fæ* ? Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 4]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

115

Fæ, ≈®°≤Æ@ J¡tÕ J¡° k¡Ô Fůfiu Ÿu ÌuF@°≤d ≈®°≤Æ@J¡tÕ-k¡Ô I°fi Ju¡ ŸÂ„ Fæ N°æ≤ I°fiJ¡°

≈ıÙ∆∫ Fæ, oŸ<ÔÎ ÌuF@°≤d J¡° I°fi Ju¡ Ÿ°S <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° <b≤ů@ fiFÙ* Fæ, ıæŸu

≈°Ì°fi˚¥w <fiB° J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ ˚Ù _b›fi Ju¡ Ÿa_J¡°≤ů* J¡∑ JC¡~> J¡°Ô wJ¡ NfiCb¨<W Ìu©Ù
ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ NI°fi J¡° I°fi Ÿu <bfi°„ Fůfiu ≈≤ ıf wJ¡ ≈®°≤Æ@ J¡tÕ ≤Fw° Fæ wf wJ¡ ÌuF

N°<Ì J¡∑ ¿_S<w ≈≈∏fi FůwÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$6$$

Fu ≤°tª∏B, N°≈ ŸbÕ` wwg-wwg Ì®‹¸>°∏wů* Ju¡ _t≤d J¡° <bb<sw Ÿ°≤˚¥w Na„ b_wC J¡∑

_bR¡≈ Ÿu N≈®h∫C<w Fæ*, ÎuŸ° ı°fiů, N<bb<sw J¡°∫Õ˚uÌJ¨¡w <bÔsdw° J¡∑ J¡v≈fi° tw J¡≤ů N°æ≤ J¡°fiů* J¡ů N<w <≈®∫ Ôyfiub°Ôu, NI°fiR¡≈Ù N∏@J¡°≤ J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°Ôu, <ıŸ

Wt I°fi J¡° tæ* ≈Ìu„ Ìu ≤F° Fq≥, •w ≈®_wCw I°fi J¡ů FÙ wCt ŸCfiů $$7$$

˚°b ∫F <J¡ •w Ì¨‹¸>°∏w ÎJ¡ Na„ tu* Fæ, Ÿf Na„ů tu* fiFÙ* $ ∫F°≥ ≈≤ ŸÌuFtC<•w J¡∑ N°æ≤

<bÌuFtC<•w J¡∑ ÎJ¡w° ≈tu∫ Fæ, fiJu¡ Ÿ°Ì¨ÿ∫ Ju¡ <ÔÎ J¡<Sw Ÿ_≈∏Ì N°æ≤ <fi#_≈∏Ì b°∫C

J¡∑ ÎJ¡w° ≈t°fi Fæ ŸJ¡° <bb<sw Ÿ°≤˚¥w Na„ ≈tu∫ Ju¡ Ÿ°Âÿ∫ J¡ů vÔ<Ÿw J¡≤fiub°Ô°

Ju¡bÔÙ˚°b Fæ, ≈¿≤_≈∏Ì Ju¡ Ã∫°y Ÿu Ju¡bÔ ÎJ¡ Na„ Ÿu - Îu•∫Ÿ°Âÿ∫R¡≈ Ÿu-≈tu∫ J¡ů

≈t° J¡° <bT∫ ŸtHů $ ÎuŸÙ Nb_S° tu* ŸÌuFtC•w N°æ≤ <bÌuFtC•w J¡∑ ŸÌ° J¡v∫°dJ¡°¿≤dÙ

Ÿtw° FÙ Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ Nb°∏w≤ Ÿ∏ÌuF Ju¡ <fib¨W Fůfiu ≈≤ ≈®_wCw J¡S° J¡° NbŸ≤ Ì„°Õwu Fæ* $ ZÙ „CJ¡Ìub N°<Ì „t, Ìt N°<Ì Ÿ°@fiů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Su, NwÎb ∏Fu* ZbdJ¡° k¡Ô I°fi wÌ…≈≤°∏w <bÌuFtC<•w ≈®°›w F…oÕ, N°@C<fiJ¡ ≈C”T •w Ÿ°@fiů* J¡° Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤fiu tu* ŸtSÕ
fiFÙ* Fæ; Nw# ∏Fu* Zbd J¡° k¡Ô Jæ¡Ÿu ≈®°›w Fůy° ? ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ ŸaŸ°≤tu* ÎuŸ° J¡ůoÕ

≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ ıů ≈C”T Ju¡ ≈®∫Ãfi Ÿu Ÿ°º∫ fi Fů, ∫F J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤|Cfi∏Ìfi, oŸ ŸaŸ°≤ tu* ˚ÔÙ ˚°≥<w <fi≤∏w≤ <J¡∫u y∫u ≈®∫Ãfi Ÿu ŸfJ¡ů ŸÌ° Ÿf ≈Ì°SÕ

<tÔ ŸJ¡wu Fæ* $ ıF°≥ J¡FÙ* ≈®∫Ãfi tu* <bk¡Ôw° Ìu©Ù ı°wÙ Fæ, bF°≥ ≈≤ <fi≤∏w≤ ≈®∫Ãfi J¡°

N˚°b FÙ J¡°≤d Fæ $ „°˜<b<Fw „°≤Ù¿≤J¡, b°<ªJ¡ N°æ≤ t°fi<ŸJ¡ J¡tů˘ Ÿu Fůfiub°ÔÙ <ªW„C<]

π°≤° ı°∫t°fi I°fi J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ ⁄Ì∫ tu*, ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi, J¡°t, J®¡ů@ N°<Ì Ÿ∏w°≈

Ÿu „¥∏∫ ıÙb∏tC<•wŸC©tCB° <Ìw FůwÙ Fæ $ ZC<w ˚Ù J¡FwÙ Fæ-"Ÿ ÎJ¡ů f®Êd# N°fi∏Ì# $

Zů<`∫_∫ ª°J¡°tFw_∫ $' (J¡°tfi°„¥∏∫ f®Ê <bπ¿≤‹™> J¡° N°fi∏Ì N°æ≤ f®Ê J¡° N°fi∏Ì

ÎJ¡ FÙ Fæ) N°æ≤ _t¨<w ˚Ù Fæ - "∫hª J¡°tŸC©a ÔůJu¡' (ÔůJ¡ tu* ıů bæT<∫J¡ ŸC© Fæ N°æ≤ ıů tF°fig _byÙÕ∫ ŸC© Fæ, bu Ìůfiů* w¨‹d°s∫ Ÿu Ã≈∏fi ≈≤t°fiaÌ J¡∑ ŸůÔFbÙ* J¡Ô° J¡ů ˚Ù ≈®°›w fiFÙ* Fůwu) •w Ÿ‡≈¥dÕ ŸC© ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu FÙ ≈®°›w Fů ŸJ¡w° Fæ, N∏∫ Ÿu (Ìæb N°<Ì Ÿu) fiFÙ*, oŸ<ÔÎ ≈C”T J¡ů ≈®∫Ãfi ≈≤ FÙ <fi˚Õ≤ ≤Ffi° ª°<FÎ $$8,9$$

˚°À∫ Ju¡ ≈®<wJ¥¡Ô Fůfiu ≈≤ ≈C”T≈®∫Ãfi ∆∫SÕ Ìu©° ı°w° Fæ N°æ≤ "Zu∫°a<Ÿ fF…<bPfi°<fi'

ÎuŸ° ÔůJ¡≈®b°Ì ˚Ù Fæ, Nw# ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu k¡Ô J¡∑ N°„° J¡≤fi° Ì…≤°„° FÙ Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤

Ìæb J¡° (˚°À∫ J¡°) ≈°æ”T tu* N∏w˚°Õb N°æ≤ Ì…fÕÔÃb Ju¡ N<˚≈®°∫ Ÿu ŸJ¡° ©^±>fi J¡≤wu Fæ* $

<J®¡∫° π°≤° ÌqŸ≤u Ìu„ tu* ≈F…≥ª°w° F…N° N°æ≤ w¨<›w J¡≤°w° F…N°, ytfi, ˚ůıfi N°<Ì

116

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

≈C”T≈®∫Ãfi ≈®Ã∫sw# <J®¡∫°R¡≈ k¡Ôb°Ô° Ìu©° y∫° Fæ $ Ìæb J¡ů ≈®Ã∫sw# <J¡ŸÙfiu fiFÙ* Ìu©° $
b_wCw# bF JC¡~> Fæ FÙ fiFÙ*, NI°fitů<Fw t¥i> ≈C”Tů* J¡∑ bF J¡ů≤Ù J¡≈ůÔJ¡v≈fi°t°` Fæ $$10$$
bF ≈°æ”T (≈C”T≈®∫Ãfi) •∫° Fæ, <ıŸJ¡∑ N°≈ owfiÙ fnÙ ≈®„aŸ° J¡≤wu Fæ* ? oŸ ≈®ÿfi≈≤

J¡Fwu Fæ* $

„°˜I Ÿ≠ıfi ≈C”Tů* π°≤° ≈<Ì‹¸> ≤Ù<w Ÿu ıů t°fi<ŸJ¡, b°<ªJ¡ N°æ≤ J¡°<∫J¡ ªu‹¸>°

J¡∑ ı°wÙ Fæ, bFÙ ≈°æR¡T Fæ, bF Ÿk¡Ô Fæ, ŸŸu <˚∏fi ıů tfi, bªfi N°æ≤ „≤Ù≤ J¡∑ ªu‹¸>° Fæ bF ∏tW J¡∑ ªu‹¸>° Fæ $$11$$ ıů tfiC‹∫ <ıŸ ≈Ì°SÕ J¡∑ N<˚Ô°T° J¡≤w° Fæ, ŸJ¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ ∫Ãfi ˚Ù J¡≤w° Fæ $ ∫<Ì fÙª tu* FÙ ŸJ¡° Ã∫°y fi J¡≤ Ìu, wů bF J®¡t„# ŸJ¡ů Nbÿ∫

≈®°›w J¡≤w° Fæ $$12$$
t¥Ô tu* "J®¡t°wg' ≈Ì "J¡FÙ* ≈≤ <bPfiů* π°≤° J¡°∫Õ J¡° <b|°w „°˜ů•w J®¡t J¡° Ã∫°y J¡≤fiu Ÿu FÙ Fůw° Fæ' ∫F Ÿ¥<ªw J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ Ÿ°ayů≈°ay J¡tÕ J¡≤fiu Ÿu Nbÿ∫
k¡Ô≈®°<›w FůwÙ Fæ $

•w <fi∫t J¡ů FÙ <b<b@ Â‹¸>°∏wů* Ÿu Â» J¡≤wu Fæ* $

J¡ůoÕ ÎJ¡ ≈®°dÙ FÙ ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu wÙfiů* ÔůJ¡ů* Ju¡ tF° Îuÿb∫Õ Ÿu N<w≤tdÙ∫ o∏B≈ÌbÙ

J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $ J¡ůoÕ <ªÌ…vÔ° (<ªwg ÃJ¡TÕ Ÿu ÃJ¨¡‹¸>) (!) ≈®°dÙ FÙ ≈°æ”T ≈®∫Ãfi Ÿu J¡tÔ°Ÿfi tu* ¿_Sw FůJ¡≤ f®Ê° Ju¡ ≈Ì J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $ Ÿ°≤˚¥w N≈fiu ≈C”T°SÕ Ÿu FÙ J¡ůoÕ

≈C”T yR¡nºbı FůJ¡≤ ≈C”TůWtw° J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $ N≈fiu ≈C”T°SÕ Ÿu FÙ, J¡ůoÕ ÌuFÙ, N@Õfi°≤Ùÿb≤ ffiJ¡≤ ª∏B„u©≤w° J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $ ≈°æ”T Ìů ≈®J¡°≤ J¡° Fæ, ÎJ¡ ≈¥bÕı∏t J¡°

N°æ≤ ÌqŸ≤° oŸ ı∏t J¡° $ N°@C<fiJ¡ ≈C”T°SÕ π°≤° ≈¥bÕ ı∏t J¡° ≈C”T°SÕ „Ù|® <w≤_J¡°≤ J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ $$13-17$$

N°@C<fiJ¡ Nv≈ ≈C”T°SÕ NfiuJ¡ J¡≤ůn J¡v≈ů* Ÿu ≈°<ıÕw Nfi∏w ≈®°•wfi J¡tů˘ ≈≤ <bı∫

Jæ¡Ÿu ≈®°›w J¡≤w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

<fi≤∏w≤ ≈®∫Ãfi J¡≤fiub°Ôu, Â» NU∫°Ÿb°Ôu Îba ≈®I° N°æ≤ ÃŸ°F Ÿu ∫C•w ≈C”T ≈®Ô∫ tu*

N<@J¡°≤ ≤©fiub°Ôu Ìubw°Nů* J¡∑ ≈ÌbÙ J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ tF°fig tuR¡ ≈bÕw wJ¡ J¡ů <fiyÔ ı°wu Fæ*, t<¸>∫°tu¸> J¡≤ ±>°Ôwu Fæ*, ≈®°•wfi (≈¥bÕ ı∏t Ju¡) ≈°æ”T J¡∑ wů f°w FÙ •∫° Fæ ? ˚°b ∫F

<J¡ ∫Ω<≈ ≈®°•wfi J¡tÕ Nfi∏w Fæ*, <k¡≤ ˚Ù fiJ¡° t¥Ô ÎJ¡ FÙ Fæ fiJu¡ t¥Ô J¡° fi°„ J¡≤fiu Ÿu

fi ≈≤ fnÙ N°Ÿ°fiÙ Ÿu <bı∫ ≈®°›w J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ Fæ $ ZC<w N°<Ì Ÿu <fi∫¿∏`w (ZCÃ∫fiCŸ°≤Ù)

≈C”T°SÕ J¡° FÙ Nbÿ∫ Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤fiub°ÔÙ ≈C”TJ¡∑ ıů ¿fi≤∏w≤ Ωůy„ÙÔw° Fæ, bFÙ N˚Ù‹¸>

<Ÿ<] Ìufiub°ÔÙ FůwÙ Fæ $ „°˜<b<@ Ju¡ ≈®<wJ¥¡Ô ≈C”T°SÕ J¡° ≈°ıÕfi J¡≤fiub°ÔÙ ≈C”T J¡∑

Ωůy„ÙÔw° NfiSÕJ¡°¿≤dÙ FůwÙ Fæ $$18,19$$

! Ÿ[byCd J¡∑ ÃJ¨¡‹¸>w° Ÿu ªæw∏∫ J¡° ÃJ¡TÕ Fůw° Fæ $ f®Ê°ıÙ J¡° Ÿ[byCd N∏∫ů* J¡∑ N≈us°

ÃJ¨¡‹¸> Fæ, oŸÙ J¡°≤d fitu* w∏t¥ÔJ¡ ªæw∏∫ ˚Ù ŸbůÕÃJ¨¡‹¸> Fæ $ f®Ê° ˚Ù ≈¥bÕJ¡v≈ tu* Ÿ°t°∏∫ ıÙb Su, w≈_∫° Ju¡ fÔ Ÿu bu oŸ J¡v≈ tu* f®Ê° F…Î Fæ* $

ŸyÕ - 5]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

117
tF°@fiÙ, ≈®fÔ N°æ≤ tF°t<w Ôůyů* J¡ů ≈®°›w Fůfiub°Ô° ≈°æ”T <fi@Õfi, <fifÕÔ N°æ≤

Nv≈fC<]b°Ôu Ôůyů* J¡ů Jæ¡Ÿu ≈®°›w Fůy° ? ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤ fiJ¡ů ˚Ù _b„<•w Ju¡ NfiCR¡≈

<fi≤∏w≤ ≈°æR¡T Ÿu oŸ ı∏t tu* ∫° ı∏t°∏w≤ tu* <b≈CÔ @fi N°<Ì Ÿ‡≈<W Ÿu •w ≈°æ”T ≈®°›w Fů ŸJ¡w° Fæ $ <J¡ŸÙ ≈C”T J¡∑ <fi≤∏w≤ ŸCÌ„° ∫° Ì…ÌÕ„° fiFÙ* ≤F ŸJ¡wÙ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu „°˜Ù∫

≈®∫Ãfi N°æ≤ „°˜Ù∫ ≈®∫Ãfi tu* <i>Ô°oÕ J¡≤fi°-ofi Ìůfiů* Ju¡ k¡Ô tu* fn° N∏w≤ <Ì©Ô°wu Fæ* $

≈C”T ıf „°˜Ù∫ ∫Ãfi J¡ů <„<SÔ J¡≤w° Fæ, wf _b°˚°¿bJ¡ ≤°y°<Ì ÌůTů* Ÿu NŸ∏t°yÕ
tu* N°Ÿ<•w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ì°¿≤B§, ≤ůy, f∏@fi N°<Ì Ì…ÌÕ„° tu*, ıf<J¡ N≈fiu F°S N°<Ì

˚Ù N≈fiu J¡°f¥ tu* fiFÙ* ≤Fwu, NayC<Ô∫ů* J¡ů ©¥f wůn t≤ůnJ¡≤ ffi°∫u y∫u ªCvÔq Ju¡ ªCvÔq˚≤
ıÔ Ÿu tC≥F tu* ≈±>u F…Î ÎJ¡ fC≥Ì ıÔ J¡ů ˚Ù Ì…ÔÕ˚ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N<@J¡ ŸtHw° Fæ, bFÙ
ıf „°˜Ù∫ ≈®∫Ãfi tu* Â» ≤Fw° Fæ, wf @tÕ Ju¡ ÃJ¡TÕ Ÿu <≈®∫b®w tF°≤°ı Ju¡ Ÿt°fi Ÿ°w πÙ≈ů* J¡∑ ÎJ¡ ~>` N°<@≈Ã∫ Ì„° tu* Nbÿ∫ ≈ůTdÙ∫ ≈C` N°<Ì Ju¡ <ÔÎ ∫S°∫ůÀ∫ Ì°∫˚°y J¡° <b˚°y J¡≤fiu tu* ŸtCB, ≈bÕw, fiy≤ N°æ≤ πÙ≈ů* Ÿu ∆∫°›w <b„°Ô ≈¨ØbÙ J¡ů ˚Ù N<@J¡
fiFÙ* ŸtHw° $$20$$

ª°æS° ŸyÕ Ÿt°›w

≈°≥ªb°≥ ŸyÕ

≈°æR¡T Ju¡ ≈®fÔ Fůfiu ≈≤ Nbÿ∫ k¡Ô≈®°<›w tu* Îba Ìæb J¡∑ ≈C”T°SÕ Ÿu N<˚∏fiw° tu* ∫C<•w N°æ≤ Ì¨‹¸>°∏wů* J¡° ≈®Ì„Õfi $

≈¥bÕ tu* ıů ∫F J¡F° S° <J¡ Ìæb ≈°æ”T Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, Ìæb Ÿu ≈°æ”T ≈®fÔ Fæ N°æ≤

≈°æ”T Ÿu FÙ ≈C”T°SÕ J¡∑ <Ÿ<] FůwÙ Fæ, •w ŸfJ¡° ∫C<•w Ÿu ŸtSÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®<wI°

J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ıæŸu fiÙÔ°, ≈ÙÔ° N°<Ì ≤ayů* J¡∑ N<˚∆∫<•w tu* ≈®J¡°„ FÙ tC¶∫

J¡°≤d Fæ, bæŸu FÙ „°˜ Ju¡ NfiCŸ°≤ J¡°<∫J¡, b°<ªJ¡ N°æ≤ t°fi<ŸJ¡ ∆∫bF°≤ J¡≤fiub°Ôu N<@J¡°≤Ù ≈C”Tů* Ju¡ Ÿf ≈C”T°Sů˘ J¡∑ <Ÿ<] tu* ≈®b¨<W FÙ tC¶∫ J¡°≤d Fæ $$1$$

<bΩ° w¨<›w N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi Â‹¸>k¡ÔJ¡ Fæ, ŸJu¡ Ÿ°@fi tu* „°˜Ù∫ <fi∫t J¡° •∫°

≈∫ůy Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈C”T <ıŸJ¡∑ Ju¡bÔ tfi Ÿu oh~>° J¡≤w° Fæ, „°˜°fiCŸ°≤ J¡tÕ Ÿu fiFÙ* J¡≤w°, bF ∏tW

J¡Ù ªu‹¸>° FÙ J¡≤w° Fæ, bF ≈C”T°SÕ J¡° Ÿ°@fi fiFÙ* Fæ, f¿vJ¡ tůF J¡° Ÿ°@fi Fæ $ Ÿ°≤°a„ ∫F

<J¡ ∫Ω<≈ <bΩ° Â‹¸>k¡ÔJ¡ Fæ, wS°<≈ <bΩ° Ju¡ Ÿ°@fi tu* N„°˜Ù∫ <fi∫t J¡°≤d fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, •∫ů**<J¡ N∏b∫∆∫<w≤uJ¡ fiFÙ* Fæ $ „°˜Ù∫ ∫Ãfi J¡° „°˜Ù∫ FÙ k¡Ô Fůw° Fæ N°æ≤

N„°˜Ù∫ ∫Ãfi J¡° N„°˜Ù∫ FÙ k¡Ô Fůw° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ N°æ<ªÃ∫ Ju¡ fÔ Ÿu ˚Ù ∆∫b_S° J¡∑

<Ÿ<] FůwÙ Fæ $ ıů N°ÌtÙ ıæŸ° ≈®∫Ãfi J¡≤w° Fæ, bF bæŸ° FÙ k¡Ô ≈°w° Fæ $ ≈®°•wfi (≈¥bÕ
ı∏t J¡°) _bJ¡tÕ FÙ Ìæb J¡FÔ°w° Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w Ìæb JC¡~> fiFÙ* Fæ $ ≈°æ”T Ìů ≈®J¡°≤ J¡°

118

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

Fæ-ÎJ¡ „°˜°fiCtů<Ìw N°æ≤ ÌqŸ≤° „°˜<bR¡] $ fitu* „°˜<b”] J¡tÕ NfiSÕ J¡° J¡°≤d Fæ N°æ≤ „°˜°fiCtů<Ìw J¡tÕ ≈≤t°SÕb_wC J¡∑ ≈®°<›w J¡° J¡°≤d Fæ $ J¡FÙ* ≈≤ Ÿt N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤

NŸt ≈®°•wfi N°æ≤ Îu<FJ¡ Ìů ≈C”T°SÕ ˚unů* J¡∑ w≤F ≈≤_≈≤ Ônwu Fæ*, fitu* ıů J¡t fÔb°Ô°

Fůw° Fæ, bF fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $ oŸ<ÔÎ ≈C”T J¡ů „°˜Ù∫ ≈®∫Ãfi Ÿu Ÿ≠ıfi tF°Ãt°Nů* Ju¡ Ÿay Ju¡ π°≤° bæŸ° Ωůy J¡≤fi° ª°<FÎ <ıŸŸu <J¡ oŸ ı∏t J¡° ≈°æ”T ≈¥bÕ ı∏t Ju¡ ≈°æ”T J¡ů „Ù|®
ıÙw Ôu $$2-6$$

"<`<˚M¡dæM¡db°fig ı°∫wu' oŸ ZC<w Ÿu tfiC‹∫, Ìubw° N°<Ì J¡° M¡dÙ, ŸCfi° ı°w° Fæ N°æ≤ "w_t°ÌuT°a w∏fi <≈®∫tuw∏tfiC‹∫° <bΩC#' (oŸ<ÔÎ Ìubw°Nů* J¡ů ∫F <≈®∫ fiFÙ* Fæ <J¡
tfiC‹∫ N°Ãtw[bI°fiÙ Fůbu*) ÎuŸÙ ˚Ù ZC<w Fæ, oŸ<ÔÎ bu Ìubw° Nbÿ∫ <bPfi J¡≤u*yu, fiJu¡

<bPfi J¡≤fiu ≈≤ <J¡∫° y∫° ≈®∫Ãfi FÙ <bk¡Ô Fů ı°∫uy°, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤ J¡Fwu Fæ* $

Ÿt N°æ≤ <bTt N≈fi° N°æ≤ Ì¥Ÿ≤u J¡° ≈C”T°SÕ- ∫u Ìůfiů* ˚unů* J¡∑ w≤F Ônwu Fæ* fi Ìůfiů* tu* ıů N<wfÔb°fig Fůw° Fæ, bF ıÙw ı°w° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ÌůTů* Ju¡ ≤Fwu FÙ

Ìubw° <bPfi J¡≤ ŸJ¡wu Fæ*, N≈fiu ≈®∫Ãfi Ÿu ÌůTů*≈≤ <bı∫ ≈°fiu Ÿu fiJ¡∑ <bPfi„<•w JC¡¿^™>w Fů ı°wÙ Fæ $$7$$

„°˜Ù∫ t°yÕ tu* ∫Ãfi J¡≤ ≤Fu Ôůyů* J¡ů ˚Ù J¡˚Ù J¡˚Ù ≤ůy°<Ì NfiSÕ •∫ů* ≈®°›w Fůwu Fæ* ?

ÎuŸÙ N°„aJ¡° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıF°≥ ≈≤ „°˜°fiCtů<Ìw ≈°æ”T Ÿu ˚Ù <bPfif°@° ≈®°›w FůwÙ Fæ, bF°≥ ≈≤ NfiSÕJ¡°≤Ù

N≈fiu ≈°æ”T J¡ů fÔb°fig ŸtHfi° ª°<FÎ $$8$$

ŸJ¡ů ˚Ù ıÙw Ôufi° ª°<FÎ ∫F ˚°b Fæ $

N≈fiu ÃJ¨¡‹¸> ≈°æ”T J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ Ì°≥wů* Ÿu Ì°≥wů* J¡ů ≈ÙŸ ≤Fu ≈C”T J¡ů N≈fiu „C˚

≈°æ”T Ÿu <bPfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ωw ≈¥bÕ ı∏t Ju¡ N„C˚ ≈°æ”T J¡ů ıÙw Ôufi° ª°<FÎ $ ∫F

≈®°ªÙfi ≈°æ”T tCHu ≈®u¿≤w J¡≤w° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ fC<] J¡ů fÔ≈¥bÕJ¡ JC¡ªÔ ±>°Ôfi° ª°<FÎ,

•∫ů*<J¡ bF ≈®Ã∫s ≈®∫Ãfi Ÿu N<@J¡ fÔb°fig fiFÙ* Fæ $ wf wJ¡ ≈°æ”T ≈¥bÕJ¡ ˚ÔÙ˚°≥<w ≈®∫Ãfi J¡≤fi° ª°<FÎ ıf wJ¡ <J¡ ≈®°•wfi (≈¥bÕı∏t J¡°) N„C˚ ≈°æ”T _b∫a (c) (<fi#„uT) „°∏w Fů ı°∫ $ oŸ ı∏t Ju¡ yCdů* Ÿu („C˚ ≈°æ”T Ÿu) ≈¥bÕı∏t J¡° ÌůT (N„C˚ ≈°æ”T) Nbÿ∫ fi‹¸> Fů ı°w° Fæ, oŸtu* J¡ůoÕ Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ N°ı Ju¡ yCdů* Ÿu (Ôa|fi N°<Ì Ÿu) J¡Ô Ju¡ ÌůT J¡°

(NıÙdÕ N°<ÌJ¡°) s∫ oŸtu* Â‹¸>°∏w Fæ $ ≈¥bÕ ı∏t Ju¡ Ì…≤Â‹¸> J¡° Îu<FJ¡ „C˚ J¡tů˘ Ÿu ŸÌ°

Ωůy„ÙÔ fC<] π°≤° <w≤_J¡°≤ J¡≤ N≈fiu tu* ŸaŸ°≤ J¡ů w≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ‡≈°Ìfi°SÕ (tC•Ã∫SÕ)

„t, Ìt, Zbd N°<Ì Ÿ‡≈<W Ju¡ <ÔÎ ∫Ãfi J¡≤fi° ª°<FÎ $ N°ÔŸÙ ≈C”T yÌFu Ÿu ˚Ù <fiJ¨¡‹¸> Fæ, NwÎb ΩůyFÙfi FůJ¡≤ yÌÕ˚ wCv∫ fiFÙ* ffifi° ª°<FÎ, <J¡∏wC _byÕ N°æ≤ tůs J¡∑ <Ÿ<]

Ju¡ <ÔÎ „°˜°fiCŸ°≤ ŸÌ° ∫Ãfi J¡≤fi° ª°<FÎ $$9-14$$ ıæŸu <b‹dC NŸC≤ů* π°≤° ≈®∫C•w t°∫°
c "_b∫tg' <b„uTd <fi#„uTww° J¡° Ÿ¥ªJ¡ Fæ, N∏∫ Ÿu „°¿∏w Fůfiu ≈≤ ŸJu¡ („°tJ¡ N∏∫

Ju¡) F¸>fiu ≈≤ <k¡≤ ŸJ¡° Lb Fů ŸJ¡w° Fæ bF fi Fů oŸ<ÔÎ "_b∫tg' ∫F <b„uTd <Ì∫° Fæ $

ŸyÕ - 5]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

119

R¡≈ <≈*ınu Ÿu _b∫a fÔ≈¥bÕJ¡ <fiJ¡Ô y∫u $ NSb° ıæŸu <Ÿ*F tfiC‹∫ů* Ÿu ffi°∫u y∫u f∏@R¡≈

<≈*ınu Ÿu _b∫a fÔ≈¥bÕJ¡ <fiJ¡Ô ı°w° Fæ, bæŸu FÙ tfiC‹∫ů* J¡ů ≈°æ”TR¡≈ ∫Ãfi J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ oŸ ŸaŸ°≤R¡≈ ywÕ Ÿu _b∫a fÔ≈¥bÕJ¡ <fiJ¡Ô ı°fi° ª°<FÎ $ N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů ≈®<w<Ìfi fiÿb≤ Ìu©u*, ≈„CNů* Ju¡ Ÿ°S Ÿt°fiw° J¡ů ~>ůn Ìu* NS°Õwg ≈„Cw° J¡° _bÙJ¡°≤ fi J¡≤u*, <J¡∏wC

ŸÃ≈C”Tů Ju¡ ∫ůÀ∫ Ÿ°@C Ÿayt N°æ≤ Ÿwg„°˜ů* J¡° NbÔ‡ffi J¡≤u $ ıæŸu J¡∑n° |°b tu* ≈Ùb N°<Ì Bb ≈Ì°SÕ J¡° N°_b°Ìfi J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ |≤ tu* ˜Ù, N∏fi, ≈°fi N°<Ì Bb N°æ≤ J¡ůtÔ

≈Ì°Sů˘ J¡° N°_b°Ìfi ÔuJ¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ ≈C”T°Sů˘ Ju¡ Ÿ°@fi˚¥w ∫°æbfi J¡ů ∆∫SÕ fiFÙ* J¡≤ Ìufi°

ª°<FÎ $ „C˚ ≈C”T ≈®∫Ãfi Ÿu „Ù|® „C˚ k¡Ô ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ N„C˚ ≈C”T ≈®∫Ãfi Ÿu N„C˚
k¡Ô <tÔw° Fæ $ ≈¥bÕı∏t Ju¡ „C˚ N°æ≤ N„C˚ ≈C”T ≈®∫Ãfi Ju¡ <Ÿb° Ìæb fi°t J¡∑ J¡ůoÕ b_wC fiFÙ*

Fæ $ ıů tfiC‹∫ ≈®Ã∫s ≈®t°d J¡° Ã∫°y J¡≤ NfiCt°fi ≈®t°d J¡° NbÔ‡ffi J¡≤w° Fæ, bF N≈fiÙ
f°F…Nů* J¡ů ∫u Ÿ≈Õ Fæ, ÎuŸ° ŸtHJ¡≤ fiŸu ˚∫˚Ùw FůJ¡≤ ˚°yw° Fæ $ <bÿb°<t` N°<Ì Zu‹™>

≈C”Tů* fiu ≈C”T ≈®∫Ãfi Ÿu FÙ ≈C”T°SÕ (≈≤t Ô‚∫) ≈®°›w <J¡∫° S°, oŸ f°w J¡ů fi ı°fifiub°Ôu NwÎb tCHu Ìæb ≈®u¿≤w J¡≤ ≤F° Fæ, ÎuŸ° J¡Ffiub°Ôu Ì……fCÕ<]∫ů* J¡° tC© Ìu©J¡≤ Ô‚tÙ Ô°æ¸> ı°wÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ ≈FÔu ≈C”T ≈®∫Ãfi Ÿu <fiÃ∫°<fiÃ∫b_wC <bbuJ¡ N°<Ì ª°≤ Ÿ°@fiů* J¡° NbÔ‡ffi Ôufi° ª°<FÎ N°æ≤ N°ÃtI°fiR¡≈Ù tF°fig NSÕb°Ôu „°˜ů* J¡° <bª°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $ „°˜°fiCŸ°≤

Zbd, tfifi N°<Ì ªu‹¸>°Nů* π°≤° ≈≤t°SÕ˚¥w N°Ãtw[bJ¡° <bª°≤ fi J¡≤ ≤Fu NwÎb •w

≈C”T°SÕŸ°@fi Ÿu „¥∏∫ t¥» ≈C”Tů* J¡∑ Nfi∏w fi≤J¡ů* J¡∑ FuwC Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N<wÌ…‹¸> ˚ůyuh~>°

Ju¡ <ÔÎ <@•J¡°≤ Fæ $ NS°Õwg ÎuŸu ≈C”T „ůªfiÙ∫ Fæ* $$15-22$$

"Îb' ≈Ì ∫ůÀ∫ ı∏t J¡° Ô°˚ Fůfiu ≈≤ ˚Ù ≈C”T°SÕ J¡∑ <Ÿ<] fi J¡≤fiu ≈≤ <k¡≤ ≈C”T°SÕ

<Ÿ<] J¡∑ Ì…ÔÕ˚w° J¡° ΩůwJ¡ Fæ $ ZC<w ˚Ù Fæ-"oF ªuÌbuÌÙÌS ŸÃ∫t¿_w fi ªu<ÌF°buÌÙ∏tFwÙ

<bfi<‹¸>#' NS°Õwg ∫<Ì N<@J¡°≤Ù tfiC‹∫ fiu N°Ãtw[b J¡ů ı°fi <Ô∫°, wů tfiC‹∫ı∏t J¡∑ ™>ÙJ¡

Ÿ°SÕJ¡w° Fæ, ∫<Ì N°Ãtw[b J¡ů fiFÙ* ı°fi°, wů fn° ˚°≤Ù <bfi°„ Fæ-N<b¿h~>∏fi ı∏t, t≤d, fi≤J¡ N°<Ì J¡∑ ≈≤‡≈≤° ≈®°›w FůwÙ Fæ $
owfiu Ÿt∫ wJ¡ ≈C”T°SÕ J¡≤fi° ª°<FÎ, oŸ ≈®J¡°≤ Nb<@J¡° I°fi fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF

Nfi∏w Fæ N°æ≤ Ÿtu* N<w ≈¿≤Zt ˚Ù Fæ, Nw# Ÿtu* Jæ¡Ÿu ≈®b¨<W Fů ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈°æ”T <fi≤b<@J¡ fiFÙ* Fæ, Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡° Ì∫ FÙ ŸJ¡∑ Nb<@ Fæ $ bF ≈®∫Ãfi J¡∑ ˚Ù

N≈us° fiFÙ* J¡≤w° $$23$$

•∫ů*<J¡ "≈®Ã∫s°byta @‡∫˘ ŸCŸC©a J¡wCÕt∆∫∫tg' (NfiuJ¡ ı∏tů* Ÿu Ÿa<ªw <fi‹J¡°t J¡tÕ

J¡° k¡Ô yC” π°≤° ≈®Ì<„Õw <bª°≤ Ÿu ∫C•w buÌ°∏wb°•∫ Ÿu ŸC©≈¥bÕJ¡ ≈®°›w <J¡∫° ı° ŸJ¡w°

Fæ) ÎuŸÙ _t¨<w Fæ $

∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ •w "≈®Ã∫s°byttg' oÃ∫°<Ì b°•∫ "≈¥d°ÕF…Ã∫° Ÿb°Õfig J¡°t°fib°›fiů<w'

(≈¥d°ÕFq<w Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ J¡°tů* J¡ů ≈®°›w J¡≤w° Fæ) oŸJu¡ Ÿt°fi ≈®≤ůªfi°t°` Fæ, •∫ů*<J¡

N<@J¡ Zt Fůfiu ≈≤ FÙ N<@J¡ k¡Ô ≈®°›w Fůw° Fæ, ÎuŸ° <fi∫t Fæ, wů •w <fi∫t ≈≤

120

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

N∏b∫∆∫<˚ª°≤ Ì„°Õwu Fæ* $
fnu ˚°≤Ù ≈®∫Ãfi Ÿu ˚Ù ≈ÃS≤ Ÿu ≤Ãfi fiFÙ* ≈®°›w Fů ŸJ¡w° N°æ≤ ≤Ãfi J¡∑ ≈≤Ùs° tu* <fi≈Cd

∆∫<•w∫ů* J¡ů ≈¿≤Zt Ju¡ <ffi° ˚Ù ≈®ªC≤ Ô°˚ Fůw° <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ∆∫<w≤uJ¡

∆∫<˚ª°≤ ˚Ù ŸtHfi° ª°<FÎ $ ıæŸu ıÔ Ÿu |n° ≈¿≤<tw Fæ Îba ıæŸu Ô‡f°oÕ ª°æn°oÕ N°<Ì

≈¿≤t°d Ÿu b˜ ≈¿≤<tw Fæ, bæŸu FÙ ≈C”T≈®∫Ãfi ˚Ù ≈¿≤t°d_S (N°Ãtw[bŸ°s°ÃJ¡°≤R¡≈Ù
k¡Ô J¡∑ Nb<@ tu* ¿_Sw) Îba ≈¿≤<tw Fæ, NS°Õwg ŸJ¡∑ Nb<@ (ŸÙt°) w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ Fæ $

•w ≈C”T≈®∫Ãfi ∫<Ì Ÿwg „°˜, ŸÃŸay N°æ≤ ŸÌ°ª°≤ Ÿu ∫C•w Fůw° Fæ, wů N≈fi° k¡Ô

(w[bŸ°s°ÃJ¡°≤) Ìuw° Fæ, ∫F ŸJ¡° _b˚°b Fæ $ ∫<Ì bF Ÿwg„°˜, ŸÃŸay N°æ≤ ŸÌ°ª°≤

Ÿu ≤<Fw Fůw° Fæ, wů ŸŸu k¡Ô J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* FůwÙ $ ≈°æ”T J¡° ∫F _bR¡≈ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤

∆∫bF°≤ J¡≤ ≤Fu <J¡ŸÙ ˚Ù ≈C”T J¡° ≈®∫Ãfi ˚Ù <bk¡Ô fiFÙ* Fůw° $ ÌÙfiw° N°æ≤ Ì¿≤Bw° Ÿu

Ã≈∏fi Ì…#© Ÿu ≈Ù<nw F…Î fiÔ, F¿≤ÿª∏B N°<Ì Zu‹™> ≈C”T ˚Ù N≈fiu ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu FÙ

Ìub≤°ı Ju¡ ŸÌ¨„ Fů y∫u Fæ* $$25-27$$

∫<Ì fF…w ≈¿≤Zt J¡∑ N≈us° fiFÙ* Fæ, wů ≈Ù~>u ≈°æ”T J¡≤u*yu, oŸÙ Ÿt∫ ŸJ¡∑ •∫°

N°bÿ∫J¡w° Fæ ? ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
f°v∫°b_S° Ÿu ÔuJ¡≤ ˚ÔÙ˚°≥<w NU∫_w „°˜, ŸÃŸay N°<Ì yCdů* π°≤° ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu (!) _b°SÕ (w[bŸ°s°ÃJ¡°≤) ≈®°›w Fůw° Fæ, ŸFŸ° <J¡∫u y∫u „°˜Ů∫°Ÿ, ŸÃŸay N°<Ì

Ÿu bF ≈®°›w fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $ bu wů J¡ůtÔ J¡°≥¸>u Ju¡ Ÿt°fi Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ ıæŸu J¡ůtÔ

J¡°≥¸>u Ÿu ≈æ≤ tu* ªC˚° F…N° J¡°≥¸>° fiFÙ* <fiJ¡°Ô° ı° ŸJ¡w° bæŸu FÙ ŸFŸ° NU∫_w „°˜ N°<Ì

Ÿu w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $ Ft ıÙb∏tC•w Ôůyů* fiu oŸ f°w J¡ů ≈®Ã∫sw#

Ìu©° Fæ, ŸJ¡° NfiC˚b <J¡∫° Fæ, ŸCfi° N°æ≤ Ÿ°@fiů* Ÿu ≈°<ıÕw <J¡∫° Fæ, ıů Ôůy Ÿu Ìæb°@Ùfi J¡Fwu Fæ*, bu t∏Ìt<w Fæ* N°æ≤ <bfi‹¸> Fæ* $$28,29$$

∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů Ÿ˚Ù Ôůy •∫ů* ∫Ãfi fiFÙ* J¡≤wu, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

NfiSÕ (Ì…yÕ<w) J¡° J¡°≤d Fůfiu ∫° NSÕ (∏fi<w) J¡° <b|°wJ¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NfiSÕJ¡°≤Ù

N°Ô_∫ ∫<Ì ıywg tu* fi Fůw°, wů J¡°æfi ≈C”T fn° @fiÙ N°æ≤ <bπ°fi fiFÙ* Fůw° NS°Õwg Ÿ˚Ù

@fiÙ N°æ≤ <bπ°fi Fůwu $ N°Ô_∫ Ju¡ J¡°≤d FÙ ∫F Ÿ°y≤≈∫Õ∏w Ÿ‡≈¥dÕ ≈¨<SbÙ <fi@Õfiů* N°æ≤
fi≤≈„CNů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ $ oŸ<ÔÎ N°Ô_∫ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ f°v∫°b_S° Ÿu FÙ tfiC‹∫ J¡ů ŸÃŸay, „°˜Ů∫°Ÿ N°<Ì tu* ıC¸> ı°fi° ª°<FÎ, ∫FÙ ŸbÕZu‹™> t°yÕ Fæ $$30$$

∫Ω<≈ NÃ∫∏w f°v∫°b_S° Ÿu ŸÃŸay N°<Ì fiFÙ* <J¡∫u ı° ŸJ¡wu <k¡≤ ˚Ù ∫°æbfi°≤‡˚ Ÿu FÙ ≈®∫Ãfi J¡≤fi° Wt Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ª≈Ô f°ÔJ¡ů* π°≤° J¡∑ yoÕ J®¡∑n°Nů* Ÿu N<w ªaªÔ f°v∫°b_S° Ju¡ fÙw ı°fiu ≈≤ yC”Ÿub°

! ıf wJ¡ N°Ãtw[bŸ°s°ÃJ¡°≤ fiFÙ* Fůw° w˚Ù wJ¡ ≈C”T≈®∫Ãfi J¡≤fi° NwÙb N°bÿ∫J¡ Fæ $

N°Ãtw[bŸ°s°ÃJ¡°≤ Fůfiu ≈≤ ≈C”T Ju¡ ≈®∫Ãfi J¡∑ Ÿt°<›w Fů ı°wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ≈C”T≈®∫Ãfi NŸÙt fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ŸŸÙt Fæ $

ŸyÕ - 6]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

121

N°<Ì tu* ŸtSÕ ˚Cı°Nů* Ÿu NÔaJ¨¡w Nb_S° Ÿu (∫°æbfi°b_S° Ÿu) ÔuJ¡≤ ≈Ì-≈Ì°SÕ I°fi tu*

<fi≈Cd (∆∫CÃ≈∏fi) ≈C”T yC”, ŸwÙØ∫Õ, N≈fiu Ÿu N<@J¡ I°w°Nů* Ju¡ Ÿay Ÿu N≈fiu yCdů* J¡°

(˚<•w, Ì∫° N°<Ì J¡°), ÌůTů* J¡° (≤°y-πuT N°<Ì J¡°) <bª°≤ („°¿∏w N°<Ì Ÿu N∏w tu*

J¡v∫°d Fůw° Fæ N°æ≤ ≤°y N°<Ì Ÿu NfiSÕ J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ≈∫°ÕÔůªfiR¡≈

<bª°≤) J¡≤u* $$31$$ ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # tF°tC<fi ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ∫ů* J¡Ffiu ≈≤ <Ìfi fÙw y∫° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ ˚yb°fi N_w°ªÔ Ju¡ <„©≤ ≈≤ y∫u $ tC<fiŸ˚° tF°tC<fi b<Ÿ‹™>ıÙ J¡ů ≈®d°t J¡≤ Ÿ°∫a Ÿ∏º∫ů≈°Ÿfi°, N<ÀfiFů` N°<Ì J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ _fi°fi°SÕ ªÔÙ yoÕ N°æ≤ ≤°<` fÙwfiu ≈≤

Ÿ¥∫ůÕÌ∫ Fůwu-Fůwu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ≈°Ÿ ≈Cfi# N° yoÕ (") $$32$$

≈°≥ªb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>™>° ŸyÕ
ıF°≥ ≈®∫Ãfi J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù J¡°∫Õ <bfi°„ Fůfiu ≈≤ ≈®fÔ Ìæb J¡°∫Õ <bfi°„J¡ t°fi° ı°w° Fæ, bF°≥ ≈≤ <b|°wJ¡ N∏∫ ≈C”T J¡° ≈®∫Ãfi FÙ "Ìæb' „ÆÌ Ÿu J¡F° ı°w° Fæ NSb° N≈fi° ≈®°•wfi fÔb°fig ≈°æ”T FÙ Ìæb J¡F° ı°w° Fæ $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏B ≈°æ”T Ÿu N<w¿≤•w Ìæb J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ

≈¥bÕı∏t tu* <J¡∫° y∫° ≈C”T≈®∫Ãfi FÙ Ìæb Fæ $ NwÎb tæ* Ìæb Ju¡ N°@Ùfi Fq≥, _bw∏` fiFÙ* Fq≥, ÎuŸÙ fC<] J¡° Ÿ≠ıfi Ÿay<w Îba Ÿwg„°˜ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu ŸbÕS° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ N<@J¡°≤Ù
tfiC‹∫ J¡ů oŸ ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ Ÿu N≈fi° ]°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $ ıæŸ° ıæŸ° ≈®∫Ãfi Fůy° bæŸ° bæŸ°

„Ù|® k¡Ô Fůy°, oŸÙJ¡° fi°t ≈°æ”T Fæ N°æ≤ ŸÙJ¡ů Ìæb ˚Ù J¡Fwu Fæ, Ìæb N°æ≤ ≈°æ”T tu* J¡ůoÕ

N∏w≤ fiFÙ* Fæ $ ıæŸu Ì…#© Ju¡ Ÿt∫ tu* Ì…#© Ÿu "F° J¡‹¸>' J¡F° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ "F° J¡‹¸>' „ÆÌ

J¡° FÙ ÌqŸ≤° ≈∫°Õ∫ "F° Ìæb' ˚Ù Fæ NS°Õwg Ì…#©R¡≈ Ÿu ≈¿≤dw N≈fi° ≈®°•wfi J¡tÕ "F° J¡‹¸>'

„ÆÌ Ÿu J¡F° ı°w° Fæ N°æ≤ bFÙ "Ìæb' Fæ $ Ìæb N≈fiu ≈®°•wfi J¡tÕ Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $ ıæŸu ≈®fÔ

≈C”T f°ÔJ¡ J¡ů ıÙw Ôuw° Fæ, bæŸu FÙ bF ˚Ù ≈®fÔ ≈°æ”T Ÿu ıÙw° ı° ŸJ¡w° Fæ $ ıæŸu J¡Ô

J¡° Ì…≤°ª≤d N°ı Ju¡ ŸC∏Ì≤ ŸÌ°ª≤d Ÿu „C˚w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈®°•wfi N„C˚

J¡tÕ J¡∑ N„C˚w° bwÕt°fi „C˚ J¡tÕ Ÿu fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ $ ıů Ôůy wCh~> <bT∫ŸC© Ju¡ Ôů˚ tu*

≈nJ¡≤ ≈®°•wfi J¡tÕR¡≈Ù Ìæb J¡ů ıÙwfiu Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi fiFÙ* J¡≤wu wS° ŸÌ° Ìæb Ju¡ ˚≤ůŸu fæ™>u

" oŸJ¡Ù ∆∫°¶∫° ∫ů* ˚Ù Fæ b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F°, ∫F N¿≤‹¸>fiu¿t Ju¡ ≈®<w ÌubÌqw J¡∑ <•w Fæ, b°vtÙ<J¡ıÙ Ju¡ •w ≈®J¡°≤ Ÿu ˚≤π°ı Ju¡ ≈®<w J¡Ffiu ≈≤ <Ìfi N_w Fů y∫°, Ÿ¥∫Õ ˚yb°fig N_w°ªÔ Ju¡ <„©≤ ªÔu y∫u Îba tC<fi∫ů* J¡∑ Ÿ˚° b°vtÙ<J¡ıÙ J¡ů fit_J¡°≤ J¡≤ Ÿ°∫aJ¡°ÔÙfi Ÿ∏º∫ů≈°Ÿfi°, N<ÀfiFů` N°<Ì J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ _fi°fi°SÕ ªÔÙ yoÕ N°æ≤ ≤°<` Ju¡ fÙwfiu Ju¡ Nfi∏w≤

Ÿ¥∫ůÕÌ∫ Fůfiu≈≤ ≈Cfi#b°vtÙ<J¡ıÙ Ju¡ ≈°Ÿ N° yoÕ $ ¸>ÙJ¡°J¡°≤ J¡° J¡Ffi° Fæ <J¡ ∫<Ì oŸ ≈®J¡°≤ NSÕ
fi <J¡∫° ı°∫uy° wů N°yu wwg-wwg _SÔů* tu* ıů Ì„≤S Ÿ˚° Ju¡ ÃS°fi J¡° bdÕfi, N°<ÖJ¡

J¡t°ÕfiC‹™>°fi bdÕfi, ≤°<` tu* ≤°t N°<Ì Ju¡ Ÿ°S ZCw NSÕ Ju¡ <ª∏wfi J¡° bdÕfi, Îba ≈®°w# Ÿ¥∫ůÕÌ∫

N°<Ì J¡° bdÕfi <J¡∫° y∫° Fæ, bF NŸayw Fů ı°∫uy° $

122

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

≤Fwu Fæ*, bu fuª°≤u ≈°t≤ N°æ≤ t¥©Õ Fæ* $$1-6$$
ıF°≥ J¡FÙ* Ìæb J¡∑ ≈®fÔw° ≈®<Ÿ] Fæ, bF°≥ ≈≤ ˚Ù ≈°æ”T J¡∑ FÙ ≈®fÔw° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì J¡FÙ* ≈≤ ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu <J¡∫° y∫° J¡tÕ Ìæb Ÿu (˚°À∫ Ÿu) <bfi‹¸> Fů ı°∫, wů bF°≥

≈≤ ˚Ù fi°„ J¡≤fiub°Ôu Ju¡ ≈°æ”T J¡ů fÔbW≤ ŸtHfi° ª°<FÎ $$7$$

≈C”T Ju¡ N@Ùfi ıů <bT∫ Fæ*, ∏FÙ* tu* ÎuŸ° Fů ŸJ¡w° Fæ, ıů ≈C”T Ju¡ N@Ùfi fiFÙ* Fæ, bu wů Ìæb ≈≤ FÙ <fi˚Õ≤ Fæ* - oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıF°≥ ÎJ¡ ¸>FfiÙ tu* Ôyu F…Î Ìů k¡Ôů* tu* ÎJ¡ k¡Ô ©ů©Ô° (≤Ÿ„¥∏∫) Fůw° Fæ bF°≥ ≈≤

ŸJu¡ ≤Ÿ J¡° ≈˚ůy J¡≤fiub°Ôu tfiC‹∫ ∫° J¡∑nu N°<ÌJ¡°, ≈¥bÕı∏t J¡° ∫° oŸ ı∏t J¡°,

≈®∫Ãfi FÙ (≈°æ”T FÙ) ŸJu¡ ≤Ÿ J¡° <bfi°„J¡ Fůw° Fæ $ ∫F°≥ ≈≤ ıywg tu* Ÿa<Ÿ] ≈Ì°SÕ ˚Ù

<bfi°„ J¡ů ≈®°›w Fů ı°wu Fæ*, bF°≥ ≈≤ <bfi°„ J¡≤fiub°Ôu J¡° ≈®∫Ãfi N<@J¡ fÔb°fig Fæ, ∫F

ŸtHfi° ª°<FÎ $ ≈¥bÕı∏t Ju¡ N°æ≤ oŸ ı∏t Ju¡ J¡tÕ (≈°æR¡T) Ìů ˚unů* J¡∑ ˚°≥<w ≈≤_≈≤ Ônwu Fæ*, fitu* ıů fÔb°fig Fůw° Fæ, bFÙ ÌqŸ≤u J¡ů sd˚≤ tu* ≈~>°n Ìuw° Fæ $ ≤°ıba„ Ju¡ fi ≤Ffiu ≈≤
t∏`Ù N°<Ì π°≤° ≈®u¿≤w NÔaJ¨¡w F°SÙ <J¡ŸÙ <˚sCJ¡ J¡ů Ô°J¡≤ ıů fÔ°wg ≤°ı° ffi° Ìuw° Fæ, bF t∏`Ù, F°SÙ N°æ≤ fiy≤b°<Ÿ∫ů* Ju¡ ≈®∫Ãfi J¡° tF°fig fÔ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ <˚sCJ¡ J¡°

≤°≠∫≈®°<›w Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ≈¥bÕı∏t J¡° ≈C^∫ Fůfiu ≈≤ ˚Ù t∏`Ù N°<Ì J¡° ≈°æ”T ˚Ù Ÿtu* N∏∫w≤

J¡°≤d J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ $ ∫<Ì t∏`Ù Ôůy F°SÙ J¡ů ˚uıfi° N°<Ì Ωůy fi J¡≤wu, wů <˚sCJ¡

J¡° ÔnJ¡° J¡Ì°<≈ ≤°ı° fi Fů ŸJ¡w° $ <fi_Ÿ∏ÌuF t¿∏`∫ů* J¡° ≈C”T≈®∫Ãfi <˚sCJ¡ Ju¡ ≤°≠∫Ô°˚
tu* ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d Fæ N°æ≤ <˚sCJ¡ J¡° fÔb°fig ≈C^∫ tC¶∫ J¡°≤d Fæ $ ∫F Nbÿ∫ _bÙJ¡°≤

J¡≤fi° Fůy° <J¡ ≈C”T≈®∫Ãfi FÙ ÎJ¡ ÎuŸÙ ªÙı Fæ ıů Ÿ°@°≤d ∆∫<•w J¡ů ˚Ù fn° Ÿu fn° ≈Ì

≈®Ì°fi J¡≤° ŸJ¡wÙ Fæ $ ıæŸu ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu ˚sd J¡≤fiu ∫ůÀ∫ N∏fi J¡ů tC≥F tu* Ìf°J¡≤ <k¡≤

Ì°≥wů* Ÿu ª¥≤ ª¥≤ <J¡∫° ı°w° Fæ bæŸu FÙ fÔb°fig ≈C”T ≈°æ”TJ¡° NbÔ‡ffi J¡≤ Ì…fÕÔ J¡ů ≈ÙŸ

±>°Ôw° Fæ $ Nw# ≈®∫Ãfi„ÙÔ tF°fÔÙ ≈C”Tů* Ju¡ Nv≈ fÔb°Ôu ≈C”T ≈˚ůy Fůwu Fæ*, oŸ<ÔÎ
bu fiJ¡ů i>uÔu Ju¡ ŸÂ„ N≈fiÙ oh~>°fiCŸ°≤ J¡tÕ tu* <fi∫C•w J¡≤wu Fæ* $ NŸtSÕ N°æ≤ Nv≈fC<]

≈C”T fÔb°fig N°æ≤ fC<]t°fig ≈C”T Ju¡ ≈°æ”T J¡ů wwg wwg ≈C”T≈®∫Ãfi J¡ů, ª°Fu bF Âÿ∫ Fů ª°Fu NÂÿ∫, N≈fiÙ NI°fiw° Ju¡ b„ Ÿu "Ìæb' ∫° NÌ¨‹¸> ŸtHw° Fæ $ fi ŸtSÕ ≈®°<d∫ů* tu*
ıů N<@J¡ fÔb°fig ≈®°dÙ Fůw° Fæ, bF N°æ≤ů* J¡° <fi∫∏w° Fůw° Fæ, ∫F f°w Ÿ˚Ù <bΩt°fi

≈®°<d∫ů* tu* ≈≤_≈≤ _≈‹¸> Fæ; Ìæb J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Fæ, ∫F <fi<ÿªw Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ≈¥bůÕ•w ŸtSÕ ≈C”Tů* J¡∑ N≈us° N<@J¡ ŸtSÕ N∏∫ ≈C”T ˚Ù Fæ*, bu fiJu¡ ≈≤ „°Ÿfi J¡≤wu Fæ* $

NwÎb bwÕt°fi ≈®°<d∫ů* tu* oŸ ≈®J¡°≤ ≈C”T≈®∫Ãfi FÙ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, ŸŸu N∏∫ JC¡~> fiFÙ*

<Ì©°oÕ Ìuw° $ Nw# Ìæb J¡ůoÕ ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ, ∫FÙ ŸtHfi° ∫C<•w∫C•w Fæ $ „°˜, t∏`Ù, F°SÙ

N°æ≤ fiy≤b°<Ÿ∫ů* J¡∑ ÎJ¡tÃ∫ J¡ů ≈®°›w F…oÕ _b°˚°<bJ¡ fC<] FÙ <˚sCJ¡ J¡ů ≤°ı° ffi°fiub°ÔÙ

N°æ≤ ≈®ı° J¡∑ ≤<sJ¡° Fæ $$8-16$$

N∏∫ Ju¡ ≈°æ”T Ÿu N∏∫ J¡ů k¡Ô J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ ∆∫<˚ª°≤ J¡∑ N°„aJ¡° J¡≤ J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 6]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

123

NSb°, ıF°≥ J¡FÙ* NÔaJ¨¡w F°SÙ Ÿu <˚sCJ¡ ≤°ı° ffi°∫° ı°w° Fæ, bF°≥ ≈≤ <˚sCJ¡ J¡°

≈¥bÕı∏t J¡° ≈®fÔ ≈°æ”T ˚Ù J¡°≤d Fæ $ oŸ ı∏t tu* <J¡∫° y∫° ≈®fÔ ≈C”T≈®∫Ãfi N≈fiu fÔ Ÿu

≈¥bÕı∏t Ju¡ ≈°æ”T J¡ů fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ N°æ≤ ≈¥bÕı∏tJ¡° ≈®fÔ ≈°æ”T oŸ ı∏t Ju¡ ≈°æ”T J¡ů N≈fiu fÔ Ÿu fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ $ bFÙ ≈°æ”T ŸÌ° <bı∫Ù Fůw° Fæ, ıů πuy Ÿu ≤<Fw Fæ $ oŸÙ
ı∏t J¡° FÙ ≈°æ”T πuy„¥∏∫ Fů ŸJ¡w° Fæ, ≈¥bÕı∏t J¡° fiFÙ*; •∫ů*<J¡ bF ≈FÔu FÙ <b¿h~>∏fi Fů ªCJ¡° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$17,18$$ Ìůfiů* (Îu<FJ¡ N°æ≤ ≈®°•wfi) ≈°æ”Tů* tu* Ÿu Îu<FJ¡ ≈°æ”T FÙ

≈®Ã∫sw# fÔb°fig Fæ, oŸ<ÔÎ <ıŸ ≈®J¡°≤ ∫CbJ¡ π°≤° f°ÔJ¡ ıÙw° ı° ŸJ¡w° Fæ, bæŸu FÙ oŸ
ı∏t Ju¡ ≈®∫Ãfiů* π°≤° Ìæb (≈¥bÕı∏t J¡° ≈®∫Ãfi) ıÙw° ı° ŸJ¡w° Fæ $$19$$

NůÔu N°<Ì <y≤fiu Ÿu ©uwÙ Ju¡ <bfi°„ N°<Ì tu* oŸŸu <b≈≤Ùw FÙ (≈°æ”T Ÿu Ìæb FÙ ≈®fÔ) Ìu©° ı°w° Fæ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤Ju¡ •w Â‹¸>°∏w ˚Ù Ft°≤u N˚Ù‹¸> J¡∑ FÙ <Ÿ¿] J¡≤w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu tu| <J¡Ÿ°fiů* π°≤° bTÕ ˚≤ tu* J¡t°oÕ yoÕ ©uwÙ J¡ů ÎJ¡ FÙ <Ìfi tu* <bfi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ,

∫F tu| J¡° FÙ ≈C”T°SÕ Fæ, bæŸu FÙ N°æ≤ ıyF ˚Ù ŸtHfi° ª°<FÎ ıů N<@J¡ ≈®∫Ãfi J¡≤w° Fæ,

ŸJ¡∑ ıÙw FůwÙ FÙ Fæ $ b_wCw# wů bF°≥ ≈≤ ˚Ù <J¡Ÿ°fi J¡° ≈¥bÕ ı∏t J¡° ≈C”T≈®∫Ãfi FÙ

NÂ‹¸> π°≤° J¡°≤d Fæ $ J®¡t„# ≈°<ıÕw @fi J¡° <bfi°„ Fů ı°fiu ≈≤ ˚Ù ©uÌ fiFÙ* J¡≤fi°

ª°<FÎ ıF°≥ ≈≤ N≈fi° JC¡~> b„ fiFÙ* ªÔw°, bF°≥ ≈≤ •∫° ©uÌ J¡≤fi° ? bF°≥ ≈≤ ≈Cfi# Ωůy J¡≤fi° FÙ <ªw Fæ $ <ıŸ J¡°∫Õ J¡ů Ft Ôůy J¡≤ fiFÙ* ŸJ¡wu, ıů Ft°≤Ù „<•w Ju¡ f°F≤ Fæ,

ŸJu¡ <ÔÎ ∫<Ì Ft Ì…#© J¡≤u*, wů Ftfiu t¨Ã∫C J¡° <bfi°„ fiFÙ* <J¡∫°, bF J¡˚Ù fi J¡˚Ù Ftu* t°≤

±>°Ôuy°, ∫ů* Ÿůª J¡≤ ≈®<w<Ìfi ≤ůfi° ª°<FÎ $ oŸ ŸaŸ°≤ Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°SÕ Ìu„, J¡°Ô, <J®¡∫°

N°æ≤ B∆∫ Ju¡ NfiCŸ°≤ _k¥¡<wÕ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, <ıŸ <bT∫ tu* tfiC‹∫ N<@J¡ ≈®∫Ãfi J¡≤w° Fæ,

Ÿtu* <bı∫Ù Fůw° Fæ $$20-23$$

<ıŸ Ìu„ tu* <ıŸ J¡°Ô tu* ≈®∫Ãfi <bk¡Ô Fů ı°∫, ŸJ¡° Ã∫°y J¡≤ ÌqŸ≤u Ìu„ tu*, ÌqŸ≤u J¡°Ô tu*, ÌqŸ≤Ù <J®¡∫° Ÿu N°æ≤ ÌqŸ≤u B∆∫ Ÿu ≈Cfi# ≈®∫Ãfi J¡≤fi° ª°<FÎ, •∫ů*<J¡ ≈¥bÕ N°<Ì

<Ì„°Nů* tu* <bPfi N°fiu ≈≤ ˚Ù ZÙ<bÿb°<t`ıÙ Ju¡ w≈ J¡∑ W≤ <Ì„° tu* <Ÿ<] F…oÕ SÙ, ∫F
w°Ã≈∫Õ Fæ $
oŸ<ÔÎ N<@J¡°≤Ù tfiC‹∫ J¡ů ≈C”T°SÕ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤, Ÿwg „°˜ů* Ju¡ NU∫°Ÿ N°æ≤

ŸÃŸay<w π°≤° fC<] J¡ů <fitÕÔ ffi° J¡≤ ŸaŸ°≤R¡≈ Ÿ°y≤ Ÿu N≈fi° ]°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $ ∫u oŸ ı∏t N°æ≤ ≈¥bÕ ı∏t Ju¡ Ìůfiů* ≈°æ”T ≈C”TR¡≈Ù N≤^∫ tu* Ã≈∏fi k¡Ô Ìufiu tu* ŸtSÕ b¨s Fæ*,

fitu* Ÿu ıů N<@J¡ fÔb°fig Fůw° Fæ, bF <bı∫Ù Fůw° Fæ $ ∫F°≥ ≈≤ ın J¡° h~>uÌ Fůfiu Ÿu ÎJ¡

Ju¡ Ÿ¥©fiu ≈≤ ÌqŸ≤u J¡° yfi° ı∫ Fæ $ ıů ≈C”T N≈fiu Îu<FJ¡ „C˚ J¡tů˘ Ÿu ≈¥bÕı∏t Ju¡ wCh~> J¡tÕ J¡° <bfi°„ fiFÙ* J¡≤w°, bF NI°fiÙ ıÙb N≈fiu ŸC© N°æ≤ Ì…#© tu* NŸtSÕ Fæ, ˚°b ∫F

<J¡ ÎuŸu Ôůy N≈fiu Ì…#© Ju¡ ≈¿≤F°≤ tu* N°æ≤ ŸC© Ju¡ Ã≈°Ìfi tu* NÃ∫∏w Ì°ŸÙfi Fæ* $ bF ≈C”T
oÕÿb≤ J¡∑ ≈®u≤d° Ÿu ≈C^∫ N°æ≤ ≈°≈ Ju¡ <ffi° FÙ _byÕ NSb° fi≤J¡ J¡ů ı°w° Fæ, bF ŸÌ°

124

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

≈≤°@Ùfi ≤Fw° Fæ, bF ŸªtCª ≈„C FÙ Fæ, oŸtu* w<fiJ¡ ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ ıů ≈C”T Ì°≤

_b˚°b Ÿu ≈®∫Ãfi J¡≤fiu tu* JC¡„Ô N°æ≤ ŸÌ°ª°≤Ù Fæ*, bu ≈C”T ıæŸu <Ÿ*F N≈fiu Ωt Ÿu <≈*ınu Ÿu <fiJ¡Ô ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ıy∏tůF Ÿu <fiJ¡Ô ı°wu Fæ* $ ıů ≈C”T J¡tÕ J¡° Ã∫°yJ¡≤ J¡ůoÕ ≈C”T

(oÕÿb≤) tCHu ≈®u¿≤w J¡≤ ≤F° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ NfiSÕJ¡°¿≤dÙ JC¡J¡v≈fi° tu* ¿_Sw Fæ, ŸJ¡° Ìq≤ Ÿu FÙ Ã∫°y J¡≤ Ìufi° ª°<FÎ, bF fi≤°@t Fæ $$24-29$$

(„aJ¡° - ÎT flub Ÿ°@C J¡tÕ J¡°≤∫<w wa ∫tu‡∫ů ÔůJu¡U∫ <∏fifiÙTwu' (∫FÙ Ÿ ≈C”T Ÿu Nh~>u J¡tÕ J¡≤b°w° Fæ, <ıŸJ¡° oŸ ÔůJ¡ Ÿu ]°≤ J¡≤fiu J¡∑ oh~>° J¡≤w° Fæ) "∫ N°Ãt<fi

<w‹™>fig N°Ãtfit∏w≤ů ∫t∫<w' (ıů N∏w∫°ÕtÙ N°Ãt° tu* ¿_Sw FůJ¡≤ N°Ãt° J¡° <fi∫∏`d J¡≤w° Fæ), oÕÿb≤# ŸbÕ˚¥w°fi°a ⁄Ìu„u&ıCÕfi <w‹™><w' (Fu NıCÕfi, oÕÿb≤ Ÿf ≈®°<d∫ů* Ju¡ ⁄Ì∫ tu*

¿_Sw Fæ) oÃ∫°<Ì ZC<w N°æ≤ _t¨<w∫ů* Ÿu <b”] oÕÿb≤ J¡° N≈Ô°≈ J¡≤ ıÙb J¡∑ _bw∏`w°

Jæ¡Ÿu J¡Fwu Fæ* ?

Ÿt°@°fi - N°≈ ˚Ù "∫S°J¡°≤Ù ∫S°ª°≤Ù wS° ˚b<w wS° ˚b<w Ÿ°@CJ¡°≤Ù Ÿ°@C˚Õb<w

≈°≈J¡°≤Ù ≈°≈ů ˚b<w (ıæŸ° J¡≤w° Fæ bæŸ° Fůw° Fæ, Ÿ°@CJ¡tÕJ¡°≤Ù Ÿ°@C Fůw° Fæ N°æ≤

≈°≈J¡tÕJ¡°≤Ù ≈°≈Ù Fůw° Fæ), "∫ıuwg ıCF…∫°Ìg ÌΩ°wg' (∫I J¡≤u*, Fbfi J¡≤u*, Ì°fi Ìu*) "J¡w°Õ

„°˜°SÕb[b°wg' (N°Ãt° J¡w°Õ Fæ, •∫ů*<J¡ J¡w°Õ J¡ů N≈u<sw ≈°∫ů* J¡° fů@ J¡≤°fiub°Ô°

<b<@„°˜ <fi≤SÕJ¡ Fů ı°∫uy°), "fi J¡w¨ÕÃba fi J¡t°Õ<d ÔůJ¡_∫ Ÿ¨ı<w ≈®˚C#' (oÕÿb≤ ıÙbů*

Ju¡ fi J¡wCÕÃb J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤wu Fæ* N°æ≤ fi J¡tů˘ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤wu Fæ*) oÃ∫°<Ì ZC<w N°æ≤ _t¨<w Ÿu

<b”] ıÙbJ¡∑ ≈≤w∏`w° J¡° ≈®<w≈°Ìfi Jæ¡Ÿu J¡≤wu Fæ* ? N_bw∏` ıÙb J¡w°Õ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°,

•∫ů*<J¡ ∫<Ì N_bw∏` J¡ů J¡w°Õ t°fiu*yu, wů "_bw∏`# J¡w°Õ' oŸ „°˜ Ÿu <b≤ů@ Fůy° $
fÔb°fig oÕÿb≤ J¡∑ N@Ùfiw° tu* ¿_Sw ≈C”T ŸæJ¡nů* <b<@∫ů* N°æ≤ Fı°≤ů* <fiTu@ů* Ÿu fi wů <J¡ŸÙ

J¡tÕ tu* ≈®b¨W <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ N°æ≤ fi <fib¨W <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ $ ÌqŸ≤Ù f°w ∫F ˚Ù Fæ <J¡
oÕÿb≤ π°≤° ıf≤Ì_wÙ f®ÊFÃ∫° N°<Ì Ì…‹J¡tů˘ tu* ≈®b¨W J¡≤°∫° y∫° ıÙb Jæ¡Ÿu N≈≤°@Ù Fůy°

N°æ≤ _b∫a FÙ Ôůyůa J¡ů fC≤u J¡tů˘ tu* ≈®b¨W J¡≤°J¡≤ ∏Fu* fi≤J¡tu* <y≤° ≤Fu ˚yb°fig bæT‡∫ N°æ≤
fiæ|¨Õ^∫ ÌůT Ju¡ ˚°yÙ •∫ů* fi Fů*yu ? N°æ≤ N∏w∫°ÕtÙ f®°Êd Ju¡ N∏w tu* "fi°∏∫ů&wů&¿_w B‹¸>°
fi°∏∫ů&wů&¿_w Zůw° fi°∏∫ů&wů&¿_w t∏w°' oÃ∫°<Ì Ÿu ıÙbJu¡ N≈Ô°≈ π°≤°
oÕÿb≤_b°w∏c∫J¡° ŸtSÕfi Jæ¡Ÿu Ÿayw Fůy° ?

∫<Ì J¡<F∫u Ju¡bÔ NI ≈C”T J¡∑ Â<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ J¡tÕJ¡°^±>≈®b¨<W tu*
ıÙb_b°w∏c∫b°Ì Fæ, ŸJ¡ů <„<SÔ J¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ ˚¥wů* tu* ÎJ¡°Ã‡∫I°fi Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W

<bbuJ¡Â<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ oÕÿb≤_b°w∏c∫b°Ì Fæ, ŸJu¡ k¡Ô˚¥w I°fi Ÿu ≈®°›w <bbuJ¡Â<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ "wÌuwÌg f®Ê°≈¥bÕtfi≈≤tfi∏w≤tf°flt∫t°Ãt° f®Ê Ÿb°ÕfiC˚¥#' (∫F
f®Ê J¡°≤d„¥∏∫, J¡°∫Õ≤<Fw, Nfi∏w≤, Nf°fl, ŸbÕR¡≈ Ÿu ŸfJ¡° NfiC˚b J¡≤fiub°Ô° Fæ),

"fi J¡w¨ÕÃba fi J¡t°Õ<d' oÃ∫°<Ì ZC<wb°Ì N°æ≤ _t¨<wb°Ì Fæ $ ıæŸu _b›fi N°æ≤ Ì≈Õd N°<Ì tu*

J¡°‹™>F_wÙ Ju¡ @°bfi J¡ů F_wÙ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu Ìu©fiu ≈≤ F_wÙ FÙ Ì°ænw° Fæ fi <J¡ J¡°‹™>, J¡°‹™>

ŸyÕ - 6]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

125

J¡∑ Â<‹¸> Ÿu Ìu©fiu ≈≤ J¡°‹™>> FÙ Ì°ænw° Fæ fi <J¡ F_wÙ, ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu Ìu©fiu≈≤ wů fi F_wÙ

Fæ, fi J¡°‹™> Fæ N°æ≤ fi @°bfi <J®¡∫° FÙ Fæ, Ju¡bÔ N<bJ¨¡w ≈C”T, Ì≈Õd N°<Ì FÙ Fæ*, bæŸu FÙ ∫u b°Ì Fæ, wů tůs Ju¡ ≈°∫ Ju¡ ≈®bwÕJ¡ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡° ≈®_wCw ≈Ìu„ NI ≈C”Tů* Ju¡ <ÔÎ Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F°≥ ≈≤ oÕÿb≤_b°w∏c∫b°ÌJ¡° <fi≤°J¡≤d <ªw FÙ Fæ $ ˚yb°fi ZÙ„aJ¡≤°ª°∫ÕıÙ

J¡° ˚°‹∫ ˚Ù Fæ-"wtuwt<bΩ°¶∫t°Ãt°fi°Ãtfiů„°˜°<d <b<@<fiTu@tůs≈≤°<d' (oŸ

N<bΩ°R¡≈ N°Ãt° N°æ≤ Nfi°Ãt° Ju¡ N∏∫ů∏∫°º∫°Ÿ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ Ÿ˚Ù ≈®t°d, ≈®tu∫

N°<Ì Ô°æ<J¡J¡ ∆∫bF°≤ N°æ≤ <b<@, <fiTu@ wS° tůs≈≤J¡ Ÿ‡≈¥dÕ „°˜ ˚Ù ≈®b¨W Fæ*) $
oŸ ≈®J¡°≤ NI°fiÙ ıÙb J¡∑ Â<‹¸> Ÿu <Ÿ] ıÙb_b°w∏c∫-≈s tu* ≈®°›w J¡tů˘ Ju¡ NfiCŸ°≤

<fi∫∏`d J¡≤fiub°Ôu oÕÿb≤ tu* bæT‡∫ N°æ≤ fiæ|¨Õ^∫ ÌůT fiFÙ* Fæ*, ∫F ˚°b Fæ $

ŸaŸ°≤ tu* Fı°≤ů* ıů ∆∫bF°≤ Fæ*, fituu* Ô°˚ N°æ≤ F°<fi F…N° J¡≤wu Fæ* $ fitu* ≤°y N°æ≤ πuT

J¡° Ã∫°yJ¡≤ „°˜°fiCŸ°≤ ≈®∫Ãfi J¡≤fi° ª°<FÎ $ J¡˚Ù <b¿h~>∏fi fi F…oÕ „°˜°fiCJ¥¡Ô N≈fiÙ
t∫°ÕÌ° J¡° Ã∫°y fi J¡≤ ≤Fu ≈C”T J¡ů ıæŸu Ÿ°y≤ tu* ≤Ãfi ≈®°›w Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ N˚Ù‹¸>

≈®°›w Fůwu Fæ* $ <ıfiŸu ŸC©≈®°<›w N°æ≤ Ì…#©<fib¨<W FůwÙ Fæ, fi Nbÿ∫ J¡wÕ∆∫ J¡°∫ů˘ tu*

≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ŸÌ° wÃ≈≤ ≤Ffiu J¡ů FÙ <bπ°fi Ôůy ≈°æ”T J¡Fwu Fæ*, •w wÃ≈≤w° ∫<Ì

„°˜°fiCŸ°≤ Fů, wů bF ≈≤t≈C”T°SÕJ¡∑ Ÿ°@J¡ FůwÙ Fæ $ ÌuFŸaª°ÔfiR¡≈ <J®¡∫° Ÿu (yC”

Ÿub°R¡≈ J¡°∫Õ Ÿu), Ÿ≠ıfiů* Ju¡ Ÿt°yt Îba N°Ãt_bR¡≈ J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°Ôu Ÿwg„°˜ů*

Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu NŸa˚°bfi°, <b≈≤Ùw ˚°bfi° N°<Ì ÌůTů* Ju¡ <fi≤°J¡≤d≈¥bÕJ¡ wÙ‚d F…oÕ fC<] Ÿu N°Ãt° J¡° ıů _b∫a ]°≤ <J¡∫° ı°w° Fæ, bF _b°SÕŸ°@J¡w° Fæ $ <bπ°fi Ôůy N∏w≤<Fw Îba NI°fiJ¨¡w <bTtw° Ÿu „¥∏∫ ≈≤t°SÕ b_wC J¡ů (f®Ê) ı°fiwu Fæ* $ •w ≈≤t°SÕ b_wC <ıfiŸu

≈®°›w Fů, fi „°˜ N°æ≤ Ÿ°@CNů* J¡∑ ŸÌ° Ÿub° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $ ıů Ìůfiů* ÔůJ¡ů* tu <Fw J¡≤fiub°Ô° ≈C”T ≈®∫Ãfi Fæ, ÌubÔůJ¡ Ju¡ ˚ůy Ÿu Nb<„‹¸> bFÙ ≈¥bÕı∏t J¡° ≈°æ”T ÌubÔůJ¡ Ÿu

∫F°≥ N°∫u F…Î ≈C”T J¡° "Ìæb' J¡FÔ°w° Fæ $ ∫F ™>ÙJ¡ Fæ, oŸtu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ N°æ≤ oŸJ¡∑ Ft <fi∏Ì° ˚Ù fiFÙ* J¡≤wu Fæa $ ıů Ôůy t¥»ů* π°≤° N≈fiÙ J¡≈ůÔJ¡v≈fi° Ÿu y»u F…Î

"Ìæb' J¡ů t°fiwu Fæ*, bu <bfi°„ J¡ů ≈®°›w Fů y∫u Fæ*, ∫ů* Ft fiJ¡∑ <fi∏Ì° J¡≤wu Fæ* $ ŸÌ° N≈fiu

≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu FÙ Ìůfiů ÔůJ¡ů* tu* <Fw Fůw° Fæ, ıæŸu J¡ÔJ¡° Ì…‹J¡tÕ N°ıJu¡ ŸÃJ¡tÕ Ÿu „ů˚°

J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ bwÕt°fi ı∏t Ju¡ „C˚ J¡tů˘ Ÿu ≈¥bÕı∏t Ju¡ Ì…‹J¡tÕ „ů˚° J¡ů ≈®°›w Fů ı°wu Fæ* $ ıů tfiC‹∫ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ „C˚ J¡°∫Õ tu* ŸaÔÀfi Fůw° Fæ, ŸJ¡° k¡Ô F°S tu* ≤•©u F…Î

N°≥bÔu Ju¡ Ÿt°fi ≈°æ”T Ÿu FÙ Ÿ°k¡ Ìu©° y∫° Fæ $ ıů ≈®Ã∫sJ¡° Ã∫°yJ¡≤ ÌæbR¡≈ tůF tu*

<fitÀfi Fůw° Fæ bF ≈≤t t¥» Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏B, oŸ<ÔÎ N≈fiÙ J¡ů≤Ù J¡≈ůÔJ¡v≈fi° Ÿu Ã≈∏fi NwÎb <tØ∫°˚¥w Ÿ‡≈¥dÕ J¡°≤d N°æ≤ ≈®∫ůıfiů*Ÿu ≤<Fw "Ìæb' J¡∑ ≈us° J¡≤ N≈fiu ≈°æ”T J¡°

NbÔ‡ffi J¡≤ů $$30-39$$
bF ≈°æ”T •∫° Fæ, <ıŸJu¡ NbÔ‡ffi Ju¡ <ÔÎ N°≈ ≈Ìu„ Ìuwu Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
buÌ-„°˜ů* π°≤° N°æ≤ tF°≈C”Tů* Ju¡ „C˚ N°ª°≤ Ÿu N<w <b_w¨w <b<b@ Ìu„ @tů˘ π°≤°

126

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

Ÿt<SÕw ıů <ªW„C<]R¡≈ N°æ≤ I°fiR¡≈ N<w ≈®<Ÿ] k¡Ô Fæ, ŸJ¡∑ ⁄Ì∫ tu* N<w ÃJ¡¸> N<˚Ô°T° Fůfiu ≈≤ ŸJ¡ů ≈®°›w J¡≤fiu J¡∑ oh~>° Ÿu ¿ªW tu* <J®¡∫° FůwÙ Fæ, ŸJu¡ Nfi∏w≤
o¿∏B∫, F°S, ≈æ≤ N°<Ì tu* <J®¡∫° FůwÙ Fæ, wf ≈C”T Zbd, tfifi N°<Ì J¡≤w° Fæ, oŸÙJ¡ů

≈°æ”T J¡Fwu Fæ* $ N<@J¡°≤Ù ≈C”TJ¡° ı∏t ≈C”T°SÕJ¡∑ <Ÿ<] Fůfiu ≈≤ FÙ Ÿk¡Ô Fůw° Fæ, N∏∫S° fiFÙ*, ∫F ı°fiJ¡≤ ŸÌ° N°Ãt≈®∫Ãfi tu* ŸaÔÀfi ≤Ffi° ª°<FÎ $ wÌ…≈≤°∏w oŸ

≈®∫Ãfi≈≤°∫dw° J¡ů Ÿwg„°˜ů* Ju¡ NU∫°Ÿ, Ÿ∏w tF°Ãt°Nů* N°æ≤ <bπ°fiů* J¡∑ Ÿub° π°≤°

N°ÃtI°fiR¡≈ k¡Ô≈®°<›w Ÿu Ÿk¡Ô ffi°fi° ª°<FÎ $ ∫<Ì ≈°æ”T J¡° NbÔ‡ffi <J¡∫° ı°∫, wů bF Nbÿ∫ Ìæb J¡ů ıÙw Ôuw° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ìæb N°æ≤ ≈°æ”T Ju¡ fÔ°fÔ Ju¡ <bª°≤ Ÿu ˚∆∫,

„t, Ìt N°<Ì Ÿ°@fiů* Ÿu Ÿ‡≈∏fi Îba Zu‹™> ≈C”Tů* J¡∑ Ÿub° tu* <fiÃ∫ ŸaÔÀfi N<@J¡°≤Ù ≈C”Tů*

J¡ů Zbd, tfifi N°<Ì π°≤° w[bI°fiJ¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ Ωt J¡≤fi° ª°<FÎ $ ∫F N<@J¡°≤Ù
ıÙb J¡ů oŸ ı∏t tu* Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤fiu ∫ůÀ∫ ŸFı ≈°æ”T FÙ ≈≤t ≈C”T°SÕÔ°˚ J¡° FuwC Fæ, ÎuŸ°

<fiÿª∫ J¡≤ ŸÌ° N°fi∏ÌtÀfi ŸbůÕÃJ¨¡‹¸> f®ÊbuW°Nů* J¡∑ „CZ¥T°R¡≈ Ntů| t@C≤ Wt N°æT<@

Ÿu <b<b@ ı∏tt≤d≈≤‡≈≤°R¡≈ ˚b≤ůy J¡ů „°∏w J¡≤u* $$40-43$$

~>™>° ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ°wb°≥ ŸyÕ

≈®ªC≤ Ì°F≤d N°æ≤ ≈®Ã∫CÌ°F≤dů* wS° ∫C<•w∫ů* Ÿu ≈°æ”T J¡∑ ≈®@°fiw° J¡° ŸtSÕfi $

Ìæb J¡° <fi≤°J¡≤d J¡≤ ≈FÔu ıů ≈°æ”T≈®@°fiw° J¡° ŸtSÕfi <J¡∫° y∫° S°, ŸÙJ¡ů

Ì°F≤d N°æ≤ ≈®Ã∫CÌ°F≤d π°≤° Â» J¡≤fiub°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈≈<W≈¥bÕJ¡ <Fwů≈Ìu„π°≤°

N<@J¡°¿≤∫ů* J¡ů ≈C”T°SÕ J¡∑ Nů≤ N°J¨¡‹¸> J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, ≤ůy≤<Fw, _bv≈ t°fi<ŸJ¡ ≈Ùn° Ÿu ∫C•w ÌuF J¡ů

≈®°›w J¡≤ N°Ãt° tu* oŸ ≈®J¡°≤ <ªW J¡∑ ÎJ¡°y®w° J¡≤u <J¡ <ıŸŸu <k¡≤ ı∏t FÙ fi Fů $ ıů

≈C”T ≈°æ”T Ÿu Ìæb J¡ů ıÙwfiu J¡∑ oh~>° J¡≤w° Fæ, ŸJu¡ oŸ ÔůJ¡ tu* N°æ≤ ≈≤ÔůJ¡ tu*

Ÿ‡≈¥dÕ tfiů≤S ≈¥dÕ Fů ı°wu Fæ* $ ıů Ôůy Ωt J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìæb ≈≤ <fi˚Õ≤ ≤Fwu Fæ*, bu N°Ãt„`C NSÕ, @tÕ, J¡°t N°æ≤ tůs J¡° <bfi°„ J¡≤wu Fæ* $ ≈C”T°SÕ N°æ≤ ŸJu¡ Ÿ°@fiů*

J¡∑ _k¥¡<wÕ Ÿa<bwg_≈∏Ì Fæ ŸŸu fiJu¡ Ÿ°@fi J¡∑ oh~>° Ÿu ı∏∫ ≈®∫Ãfi tfi#_≈∏Ì Fæ NS°Õwg Â»ŸaJ¡v≈, ŸŸu J¡tuÕ<∏B∫ů* N°æ≤ Nayů* Ju¡ Ÿaª°Ôfi J¡∑ ≈®b¨<W o¿∏B∫_≈∏Ì Fæ NS°Õwg J¡°∫Õ≈®b¨<W ∫° NfiC‹™>°fi tu* ≤w Fůfi° $ fC<], tfi N°æ≤ J¡tuÕ¿∏B∫ů*J¡∑ •w ªu‹¸>°Î≥ ≈°ææ”T Ju¡

R¡≈ Fæ* •w ≈C”T≈®∫Ãfiů* Ÿu FÙ ŸaJ¡<v≈w k¡Ô J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ $ Ÿ°sÙ ªuwfi tu* ≈FÔu ıæŸÙ <bT∫°<˚∆∫<•w (<bT∫ I°fi) FůwÙ Fæ, bæŸÙ FÙ tfi tu* <J®¡∫° FůwÙ Fæ, tfi Ju¡ ∆∫°≈°≤

Ju¡ NfiCŸ°≤ J¡tuÕ<∏B∫ů* tu* ∆∫°≈°≤ Fůw° Fæ, J¡tuÕ¿∏B∫ů* Ju¡ ∆∫°≈°≤ Ju¡ NfiCR¡≈ „°≤Ù¿≤J¡ <J®¡∫°

Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ k¡Ô J¡∑ <Ÿ<] FůwÙ Fæ $ ÔůJ¡ tu* Ô°æ<J¡J¡ ∫° bæ<ÌJ¡ k¡Ô Ju¡ <ÔÎ ıF°≥ ıæŸu ıæŸu ≈C”T≈®∫Ãfi J¡∑ N°bÿ∫J¡w° FůwÙ Fæ bF°≥ bæŸu FÙ ≈C”T≈®∫Ãfi Ju¡ ≈∫ůy Ÿu k¡Ô J¡∑

ŸyÕ - 7]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

127

<Ÿ<] FůwÙ Fæ ∫F f°w fhªů* wJ¡ J¡ů <b<Ìw Fæ $ ıæŸu º∫°fi N°<Ì tu* t°fi<ŸJ¡ ≈®∫Ãfi FÙ

≈®@°fi Fæ, N°Ÿfi wS° t°æfi ŸJu¡ Nay Fæ*, _wC<w J¡≤fiu tu* b°<ªJ¡ ≈®∫Ãfi ≈®@°fi Fæ*, ÎJ¡°y®w°

N°æ≤ º∫u∫ Ìubw° J¡∑ N<˚tC©w° ŸJu¡ Nay Fæ*, ∫°`° N°<Ì tu* J¡°<∫J¡ ≈®∫Ãfi FÙ ≈®@°fi Fæ, b°dÙ N°æ≤ tfi J¡° <fi∫∏`d ŸJu¡ Nay Fæ* $ J¡FÙ* ≈≤ Ìů Ìů ≈®∫Ãfi ≈®@°fi ≤Fwu Fæ*, J¡FÙ*

≈≤ wÙfi ≈®∫Ãfi ≈®@°fi ≤Fwu Fæ*, oŸ ≈®J¡°≤ Ÿf ıyF ≈°æ”T FÙ Ìu©° ı°w° Fæ, Ìæb wů J¡FÙ*

Ìu©° fiFÙ* y∫°, oŸ<ÔÎ bF NŸwg Fæ $ Fu ZÙ≤°tıÙ, ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu FÙ f¨F_≈<w Ìubw°Nů*

Ju¡ yC” ffiu N°æ≤ ≈C”T°SÕ Ÿu FÙ „CJ®¡°ª°∫Õfiu ÌæÃ∫≤°ıů** J¡° yC”Ãb≈Ì ≈®°›w <J¡∫° S° $

ÌÙfiw°, Ì¿≤Bw° N°<Ì Ì…#©ů* Ÿu ≈Ù<nw F…Î ˚Ù NfiuJ¡ tF°≈C”T N≈fiu ≈°æ”T Ÿu (≈®∫Ãfi Ÿu) FÙ tFu∏B Ju¡ ŸÂ„ Îuÿb∫Õ„°ÔÙ Fů y∫u Fæ* $ F¿≤ÿª∏B, fiÔ, ∫C<@<‹™>≤ N°<Ì J¡°
o<wF°Ÿ oŸ f°w J¡° Ÿ°sÙ Fæ $ tF°Ÿ‡≈<W∫ů* J¡° ≈˚ůy J¡≤fiub°Ôu wS° fi <b≈CÔ
bæ˚bů* Ju¡ N<@≈<w <ıfiJ¡° <J¡ _t≤d J¡≤fiu tu* N°ÿª∫Õ Fůw° Fæ, fiF…T N°<Ì tF°≈C”T

N≈fiuFÙ ≈°æ”TÌůT Ÿu fi≤J¡y°tÙ F…Î, ÃJ¡¸> ≈Ì Ÿu ˚®‹¸> F…Î $ Ÿ˚Ù ≈®°dÙ Fı°≤ů* Ÿ‡≈<W∫ů*

N°æ≤ <b≈<W∫ů* J¡ů N°æ≤ <b<b@ Ì„°Nů* J¡ů N≈fiu ˚Ôu fC≤u ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu FÙ ≈°≤ J¡≤wu Fæ* $

Fu ≤°tª∏BıÙ, „°˜Ů∫°Ÿ, yC”≈Ìu„ N°æ≤ N≈fi° ≈¿≤Zt ofi wÙfiů* Ÿu FÙ ≈C”T°SÕ J¡∑

<Ÿ<] Ìu©Ù ı°wÙ Fæ, Ô°æ<J¡J¡ ≈C”T°SÕ N≈fiu ≈¿≤Zt Ÿu FÙ <Ÿ] Fůwu Fæ, ∫I, ∫°y N°<Ì

N≈fiu ≈¿≤Zt N°æ≤ „°˜ J¡∑ ŸF°∫w° Ÿu <Ÿ] Fůwu Fæ* N°æ≤ I°fi N≈fiu ≈¿≤Zt, „°˜ J¡∑

ŸF°∫w° wS° yC” Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu <Ÿ] Fůw° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ wÙfi <Ÿ<]∫°≥ ≈C”T°SÕ Ÿu FÙ Ìu©Ù ı°wÙ Fæa, Ìæb Ÿu <Ÿ<]∫°≥ J¡˚Ù fiFÙ* Ìu©Ù yoÕ $ N≈fi° NU∫CÌ∫ ª°Ffiub°Ô° ≈C”T

N„C˚ J¡tů˘ tu* ŸaÔÀfi tfi J¡ů ≈®∫Ãfi Ÿu „C˚ J¡tů˘ tu* Ôy°∫u, ∫F Ÿ‡≈¥dÕ „°˜ů* Ju¡ Ÿ°≤°a„

J¡° Ÿay®F Fæ $ bÃŸ, ıů b_wC J¡v∫°dJ¡°≤Ù Fæ, wCh~> fiFÙ* Fæ (ŸbůÕÃJ¨¡‹¸> Fæ), ıů <bfi°„

≤<Fw (N<bfi°„Ù) Fæ, ŸÙJ¡° ≈®∫Ãfi Ÿu Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤ů, ÎuŸ° ≈Ìu„ yC”ıfi ŸÌ° Ìuwu Fæ* $
ıæŸu-ıæŸu tæ* ≈®∫Ãfi J¡”≥y°, bæŸu bæŸu FÙ tCHu „Ù|® k¡Ô ≈®°›w Fůy°, ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤Ju¡
tæ* ≈®∫Ãfi Ÿu „C˚ k¡Ô J¡° ˚°ıfi F…N° Fq≥, Ìæb Ÿu tu≤° JC¡~> ˚Ù ≈J¡°≤ fiFÙ* F…N° $ ≈°æ”T

Ÿu ≈C”Tů* J¡ů N˚Ù‹¸> ≈Ì°SÕ ≈®°›w Fůwu Fæ* N°æ≤ ≈°æ”T Ÿu fC<]t°fig ıfiů* Ju¡ ≈≤°J®¡t J¡∑ b¨<]

FůwÙ Fæ $ Ìæb wů Ì…#©Ÿ°y≤ tu* ±¥>fu F…Î Ì…fÕÔ<ªWb°Ôu Ôůyů* Ju¡ N°≥Ÿ¥ ≈ů*~>fi° t°` Fæ N°æ≤

JC¡~> fiFÙ* Fæ, ˚°b ∫F <J¡ Ì…#©Ù Ôůyů* J¡ů ŸtH°fiu fCH°fiu N°æ≤ »°»Ÿ f°≥@fiu Ju¡ <ÔÎ Ôůy Ìæb-Ìæb ≈CJ¡°≤wu Fæ* $ ÔůJ¡ tu* ≈®Ã∫s N°<Ì ≈®t°dů* Ÿu ≈C”T≈®∫Ãfi J¡° k¡Ô N∏∫ Ìu„ tu*
ytfi N°<Ì Ÿf Ôůyů* J¡ů ŸÌ° <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ ∫<Ì ≈C”T ≈°æ”T J¡° NbÔ‡ffi fiFÙ* J¡≤u, wů ŸJ¡° N∏∫ Ìu„ tu* ytfi Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? ıů ≈C”T ˚ůıfi J¡≤w° Fæ bFÙ w¨›w Fůw°

Fæ, ıů ˚ůıfi fiFÙ* J¡≤w° bF J¡˚Ù ˚Ù w¨›w fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ıů ªÔw° Fæ bFÙ N∏∫ Ìu„
tu* ≈F…≥ªw° Fæ, ytfi fi J¡≤fiub°Ôů* J¡∑ J¡Ì°<≈ N∏∫ Ìu„tu* y<w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, ıů b•w°

Fæ, bFÙ fůÔ ŸJ¡w° Fæ, ıů Nb•w° Fæ bF •∫° fůÔuy° ? oŸŸu <Ÿ] Fæ <J¡ ≈C”Tů* J¡°

≈C”T≈®∫Ãfi FÙ Ÿk¡Ô Fæ, Ìæb fiFÙ* $ ≈°æ”T Ÿu FÙ fC<]t°fig ≈C”T fnu ˚ÙTd ŸaJ¡¸>ů* J¡ů f°w

128

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

FÙ f°w tu* ≈°≤ J¡≤ ı°wu Fæ*, fi <J¡ ≈°æ”T≤<Fw (NJ¡tÕ^∫w°R¡≈) Ìæb ≈≤ <fi˚Õ≤ FůJ¡≤ $
ıů ≈C”T ıæŸ°-ıæŸ° ≈®∫Ãfi J¡≤w° Fæ, Ÿu bæŸ°-bæŸ° k¡Ô ≈®°›w Fůw° Fæ, oŸ ÔůJ¡ tu*
ıů F°S ≈≤ F°S ≤©J¡≤ ªC≈ª°≈ fæ™>° ≤Fw° Fæ, Ÿu w<fiJ¡ ˚Ù k¡Ô fiFÙ* <tÔ ŸJ¡w° $

Fu ≤°t, „C˚ ≈C”T°SÕ Ÿu (≈°æ”T Ÿu) „C˚ k¡Ô <tÔw° Fæ N°æ≤ N„C˚ ≈C”T°SÕ Ÿu N„C˚ k¡Ô

<tÔw° Fæ, wC‡Fu* ıæŸu k¡Ô J¡∑ N<˚Ô°T° Fů bæŸu ≈C”T°SÕ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ Ÿ k¡Ô Ju¡

˚°yÙ ffiů $ ≈C”T°SÙÕ ≈C”Tů* J¡ů Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu J¡˚Ù „Ù|® N°æ≤

J¡˚Ù JC¡~> <bÔ‡f Ÿu <ıŸ k¡Ô J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ, ŸÙ J¡ů NI°fiÙ ΩtFÙfi ∆∫<•w

"Ìæb' J¡Fwu Fæ* $ fi wů "Ìæb' J¡° fi∫fiů* Ÿu Ì„Õfi Fůw° Fæ, fi bF J¡FÙ* _byÕ N°<Ì N∏∫ ÔůJ¡
tu* FÙ <_Sw Fæ $ ≈C”T°SÙÕ J¡° _byÕÔůJ¡ tu* <_Sw J¡tÕk¡Ô FÙ Ìæbfi°t Ÿu ≈CJ¡°≤° ı°w° Fæ $
oŸ ÔůJ¡ tu* ≈C”T ≈æÌ° Fůw° Fæ, f»w° Fæ, <k¡≤ b¨] Fůw° Fæ, ≈≤ Ÿ ≈C”T tu* ıæŸu b¨]°_S°, ∫°æbfi N°æ≤ f°v∫°b_S° <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, bæŸu Ìæb fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° $ N≈fiu N˚Ù‹¸> J¡ů ≈®°›w J¡≤°fiub°ÔÙ J¡°∫Õt°`wÃ≈≤w° J¡ů <bπ°fi Ôůy ≈°æ”T J¡Fwu Fæ*, ŸÙŸu Ÿf JC¡~> ≈®°›w <J¡∫° ı°w° Fæ $ ÎJ¡ _S°fi Ÿu ÌqŸ≤u _S°fi J¡∑ ≈®°<›w ≈æ≤ů* Ju¡ ≈C”T°SÕ Ÿu FůwÙ

Fæ, F°S J¡° <J¡ŸÙ b_wC J¡ů ≈J¡nfi° F°S Ju¡ ≈°æ”T Ÿu Fůw° Fæ N°æ≤ oŸÙ ≈®J¡°≤ N∏∫°∏∫

Nayů* Ju¡ N∏∫°∏∫ ∆∫°≈°≤ (ªu‹¸>°Î≥) ≈°æ”T Ÿu FÙ Fůwu Fæ*, Ìæb Ÿu fiFÙ* $ Nfi˚Ù‹¸> ≈Ì°SÕ J¡∑

≈®°<›w J¡≤°fiub°Ôu J¡°∫Õ tu* ıů ŸaÔÀfiw° Fæ, bF ∏tW J¡∑ ªu‹¸>° Fæ, ŸŸu J¡ůoÕ ˚Ù „C˚
k¡Ô ≈®°›w fiFÙ* Fůw°, N„C˚ (fi≤J¡≈°w N°<Ì) k¡Ô FÙ ≈®°›w Fůw° Fæ $ ÌuFª°Ôfi≈≤‡≈≤°R¡≈
yC”Ÿub° N°æ≤ Zbd N°<Ì <J®¡∫° Ÿu wS° Ÿ≠ıfiŸay<w N°æ≤ „°˜≈¿≤„ÙÔfi N°<Ì Ÿu wÙ‚d F…oÕ fC<] Ÿu ıů _b∫a N≈fiÙ N°Ãt° J¡° ]°≤ <J¡∫° ı°w° Fæ, bFÙ _b°SÕŸ°@J¡w°

Fæ $ NI°fiJ¨¡w <bTtw° J¡∑ <fib¨<W Ÿu ≈Ô<sw Nfi∏w N°fi∏ÌR¡≈ N≈fiu ≈≤t°SÕ J¡ů ıů ı°fiwu Fæ* N°æ≤ <ıfiŸu •w N°fi∏Ì ≈®°›w <J¡∫° ı°w° Fæ, fi „°˜ N°æ≤ tF°Ãt°Nů* J¡∑

≈®<d≈°w≈¥bÕJ¡ Ÿub° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $ f°≤-f°≤ Ÿ≠ıfiŸay<w J¡° k¡Ô fiJu¡ wCv∫ „ÙÔ-

_b˚°b J¡∑ ≈®°¿›w Fæ N°æ≤ „°˜Ů∫°Ÿ J¡° k¡Ô „°˜ w°Ã≈∫ÕI°fi Fæ $ fC<] Ÿu Ÿwg

„°˜Ů∫°ŸR¡≈ yCd Fůw° N°æ≤ Ÿwg „°_` Ju¡ NU∫°Ÿ N°<Ì Ÿu fC<] J¡∑ b¨<] FůwÙ Fæ $
ıæŸu bT°ÕJ¡°Ô tu* w°Ô°f N°æ≤ J¡tÔ ≈≤_≈≤ J¡∑ „ů˚° f»°wu Fæ*, bæŸu FÙ <ª≤J¡°Ô Ju¡

NU∫°Ÿ Ÿu t<w N°æ≤ t<w Ÿu „°˜Ů∫°Ÿ J¡∑ b¨<] FůwÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ tfiC‹∫ ıæŸu ıæŸu yC”Ÿub° N°æ≤ „°˜Ů∫°Ÿ tu* wÃ≈≤ Fůw° Fæ bæŸu bæŸu ŸJ¡° fů@ f»w° Fæ N°æ≤ ıæŸu-ıæŸu fů@ J¡∑ N<˚b¨<] FůwÙ Fæ bæŸu bæŸu yC” N°æ≤ „°˜ tu* <bÿb°Ÿ f»w° Fæ $ fiJ¡∑ b¨<] Fůfiu

≈≤ ŸC© J¡∑ b¨<] FůwÙ Fæ, wÌfi∏w≤ W≤ůW≤ ˚¥<tJ¡° tu* N°R¡» Fůw° Fæ $$1-29$$
w[bfů@ J¡∑ b¨<] Ju¡ <ÔÎ fF…w J¡°ÔwJ¡ ∫Ãfi J¡≤fi° ª°<FÎ ÎuŸ° J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ •w f°w J¡ů FÙ ≈Cfi# J¡Fwu Fæ* $
f°v∫°b_S° Ÿu ÔuJ¡≤ ≈¥dÕR¡≈ Ÿu NU∫_w „°˜ Îba ŸÃŸay N°<Ì yCdů* Ÿu ≈°æ”T π°≤°

N≈fi° <FwJ¡°≤Ù _b°SÕ <Ÿ] Fůw° Fæ $ ˚yb°fi <b‹dC fiu ≈°æ”T Ÿu FÙ ÌæÃ∫ů* Ju¡ «¡≈≤ <bı∫

ŸyÕ - 8]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

129

≈®°›w J¡∑, ≈°æ”T Ÿu FÙ ÔůJ¡ů* <J¡ <J®¡∫°Î≥ <fi∫w J¡∑ N°æ≤ ≈°æ”T Ÿu FÙ ÔůJ¡ů* J¡∑ ≤ªfi° J¡∑, Ìæb Ÿu fiFÙ* $ Fu ≤|Cfi∏Ìfi, oŸ ıywg tu* Ju¡bÔ ≈C”T≈®∫Ãfi FÙ ≈C”T°SÕ J¡° FuwC Fæ $ ∫F°≥ N°≈

<ª≤J¡°Ô wJ¡ bæŸ° ≈°æ”T J¡∑<ı∫u ıæŸu <J¡ Fu Ÿ°æ‡∫, N°≈ b¨s, Ÿ≈Õ N°<Ì ∫ů<fi∫ů* J¡ů ≈®°›w fi Fů* $$30-32$$

Ÿ°wb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

N°™>b°≥ ŸyÕ

≈¥bÕ ŸyÕ tu* ≈®ªC≤ Ì°F≤dů* π°≤° b<dÕw Ìæb<tØ∫°ÃbJ¡°, ≈ıÙ∆∫<b≤ů@ N°<Ì ∫C<•w∫ů* Ÿu

˚Ù, ŸtSÕfi $
oŸ ≈®J¡°≤ Ìæb J¡° <fi≤°J¡≤d J¡≤ ≈°æ”T J¡∑ _bw∏`w° J¡° ŸtSÕfi J¡≤fiu≈≤ ˚Ù <bÿb°Ÿ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ˚®t tu* ≈n ≤Fu N°æ≤ ≈FÔu _b∫a <b_w°≤ Ÿu b<dÕw ( N ) Îba NfiuJ¡ ZC<w, _t¨<w,

≈C≤°d N°æ≤ o<wF°Ÿ tu* ≈®<Ÿ] Ìæb J¡° N≈Ô°≈ J¡≤fi° J¡<™>fi FÙ fiFÙ* NŸa˚b Fæ ∫ů* ŸtH ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů tC©°J¨¡<w N°<Ì Ÿu w°nJ¡≤ ıf wJ¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů Ìæb J¡∑ _bw∏`w°
tu* ≈ıÙ∆∫°<b≤ů@ fiFÙ* <Ì©Ô°∫° ı°∫uy° wfwJ¡ ∏Fu* <bÿb°Ÿ fiFÙ* Fůy°, oŸ<ÔÎ ŸJ¡ů

<Ì©Ô°fiu J¡∑ oh~>° Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° #

Fu ZÙ≤°tª∏B, <ıŸJ¡∑ fi ı°<w Fæ ∫° fi NfiCyw „≤Ù≤ Ju¡ Nb∫bů* J¡° Ÿay™>fi FÙ Fæ, fi J¡tÕ Fæ*, fi ªu‹¸>°Î≥ Fæ* N°æ≤ fi <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° ≈≤°J®¡t FÙ Fæ Ÿ Ìæb J¡° Jæ¡Ÿ° _bR¡≈ Fæ oŸ f°w J¡ů <fidÕ∫≈¥bÕJ¡ ∫S°SÕR¡≈ Ÿu J¡ůoÕ fiFÙ* fwÔ° ŸJ¡w°, ª¥≥<J¡ Ÿu fw°fi° J¡<™>fi FÙ fiFÙ*

NŸ‡˚b Fæ, oŸ<ÔÎ <tØ∫°I°fi Ju¡ Ÿt°fi ŸJ¡∑ Ju¡bÔ ÔůJ¡≈®<Ÿ<]t°` Fæ $$1$$

<J¡Ÿ N<@‹™>°fi J¡ů ÔuJ¡≤ Ìæb˚®°¿∏w FůwÙ Fæ ? ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ N<@‹™>°fi J¡ů <Ì©Ô°wu F…Î ≈≤_≈≤ ∆∫bF°≤ J¡° _≈‹¸>ÙJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $

N≈fiu J¡tÕk¡Ô J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ oŸ J¡tÕ J¡° oŸ J®¡t Ÿu NfiC‹™>°fi <J¡∫° S°, oŸ<ÔÎ
oŸ ≈®J¡°≤ k¡Ô ≈®°›w F…N°, ÎuŸu ıů b°À∆∫bF°≤ Fůwu Fæ*, bu FÙ Ìæbfi°tŸu ÔůJ¡tu* ≈®<Ÿ<] J¡ů

≈®°›w F…Î Fæ* $ fi b°y ∆∫bF°≤ů* tu* t∏ÌfC<] ≈C”T ∫F Ìæb Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ˚®°¿∏w Ÿu <fiÿª∫

J¡≤wu Fæ* ıæŸu <J¡ ˚®°¿∏w Ÿu ≤_ŸÙ tu* ∫F Ÿ≈Õ Fæ, ÎuŸ° <fiÿª∫ y¨FÙw Fůw° Fæ $ ıæŸu NwÙw J¡°Ô

Ju¡ Ì…‹J¡tÕ bwÕt°fi J¡°Ô Ju¡ „C˚ J¡tů˘ Ÿu „ů˚° J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ ≈¥bÕı∏t Ju¡ Ì…‹J¡tÕ
oŸ ı∏t Ju¡ „C˚ J¡tů˘ Ÿu „C˚k¡Ô≈®Ì Fů ı°wu Fæ*, oŸ<ÔÎ ≈C”T J¡ů ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ΩůyÙ Fůfi°

ª°<FÎ $ <ıŸ t∏Ìt<wJ¡° t¥»ů* π°≤° NfiCt°fi Ÿu <Ÿ] Ìæb Fæ, NS°Õwg ıů Ì…tÕ<w t¥»ů* π°≤°

N bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d ŸyÕ 25 tu* -

N`æb Ì…<bÕÔ°Ÿ°fi°a ª¥n°t<d¿≤F°&≈≤# $ J¡≤ůÃ∫WÙ<w ÔůJu¡&<_tfig Ìæba J¡°Ôÿª J¡Ø∫wu $$
wufiu∫t<©Ô° ˚¥wŸ∏w<w# ≈¿≤≈uÔb° $ w°≈ufi <Ftt°Ôub fiÙwu <b@C≤w°a t¨„tg $$
fi¨Ã∫wů <F J¨¡w°∏w_∫ <fiw°∏w<tb ≤°<yd# $ <fiÃ∫a <∫<wJ¡°∏w°∫°a tCfiu ≈≤tJ¡°<tw° $$

(ŸyÕ 25)

130

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

J¡<v≈w ÌæbJ¡ů t°fiw° Fæ, Ÿ Ì…tÕ<w J¡ů tæ* ˚°À∫ Ÿu fiFÙ* FÙ ıÔ¥≥y° ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤ N<ÀfiJC¡^±> tu* J¥¡Ì ≈nfi° ª°<FÎ $ ∫<Ì J¡w°Õ @w°Õ Ÿf JC¡~> Ìæb FÙ Fæ, wů ≈C”T J¡∑ ªu‹¸>° Ÿu •∫° ≈®∫ůıfi Fæ ? _fi°fi, Ì°fi, ™>fi°, fæ™>fi°, fůÔfi° N°<Ì Ÿ˚Ù ∆∫°≈°≤ů* J¡ů Ìæb FÙ J¡≤ Ìuy° $ tfiC‹∫ J¡ů

„°˜ů*J¡° ≈Ìu„ Ìufiu Ÿu <J¡Ÿ k¡ÔJ¡∑ <Ÿ<] FůyÙ, •∫ů*<J¡ ∫F ≈C”T wů fůÔfiu Ju¡ <ÔÎ ˚Ù

_bw∏` fiFÙ* Fæ Ìæb ıæŸ° ª°Fw° Fæ bæŸ° ŸŸu fi°ª fiª°w° Fæ, <k¡≤ oŸ ŸaŸ°≤ tu* <J¡ŸJ¡ů •∫°

≈Ìu„ <Ì∫° ı°∫ ? oŸ ÔůJ¡ tu* „b J¡ů ~>ůnJ¡≤ N∏∫ <J¡ŸÙ tu* ˚Ù ªu‹¸>°J¡° N˚°b fiFÙ*

Ìu©° y∫° Fæ, ªu‹¸>° Ÿu FÙ k¡Ô≈®°<›w FůwÙ Fæ, Ìæb Ÿu fiFÙa, oŸ<ÔÎ Ìæb <fi≤SÕJ¡ Fæ $ t¥<wÕ≤F<w Ìæb t¥<wÕ∫C•w ≈C”T J¡° ŸFJ¡°≤Ù fiFÙ* Ìu©° ı°w°, oŸ<ÔÎ Ìæb <fi≤SÕJ¡ Fæ $ ıæŸu <Ô©fi°, J¡°¸>fi° N°<Ì J¡°∫ů˘ tu* Ôu©fiÙ, ~¥>≤° N°<Ì N°æ≤ Nay ≈≤_≈≤ Ÿ‡f] Fůwu Fæ*, Ÿ‡f] F…Î Ìůfiů*
tu* Ÿu ÎJ¡ tu* FÙ <J®¡∫°J¡°¿≤w° Ìu©Ù ı°wÙ Fæ, ÌqŸ≤u tu* fiFÙ*, bæŸu FÙ F_w N°<Ì Ju¡ ≤Ffiu≈≤ fiŸu FÙ y®Fd N°<Ì <J®¡∫° FůyÙ Ìæb fiŸu N∏∫S° <Ÿ] Fůfiu Ju¡ J¡°≤d J¡≤d fiFÙ* Fů ŸJ¡w° N°æ≤
b°w≤ůy N°<Ì π°≤° F°S N°<Ì Nayů* Ju¡ fi‹¸> Fů ı°fiu ≈≤ Ìæb Ÿu J¡FÙ* ≈≤ JC¡~> fiFÙ* <J¡∫° ı°w°

NwÎb F°S, ≈æ≤, tfi, fC<] N°<Ì Ju¡ ŸÂ„ <J®¡∫° Ju¡ J¡≤dÃbR¡≈ Ÿu ˚Ù Ìæb J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑

N°„° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ $ fhªu Ÿu ÔuJ¡≤ <bπ°fiů* wJ¡ J¡ů tfi N°æ≤ fC<] Ju¡ ŸÂ„ ˚Ù oŸ Ìæb J¡° NfiC˚b fiFÙ* Fůw°, oŸ<ÔÎ ˚Ù Ìæb ŸÌ° NŸwg FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ Ÿ Ju¡ N¿_wÃb J¡° <J¡ŸÙ

J¡ů ˚Ù NfiC˚b fiFÙ* Fůw° $ <J*¡ª, Ìæb J¡∑ <Ÿ<] tu* J¡w°Õ N°<Ì J¡°≤J¡ fC<] FÙ ≈®t°d Fæ NSb°

ŸŸu ≈¨SJg¡ fC<] ? ≈®St ≈s tu* J¡w°Õ N°<Ì FÙ Ìæb „ÆÌ Ÿu J¡Fu ı°∫u* wů Ìæb Ju¡bÔ J¡w°Õ

N°<Ì J¡° ÌqŸ≤° fi°t FÙ ™>F≤° $ <πwÙ∫ ≈s tu* <J®¡∫° tu* ≈∫ůy ≤<Fw <J¡ŸÙ ÌqŸ≤u J¡∑ Ìæb oŸ
fi°t Ÿu ∆∫SÕ FÙ J¡v≈fi° J¡≤fiÙ FůyÙ $ ∫<Ì J¡<FÎ <J¡ Ÿ˚Ù ≈°¿^±>Ã∫ N°<ÌR¡≈ Ÿt°fi k¡Ô J¡∑

N<˚Ô°T° Ÿu ≈»wu Fæ* fitu* Ÿu JC¡~> FÙ J¡ů Nº∫∫fik¡Ô ≈°¿^±>Ã∫ N°<Ì ≈®°›w Fůwu Fæ ŸfJ¡ů fiFÙ*, oŸ <bTtw° tu* <J¡ŸÙ fi <J¡ŸÙ <fi<tW J¡∑ Nbÿ∫ J¡v≈fi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $ J¡°∫Õ J¡∑ ıů

<bTtw° Ìu©Ù ı°wÙ Fæ bF Ìæb J¡∑ J¡v≈fi° tu* ≈®t°d Fæ, ∫F J¡Sfi ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡

J¡°∫ÕbæT‡∫ J¡ů Ìæb J¡∑ J¡v≈fi° tu* ≈®t°d t°fiů, wů J¡°∫ÕbæT‡∫ Ÿu ≈¥bÕ ı∏t Ju¡ ≈°æ”T J¡∑ FÙ

J¡v≈fi° •∫ů* fiFÙ* J¡≤wu ? N≈®<Ÿ] Ìæb J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ •∫° N°bÿ∫J¡w° Fæ ? ıæŸu t¥<wÕ∫C•w Ft Ôůyů* J¡° Nt¥wÕ N°J¡°„ Ÿu Ÿa∫ůy fiFÙ* Fů ŸJ¡w° bæŸu FÙ Nt¥wÕ Ìæb J¡° N∏∫ J¡°≤d Ju¡

Ÿ°S Ÿ‡f∏@ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, Nw# t¥wÕ J¡° FÙ ≈≤_≈≤ Ÿa∫ůy <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, Nw# Ìæb J¡ůoÕ

≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì ≈®°<d∫ů* J¡ů ∆∫°≈°≤ tu* Ôy°fiub°Ô° Ìæb fi°tJ¡ J¡ůoÕ Fůw° wů wÙfiů* ÔůJ¡ů*
tu* Ÿf ≈®°dÙ Ìæb FÙ Ÿf JC¡~> J¡≤uy° ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤ Ÿů ı°wu $ Ìæb Ÿu ≈®u¿≤w F…N° tæ* Ìæb Ju¡

ŸaJ¡v≈ Ÿu <Ÿ] ÎuŸ° J¡°∫Õ J¡≤w° F¥≥, ∫F bªfi N°ÿb°Ÿfit°` Fæ ≈≤t°SÕw# Ìæb J¡ůoÕ ≈Ì°SÕ
fiFÙ* Fæ $ t¥©Õ Ôůyů* fiu N≈fiu tfi Ÿu Ìæb J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, ıů Ôůy Ìæb ≈≤ <fi˚Õ≤ ≤Fu

fiJ¡° ŸbÕfi°„ FÙ F…N° Fæ; fC<]t°fig ≈C”T wů ≈°æ”T J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ Wt ≈Ì J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ* $ ˚Ô° J¡<FÎ wů ŸFÙ ıů Ôůy „¥≤bÙ≤ Fæ*, ıů ≈≤°J®¡t„°ÔÙ Fæ*, ıů fC<]t°fig Fæ* N°æ≤ ıů

<bπ°fi Fæ* •∫° bu oŸ ÔůJ¡ tu* Ìæb J¡∑ ≈®wÙs° J¡≤wu Fæ* ? $$2-17$$

ŸyÕ - 9]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1 3 1

∫<Ì J¡<FÎ ≠∫ů<wTÙ ıů y®Fů* J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ*, bFÙ Ìæb Fæ, Ÿů ™>ÙJ¡ fiFÙa, •∫ů*<J¡ y®F
wů N≈fiÙ y<w<b„uT Ÿu ≈°æ”T N°æ≤ ŸJu¡ k¡Ô J¡° Ÿ¥ªfi FÙ J¡≤wu Fæ*, k¡Ô Ju¡ J¡°≤d fiFÙ* Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

≠∫ů<w<T∫ů* π°≤° <ıŸJ¡∑ fF…w fnÙ N°∫C J¡° <fidÕ∫ <J¡∫° y∫° Fæ, ∫<Ì bF <Ÿ≤ J¡¸>fiu

≈≤ ˚Ù ıÙ<bw ≤Fu, wů Ìæb Wt J¡°≤d Fů $ Fu ≤°tª∏BıÙ, ≠∫ů<w<T∫ů* fiu <ıŸJu¡ <bT∫
tu* ∫F fn° ˚°≤Ù <bπ°fi Fůy° ÎuŸ° <fidÕ∫ <J¡∫° Fæ, bF ∫<Ì <ffi° ≈»°∫u FÙ <bπ°fig Fů ı°∫, wf Ìæb J¡ů Wt J¡°≤d J¡Ffi° ª°<FÎ $ Fu ≤°t, Ìu©ů, ofi tF°tC<fi ZÙ<bÿb°<t`ıÙ
fiu Ìæb J¡ů Ìq≤ ku*¡J¡J¡≤ ≈°æ”T Ju¡ NbÔ‡ffi Ÿu FÙ f®°ÊdÃb ≈®°›w <J¡∫°, N∏∫ ≈°∫ Ÿu fiFÙ* $ Ft Ôůyů* fiu Îba N∏∫°∏∫ N°æ≤ Ôůyů* fiu ıů <J¡ tC<fi ffiu Fæ*, <ª≤J¡°Ô Ju¡ ≈®∫Ãfi Ÿu FÙ N°J¡°„y<w ≈®°›w J¡∑ Fæ $$18-21$$
ıů o∏B N°<Ì Ìub Fæ*, bu ˚Ù ≈°æ”T Ÿu ≈≤°<ıw F…Î Su, ∫F f°w ≈®<Ÿ] Fæ $

<F≤^∫J¡<„≈C N°<Ì ÌæÃ∫≤°ıů* fiu N≈fiu ≈C”T≈®∫Ãfi Ju¡ NbÔ‡ffi Ÿu FÙ Ìubw°Nů* J¡ů wFŸ-fiFŸ J¡≤ wÙfiů* ˚Cbfiů* tu* Ÿ°t®°≠∫ <J¡∫° S° N°æ≤ o∏B N°<Ì Ìub≤°ıů* fiu ≈°æ”T Ju¡

NbÔ‡ffi Ÿu FÙ „`CŸufi° J¡ů J¡°¸>J¡≤ N°æ≤ ııÕ¿≤wJ¡≤ oŸ <b„°Ô ıywg J¡ů Ì°fibů* Ÿu

~>Ùfi° S° $ Fu ≤°tıÙ, ≤°Ô Îba t@Ct•©Ù J¡° ~>W° N°<Ì Ju¡ Ôu≈fi N°<ÌR¡≈ ≈®<Ÿ]

≈°æ”T∫C<•w Ÿu f°≥Ÿ J¡∑ ¸>ůJ¡≤Ù tu* <ª≤J¡°Ô wJ¡ fnÙ ©¥fÙ Ju¡ Ÿ°S ≈°fiÙ ≤•©° ı°w° Fæ, oŸtu* ≈°æ”T FÙ J¡°≤d Fæ, Ìæb fiFÙ* $ N°ÃtÙ∫ıfiů* J¡° ˚≤d-≈ůTd, ıf≤Ì_wÙ ÌqŸ≤u Ju¡

≤°‹¸A> J¡ů ~>Ùfi Ôufi°, J®¡ů@ Ÿu ÌqŸ≤u J¡ů Ì^±> Ìufi°, ˚ůy-<bÔ°Ÿ Îba N∏∫°∏∫ ≤ůy°<Ì<fib¨<W

N°<ÌR¡≈ ≈¿≤ZtŸ°º∫ ≈C”T°Sů˘ Ju¡ ≈®<w ≈≤°J®¡t, t<d, t∏` N°æ≤ N°æT<@ tu* ıæŸÙ „<•w Ìu©Ù ı°wÙ Fæ bæŸÙ Ìæb tu* „<•w fiFÙ* Fæ, bu Ÿf ≈°æ”T Ÿu FÙ <Ÿ] Fůwu Fæ* $ Fu Ÿ°@Cª¿≤w ZÙ≤°tıÙ, Ÿ‡≈¥dÕ J¡°≤dů* N°æ≤ J¡°∫ů˘ Ÿu ≤<Fw N≈fiu ˚®t Ÿu ffiu F…Î Ju¡ ŸÂ„ <tØ∫°R¡≈

NŸÃ∫ Ìæb J¡∑ ≈us° J¡≤ wCt Wt ≈°æ”T J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ů $$22-26$$

N°™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
fi°æb°≥ ŸyÕ

Ìæb Ju¡ N≈Ô°≈ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ Ÿk¡Ô J¡tů˘ J¡∑ tfiůt°`w° N°æ≤ tfi J¡∑ <ªÌ°Ãtw°J¡° bdÕfi $

≈C”T≈®∫Ãfi J¡∑ _bw∏`w° J¡ů <Ÿ] J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈FÔu J¡FÙ* ≈≤ "Ìæb NŸwg Fæ' ÎuŸ° J¡F°

N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ ≈®°•wfi ≈®∫Ãfi ı<fiw J¡tÕ FÙ Ìæb Îba ≈C”T ≈®∫Ãfi J¡FÔ°w° Fæ, ÎuŸ° J¡FÙ* ≈≤

∫F ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ "Ìæb NŸwg Fæ' oŸ ≈®St ≈s J¡ů t°fifiu Ÿu ÔůJ¡ N°æ≤ buÌ tu* Ìæb J¡∑
ıů ≈®fÔ ≈®<Ÿ<] Fæ, ŸJ¡∑ NŸay<w Fů ı°∫uyÙ N°æ≤ Ì…fÕÔ Ìæb Ju¡ N˚°b tu* ŸJ¡∑ N≈us°

≈C”T≈®∫Ãfi J¡Ù ≈®fÔw° J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°ÔÙ <•w Ju¡ Ÿ°S <b≤ů@ Fůy° $ ≈®°•wfi ≈®∫Ãfi ı<fiw J¡tÕ FÙ Ìæb Fæ, oŸ ¿πwÙ∫ ≈s tu* wů "Ìæb NŸwg Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ Ìæb tu* NŸ[b≈®<wI°

J¡° ˚ay Fů ı°∫uy°, N°@C<fiJ¡ ≈®b¨<W∫°≥ ˚Ù ≈¥bÕJ¡tÕ J¡∑ k¡ÔR¡≈° Fæ*,Nw# ≈®°•wfi J¡tů˘ Ju¡

132

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

NfiCJ¥¡Ô Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fiJ¡° <b≤ů@ fi Fůfiu Ÿu "N°@C<fiJ¡ ≈®b¨<W∫ů* Ÿu' ≈¥bÕJ¡tů˘ J¡° ı∫

Fůw° Fæ, ∫F J¡Sfi ˚Ù <b”] Fůy° Îba J¡tÕ≈≤w∏` Fůfiu ≈≤ ≈C”T J¡∑ _bw∏`w° J¡° ˚Ù

<b|°w Fůy°, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ y¥» N<˚≈®°∫b°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ ŸJu¡ w°Ã≈∫Õ J¡∑ <ıI°Ÿ° Ÿu b<Ÿ‹™>ıÙ Ÿu ≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, N°≈ Ÿ‡≈¥dÕ @tů˘ Ju¡ I°w° Fæ*, ÔůJ¡ tu* NÃ∫∏w <b¶∫°w ıů Ìæb Fæ, bF •∫° Fæ ? ∫°fiÙ bF Ÿwg Fæ, ∫° NŸwg ? Ÿu N°≈ J¨¡≈∫° tCHŸu J¡<FÎ $$1$$

≤°tª∏BıÙ Ju¡ ≈¥~>fiu ≈≤ fiJu¡ N<˚≈®°∫ J¡ů ı°fiJ¡≤ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ˚Ù Ìæb J¡° N≈Ô°≈

J¡≤fiub°ÔÙ ∫C<•w∫ů* Ÿu FÙ ıywg Ju¡ N≈Ô°≈ π°≤° N<πwÙ∫ N°Ãtw[b J¡ů ŸtH°fiu J¡∑ oh~>°

Ÿu "≈¥bůÕ•w Ìůfiů* ≈sů* tu* k¡Ôw# J¡ůoÕ ˚uÌ fiFÙ* Fæ, oŸ y¥i> N<˚≈®°∫ Ÿu ≈®St ≈s J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ •w NSÕ J¡ů FÙ J¡Fwu Fæ* $
b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°|b, Ÿ‡≈¥dÕ J¡°∫ů˘ J¡ů J¡≤fiub°Ô° ≈°æ”T FÙ Fæ, N∏∫ fiFÙ* Fæ Îba Ÿ‡≈¥dÕ k¡Ôů* J¡° ≈˚ů•w° ˚Ù ≈C”T≈®∫Ãfi Fæ, Ÿtu* Ìæb J¡°≤d FÙ fiFÙ* Fæ $ b_wCw#

N°Ãt° _b∫a Ì°ŸÙfi Fæ, Nw# Ÿtu* J¡w¨ÕÃb N°æ≤ ˚ůK¨¡Ãb J¡∑ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ ˚Ù ≈≈<W fiFÙ*

FůwÙ $$2$$

ÎuŸ° fů@fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡≤d˚¥w ≈C”T≈®∫Ãfi tu* k¡ÔJ¡w¨ÕÃbJ¡° J¡Sfi <J¡∫° y∫° Fæ, ∫F
w°Ã≈∫Õ Fæ $

Ìæb fi JC¡~> J¡≤w° Fæ, fi ˚ůy J¡≤w° Fæ, fi ŸJ¡° N¿_wÃb Fæ, fi <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, Îba fi wů

<bbuJ¡∑ ≈C”T π°≤° ŸJ¡° N°Ì≤ <J¡∫° ı°w° Fæ, ≈≤ Nfi°<Ì R¡» ˚®°¿∏w Ÿu Ju¡bÔ t¥»ů* fiu

ŸJ¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $$3$$

<fi≤°Ô‡fÃbR¡≈ NfiC≈≈<WJ¡° ≈¿≤F°≤ J¡≤wu Fæ* $
k¡Ô J¡ů Nbÿ∫ Ìufiub°Ôu ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu <Ÿ] b<fiw° N°<Ì J¡ů ≈<w N°æ≤ Ÿ≈ÃfiÙ N°<Ì Ÿu ıů JC¡~> N°æ≤ N„C˚ k¡Ô ≈®°›w Fůw° Fæ, ŸÙJ¡° NbÔ‡ffi J¡≤ Ìæb„ÆÌ J¡° ÔůJ¡ tu* ∆∫bF°≤

Fůw° Fæ $ NSb° ≈C”T≈®∫Ãfi π°≤° ≈®°›w o‹¸> N°æ≤ N<fi‹¸> b_wC J¡∑ ıů o‹¸> N°æ≤ N<fi‹¸>R¡≈°

≈®°<›w Fæ, bF ˚Ù ŸÌ° Ôůyů* π°≤° Ìæb„ÆÌ Ÿu J¡FÙ ı°wÙ Fæ $$4,5$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ª°b°ÕJ¡ tw J¡° ≈®Ì„Õfi J¡≤wu Fæ* $

≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu Fůfiub°Ô° ıů Nbÿ∫ k¡Ô J¡° ˚ůy Fæ, bFÙ oŸ ÔůJ¡ tu*u Ìæb„ÆÌ Ÿu J¡F°
ı°w° Fæ $$6$$

Nf tF°tC<fi b<Ÿ‹™>ıÙ <Ÿ]°∏w fwÔ°wu Fæ* $

Fu ≤°tª∏BıÙ, <J¡ŸÙ ≈C”T J¡° J¡ůoÕ Ìæb FÙ ˚®°∏w Â<‹¸> Ÿu N°J¡°„ J¡ů „¥∏∫ Ju¡ ŸÂ„ ∫°
fiÙÔ Ju¡ ŸÂ„ ffi° Ìuw° Fæ N°æ≤ <bbuJ¡ Â<‹¸> Ÿu bæŸ° fiFÙ* ffi°w° Fæ NS°Õwg Ìæb J¡∑ <Ÿ<]

˚®°¿∏w Ÿu FÙ Fæ, <bbuJ¡ Ÿu fiFÙ* $ <Ÿ] ≈C”T°SÕ Ÿu „C˚ N°æ≤ N„C˚ k¡Ô J¡° Ì∫ Fůfiu ≈≤ "∫F
k¡Ô oŸ fÙı Ju¡ _bR¡≈ tu* ≈FÔu ≤F°' oŸ ≈®J¡°≤ ıů J¡F° ı°w° Fæ, bFÙ Ìæb Fæ $ tu≤Ù ÎuŸÙ fC<]

SÙ N°æ≤ ÎuŸ° tu≤° <fiÿª∫ S° ∫ů* J¡tÕk¡Ô Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ıů J¡F° ı°w° Fæ, bFÙ Ìæb Fæ $ o‹¸>

ŸyÕ - 9]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1 3 3

N°æ≤ N<fi‹¸> k¡Ô Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ≈®°•wfi J¡tÕ FÙ oŸ ≈®J¡°≤ S° $ oŸ N<˚≈®°∫ J¡ů fwÔ°fiub°Ô° Ju¡bÔ N°ÿb°Ÿfit°` FÙ Ìæb Fæ $$7-10$$

Ìůfiů* J¡v≈ů* Ju¡ N˚uÌ J¡° J¡Sfi J¡≤fiu Ÿu N°„∫ J¡ů fi ı°fi ≤Fu Îba ≈®St J¡v≈ J¡°

≈J®¡tJ¡≤ <πwÙ∫ J¡v≈ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤fiu tu* <b≤ů@ J¡ů ı°fi ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ N≈fiu N<˚≈®°∫

J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤wu F…Î fůÔu $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, Fu ŸbÕ@tÕI, ıů ≈®°•wfi J¡tÕ Fæ bFÙ Ìæb Fæ, ÎuŸ° N°≈fiu f°≤-f°≤ J¡F°, <k¡≤ Ìæb Fæ FÙ fiFÙ*, oŸ ≈®J¡°≤ ŸJ¡° N°≈ N≈Ô°≈ Jæ¡Ÿu J¡≤wu Fæ* ∫°fiÙ ŸJu¡

N≈Ô°≈ J¡≤fiu tu* N°≈J¡° •∫° N<˚≈®°∫ Fæ ? $$11$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tª∏B, ™>ÙJ¡

Fæ, N°≈ fi Ìůfiů* J¡v≈ů* Ju¡ <b≤ů@ J¡ů ı°fiwu Fæ*, ŸC<fiÎ, tæ* N°≈Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ b¨W°∏w J¡ů J¡Fq≥y°, <ıŸŸu Ìæb Fæ FÙ fiFÙ*, ∫F N°≈J¡∑ fC<] ¿_S≤ Fů ı°∫uyÙ $ tfiC‹∫ů* Ju¡ tfi tu* ≈FÔu ıů NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ b°Ÿfi°Î≥ F…oÕ SÙ*, bu FÙ J¡°<∫J¡ N°æ≤ b°<ªJ¡ J¡tÕR¡≈ Ÿu ≈¿≤dw F…oÕ •∫ů*<J¡

"∫<] tfiŸ° º∫°∫<w wπ°ª° bÌ<w wÃJ¡tÕd° J¡≤ů<w' ∫°fiÙ <ıŸJ¡° tfi Ÿu <ª∏wfi J¡≤w° Fæ

ŸJ¡ů b°dÙ Ÿu fůÔw° Fæ N°æ≤ ŸJ¡ů J¡tÕ Ÿu J¡≤w° Fæ $ Fu ≤°tıÙ, ≈®°dÙ tu* <ıŸ ≈®J¡°≤ J¡∑
b°Ÿfi° FůwÙ Fæ, bF „Ù|® FÙ bæŸ° J¡tÕ J¡≤w° Fæ $ N∏∫ ≈®J¡°≤ J¡∑ b°Ÿfi° Fů N°æ≤ N∏∫ J¡tÕ

J¡≤u ∫F f°w fiFÙ* ffi ŸJ¡wÙ $ y°≥b tu* ı°fiu J¡∑ <ıŸJ¡∑ oh~>° FůwÙ Fæ bF y°≥b tu* ≈F…≥ªw° Fæ N°æ≤ „F≤ tu* ı°fiu J¡∑ <ıŸJ¡∑ oh~>° FůwÙ bF „F≤ tu* ≈F…≥ªw° Fæ, <ıŸJ¡∑ <ıŸ <bT∫ tu*

N<˚Ô°T° FůwÙ Fæ bF Ÿ <bT∫ tu* ≈®∫Ãfi J¡≤w° Fæ $ ≈¥bÕı∏t tu* k¡Ô J¡∑ ÃJ¡¸> N<˚Ô°T° Ÿu ıů J¡tÕ ≈®fÔ ≈®∫Ãfi Ÿu <J¡∫° ı°w° Fæ bFÙ oŸ ı∏t tu* Ìæb „ÆÌ Ÿu J¡F° ı°w° Fæ NS°Õwg

≈¥bÕı∏t tu* k¡Ô J¡∑ ÃJ¡¸> N<˚Ô°T° Ÿu <J¡∫u y∫u J¡tÕ J¡° FÙ ÌqŸ≤° fi°t Ìæb Fæ, Nw# Ìæb J¡tÕ

Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $$12-16$$ J¡tÕJ¡w°ÕNů* Ju¡ Ÿ˚Ù J¡tÕ oŸÙ ≈®J¡°≤ Fůwu Fæ* $ N≈fiÙ ≈®fÔ
b°Ÿfi° FÙ J¡tÕ Fæ N°æ≤ b°Ÿfi° ˚Ù N≈fiu J¡°≤d˚¥w tfi Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ $$17$$

•∫ů*<J¡ "b°ª°≤‡˚da <bJ¡°≤ů* fi°t@u∫a t¨<WJu¡Ã∫ub ŸÃ∫tg' (<bJ¡°≤ N°æ≤ fi°t Ju¡bÔ
b°ª°≤‡˚dt°` Fæ, t¨<WJ¡° FÙ (J¡°≤d FÙ) ŸÃ∫ Fæ) ZC<w tu* •w ÎuŸ° ∏∫°∫ Fæ $ ∫Ω<≈
b°<ªJ¡ N°æ≤ J¡°<∫J¡ ˚Ù J¡tÕ Ìu©u ı°wu Fæ* wS°<≈ <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ bu ˚Ù Ju¡bÔ tfiůb°Ÿfi°R¡≈

FÙ Fæ*, ÎuŸ° N°yu J¡F° ı°∫uy°, ŸÙ Ju¡ NfiCŸ°≤ ŸJ¡Ô J¡tÕ tfiůb°Ÿfi°t°` Fæ*, ÎuŸ° J¡F°
y∫° Fæ $
tfi ≈C”T (≈≤t°ÃtR¡≈) FÙ Fæ, ŸŸu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ "w∏tfiů&JC¡”w N°Ãt∏bÙ

_∫°t' (tæ* tfi_bÙ Fů«≥¡, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu Ÿfiu tfi J¡ů ffi°∫°) oŸ ZC<w Ÿu tfi ≈C”T J¡°

<bbwÕR¡≈ FÙ Fæ, ∫F <Ÿ] Fæ $

Fu Ÿ≠ıfi<„≤ůt<d ZÙ≤°tıÙ, ıů Ìæb Fæ, bFÙ J¡tÕ Fæ, Ìæb J¡tÕ Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, J¡tÕ tfi Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ N°æ≤ tfi ≈C”TR¡≈ Fæ N°æ≤ ≈C”T ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu <fi<bÕJ¡°≤ ªæw∏∫t°`R¡≈ FÙ

Fæ, oŸŸu tfi NŸwg ™>F≤°, tfi Ju¡ NŸwg Fůfiu Ÿu J¡tÕ ˚Ù NŸwg ™>F≤° N°æ≤ NŸwg J¡tÕR¡≈ Ìæb

˚Ù NŸwg F…N°, NwÎb Ìæb fiFÙ* Fæ, ∫F k¡<Ôw°SÕ Fæ $$18$$

1 3 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

"≈®°d∏fiub ≈®°dů fi°t ˚b<w bÌfig b°Jg¡, ≈ÿ∫≥GsC# Z¨^bfig Zůà t∏b°fiů tfi# ' oŸ ZC<w Ÿu Nº∫°Ÿ Ÿu tfi N°<Ì ˚°b Ÿu ¿_Sw N°Ãt° J¡∑ FÙ J¡tÕ N°æ≤ J¡tÕ Ju¡ k¡ÔR¡≈ Ÿu ˚Ù ¿_S<w Fæ, oŸ<ÔÎ bFÙ Ìæb Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì J¡Fů, wů bF Ìæb ≤Fu ŸŸu ≈C”T J¡∑ _bw∏`w° J¡° <bfi°„
fiFÙ* Fůy°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tfi N°<Ì ˚°b J¡ů ≈®°›w F…N° ∫F ≈®°dÙ FÙ N≈fiu <Fw Ju¡ <ÔÎ ıæŸ° ≈®∫Ãfi J¡≤w° Fæ Ìæbfi°t Ÿu ≈®<Ÿ] N≈fiu J¡tÕ Ÿu bæŸ° FÙ k¡Ô ≈°w° Fæ $$19$$

∫<Ì tfi NÃ∫∏w NŸwg Fæ, wů ŸŸu ∆∫bF°≤ J¡∑ <Ÿ<] Jæ¡Ÿu FůyÙ ? NÃ∫∏w NŸwg b∏º∫°≈C` N°<Ì Ÿu <J¡ŸÙ ∆∫bF°≤ J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* Ìu©Ù ı°wÙ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤ ∫C<•w Ÿu

ŸJ¡∑ N<fibÕªfiÙ∫w° J¡ů Ì„°Õ ≤Fu "wÌuw]¨F∫a tfiÿªæw°ÃŸaI°fit°I°fia <bI°fia ≈®I°fitg'

(bFÙ ⁄Ì∫, tfi, ŸaI°fi, NI°fi, <bI°fi N°æ≤ ≈®I°fi Fæ) oÃ∫°<Ì ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤ tfi J¡∑ FÙ

Ìæb N°<Ì ŸaI°Î≥ Fæ* $ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tıÙ, tfi, <ªW, b°Ÿfi°, J¡tÕ, Ìæb N°æ≤ <fiÿª∫ ∫u Ÿf Ÿ[b S° NŸ[b, <ª[b ∫°
ı±>Ãb, ˚uÌ ∫° N˚uÌ N°<Ì Ÿu w[bw# <ıŸJ¡° <fiÿª∫ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° ÎuŸu <tØ∫°˚¥w tfi J¡∑

(tfiůR¡≈w° J¡ů ≈®°›w F…Î ≈C”T J¡∑) ŸaI°Î≥ J¡FÙ yoÕ Fæ* $ ∫ů* ≈C”T J¡∑ _bw∏`w° <Ÿ] F…oÕ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $ Fu ≤°tª∏B, ≈¥bůÕ•w fi°tů*b°Ô° (tfi, <ªW N°<Ì ŸaI°Nů*b°Ô°) ≈C”T Â» b°Ÿfi°

Ÿu ıæŸ° <fiÃ∫ ≈®∫Ãfi J¡≤w° Fæ bæŸ° FÙ Ÿu ≈∫°Õ›w k¡Ô <tÔw° Fæ $ Fu ≤|CJC¡Ô<wÔJ¡, oŸ ≈®J¡°≤

≈°æ”T Ÿu Ÿf JC¡~> ≈®°›w <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ ŸŸu N∏∫ Ÿu JC¡~> ˚Ù fiFÙ* <tÔw°, oŸ<ÔÎ

N°≈J¡° ≈C”T≈®∫Ãfi „C˚ k¡Ô Ìufiub°Ô° Fů $$20-22$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤,

≈¥bÕı∏t J¡∑ b°Ÿfi°Î≥ ıæŸu tCHu J¡°∫Õ tu* Ôy°wÙ Fæ*, bæŸu FÙ tæ* ≤Fw° Fq≥, ≈≤b„ tæ* J¡≤ FÙ •∫°

ŸJ¡w° Fq≥ $ NS°Õwg ≈¥bÕı∏t J¡∑ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ N@Ùfi F…Î tCHu _bw∏`w°≈¥bÕJ¡ JC¡~> J¡≤fiu J¡∑

„<•w J¡F°≥ Fæ, b°Ÿfi° tCHŸu ıæŸ° fi°ª-fiª° ≤FÙ Fæ, bæŸ° fi°ª tæ* fi°ªw° Fq≥ $$23$$
oŸ Ÿt∫ ≈®°›w Fů ≤Fu k¡Ô tu* ˚Ôu FÙ wC‡F°≤Ù _bw∏`w° fi Fů, ≈≤ ˚°bÙ k¡Ô Ju¡ NfiCJ¥¡Ô

∫Ãfi tu* wů _bw∏`w° Fæ FÙ $ ŸÌg<bΩ° Ÿu Ÿa∫C•w ı∏t Ÿu NfiC<tw ≈¥bÕı∏t Ju¡ ŸÃ≈®∫Ãfi J¡∑
k¡Ô˚¥w ≈¥bÕ b°Ÿfi° Ju¡bÔ N≈fiu <b”] k¡Ôů* J¡∑ Nb≤ů<@J¡° Fæ, NwÎb ŸŸu ∫C•w ı∏t tu*

˚Ù ∫<Ì ≈C”T J¡∑ ŸÃ≈®b¨<W tu* _bw∏`w° fi F…oÕ, wů J¡tÕ N°æ≤ f®Ê<bΩ°≈≤J¡ „°˜ FÙ ∆∫SÕ Fů ı°∫u*yu $ N≈fiu tfi tu* ÎuŸ° N<˚≈®°∫ ≤©J¡≤ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tıÙ, N°≈ ≈®_wCw ı∏t J¡∑ FuwC˚¥w b°Ÿfi°Nů* J¡∑ NfiCJ¥¡Ôw°

Ÿu FÙ N≈fiu ≈®∫Ãfi Ÿu ≈®°›w ≈°æ”T π°≤° Ns∫ Zu∫ J¡ů ≈®°›w FůNůyu, N∏∫S° fiFÙ* $$24$$

•w NSÕ J¡° FÙ ŸtSÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ b°Ÿfi°Nů* J¡° ˚uÌ Ì„°Õ J¡≤ J¡Fwu Fæ* $

≈¥bÕı∏t J¡∑ b°Ÿfi°Î≥, Ìů ≈®J¡°≤ J¡∑ FůwÙ Fæ*, ÎJ¡ „C˚ N°æ≤ ÌqŸ≤Ù N„C˚ $ fitu* Ÿu N°≈J¡∑ ≈¥bÕı∏t J¡∑ b°Ÿfi°Î≥ ∫° „C˚ Fů ŸJ¡wÙ Fæ* ∫° N„C˚ Fů ŸJ¡wÙ Fæ* $$25$$

≈®St ≈s tu* J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì N°≈J¡∑ ≈¥bÕı∏t J¡∑ b°Ÿfi°Î≥ „C˚ Fů*, wů ≈¥bÕı∏t J¡∑ „C˚ b°Ÿfi°Nů* π°≤° oŸ

ŸyÕ - 9]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

135

Ÿt∫ ˚Ù N°≈ „C˚ b°Ÿfi°tu* ≈®°›w J¡≤°∫u ı° ≤Fu Fæ*, ÎuŸÙ Nb_S° tu* „C˚ b°Ÿfi°Nů* π°≤° FÙ

J®¡t„# N<bfiÿb≤ ≈Ì J¡ů ≈®°›w Fů*yu, oŸtu* J¡ůoÕ Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $$26$$

Ì¥Ÿ≤u ≈s tu* J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì N°≈J¡∑ ≈¥bÕı∏t J¡∑ b°Ÿfi°Î≥ N„C˚ Fæ* N°æ≤ bu N°≈J¡ů ŸaJ¡¸> J¡∑ Nů≤ Ôu ı°wÙ Fæ*, wů fi ≈®°•wfi N„C˚ b°Ÿfi°Nů* ≈≤ N°≈J¡ů ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ Â»w°> Ÿu <bı∫ ≈®°›w J¡≤fiÙ ª°<FÎ $

˚°b ∫F <J¡ b°Ÿfi°Nů* J¡° Ìgfů@ _bw∏`R¡≈ Ÿu fiFÙ* Fůw°, <J¡∏wC <J¡ŸÙ Ìgfů@J¡ Ju¡

NfiCŸ°≤ FÙ Fůw° Fæ $ ∫<Ì NŸ≠ıfi J¡∑ Ÿay<w N°<Ì Ÿu J¡Ì°<ªwg ÎJ¡ N°@ N„C˚ b°Ÿfi°

™>u, wů ŸJ¡°, ŸJu¡ <b≤ů@Ù Ÿ°@C Ÿay<w, Ÿwg-„°˜ Ju¡ NU∫°Ÿ N°<Ì Ÿu <b≤ů@Ù „C˚
b°Ÿfi° J¡∑ Ã≈<W J¡≤°J¡≤, <w≤_J¡°≤ J¡≤ Ìufi° ª°<FÎ $$27$$

"∫ů tfi<Ÿ <w‹™>∏tfiů&∏w≤ů ∫a tfiů fi buÌ' oŸ ZC<w Ÿu tfi J¡ů ≈®u¿≤w J¡≤fiub°Ô°

≈®I°fi°tJ¡ N°Ãt° ÌqŸ≤° ŸCfi° ı°w° Fæ ŸJu¡ N@Ùfi FÙ tfiůb°Ÿfi°Î≥ FůwÙ Fæ*, ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* Ÿπ°Ÿfi°Nů* Ju¡ Ã≈°Ìfi tu* tu≤Ù _bw∏`w° J¡F°≥ Fæ ? ÎuŸÙ „aJ¡° ™>fiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıů ªuwfit°` ≈®°I ZC<w tu* J¡F° y∫° Fæ, bFÙ N°≈ Fæ* $ N°≈ ınR¡≈ Ÿ¥‚t, _S¥Ô ÌuF fiFÙ*

Fæ* <ıŸŸu ŸŸu N≈fiu J¡ů ≈¨SJg¡ ŸtHu*, oŸ<ÔÎ ªuwfiR¡≈ N°≈J¡∑ N∏∫ ªuwfi Ÿu ˚°_∫w°

J¡F°≥ Fæ ? ˚°b ∫F <J¡ ∫<Ì ≈®°I N°≈ Ÿu ≈¨SJg¡ Fů, wů ªuwfi J¡° N∏∫ ªuwfi Ÿu ≈®J¡°„ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N°≈J¡ů ≈®J¡°<„w fi J¡≤w° F…N° bF ŸbÕI fi Fůy°, oŸ<ÔÎ N°≈ FÙ ≈®°I Fů, oŸ

≈®J¡°≤ ≈®°I N°æ≤ N°≈tu* N˚uÌ <Ÿ] F…N° $$28$$

ªuwfiR¡≈ N°≈J¡ů J¡ůoÕ ÌqŸ≤° ªuwfi ≈®J¡°<„w J¡≤w° Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì t°fiů, wů ŸJ¡ů ˚Ù

ÌqŸ≤° ªuwfi ≈®J¡°<„w J¡≤uy°, ∫ů* Nfib_S° ˚Ù FůyÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì N°≈J¡ů N∏∫ J¡ůoÕ ≈®J¡°<„w J¡≤w° Fæ, wů Ÿ ≈®J¡°<„w J¡≤fiub°Ôu J¡ů J¡°æfi ≈®J¡°<„w J¡≤uy° N°æ≤ Ÿ ÌqŸ≤u ≈®J¡°<„w J¡≤fiub°Ôu J¡ů J¡°æfi ≈®J¡°<„w J¡≤uy° ? ŸJ¡ů ˚Ù N∏∫ J¡≤uy°

N°æ≤ ŸJ¡ů ˚Ù N∏∫ ≈®J¡°<„w J¡≤uy°, ÎuŸ° t°fi° ı∫, wů Nfib_S° FůyÙ $ Nfib_S° <J¡ŸÙ

˚Ù b_wC J¡ů <Ÿ] fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ $ ∫ů* ŸÌgb°Ÿfi°Nů* J¡° Ìgfů@ J¡≤fiu tu* N°≈J¡∑ _bw∏`w°

NsC^d Fæ $$29$$

≈C”T J¡∑ _bw∏`w° Ju¡ Ÿ°@fi J¡° k¡Ô J¡Fwu Fæ* $

Ÿ∏t°yÕ N°æ≤ NŸ∏t°yÕ Ÿu fF ≤FÙ b°Ÿfi°R¡≈Ù fiÌÙ J¡ů N≈fiu ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu N„C˚ t°yÕ

Ÿu F¸>°J¡≤ „C˚ t°yÕ tu* Ôy°fi° ª°<FÎ $ Fu fÔb°fiů* tu* Zu‹™> ZÙ≤°tª∏BıÙ, NŸwg t°yů˘ tu*

ÔHu F…Î N≈fiu tfi J¡ů N≈fiu ≈C”T°SÕ Ÿu fÔ≈¥bÕJ¡ „C˚ t°yů˘ tu* Ôy°Nů $$30,31$$

<ªWR¡≈Ù fiÌÙ Ìů ≈®J¡°≤ Ÿu fFwÙ Fæ ≈°≈ Ju¡ <ÔÎ N°æ≤ ≈C^∫ Ju¡ <ÔÎ fi Ìů Ÿ®ůwů* tu* Ÿu ÎJ¡

J¡° <fi≤ů@ Fůfiu ≈≤ ÌqŸ≤u Ÿ®ůw tu* <ªWfiÌÙ Ì…yCfiu ≈®b°F Ÿu fFwÙ Fæ, ∫F f°w ∫ůy„°˜ Ju¡

NfiCŸ°≤ J¡Fwu Fæ* $

N„C˚ J¡tÕ Ÿu (≈°≈t°yÕ Ÿu) <fib°¿≤w tfiC‹∫ J¡° <ªW f°ÔJ¡ J¡∑ fi°o˘ „C˚ J¡tÕ tu* (≈C^∫t°yÕ
tu*) ı°w° Fæ N°æ≤ ≈C^∫t°yÕ Ÿu <fib°¿≤w ≈°≈t°yÕ tu* ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ ≈®∫Ãfi Ju¡ Ÿ°S ≈°≈t°yÕ

136

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

Ÿu <ªW J¡ů F¸>°fi° ª°<FÎ $$32$$ oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥bůÕ•w J®¡t Ÿu <ªWR¡≈Ù f°ÔJ¡ J¡ů „Ù|®

≤°y°<Ì ÌůTů* Ju¡ <bÿÔuTd Ÿu N°æ≤ _b°˚°<bJ¡ Ÿtw° tu* _S°≈fi Ÿu <fiÌůÕT ffi°J¡≤ @Ù≤u-@Ù≤u N°Ãt_bR¡≈ tu* <fi≤ů@R¡≈ ≈°æ”T≈®∫Ãfi Ÿu Ôy°bu $$33$$

„Ù|® F™>≈¥bÕJ¡ ŸJ¡° <fi≤ů@ fi J¡≤u*, ÎuŸ° J¡≤fiu Ÿu πuy Ÿu Ÿt°<@ Ju¡ ¸¥>¸>fiu J¡° ˚∫ ≤Fw°

Fæ $ ˚yb°fig fiu ˚Ù ZÙtC© Ÿu J¡F° Fæ # "„fiæ# „fiæ”≈≤˚uÌg fC]∫° @¨<wy¨FÙw∫° $' (@°≤d° Ÿu b„ tu* J¡∑ yoÕ fC<] Ÿu tfi J¡ů „fiæ# „fiæ# (NU∫°ŸJ®¡t Ju¡ NfiCŸ°≤ fi <J¡ ŸFŸ°) f°fl <bT∫ů*

Ÿu <b≤w J¡≤u $)

N°≈fiu ≈FÔu NU∫°Ÿ Ÿu ª°Fu „C˚ b°Ÿfi°Nů* J¡ů ª°Fu N„C˚ b°Ÿfi°Nů* J¡ů <fi<bn ffi°

≤•©° Fů, <J¡∏wC oŸ Ÿt∫ wů N°≈ „C˚ b°Ÿfi°Nů* J¡ů FÙ Â» J¡∑<ıÎ $ ˚°b ∫F <J¡ ≈¥bÕı∏tů*
tu* ∫<Ì N°≈Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu „C˚ b°Ÿfi°Nů* J¡ů FÙ Â» <J¡∫° Fůy°, wů oŸ Ÿt∫ ˚Ù „C˚
b°Ÿfi°Nů* J¡ů FÙ Â» J¡≤fiu Ÿu „Ù|® k¡Ô ≈®°›w Fůy° $ ∫<Ì ≈¥bÕı∏t tu* N„C˚ b°Ÿfi°Nů* J¡ů

<fi<bn ffi° ≤•©° Fůy°, wů <b≤ů@Ù b°Ÿfi°Nů* Ju¡ <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ ˚Ù „C˚ b°Ÿfi°Nů* Ju¡

Â»ÙJ¡≤d J¡∑ N°bÿ∫J¡w° Fæ $$34$$
b°Ÿfi°Nů* Ju¡ NU∫°Ÿ J¡∑ <bk¡Ôw° J¡∑ „aJ¡° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ, •∫ů*<J¡ ≈¥bÕb°Ÿfi°Nů*

Ju¡ NU∫°Ÿ J¡° k¡Ô ≈®Ã∫s Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu „`Cfi°„fi, ıf N°≈J¡∑ ≈¥bÕı∏t J¡∑ b°Ÿfi°Î≥ NU∫°Ÿb„ |fiÙ˚°b J¡ů (<fi<bnw°

J¡ů) ≈®°›w F…oÕ Fæ*, wf N°≈ NU∫°Ÿ J¡∑ Ÿk¡Ôw° J¡ů ı°<fiÎ $ Fu ≈C^∫ª¿≤w, ≈¥bÕ J¡∑ ˚°≥<w oŸ

Ÿt∫ ˚Ù NU∫°Ÿb„ N°≈J¡∑ b°Ÿfi° |fiÙ˚°b J¡ů ≈®°›w Fů ≤FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ „C˚b°Ÿfi°Nů*

J¡° FÙ NU∫°Ÿ J¡∑<ıÎ $$35,36$$

≈¥bÕı∏t J¡∑ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ |fiÙ˚°b tu* ˚Ù Ÿ∏ÌuF J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

Fu <≈®∫, ∫<Ì ≈¥bÕı∏t tu* NU∫°Ÿ Ÿu N°≈J¡∑ b°Ÿfi° |fiÙ˚°b J¡ů ≈®°›w fiFÙ* F…oÕ, wů oŸ

Ÿt∫ ˚Ù bF b¨<] J¡ů ≈®°›w fiFÙ* FůyÙ, oŸ<ÔÎ N°≈ ŸC©Ù FůoÎ $ ˚°b ∫F <J¡ ≈¥bÕı∏t tu*

NU∫°Ÿb„ b°Ÿfi°Î≥ b¨<] J¡ů ≈®°›w fiFÙ* FCoÕ, oŸ ı∏t tu* ˚Ù bu NU∫°Ÿb„ Â» fiFÙ* FůyÙ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* N°≈ ≤°ıJC¡t°≤ů<ªw ŸC© ≈¥bÕJ¡ ∆∫bF°≤ J¡∑<ıÎ, Ì…b°ÕŸfi°Nů* J¡∑ N<˚b¨<]

Ÿu ı<fiw NfiSÕ J¡∑ Ÿa˚°bfi° Ÿu N°≈J¡ů <bT°Ì fiFÙ* Fůfi° ª°<FÎ $$37$$

∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů „C˚ b°Ÿfi°Nů* J¡∑ N<˚b¨<] Ju¡ <ÔÎ tCHu •∫ů* ≈Ìu„ Ìuwu Fæ* ?

≤°ıJC¡t°≤, "„C˚ N°æ≤ N„C˚ b°Ÿfi°Nů* J¡∑ Ÿk¡Ôw° tu* Ÿ∏ÌuF Fůfiu ≈≤ ˚Ù N°≈ NÃ∫∏w

„C˚ b°Ÿfi°Nů* J¡° FÙ Ÿay®F J¡∑<ıÎ $ „C˚ J¡tů˘ Ju¡ N°ª≤d Ÿu „C˚ b°Ÿfi° J¡∑ N<˚b¨<] Fůfiu

≈≤ J¡ůoÕ ÌůT fiFÙ* Fæ $$38$$
ıæŸ° <J¡ ∏∫°∫ Fæ # „C˚°„C˚k¡Ô°≤‡˚u Ÿ¿∏ÌÀ@u&<≈ „C˚a ª≤uwg $ ∫<Ì fi _∫°WÌ° <J*¡

_∫°Ω<Ì _∫°∏fi°¿_wJ¡ů Fw# $$ „C˚ N°æ≤ N„C˚ J¡tů˘ J¡∑ k¡ÔÌ°w¨w° tu* Ÿ∏ÌuF Fůfiu ≈≤ ˚Ù

„C˚ J¡° FÙ N°ª≤d J¡≤fi° ª°<FÎ $ ∫<Ì k¡Ô fiFÙ* F…N°, wů •∫° <fyn°, ∫<Ì F…N°, wů fi°¿_wJ¡ Ju¡ tC≥F tu* J¡°¿Ô© ÔyÙ $

ŸyÕ - 10]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

137
b_wCw# wů oŸ <bT∫ tu* Ÿ∏ÌuF J¡° NbŸ≤ FÙ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ N∏∫ _SÔů* Ÿu ˚Ù NU∫°Ÿ
tu* NU∫_∫t°fiJ¡∑ (<ıŸJ¡° NU∫°Ÿ <J¡∫° ı°w° Fæ ŸJ¡∑) Â»w° J¡∑ FuwCw° Ìu©Ù ı°wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ $

ÔůJ¡ tu* tfiC‹∫ <ıŸ-<ıŸ <bT∫ J¡° NU∫°Ÿ J¡≤w° Fæ, ŸÙ tu* <fi#Ÿ∏ÌuF w∏t∫ Fů ı°w° Fæ, ∫F f°w f°Ô J¡ů* Ÿu ÔuJ¡≤ fnu-fnu <bπ°fiů* wJ¡ tu* Ìu©Ù yoÕ Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ<ÔÎ N°≈ ≈≤t Îuÿb∫Õ J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ ≈≤t ≈C”T°SÕ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ N°æ≤ ≈°≥ªů*
o¿∏B∫ů* J¡ů N≈fiu b„ tu* J¡≤ „C˚ b°Ÿfi° Ÿu ∫C•w FůoÎ $$39,40$$

<J¡wfiu Ÿt∫ wJ¡ „C˚ b°Ÿfi° J¡° NU∫°Ÿ J¡≤fi° ª°<FÎ ?

˚B ıf wJ¡ yC” Ju¡ ≈Ìu„, „°˜Ů∫°Ÿ N°æ≤ ∫C<•w, NfiC˚b N°<Ì ≈®t°dů* Ÿu wÃ≈Ì

J¡° <fidÕ∫ fi Fů ı°∫ N°æ≤ ıf wJ¡ N∆∫CÃ≈∏fi <ªWb°Ôu N°≈J¡ů wÃ≈Ì J¡° I°fi fi Fů ı°∫, wfwJ¡ „C˚b°Ÿfi°Nů* J¡° N°ª≤d J¡∑<ıÎ $ wÌ…≈≤°∏w ıf ıæŸu s°≤ tu* ≈J¡°fiu Ÿu b˜ N°<Ì
tu* Ôyu F…Î tÔ N°<Ì <„<SÔ Fů ı°wu Fæ* bæŸu FÙ N°≈Ju¡ ≤°y N°<Ì ÌůT fi‹¸> Fů ı°∫, ≈≤tw[b J¡° ≈¿≤I°fi Fů ı°∫ N°æ≤ t°fi<ŸJ¡ ∆∫S°Î≥ fi‹¸> Fů ı°∫ wf N°≈J¡ů <fiÿª∫ oŸ „C˚
b°Ÿfi°Ÿt¥F J¡° ˚Ù ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìufi° ª°<FÎ $$41,42$$

≈¥bůÕ•w NSÕ J¡° FÙ Ÿasu≈ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤ ≤Fu tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ N°ª≤d J¡≤fiu Ju¡ ∫ůÀ∫

„C˚ J¡° FÙ <fiÌuÕ„ J¡≤wu Fæ* $
tF°˚°y, N°≈ Zu‹™>wt ≈C”Tů* π°≤° Ÿu<bw N<w ŸC∏Ì≤ fi „C˚ b°Ÿfi°Nů* J¡° NfiCŸ≤d J¡≤, „C˚ b°Ÿfi° Ÿu Ÿ‡≈∏fi fC<] Ÿu ≈≤t°SÕ b_wC J¡° (≈≤f®Ê J¡°) Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡∑<ıÎ N°æ≤
wÌ∏w≤ „C˚ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ NfiCŸ≤d J¡° ˚Ù Ã∫°yJ¡≤ ≈≤t ŸÃ∫ tu* ¿_Sw FůoÎ $$43$$
fi°æb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÌŸb°≥ ŸyÕ
f®Ê°ıÙ Ju¡ N°æ≤ N≈fiu ı∏t J¡° bdÕfi Îba Ÿt_w ıfiů* J¡∑
tC<•w Ju¡ <ÔÎ tu≤° ≈Ìu„ Fæ oŸJ¡° I°fi J¡∑ Nbw≤<dJ¡° Ju¡ R¡≈ tu* bdÕfi $

≈®°•wfi ≈°æ”T J¡° FÙ fi°t Ìæb Fæ $ Ÿ ≈≤ N°@C<fiJ¡ ≈°æ”T Ÿu ˚Ôu FÙ <bı∫ ≈®°›w Fů ı°∫ $ <fi∫<w wů, ıů bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d tu* J¨¡w°∏w J¡∑ ≈ÃfiÙ J¡FÙ yoÕ Fæ, Nıu∫ Fæ •∫ů*<J¡

Ÿu Zu‹™> ≈C”T ˚°bÙ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ Nbÿ∫a˚°bR¡≈ ˚<bw∆∫w° N°æ≤ N≈®<wJ¡°∫Õ (Nıu∫) J¡Fwu Fæ* -"Nbÿ∫a˚°<b˚°b°fi°a ≈®wÙJ¡°≤ů ˚buÌg ∫<Ì $ wÌ° Ì…#©æfiÕ <Ô›∫u≤fig fiÔ≤°t∫C<@¿‹™>≤°# $ NS°Õwg ∫<Ì Nbÿ∫ Fůfiub°ÔÙ |¸>fi°Nů* J¡° ≈®wÙJ¡°≤ Fůw°, wů fiÔ,

≤°t, ∫C<@¿‹™>≤ N°<Ì Ì…#©Ù fi Fůwu $ ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* ≈C”T ≈≤ <fi∫<w J¡° <fi∫∏`d ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d ≈C”T J¡∑ _bw∏`w° J¡F°≥ ≤FÙ ?

oŸ „aJ¡° J¡° <fib°≤d J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° $

Fu ≤°tª∏B, f®Êw[b Ÿf ıyF Ÿ¿hªÌ°fi∏Ì≈®J¡°„R¡≈ Ÿu ŸfJ¡∑ NfiCJ¥¡Ôw° wS°

138

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

Ÿtw°R¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ $ ŸŸu Ÿ‡f∏@ ≤©fiub°ÔÙ Ÿ‡≈¥dÕ ≈ÌůSů˘ J¡∑ ŸW° J¡ů FÙ <fi∫<w J¡Fwu Fæ* <ıŸJ¡° ˚<b‹∫wg J¡°Ô Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu ˚<bw∆∫w° „ÆÌ Ÿu ∆∫bF°≤ <J¡∫° ı°w° Fæ $

N°æ≤ ŸW° ŸbÕ` •w R¡≈ Ÿu ¿_Sw f®Êw[b Fæ $ bFÙ J¡°≤d N°æ≤ J¡°∫Õ tu* J®¡t„# <fi∫°tJ¡

N°æ≤ <fi∫‡∫R¡≈ Ÿu ≤FwÙ Fæ $ J¡°≤d Fæ wů Nbÿ∫ J¡°∫Õ Fůfi° ª°<FÎ N°æ≤ J¡°∫Õ Fæ wů J¡°≤d Nbÿ∫ Fůfi° ª°<FÎ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° <fi∫t <fi∫<w Fæ $ bF <fi∫∏w° J¡°≤d N°<Ì J¡∑ <fi∫∏w¨w°

(J¡°∫°Õ<Ì<fi∫°tJ¡w°) Fæ N°æ≤ <fi∫‡∫ J¡°∫Õ N°<Ì J¡∑ <fi∫‡∫w° Fæ $ ≈¥bÕJ¡°Ô tu* <fi∫w ŸW°

J¡°≤dw° Fæ N°æ≤ ≈ÿª°wgJ¡°Ô tu* <fi∫w ŸW° J¡°∫Õw° Fæ $$1$$
bu Ìůfiů* Ìu„-J¡°Ô Ÿu <b„u<Tw ŸW°R¡≈ FÙ Fæ*, ∫F ˚°b Fæ $

<fi∫<w Ÿb°ÕfiCJ¥¡Ô f®ÊŸW°R¡≈ Fæ, Nw# ≈°æ”T J¡∑ Ÿk¡Ôw° Ju¡ <ÔÎ ˚Ù <fi∫<w NfiCJ¥¡Ô

FÙ Fæ, ≈®<wJ¥¡Ô fiFÙ* Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡<Sw <ªW J¡ů ÎJ¡°y® J¡≤fiu Ju¡ ≈°∫ Ju¡ fů@J¡
bªfi J¡ů J¡Fwu Fæ* $
oŸ<ÔÎ ≈°æ”T J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ Zu∫ Ju¡ <ÔÎ <fiÃ∫ f∏@CR¡≈ <ªW J¡ů ÎJ¡°y® J¡≤ů, tu≤u oŸ J¡Sfi J¡ů ŸCfiů $ o¿∏B∫ů* J¡ů ŸÌ° <bT∫ů* J¡∑ b°Ÿfi° ffiÙ ≤FwÙ Fæ N°æ≤ bu tC<•w Ÿu ≤<Fw Îu<FJ¡ N°æ≤ _byÕ N°<Ì ŸC© tu* N°Ÿ•w ≤FwÙ Fæ*, Nw# ıæŸu bu <bT∫ J¡∑ b°Ÿfi° fi J¡≤u* bæŸu

≈®∫Ãfi Ÿu o¿∏B∫ů* J¡ů „Ù|® N≈fiu b„ tu* J¡≤ tfi J¡ů Ÿt J¡∑<ıÎ $$2,3$$
wÌ…≈≤°∏w ıů J¡wÕ∆∫ Fæ, ŸJ¡° ≈Ìu„ Ìuwu Fæ* $
oŸ ÔůJ¡ J¡∑ <Ÿ<] (ıÙb∏tC<•w) wS° ≈≤ÔůJ¡ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ (<bÌuFtC<•w Ju¡) <ÔÎ ∫°
tfiC‹∫ÔůJ¡ N°æ≤ _byÕ N°<Ì ÔůJ¡ů* tu* N<@J¡°¿≤∫ů* J¡∑ I°fi<Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ tæ* ≈C”T°SÕR¡≈ k¡Ô

Ìufiub°ÔÙ, tůs Ju¡ ≈°∫ů* Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ wS° Ÿ°≤˚¥w <ıŸ Ÿa<Fw° J¡ů J¡Fq≥y°, Ÿu Ÿ°b@°fi FůJ¡≤ ŸC<fiÎ $ ZÙ≤°tıÙ (N) N≈CfiyÕ®Fd Ju¡ <ÔÎ (ŸbÕÌ° Ju¡ <ÔÎ) ŸaŸ°≤b°Ÿfi°

J¡ů ⁄Ì∫ Ÿu <bÌ° J¡≤ wS° Ì°≤ fC<] Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ „°¿∏wŸC© N°æ≤ Ÿ∏wůTŸC© J¡° y®Fd J¡≤

≈¥bÕb°•∫ (J¡tÕJ¡°^±> ZC<w∫ů*) N°æ≤ W≤b°•∫ů* Ju¡ (≈°Ÿfi°≈≤J¡ ZC<w∫ů* Ju¡) NSÕ Ju¡ <bª°≤

Ÿu Ÿ‡≈∏fi N°æ≤ <bT∫ů* π°≤° N<b] (bu@ J¡ů ≈®°›w fi F…Î) tfi J¡ů N°Ãt°fiCŸ∏@°fi Ÿu ∫C•w N°æ≤ Ÿt≤Ÿ (yC” N°æ≤ „°˜ π°≤° ≈<Ì‹¸> ≈®J¡°≤ J¡∑ N°æ≤ N≈fiu NfiC˚b J¡∑ ÎJ¡≤Ÿw° Ju¡

N°_b°Ìfi Ÿu ∫C•w ) J¡≤Ju¡ ŸC© N°æ≤ Ì…#© J¡° fi°„ J¡≤fiub°Ôu tF°fig N°fi∏Ì Ju¡ ÎJ¡t°`

J¡°≤d˚¥w oŸ tůs Ju¡ ≈°∫ J¡ů, <ıŸu tæ* N˚Ù J¡Fq≥y°, N°≈ Ÿ°b@°fi FůJ¡≤ ŸC<fiÎ $

ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ Ÿ‡≈¥dÕ <bbuJ¡„ÙÔ ($) ≈C”Tů* Ju¡ Ÿ°S oŸ tůsJ¡S° J¡ů ŸCfiJ¡≤ Ÿ

Ì…#©≤<Fw ≈≤t≈Ì J¡ů ≈®°›w Fůyu, ıF°≥ ≈≤ <bfi°„ J¡° ˚∫ fiFÙ* Fæ $$4-8$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°*yů≈°*y Zbd J¡∑ ˚¥<tJ¡° ≤ªJ¡≤ ZbdÙ∫ „°˜ J¡∑ (tůsJ¡S° J¡∑) <Ÿ<]

Ju¡ <ÔÎ tůsJ¡S° J¡∑ ≈®°<›w J¡° ≈®J¡°≤ J¡Fwu Fæ* $

N •w Ÿa<Fw° Ju¡ ŸCfifiu tu* t∏Ì<b≤•w J¡° ˚Ù N<@J¡°≤ fiFÙ* Fæ, ∫F Ÿ¥<ªw J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ "N≈Cfiy®ÕFd°∫'

ÎuŸ° J¡F° Fæ $

$ Zbd„°Ô° tu* N<bbuJ¡∑ ≈®<b‹¸> ˚Ù fi Fů ŸJu*¡, ∫F Ÿ¥<ªw J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <bbuJ¡„ÙÔ J¡F° $

ŸyÕ - 10]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

139

ZÙ≤°tıÙ, Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* ˚yb°fig f®Ê°ıÙ fiu Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#©ů* J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°ÔÙ

N°æ≤ fC<] J¡ů NÃ∫∏w „°¿∏w Ìufiub°ÔÙ ∫F tůsJ¡S° J¡FÙ SÙ $$9$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° #

˚ybfig , Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* ˚yb°fig f®Ê°ıÙ fiu <J¡Ÿ <ÔÎ ∫F tůsJ¡S° J¡FÙ SÙ N°æ≤ ∫F

Jæ¡Ÿu N°≈J¡ů ≈®°›w F…oÕ, ∫F J¨¡≈°J¡≤ tCHŸu J¡<FÎ $$10$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, |¸>-|¸> ∆∫°≈Ù, ŸfJ¡° N°@°≤, N©^±> ªuwfi, N<bfi°„Ù, Ÿf ≈®°<d∫ů* tu* ≈®J¡°„J¡R¡≈ Ÿu ¿_Sw Îba NŸÙt t°<∫J¡ <bÔ°Ÿů* J¡° ÎJ¡t°`

N<@‹™>°fi ≈≤t°Ãt° Fæ $ t°∫° N°æ≤ t°∫° Ju¡ J¡°∫ů˘ Ju¡ N°<b˚°Õb N°æ≤ <w≤ů˚°b tu* ŸÌ° ÎJ¡°J¡°≤

(<fi<bÕJ¡°≤) Ÿ ≈≤t°Ãt° Ÿu <b‹dC (Ÿ‡≈¥dÕ J¡°∫ů˘ tu* ∆∫°›w ≤Ffiub°Ôu f®Ê°^±>R¡≈ <b≤°¸>g) Ÿ¥‚t˚¥wů* Ju¡ J®¡t Ÿu Ã≈∏fi F…Î ıæŸu <J¡ _≈∏Ìt°fi ıÔ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ <fiÿªÔ°b_S° N°æ≤

ªaªÔ°b_S° tu* N≈®h∫Cw ıÔ-_b˚°b Ÿ°y≤ Ÿu w≤*yu* Ã≈∏fi FůwÙ Fæ* $ Ÿ <b≤°¸>g ≈C”T Ju¡

⁄Ì∫R¡≈Ù J¡tÔ Ÿu ≈≤tu‹™>Ù J¡∑ (ªwCtCÕ© f®Ê° J¡∑) Ã≈<W F…oÕ $ ŸCbd°ÕªÔ ŸCtu” Ÿ

J¡tÔ J¡∑ J¡<dÕJ¡° Fæ, <Ì„°Î≥ ÌÔ Fæ* N°æ≤ w°≤u Ju¡Ÿ≤ Fæ* $ Fu ZÙ≤|CJC¡Ô<wÔJ¡, ıæŸu <J¡ tfi

<b<b@ <bJ¡v≈ů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ buÌ N°æ≤ buÌ°SÕ Ju¡ tF°fig ≈¿≤I°w° f®Ê°ıÙ fiu Ìubw°Nů* N°æ≤ tC<fi∫ů* J¡∑ t^±>ÔÙ Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫ů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> N°≤‡˚ J¡∑ $ ∏Fů*fiu oŸ
ı‡f¥πÙ≈ Ju¡ ÎJ¡ ˚°y oŸ ˚°≤wbTÕ tu* Ô°˚ N°æ≤ F°<fi Ÿu Ì…#©Ù, ı∏t-t≤d-„ÙÔ Îba t°fi<ŸJ¡ N°æ≤ J¡°<∫J¡ ∆∫°<@∫ů* Ÿu ≈Ù<nw <b<b@ ≈®°<d∫ů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ $ ≈®°<d∫ů* J¡∑ oŸ

Ÿ¨<‹¸> tu* <b<b@ <bT∫˚ůyR¡≈Ù ∆∫Ÿfiů* Ÿu ≈¥dÕ Ôůyů* J¡° •Ôu„ Ìu©J¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ ÔůJ¡ů* J¡∑

Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiub°Ôu ˚yb°fig f®Ê° J¡ů, ıæŸu ≈C` J¡ů Ì…#©Ù Ìu©J¡≤ <≈w° J¡ů Ì∫° N°wÙ Fæ bæŸu FÙ, fnÙ Ì∫° N°oÕ $ ∏Fů*fiu ≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡v∫°d Ju¡ <ÔÎ sd˚≤ ÎJ¡°y®<ªW FůJ¡≤ <bª°≤ <J¡∫°

<J¡ ofi Nv≈°∫C fuª°≤u ıÙbů* Ju¡ Ì…#© J¡° N∏w <J¡Ÿ ≈°∫ Ÿu Fůy° ? ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤ ˚yb°fig f®Ê°ıÙ fiu _b∫a w≈, @tÕ, Ì°fi ŸÃ∫ N°æ≤ wÙSů˘ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ $ Fu ≤|Cb≤, w≈ N°<Ì J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤ ZÙf®Ê°ıÙ fiu ≈Cfi# _b∫a <bª°≤ <J¡∫° <J¡ Ÿ¨<‹¸>≈®b°F tu* ≈nu F…Î Ôůyů* Ju¡ Ì…#© J¡° w≈

N°<Ì Ÿu Ÿt¥Ô <bfi°„ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ <fib°Õd (tůs) ≈≤t ŸC© Fæ, <ıŸJu¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤
ıÙb fi wů <k¡≤ ı∏t Ôuw° Fæ N°æ≤ fi t≤w° Fæ $ bF <fib°Õd I°fi Ÿu FÙ ≈®°›w Fůw° Fæ $ Nw# ıÙb Ju¡ ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ Ÿu ≈°≤ Fůfiu J¡° ÎJ¡t°` ≈°∫ I°fi FÙ Fæ $$11-22$$
w≈, Ì°fi N°æ≤ wÙSÕ ŸaŸ°≤w≤d Ju¡ <ÔÎ "fi J¡tÕd° fi ≈®ı∫° @fiufi' (fi J¡tÕ Ÿu, fi

≈C`ůÃ≈°Ìfi Ÿu N°æ≤ fi @fiů≈°ıÕfi Ÿu FÙ tC<•w Fů ŸJ¡wÙ Fæ) N°æ≤ "›Ôb° fluwu NÂi>° ∫IR¡≈°#'

(∫u ∫I N°<Ì J¡hªu ›Ôb (~>ů¸>Ù ±>ů*yÙ) Fæ*, ofiŸu ŸaŸ°≤tC<•w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ) oÃ∫°<Ì ZC<w∫ů*
tu* NŸ°@fi J¡Fu y∫u Fæ* $
oŸ<ÔÎ tæ* ofi ÌÙfi-FÙfi Ôůyů* Ju¡ Ì…#© Ju¡ Ÿt¥Ô <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ fi¥wfi (tıf¥w) ŸaŸ°≤Ÿ°y≤w≤d J¡° ≈°∫ „Ù|® ≈®J¡¸> J¡≤w° Fq≥ $ ∫ů* <bª°≤ J¡≤ J¡tÔ ≈≤ fæ™>u F…Î ˚yb°fig f®Ê°ıÙ fiu tfi Ÿu ŸaJ¡v≈ J¡≤ tCHu, ıů wC‡F°≤u Ÿ°tfiu fæ™>° Fq≥, ≈æÌ° <J¡∫° $ ≈C^∫t∫ ZÙ≤°tıÙ, ıæŸu ÎJ¡ w≤*y Ÿu „Ù|® ÌqŸ≤Ù w≤*y FůwÙ Fæ bæŸu FÙ tæ* ˚Ù N<fibÕªfiÙ∫ t°∫°b„ FÙ Ã≈∏fi

140

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

F…N° N°æ≤ Ã≈∏fi Fůwu FÙ wC≤∏w <≈w°ıÙ Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ≈¿_Sw F…N° $ <ıfiJu¡ F°S tu* J¡t^±>Ô

Îba ”B°s t°Ô° „ů˚° ≈° ≤FÙ SÙ, fi ˚yb°fig f®Ê°ıÙ J¡ů J¡t^±>Ô N°æ≤ ”B°st°Ô° Ÿu

∫C•w tæ*fiu <bfit®w°≈¥bÕJ¡ ≈®d°t <J¡∫° $ tCHŸu "Fu ≈C`, ∫F°≥ N°Nů' J¡FJ¡≤ ∏Fů*fiu N≈fiu N°ŸfiR¡≈ J¡tÔ J¡∑ «¡≈≤Ù ≈≥©CnÙ tu* Ÿku¡Ì f°ÌÔ≈≤ ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi tCHu N≈fiu F°S Ÿu fæ™>°∫° $ tu≤u <≈w¨Ìub f®Ê°ıÙ fiu t¨yªtÕ ≈Ffi ≤•©° S°, ∏FÙ*Ju¡ NfiCR¡≈ tæ* ˚Ù t¨yªtÕ@°≤Ù

S° $ ıæŸu ŸC∏Ì≤ FaŸ Ÿ°≤Ÿ Ÿu J¡Fu bæŸu t¨yªtÕ@°≤Ù <≈w¨Ìub f®Ê° fiu t¨yªtÕ@°≤Ù tCHŸu J¡F° #

Fu ≈C`, ıæŸu ª∏Bt° tu* J¡ÔaJ¡ ≈®<b‹¸> Fůw° Fæ bæŸu FÙ b°fi≤ Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ NI°fi ÎJ¡ tCFqwÕ

Ju¡ <ÔÎ wC‡F°≤u <ªW tu* ≈®bu„ J¡≤u $ bÃŸ ≤°tª∏BıÙ, ∫ů* „Ù|® f®Ê°ıÙ Ÿu N<˚„›w F…N° tæ*

fiJu¡ ŸaJ¡v≈ Ju¡ Nfi∏w≤ FÙ N≈fi° Ÿ°≤° <fitÕÔ _bR¡≈ ˚¥Ô y∫° $ wÌ…≈≤°∏w tæ* ıæŸu <J¡ŸÙ

@fiÙJ¡° @fi F≤ Ôufiu Ÿu bF ÌÙfi-FÙfi Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ ÌÙfi-FÙfi Fů y∫°, w[b<bI°fi Ÿu

≤<Fw N°æ≤ Ì…#©-„ůJ¡Ÿu N°J®¡°∏w tæ* <Ìfi≈≤-<Ìfi ıÙdÕ„ÙdÕ Fůfiu Ôy° $ fnu Ì…#© J¡∑ f°w Fæ <J¡ ∫F tF°•Ôu„Ì°∫J¡ ŸaŸ°≤ fi°tJ¡ ÌůT J¡F°≥ Ÿu tCHJ¡ů ≈®°›w Fů y∫° ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤w°

S° N°æ≤ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ªu‹¸>° fiFÙ* J¡≤w° S° $ wÌ…≈≤°∏w ≈¥≠∫ f®Ê°ıÙ fiu tCHŸu J¡F° # ≈C`, wCt •∫ů* Ì…#©Ù Fů ? oŸ Ì…#© Ju¡ fi°„J¡ ≈°∫ J¡ů tCHŸu ≈¥~>ů $ wÌ…≈≤°∏w wCt Nbÿ∫

<fiÃ∫ŸC©Ù FůNůyu $ wÃ≈ÿª°wg _bdÕJ¡tÔ J¡∑ ≈≥©C≤Ù tu* fæ™>u F…Î tæ*fiu Ÿ‡≈¥dÕ ÔůJ¡ů* Ju¡ ≤ª<∫w°

ZÙf®Ê°ıÙ Ÿu ŸaŸ°≤Ì…#©J¡∑ N°æT<@ ≈¥~>Ù $ tæ*fiu ≈¥~>° # ˚ybfig, ∫F tF°Ì…#©t∫ ŸaŸ°≤ ıÙb J¡ů Jæ¡Ÿu ≈®°›w F…N° N°æ≤ Jæ¡Ÿu oŸJ¡° <bfi°„ Fůw° Fæ $ ∫ů* tu≤u π°≤° ≈¥~>u y∫u ∏Fů*fiu tCHJ¡ů Ÿ

≈®ªC≤ I°fi J¡° ≈Ìu„ <Ì∫°, <ıŸ ≈≤t ≈<bÌ°fi J¡ů ı°fiJ¡≤ tæa <≈w° Ju¡ ŸbůÕÃJ¨¡‹¸> w[bI°fi Ju¡ Ÿt°fi ≈¿≤≈¥dÕ_b˚°b Fů y∫° $ wÌ…≈≤°∏w ıf <J¡ tæ*fiu I°w∆∫ w[b ı°fi <Ô∫° S°, NwÎb tæ* N≈fiÙ ≈®J¨¡<w tu* <_Sw Fů y∫° S°, wf ıywg Ju¡ <fit°Õw°, ŸfJu¡ J¡°≤d N°æ≤ ≈Ìu„J¡
f®Ê°ıÙ fiu tCHŸu J¡F° # ≈C`, tæ*fiu „°≈ π°≤° wC‡Fu* NI°fiÙ ffi°J¡≤ Ÿt_w N<@J¡°≤Ù Ôůyů* J¡∑

I°fi <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ oŸ Ÿ°≤˚¥w I°fi J¡° <ıI°ŸC ffi°∫° $ bÃŸ, Nf wC‡F°≤° „°≈ „°∏w Fů y∫° Fæ, ıæŸu <ª≤J¡°Ô wJ¡ tÔ Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu t°fiů* ŸCbdÕ N˚°bw° J¡ů ≈®°›w F…N° ŸCbdÕ ≈Cfi#

„ů@fi Ÿu ≈¥bÕJ¡°<ÔJ¡ „C] ŸCbdÕ R¡≈w° J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ wC‡F°≤° N°æ≈°<@J¡

NI°fi fi‹¸> Fů y∫° Fæ, Nf ÃJ¨¡‹¸> I°fi J¡ů ≈®°›w F…Î wCt tu≤Ù fi°o˘ N<πwÙ∫ N°ÃtR¡≈ Fů y∫u Fů $$23-39$$ Fu Ÿ≠ıfi<„≤ůtdu, oŸ Ÿt∫ wCt ÔůJ¡°fiCy®F Ju¡ <ÔÎ ˚¥ÔůJ¡ tu* ı‡f¥πÙ≈

Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw ˚°≤wbTÕ tu* ı°Nů $ bÃŸ, bF°≥ ≈≤ tF°t<w wCt J¡tÕJ¡°^±>≈≤°∫d Ôůyů* J¡ů J®¡t Ÿu „ů<˚w Fůfiub°Ôu J¡tÕJ¡°^±>J®¡t Ÿu FÙ ≈Ìu„ Ìufi°, •∫ů*<J¡ "fi fC<]˚uÌa ıfi∫uÌI°fi°a J¡tÕŸa<yfi°tg' (J¡tÕ ≈≤°∫d NI°<fi∫ů* J¡∑ fC<] tu* Ÿ∏ÌuF Ã≈∏fi fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ) ÎuŸ°

∏∫°∫ Fæ, N°æ≤ ıů Ôůy <bª°≤„ÙÔ <b≤•w N°æ≤ NwÙ¿∏B∫ w[b Ju¡ y®Fd tu* ŸtSÕ Fů*, ∏Fu*

N°fi∏ÌÌ°∫J¡ I°fit°yÕ J¡° ≈Ìu„ Ìufi° $ ≤|Cba„<„≤ůt<d, oŸ ≈®J¡°≤ <≈w° f®Ê°ıÙ π°≤°

N°I›w tæ* oŸ ÔůJ¡ tu* ≤Fw° Fq≥ N°æ≤ ıf wJ¡ oŸ ÔůJ¡ tu* N<@J¡°≤Ù ≈C”T ≤Fu*yu, wf wJ¡

≤Fq≥y° $ oŸ ÔůJ¡ tu* tu≤° JC¡~> ˚Ù J¡wÕ∆∫ fiFÙ* Fæ, ≈≤ ≤Ffi° ª°<FÎ, ∫ů* <bª°≤ J¡≤ tæ* Ntfi_J¡

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1 4 1

FůJ¡≤ ∫F°≥ <_Sw Fq≥, NwÎb N<˚t°fi„¥∏∫ b¨<W Ÿu ≤Fw° F…N° tæ* NI°<fi∫ů* J¡∑ fC<] Ÿu J¡°∫Õ

J¡≤w° Fq≥ , N≈fiÙ fC<] Ÿu wů JC¡~> ˚Ù fiFÙ* J¡≤w°, ∫F ˚°b Fæ $$40-44$$

ÌŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

À∫°≤Fb°≥ ŸyÕ

I°fi≈®°<›w J¡° <b_w°≤, ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ bæ≤°À∫ J¡∑ _wC<w N°æ≤ b•w° wS°

≈®ÿfiJ¡w°Õ Ju¡ Ôsd N°<Ì J¡° ≈®@°fiw# bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≈C^∫ª¿≤w, I°fi J¡° ≈¨<SbÙ ≈≤ Nbw≤d, N≈fiu ı∏t, I°fi°b≤ů@, ≈Cfi# I°fi≈®°<w N°<Ì N°æ≤ ZÙ f®Ê°ıÙ J¡° J¡°∫Õ ∫F Ÿf tæ* N°≈Ÿu J¡F ªCJ¡° Fq≥ $

Nf N°≈J¡° <ªW tF°fig ≈C^∫ Ju¡ Ì∫ Ÿu Ÿ I°fi Ju¡ ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ N<w ÃJ¡<^™>w Fů ≤F°

Fůy° $$1,2$$

•w ≈C^∫≈¿≤≈°J¡ J¡∑ <J¡fi Ôsdů* Ÿu ≈Fª°fi J¡≤fiÙ ª°<FÎ Îba Ÿ Ô‚∫˚¥w ≈Ì°SÕ Ju¡

≈Ìu„ J¡∑ ≈®d°<Ô∫°≥ Jæ¡ŸÙ Fæ ? oŸ f°w J¡ů ≈®°ªÙfi J¡S° Ju¡ <b_w°≤ Ju¡ Zbd π°≤° ı°fifiu Ju¡
oh~C>J¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° #
f®Êfig, Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu Ju¡ Nfi∏w≤ ˚yb°fig f®Ê°ıÙ J¡∑ fC<] oŸ ÔůJ¡ tu* I°fi Ju¡ Nbw°≤d Ju¡ <ÔÎ <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ F…oÕ ? J¨¡≈∫° Ÿ ≈®J¡°≤ J¡ů <b_w°≤ Ÿu J¡<FÎ $$3$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° #

≤°ıJC¡t°≤, ıæŸu Ÿ°y≤ tu* w≤*y f°≤ f°≤ Ã≈∏fi FůwÙ Fæ bæŸu FÙ ≈®ªC≤ <J®¡∫°„<•w Ÿu Ÿ‡≈∏fi f®Ê° N≈fiu ≈¥bÕı∏t J¡∑ <bΩ°, J¡tÕ N°æ≤ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ ≈®J¡TÕ Ÿu ≈≤t f®Ê tu* Ã≈∏fi F…Î $ ∏Fů*fiu

<b<b@ ≈®°<d∫ů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu Ju¡ Nfi∏w≤ Ÿ¨‹¸> Ôůyů* J¡ů oŸ ≈®J¡°≤ ı∏t, t≤d, fi≤J¡ N°<Ì

Ÿu N≈fiu NI°fi Ju¡ J¡°≤d Ì…#©Ù Ìu©J¡≤ bwÕt°fi Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Â‹¸>°∏w Ÿu NwÙw, bwÕt°fi N°æ≤

˚<b‹∫J¡°Ô J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ Nb_S°Nů* J¡° NfiCt°fi J¡≤ <Ô∫° $ <b„uTR¡≈ Ÿu _byÕ N°æ≤
tůs Ju¡ Ÿ°@fiů* Ju¡ NfiC‹™>°fi Ju¡ ∫ůÀ∫ ŸÃ∫∫Cy N°<Ì Ÿt∫ Ju¡ sÙd Fůfiu ≈≤ Ôůyů* tu* <Ÿ•J¡°
ıt°fiub°Ôu NI°fi J¡° ≈®°fv∫ Ìu©J¡≤ ˚yb°fig f®Ê°ıÙ J¡ů fnÙ Ì∫° N°oÕ $ wÌ…≈≤°∏w ˚yb°fig f®Ê°ıÙ fiu tu≤Ù Ÿ¨<‹¸> J¡≤ N°æ≤ f°≤ f°≤ ≈Ìu„ π°≤° tCHu I°fiŸ‡≈∏fi ffi°J¡≤ Ôůyů* Ju¡ NI°fi J¡∑ „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ tCHu ≈¨<SbÙ tu* ˚uı° $ ˚yb°fig f®Ê° fiu oŸ ÔůJ¡ tu* ıæŸu tCHu ˚uı° bæŸu FÙ

ŸfiJ¡, Ÿfi∏Ìfi, ŸfiÃJC¡t°≤, fi°≤Ì N°<Ì NfiuJ¡ N∏∫°∏∫ tF<TÕ∫ů* J¡ů N<@J¡°≤ Ju¡ NfiCŸ°≤

≈C^∫ J¡tÕJ¡°^±> Ju¡ ≈Ìu„ N°æ≤ I°fiJ¡°^±> Ju¡ ≈Ìu„ π°≤° tfi N°æ≤ NI°fi R¡≈Ù tF°∆∫°<@

Ju¡ b„Ù˚¥w Ôůyů* J¡° ]°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ˚uı° $ ≈®°ªÙfi J¡°Ô tu* ŸÃ∫∫Cy Ju¡ fÙwfiu ≈≤ J¡°ÔJ®¡t Ÿu ≈¨ØbÙ ≈≤ bæ<ÌJ¡ ∫° ≤°y, Ôů˚ N°<Ì Ÿu NfiC≈Fw J¡tÕJ¡°^±> J¡° °Ÿ Fůfiu ≈≤ J¡tÕJ¡°^±> Ju¡

Ÿaª°Ôfi N°æ≤ t∫°ÕÌ° Ju¡ ≤sd Ju¡ <ÔÎ ≈¨SJg¡ ≈¨SJg¡ Ìu„ů* J¡° <b˚°y J¡≤ ≤°ı°Nů* J¡∑ J¡v≈fi°

J¡∑ yoÕ $ ≈¨<SbÙ tu* ≤°ı°Nů* J¡∑ J¡v≈fi° Fůfiu ≈≤ ≤°ı°Nů* N°æ≤ ≈®ı°Nů* Ju¡ @tÕ J¡° <fi∫∏`d J¡≤fiu tu* ŸtSÕ _t¨<w„°˜ N°æ≤ ∫I J¡∑ <b<@ Ju¡ ≈®<w≈°ÌJ¡ ZůwŸ¥` N°æ≤ y¨flŸ¥` wS° Z°æwy¨fl≈®∫ůyů*

J¡° @tÕ, NSÕ N°æ≤ J¡°t J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ <fit°Õd <J¡∫° y∫° $ oŸ J¡°ÔªJ®¡ Ju¡ ≈¿≤b<wÕw Fůfiu

142

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

≈≤ <k¡≤ J¡tÕJ¡°^±>J®¡t fi‹¸>˚®‹¸> Fů y∫°, ≈®<w<Ìfi Ôůy ˚ůıfit°`≈≤°∫d N°æ≤ <bT∫ů* Ju¡ NıÕfi tu* wÃ≈≤ Fů y∫u $ ÎuŸÙ Nb_S°tu* ≤°ı°Nů* Ju¡ Ìu„ ∫° ˚ůÀ∫≈Ì°Sů˘ Ju¡ <ÔÎ ≈≤_≈≤ ∫C] Fůfiu Ôyu, oŸ ≈®J¡°≤ ≈¨ØbÙ tu* NfiuJ¡ ≈®°<d∫ů* J¡ů Ì^±> ˚ůyfi° ≈n° (c) $ ≈FÔu ∫C] Ju¡ <ffi° FÙ ≈¨ØbÙ

Ju¡ ≈°Ôfi tu* ŸtSÕ Fůwu F…Î ˚Ù wÌfi∏w≤ ≤°ı° ∫C] Ju¡ <ffi° ≈¨<SbÙ≈≤ „°Ÿfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ŸtSÕ
fiFÙ* F…Î, oŸJ¡° k¡Ô ∫F F…N° <J¡ ≈®ı°Nů* Ju¡ Ÿ°S ≤°ı° ÌÙfiw° J¡ů ≈®°›w Fů y∫u $ ˚°b ∫F <J¡

ÌuF tu* N°Ãt[bfC<] Ÿu ∫C] N°<Ì tu* ÌuF J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ N°Ãt° J¡° fi°„ Fů ı°∫uy°, oŸ ˚∫

Ÿu bu ÌÙfiw° J¡ů ≈®°›w Fů y∫u $ wÌfi∏w≤ fi Ôůyů* J¡∑ ÌÙfiw° J¡ů Ìq≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ N°æ≤ N°ÃtI°fi Ju¡ ≈®ª°≤ Ju¡ <ÔÎ Ft Ôůyů* fiu I°fib@ÕJ¡ fnu-fnu Ì„Õfiů* J¡° ≈Ìu„ <J¡∫° $ oŸ Nº∫°Ãt <bΩ°

J¡° ≈FÔu ≤°ı°Nů* tu* ≈Ìu„ F…N° wÌfi∏w≤ oŸJ¡° N°æ≤ Ôůyů* tu* ≈®Ÿ°≤ F…N°, oŸ J¡°≤d ZÙbuÌ∆∫°Ÿ N°<Ì fiu oŸJ¡ů ≤°ı<bΩ° J¡F° Fæ $ Fu ≤°|b, ≤°ı° Ôůy ≤°ı<bΩ°, ≤°ıyCfl N°<Ì
fi°tů* Ÿu ≈®<Ÿ] Wt Nº∫°ÃtI°fi J¡ů ı°fiJ¡≤ NÃ∫∏w N°fi∏Ì J¡ů ≈®°›w F…Î, wÌfi∏w≤ fitu*

<J¡*¿ªwg ˚Ù Ì…#© fiFÙ* ≤F° $ J¡°ÔJ®¡t Ÿu <fitÕÔJ¡∑<wÕb°Ôu NfiuJ¡ ≤°ı°Nů* Ju¡ J¡∑<wÕ„uT Fůfiu ≈≤
ofi tF°≤°ı ZÙÌ„≤SıÙ Ÿu N°≈ ZÙ≤°tª∏B oŸ ≈¨<SbÙ tu* Ã≈∏fi F…Î Fæ* $$4-19$$

≈≤∏w≈, N°≈J¡u N<w<fitÕÔ tfi tu* "ÿt„°fit°≈Ìa Ìæ∏∫tg' oÃ∫°<ÌŸu N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu Â‹¸> <fi<tWů* Ju¡ <ffi° FÙ ≈<b`wt I°fiůÃ≈°Ìfi ŸtSÕ bF Wt bæ≤°À∫ Ã≈∏fi F…N° Fæ $$20$$

Fu ZÙ≤°tª∏B, Ÿ‡≈¥dÕ <bbuJ¡∑ ≈C”Tů* tu* ŸbÕZu‹™> ”≈ Ÿu <b¶∫°w Ÿ°@C J¡° Ÿf <bT∫ů* tu*

Â‹¸><fi<tW≈¥bÕJ¡ FÙ ≤°ıŸ (!) bæ≤°À∫ Fůw° Fæ $ ZÙ≤°tıÙ, ŸÃ≈C”Tů* J¡ů ˚Ù N°ÿª∫Õ tu*

±>°Ôfiub°Ô° N≈fiu <bbuJ¡ Ÿu Ã≈∏fi N°≈J¡° ∫F Ÿ°<[bJ¡ (") bæ≤°À∫ <J¡ŸÙ <fi<tW Ju¡ <ffi°

FÙ Ã≈∏fi F…N° Fæ, ÎuŸ° ≈FÔu J¡˚Ù fiFÙ* Ìu©° y∫° Fæ $ fÙ˚ÃŸ (|¨d°ıfiJ¡) <bT∫ů* J¡ů Ìu©J¡≤ <J¡ŸJ¡ů bæ≤°À∫ fiFÙ* Fůw°, <J¡∏wC ŸÃ≈C”Tů* J¡° Wt bæ≤°À∫ <bbuJ¡ Ÿu FÙ Fůw° Fæ $ bu tF°≈C”T Fæ*, bu tF°<bπ°fi Fæ* N°æ≤ ∏FÙ* J¡° <ªW yay°ıÔ Ju¡ Ÿt°fi <fitÕÔ Fæ, <ı∏Fu* <fi<tWJu¡

<ffi° FÙ bæ≤°À∫ Fůw° Fæ $$21-24$$ Fu ≈≤∏w≈, Ju¡bÔ N≈fiu <bbuJ¡ Ÿu Ã≈∏fi w[b≈Ì°SÕ Ju¡

≈®<w N¿˚tC©w° Ÿu N∏∫ <bT∫ů* Ÿu <b≤•w fC<] Ÿu ∫C•w ≈C”T bæŸ° „ů<˚w Fůw° Fæ ıæŸu <J¡
b≤t°Ô° Ÿu ∫Cb° ≈C”T „ů<˚w Fůw° Fæ $ <bbuJ¡ Ÿu oŸ ŸaŸ°≤ ≤ªfi° J¡∑ Ì…#©R¡≈w° J¡° <bª°≤

J¡≤ ıů Ôůy bæ≤°À∫ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, bu FÙ Zu‹™> ≈C”T Fæ* $ N≈fiu <bÔsd <bbuJ¡Ÿu FÙ oŸ
o∏Bı°ÔwCv∫ ≈®≈aª J¡° ≈Cfi# ≈Cfi# <bª°≤ J¡≤ F™>≈¥bÕJ¡ oŸ t°<∫J¡ f°fl ıywg Ju¡ Ÿ°S ÌuF, o¿∏B∫, ≈®°d, tfi, fC<] N°æ≤ N<bΩ° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤fi° ª°<FÎ $ ÿt„°fi˚¥<t, N°≈<W∫ů*

N°æ≤ ÌÙfiw° J¡ů Ìu©J¡≤ <J¡Ÿu bæ≤°À∫ fi Fůy° ? bFÙ bæ≤°À∫ ≈≤t Zu∫J¡° Ÿ°@fi Fæ, ıů _bw#
c NSb° t¥Ô¿_Sw "π∏π' „ÆÌ J¡° NSÕ „Ùwů‹d N°<Ì π∏π J¡≤fi° ª°<FÎ $ fiJu¡ ≈¿≤F°≤
tu* ≈°∫˚¥w <bT∫ů* Ju¡ Ÿ‡≈°Ìfi Ju¡ <ÔÎ ≈®°dÙ ≤°ı°Nů* Ju¡ Ì^±>fiÙ∫ F…Î, J¡°≤d <J¡ <bT∫ů* J¡∑ <Ÿ<]

@fit¥ÔJ¡ Fæ N°æ≤ @fi Ju¡ <ÔÎ ≤°ı°Nů* fiu ≈®ı° ≈≤ J¡≤ Ôy°∫° $

! ≤ıůyCd J¡° J¡°∫Õ Â‹¸> Ì…#© Ju¡ NfiC˚b Ÿu Fůw° Fæ NwÎb ≤°ıŸ J¡FÔ°w° Fæ $

" Ju¡bÔ <bbuJ¡t°` Ÿu Ã≈∏fi F…N° Fæ NwÎb Ÿ°<[bJ¡ Fæ $

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1 4 3

Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ ıæŸu ©¥f ıůw° y∫° NwÎb J¡ůtÔ F…N° ©uw fÙı fůfiu Ju¡ ∫ůÀ∫ Fůw° Fæ bæŸu FÙ _b°˚°<bJ¡ bæ≤°À∫R¡≈Ù NÃ∫∏w tF[b J¡ů ≈®°›w F…Î N°≈ N°ÃtI°fi Ju¡ ≈Ìu„ Ju¡ ∫ůÀ∫

≈°` Fæ* $$25-29$$

"w≈#≈®˚°b°Ìg Ìub≈®Ÿ°Ì°hª' (w≈ Ju¡ ≈®w°≈ Ÿu N°æ≤ Ìubw° J¡∑ ≈®Ÿ∏fiw° Ÿu "∫_∫ Ìubu ≈≤°

˚<•w#' (<ıŸJ¡∑ Ìubw° ≈≤ ≈≤t ˚<•w FůwÙ Fæ) N°æ≤ oÕÿb≤°fiCy®F°Ìub ≈CŸ°tπæwb°Ÿfi° $

≈®Ÿ°Ì°Ìub ”B_∫ ˚b°fiÙŸ<Fw_∫ wC $ Nº∫°Ãt<bT∫a I°fia ı°∫wu fF…ı∏t<˚#$' (oÕÿb≤ J¡∑

NfiCJ¡‡≈° Ÿu Ôůyů* J¡∑ Nπæwb°Ÿfi° FůwÙ Fæ $ ZÙ˚ybwÙ ≈°bÕwÙ ıÙ Ÿ<Fw ˚yb°fig tF°ÌubıÙ

Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu FÙ fF…w ı∏tů* Ju¡ ≈ÿª°wg Nº∫°Ãt I°fi Fůw° Fæ) oÃ∫°<Ì ZC<w N°æ≤ _t¨<w∫ů* J¡°

NfiCŸ≤d J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $

≈≤t ≈®˚C ˚yb°fig ZÙtF°ÌubıÙ J¡∑ ≈®Ÿ∏fiw° Ÿu N°≈ ıæŸu Ÿ≠ıfiů* J¡∑ „C˚ fC<] <bbuJ¡

J¡∑ Nů≤ Ny®Ÿ≤ FůwÙ Fæ $$30$$

"wtuwa buÌ°fiCbªfiufi f®°Êd° <b<b<ÌT¿∏w ∫Iufi Ì°fiufi w≈Ÿ°fi°„Ju¡fi' (Ÿ ≈≤t°Ãtw[b J¡ů f®°Êd Ôůy buÌ°º∫∫fi, ∫I, Ì°fi N°æ≤ N<bfi°„Ù w≈ Ÿu ı°fifiu J¡∑ oh~>° J¡≤wu Fæ*) oÃ∫°<Ì ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤ J¡Fwu Fæ* $ y˚°Õ@°fi, ≈CaŸbfi, ŸÙt∏wů∏fi∫fi, ı°wJ¡tÕ, fi°tJ¡≤d, N∏fi≈®°„fi, ª¥n°J¡≤d, ≈fi∫fi, ª°≤ buÌb®w, Ÿt°bwÕfi, <bb°F, ≈°≥ª tF°∫Iů* J¡°

NfiC‹™>°fi, N‹¸>J¡°, ≈°bÕd, Z°], ≈°J¡≤d, ÃŸıÕfi, ªæ` N°æ≤ N°¿ÿbfi tu* Fůfiub°ÔÙ
fibŸ_∫u<‹¸>-∫u Ÿ°w ≈°J¡∫I; NÀ∏∫°@°fi, N<ÀfiFů`, Ì„Õ-≈°ædÕt°Ÿ, ª°wCt°Õ_∫, N°y®∫du<‹¸>, <fiR¡i> ≈„Cf∏@, Ÿ°æ`°tdÙ - ∫u Ÿ°w F<b∫ÕI; N<Àfi‹¸>ůt, NÃ∫<Àfi‹¸>ůt,

•Ø∫, TůnŸÙ, b°ı≈u∫, N<w≤°`, N°Ãtů∫°Õt - ∫u Ÿ°w Ÿůt∫I, ∫u ª°ÔÙŸ Ÿa_J¡°≤ N°æ≤

Ÿf ˚¥wů* tu* Ì∫°, s°<∏w, NfiŸ¥∫°, „°æª, N°∫°Ÿ°˚°b, t°ayv∫, J¡°≈Õ^∫J¡° N˚°b, N_≈¨F°-

∫u N°™> yCd <ıŸJu¡ Fů* bF Ÿ°∫C≠∫ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ-∫ů* y°æwt_t¨<w tu* Ì„°Õ∫u y∫u J¡tÕJ¡°^±> Ju¡ J®¡t Ÿu, <b≈CÔ w≈_∫°Ÿu, o<∏B∫, ≈®°d N°æ≤ tfi Ju¡ <fi∫tfi Ÿu, Ì°fi Ÿu, wÙSÕ∫°`°Nů* Ÿu N°æ≤ <ª≤J¡°Ô wJ¡ <bª°≤ J¡≤fiu Ÿu ≈°≈≤°<„ Ju¡ sÙd Fůfiu Ju¡ Nfi∏w≤

≈≤t°Ãt<ª∏wfi J¡≤fiu≈≤ J¡°J¡w°ÔÙ∫∏∫°∫ Ÿu (J¡°æÎ Ju¡ N°fiu N°æ≤ w°Ô Ju¡ <y≤fiu Ju¡ Ÿt°fi) Ÿa∫ůyw# Ÿ‡≈∏fi Ÿ°@fiů* Ju¡ Ÿa<tÔfi Ÿu ≈®°dÙ J¡∑ fC<] <bbuJ¡ J¡∑ Nů≤ Ny®Ÿ≤ FůwÙ

Fæ $$31,32$$

ÎuŸÙ ≈¿≤<_S<w tu* f®Ê<ıI°Ÿ° Ju¡ ≈®∫ůıJ¡ <bª°≤ J¡° Ì∫ FÙ Ì…ÔÕ˚ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $
ıf wJ¡ ≈≤t≈Ì J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ fiFÙ* J¡≤wu wf wJ¡ ªJ®¡ Ju¡ Ÿt°fi Ôůyů* J¡ů |Ct°fiub°Ôu

≤°y-πuT N°<Ì Ÿu N°b¨W Ôůy J¡tÕJ¡°^±>≈≤°∫d FůJ¡≤ oŸ ŸaŸ°≤ tu* ≈Cfi# ≈Cfi# ı∏t-t≤dR¡≈

≈≤‡≈≤° J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $$33$$

ZC<w ˚Ù Fæ "t∏w≤u bwÕt°fi _b∫a @Ù≤°#' (N<bΩ° tu* ¿_Sw N≈fiu J¡ů ≈¿^±>w t°fifiub°Ôu t¥i> ıfi N∏@ů* Ÿu Ôu ı°∫u ı° ≤Fu N∏@ů* J¡∑ fi°o˘ ≈wfi J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*) $
oŸ ŸaŸ°≤ J¡ů NŸ°≤ N°æ≤ Ì…#©R¡≈ ı°fiJ¡≤ N°æ≤ ŸaŸ°≤t∫Ù fC<] J¡° ≈¿≤Ã∫°yJ¡≤ <bπ°fig

1 4 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

Ôůy f∏@fi-_w‡˚ Ÿu <fitCÕ•w F°<S∫ů* J¡∑ fi°o˘ ≈≤f®Ê J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, bF ŸaŸ°≤Ÿ¨<‹¸> <bTt N°æ≤ NŸÙt Fæ $ ÌuF°º∫°Ÿ Ÿu ∫C•w tF°fig ıÙb ˚Ù J¨¡<t, J¡∑¸> N°<Ì Ju¡

ŸÂ„ FÙ Fæ $ I°fi Ju¡ <ffi° ≈≤t ≈Ì J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fů ŸJ¡wu $ ≤|Cba„<„≤ůt<d, <bbuJ¡∑ Ôůy I°fiR¡≈Ù fi°æJ¡° Ÿu FÙ ŸCÌ…_w≤ ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ J¡ů ÎJ¡ ≈ÔJ¡˚≤ tu* ≈°≤ J¡≤ y∫u Fæ* $ ŸaŸ°≤R¡≈Ù

Ÿ°y≤ Ÿu ıÙb J¡ů ≈°≤ J¡≤°fiub°Ôu b‚∫t°d (N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu) I°fiR¡≈ ≈°∫ J¡ů

<bª°≤Ů∫°Ÿ≈≤°∫d wS° <bbuJ¡, bæ≤°À∫ N°<Ì Ÿu ∫C•w fC<] Ÿu ÎJ¡°y® FůJ¡≤ ŸC<fiÎ $ oŸ

N¿fi<∏Ìw I°fi∫C<•w Ju¡ <ffi° Nfi∏w <bsu≈ů* Ÿu ≈¥dÕ ∫u ŸaŸ°¿≤J¡ Ì…#©˚Ù<w∫°≥ <ª≤J¡°Ô wJ¡

⁄Ì∫ J¡ů Ÿ∏w›w J¡≤wÙ Fæ* $ Fu ≤°|b, Ÿ°@Cıfiů* tu* „Ùw, b°w, @¥≈ N°<Ì Ì…#©π∏π I°fi∫C<•w J¡ů ~>ůnJ¡≤ <J¡Ÿ ≈°∫ Ÿu Ÿfl Fůwu Fæ* ? NS°Õwg I°fi Ÿu N<w¿≤•w <J¡ŸÙ ≈°∫ Ÿu Ÿfl fiFÙ* Fůwu $ ıæŸu N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°Î≥ w¨d J¡ů ıÔ° ±>°ÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ t¥» ≈C”T J¡ů ≈Ì≈Ì tu*

(sd-sd tu*) Ì…#©-<ª∏w°Î≥ ≈®°›w FůwÙ Fæ* N°æ≤ ıÔ° ±>°ÔwÙ Fæ $ ıæŸu bT°ÕJ¡°Ô tu* ŸÙ*ªu y∫u bfi J¡ů N<Àfi ıÔ° fiFÙ* ŸJ¡wÙ, bæŸu FÙ <ıŸfiu I°w∆∫ b_wC ı°fi ÔÙ Fæ, ÎuŸu <bbuJ¡„ÙÔ

≈®°I ≈C”T J¡ů t°fi<ŸJ¡ ∆∫S°Î≥ Ÿ∏w°≈ fiFÙ* ≈F…≥ª° ŸJ¡wÙ $ „°≤Ù¿≤J¡ N°æ≤ t°fi<ŸJ¡ ≈Ùn°R¡≈Ù
fba±>≤ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ŸaŸ°R¡≈Ù t”_SÔ tu* ≈®<Ÿ] b°∫C Ju¡ wuı ªÔfiu ≈≤ ˚Ù w[bI°fiÙ ≈C”T

J¡v≈b¨s J¡∑ fi°o˘ ©°n° fiFÙ* ı° ŸJ¡w° ∫°fiÙ ≈Ù<nw fiFÙ* Fůw° $ oŸ<ÔÎ w[b≈Ì°SÕ Ju¡

I°fi Ju¡ <ÔÎ fC<]t°fig ≈C”T J¡ů ZC<w N°<Ì ≈®t°d Ìufiu tu* N<wJC¡„Ô N°Ãtw[bI fC<]t°fig

≈C”T Ÿu FÙ NfiCytfi, Ÿ°‹¸>°ay ≈®d°t, Ÿub° N°<ÌR¡≈ ≈®∫Ãfi Ÿu <bfi∫≈¥bÕJ¡ ≈®ÿfi J¡≤fi°

ª°<FÎ $ <ıI°ŸC π°≤° ≈¥~>u y∫u, ZC<w N°<Ì ≈®t°d Ìufiu tu* <fi≈Cd N°æ≤ <b„C] <ªW b°Ôu b•w°

Ju¡ b°•∫ bæŸu y®Fd J¡≤fiu ª°<FÎ ıæŸu <J¡ ≤≥yfiu Ju¡ <ÔÎ |ůÔu y∫u ≈}u¡ ≤ay tu* ±C>f°∫° y∫° b˜

≤ay J¡ů ≈J¡n Ôuw° Fæ <k¡≤ Ÿu J¡˚Ù fiFÙ* ~>ůnw° $$34-44$$

Fu b•w°Nů* tu* Zu‹™> ZÙ≤°tıÙ, ıů ≈C”T w[bb_wC J¡ů fiFÙ* ı°fiw° NwÎb <ıŸJ¡° bªfi y®°fl fiFÙ* Fæ, ÎuŸu ≈C”T Ÿu ıů ≈®ÿfi J¡≤w° Fæ, ŸŸu f»J¡≤ t¥©Õ ÌqŸ≤° J¡ůoÕ fiFÙ* Fæ $ ≈¥~>u y∫u w[bI ≈®°t°<dJ¡ b•w° Ju¡ ≈Ìu„ J¡° ıů ≈®∫Ãfi Ÿu N°ª≤d fiFÙ* J¡≤w°, ŸŸu f»J¡≤
fi≤°@t ÌqŸ≤° fiFÙ* Fæ $ ∆∫bF°≤ Ÿu b•w° J¡∑ NIw° N°æ≤ w[bI°w° J¡° ≈FÔu <fidÕ∫ J¡≤ ıů

≈C”T ≈®ÿfi J¡≤w° Fæ, bF ≈®ÿfiJ¡w°Õ tF°t<w Fæ $ ıů t¥©Õ (≈≤Ùs° π°≤°) ≈®J¨¡‹¸> b•w° J¡°

<fidÕ∫ <J¡∫u <ffi° ≈®ÿfi J¡≤w° Fæ, bF N@t ≈®´J¡w°Õ Fæ N°æ≤ bF N°ÃtI°fiR¡≈ tF°fig NSÕ J¡°

≈°` fiFÙ* Fů ŸJ¡w° NS°Õwg Ÿu J¡˚Ù w[bI°fi ≈®°›w fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ ≈®°I ≈C”T J¡ů ª°<FÎ

<J¡ •w N°æ≤ NfiC•w J¡° <bbuªfi J¡≤ <fiÿª∫ J¡≤fiu tu* <ıŸJ¡∑ fC<] ŸtSÕ Fů N°æ≤ ıů

<fi∏ÌfiÙ∫ fi Fů ÎuŸu ≈C”T Ju¡ <ÔÎ ≈¨‹¸> b_wC J¡° ≈Ìu„ Ìu ≈„C Ju¡ ı°Œ N°<Ì @tů˘ Ÿu ∫C•w N@t J¡ů J¡˚Ù w[b J¡° ≈Ìu„ fi Ìu $$45-49$$ ≈®ÿfiJ¡w°Õ J¡∑ ZC<w N°<Ì ≈®t°dů* Ÿu <fidÙÕw

≈Ì°SÕ Ju¡ y®Fd J¡∑ ∫ůÀ∫w° J¡° <bª°≤ <J¡∫u <ffi° ıů w[b J¡° ≈Ìu„ Ìuw° Fæ, ŸJ¡ů ≈®°I

≈C”T t¥»w≤ J¡Fwu Fæ* $$50$$ Fu ≤|Cfi∏Ìfi, N°≈ NÃ∫∏w Zu‹™> ≈®ÿfiJ¡w°Õ Fæ N°æ≤ tæ* ≈Ìu„

Ìufi° ı°fiw° Fq≥, oŸ<ÔÎ Ft°≤° ∫F Ÿt°yt ŸÂ„ Fæ $ Fu „ÆÌ°SÕ Ju¡ I°w° ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

145

≈Ì°SÕ J¡° tæ* ≈Ìu„ Ìuw° Fq≥ ŸJ¡ů N°≈ "∫F w[b b_wC Fæ' ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡

N≈fiu ⁄Ì∫ tu* ≠∫ů*-J¡°-Ã∫ů* ≈¥dÕR¡≈ Ÿu @°≤d J¡∑<ıÎ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ JC¡Ô, Ì∫°, Ì°<s^∫ N°<Ì yCdů* N°æ≤ ŸÌ°ª°≤ N°<Ì Ÿu tF°fig Fæ*, <b≤•w Fæ* Îba w[bI Fæ*, tCHŸu ıů J¡F°
ı°∫uy° bF ıæŸu b˜ tu* |ůÔ° F…N° ≤ay fæ™> ı°w° Fæ bæŸu N°≈Ju¡ ⁄Ì∫ Ju¡ N∏w_w≤ tu* fæ™> ı°∫uy° $ N°≈J¡∑ •w ≈Ì°SÕ Ju¡ y®Fd tu* <fi≈Cd tu|° Fæ N°æ≤ ≈≤t w[b J¡° <bª°≤ J¡≤fiub°ÔÙ

≈®<w˚° ˚Ù Fæ $ tu|° N°æ≤ ≈®<w˚° Ÿu Ÿ‡≈∏fi N°≈J¡∑ ≈®I° ıæŸu Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤du* ıÔ Ju¡ N∏Ì≤

≈®bu„ J¡≤ ı°wÙ Fæ*, bæŸu FÙ ≈®<w≈°Ω NSÕ (w[bI°fi) tu* ≈®bu„ J¡≤wÙ Fæ $ tæ* ıů JC¡~> J¡F¥≥, Ÿu N°≈ y®Fd J¡∑<ıÎ N°æ≤ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ Ÿu N≈fiu ⁄Ì∫tu* _S°fi ÌÙ<ıÎ $ ∫<Ì ÎuŸ° N°≈ fi J¡≤

ŸJu*¡, wů N°≈J¡ů tCHŸu ≈¥~>fi° FÙ fiFÙ* ª°<FÎ, •∫ů*<J¡ ÎuŸ° ≈¥~>fi° <fi≤SÕJ¡ Fæ $$51-55$$

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸaŸ°≤R¡≈Ù bfi J¡° f∏Ì≤ tfi fn° FÙ ª≈Ô Fæ, ŸJ¡ů Ÿa_J¡°≤ π°≤°

N≈fiu b„ tu* J¡≤ ≈≤t°SÕw[b J¡° Zbd J¡≤fi° ª°<FÎ N°æ≤ <k¡≤ ŸJ¡ů ≈®∫Ãfi Ÿu ⁄Ì∫ tu*

@°≤d J¡≤fi° ª°<FÎ $ <bbuJ¡„¥∏∫, „°˜ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu Ã≈∏fi I°fi Ÿu ≤<Fw Îba NŸ°@…

≈C”Tů* tu* ≈®Ù<w ≤©fiub°Ôu ≈C”T Ÿu N<w Ìq≤ FůJ¡≤ <ª≤J¡°ÔwJ¡ tF°Ãt°Nů* J¡∑ Ÿub° J¡≤fiÙ

ª°<FÎ $ ŸÌ° Ÿ∏w-tF°Ãt°Nů* J¡∑ Ÿay<w Ÿu <bbuJ¡ Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ ˚ůy N°æ≤ tůs <bbuJ¡R¡≈Ù
b¨s Ju¡ FÙ k¡Ô J¡Fu y∫u Fæ* $ tůsπ°≤ Ju¡ ª°≤ π°≤≈°Ô J¡Fu y∫u Fæ* -„t, <bª°≤, Ÿ∏wůT N°æ≤

ª°æS° Ÿ°@CŸayt $ ≈FÔu wů ofi ª°≤ů* J¡° FÙ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ Ÿubfi J¡≤fi° ª°<FÎ $ ∫<Ì ª°≤ů* J¡ů Ÿubfi J¡∑ „<•w fi Fů, wů wÙfiJ¡° Ÿubfi J¡≤fi° ª°<FÎ $ wÙfiJ¡° Ÿubfi fi Fů ŸJ¡fiu ≈≤ ÌůJ¡°

Ÿubfi J¡≤fi° ª°<FÎ $ ofiJ¡° ˚ÔÙ˚°≥<w Ÿubfi Fůfiu ≈≤ ∫u tůsR¡≈Ù≤°ıy¨F tu* tCtCsCJ¡° ≈®bu„

Fůfiu Ju¡ <ÔÎ π°≤ ©ůÔwu Fæ* $ ∫<Ì Ìů Ju¡ ŸubfiJ¡∑ ˚Ù „<•w fi Fů, wů Ÿ‡≈¥dÕ ≈®∫Ãfi Ÿu ≈®°dů*

J¡∑ f°ıÙ Ôy°J¡≤ ˚Ù ofitu* Ÿu ÎJ¡ J¡° Nbÿ∫ N°Z∫ Ôufi° ª°<FÎ $ ∫<Ì ÎJ¡ b„ tu* Fů ı°w°

Fæ, wů „uT wÙfi ˚Ù b„ tu* Fů ı°wu Fæ* $ ıæŸu N∏∫ wuı¿_b∫ů* tu* Ÿ¥∫Õ ŸbÕZu‹™> Fæ bæŸu FÙ

<bbuJ¡b°fig ≈C”T Ÿf Ôůyů* tu* <Ÿ≤ Ju¡ N°˚¥Td Ju¡ Ÿt°fi N°Ì≤dÙ∫ Fæ $ bF „°˜ Ju¡ Zbd, tfifi N°æ≤ <fi<Ìº∫°Ÿfi J¡° N°æ≤ I°fi J¡° ∫ůÀ∫ ≈°` Fæ $ ıæŸu N<@J¡ „Ùw ≈nfiu Ÿu ıÔ

|fiÙ˚¥w FůJ¡≤ fkÕ¡ ffi ı°w° Fæ, bæŸu FÙ N<bbu<J¡∫ů* J¡∑ t¥©Õw° |fiw° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ N<w J¡<™>fi Fů ı°wÙ Fæ $$56-63$$ Fu ≤|CJC¡Ô<wÔJ¡, N°≈ wů ıæŸu Ÿ¥∫Õ J¡° Ì∫ Fůfiu ≈≤ J¡tÔ

<bJ¡<Ÿw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ Ÿ°æı∏∫ N°<Ì yCd Îba „°˜°SÕ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu <bJ¡<Ÿw N∏w#J¡≤db°Ôu Fæ* $ Fu ŸÌgfC<] ZÙ ≤°tıÙ, ıæŸu t¨y N°<Ì ı∏wC «¡≈≤ J¡°fi J¡≤Ju¡ (J¡°fi ©nu J¡≤Ju¡) bÙd° Ju¡

„ÆÌ J¡ů ŸCfiwu Fæ* bæŸu FÙ N°≈ oŸ I°fit∫ b°dÙ J¡ů ŸCfifiu N°æ≤ ŸtHfiu Ju¡ ∫ůÀ∫ Fæ* $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ bæ≤°À∫ Ju¡ NU∫°Ÿ N°<Ì Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ <bfi∫ N°<Ì R¡≈ Ÿ‡≈<W∫ů* J¡°

≈°ıÕfi J¡∑<ı∫u, <ıfiJu¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ fi°„ fiFÙ* Fůw° $ ≈FÔu ŸaŸ°≤R¡≈ f∏@fi Ÿu ~C>¸>J¡°≤°

≈°fiu Ju¡ <ÔÎ „°˜Ů∫°Ÿ N°æ≤ Ÿ≠ıfiŸay<w≈¥bÕJ¡ w≈_∫° N°æ≤ o¿∏B∫<fiy®F Ÿu ≈®I° J¡ů (<bbuJ¡ Ju¡ y®Fd N°æ≤ @°≤d tu* <fi≈Cd fC<] J¡ů) FÙ f»°bu* $$56-67$$

≈®I° J¡∑ N<˚b¨<] tu* „°˜Ů∫°Ÿ FÙ ≈°∫ Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

146

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

Ÿa_J¨¡w (<b„C]) fC<] Ÿu ıů JC¡~> „°˜ J¡° NbÔůJ¡fi, <ª∏wfi N°¿Ì <J¡∫° ı°w° Fæ,

ŸÙJ¡ů oŸ t¥©Õw° Ju¡ <bfi°„ J¡° FuwC ŸtHů $ ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù <bTb¨s N°≈<W∫ů* J¡° ÎJ¡t°`

|≤ Fæ ∫F NI°fiÙ ≈C”T J¡ů ŸÌ° tůF tu* ±>°Ôw° Fæ, oŸ<ÔÎ NI°fi J¡° ∫Ãfi Ÿu <bfi°„ J¡≤fi°

ª°<FÎ $ Ì…≤°„° Ÿu Ÿ°≥≈ J¡∑-ŸÙ JC¡<¸>Ô y<w J¡ů @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ ⁄Ì∫ tu* Fı°≤ů* <bsu≈R¡≈

Ÿu ∆∫°›w t¥©Õw° Ÿu fC<] N<Àfi tu* ≤•©u F…Î ªtnu J¡∑ ˚°≥<w ŸaJ¡ůª J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ NS°Õwg ŸaJC¡<ªw J¡tÔ J¡∑ fi°o˘ t<Ôfiw° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $ ıæŸu tu|≤<Fw N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ <fitÕÔ
t^±>Ôb°Ôu ª∏Bt° tu* Â<‹¸> ≈®Ÿ∏fiw° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ bæŸu FÙ ∫F ≈¥bůÕ•w b_wCÂ<‹¸> (b_wC

∫°fiÙ ≈≤t°SÕR¡≈ w[b <ıŸŸu Ìu©° ı°w° Fæ) NS°Õwg Ÿ¥‚tfC<] ≈®°I tu*, ∫S°SÕb_wC J¡∑

ÎJ¡≤Ÿw° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ ≈®Ÿ∏fiw° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $ <ıŸJ¡∑ ≈¥b°Õ≈≤ Ju¡ <bª°≤ Ÿu N°æ≤

N<wŸ¥‚t NSÕ Ju¡ y®Fd tu* NÃ∫∏w ≈Ç> wS° ªwC≤w° Ÿu „ů<˚w fC<] <bJ¡°Ÿ∫C•w Fů, oŸ

ÔůJ¡ tu* bFÙ "≈C”T' J¡F° ı°w° Fæ $$68-72$$
tu≤Ù fC<] <bJ¡°Ÿ∫C•w Fæ ∫° fiFÙ*, ∫ů* Ÿ∏ÌuF J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů N°ÿb°Ÿfi Ìuwu F…Î ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tıÙ, N°≈˚Ù <bJ¡<Ÿw, NI°fi J¡° Ã∫°y J¡≤ ≤Fu NwÎb <b„C] „°¿∏w N°<Ì
yCdů* Ÿu „ů<˚w Îba ≈≤tw[b Ju¡ <bª°≤ Ÿu „ÙwÔ fC<] Ÿu <b≤°ıt°fi Fæ $$73$$

À∫°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
f°≤Fb°≥ ŸyÕ

ŸaŸ°≤≈®°<›w J¡∑ NfiSÕR¡≈w°, I°fi J¡° Wt t°F°Ã‡∫ N°æ≤

≤°t tu* ≈®ÿfiJ¡w°Õ Ju¡ yCdů* J¡∑ N<@J¡w° J¡° bdÕfi $

N∏∫ Ôůyů* Ju¡ ≈®<w ˚Ù <bbuJ¡ bæ≤°À∫ J¡∑ N<˚b¨<] Ju¡ <ÔÎ ŸaŸ°≤≈®°<›w J¡∑ NfiSÕR¡≈w°

N°æ≤ I°fi Ju¡ t°F°Ã‡∫ J¡ů J¡Ffiu Ju¡ oh~C>J¡ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ≈®b¨W J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ N°≈ tu* Ju¡bÔ <bJ¡°Ÿ∫C•w fC<] FÙ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC N°æ≤ ˚Ù NfiuJ¡ yCd Fæ* wS° ≈®ÿfiJ¡w°Õ

Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ Ôsd N°≈ tu* |¸>wu Fæ*, oŸ ≈®J¡°≤ ≈®„aŸ° π°≤° ≈®ůÃŸ°<Fw J¡≤wu F…Î fůÔu #

Fu ≤|CJC¡ÔJ¡tÔ<Ìb°J¡≤, N°≈J¡° tfi ≈¥bůÕ•w yCdů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ N°æ≤ N°≈ Ft°≤u Ÿ°t°∏∫

Fæ* wS° N°≈ ≈®ÿfi J¡≤fi° ı°fiwu Fæ*, Ÿ°@°≤dR¡≈ Ÿu •w f°w J¡ů ˚Ù <b„uTR¡≈ Ÿu N°≈
ı°fiwu Fæ*, oŸ<ÔÎ tæ* N°Ì≤≈¥bÕJ¡ N°≈J¡ů ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ Ωw F…N° Fq≥ $ ≤ıůyCd N°æ≤
wtůyCd Ÿu ≤<Fw (≤ıůyCd Ÿu fC<] tu* ªaªÔw° N°wÙ Fæ N°æ≤ wtůyCd Ÿu N°b≤d Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ •w Ìůfiů* yCdů* Ÿu „¥∏∫ Fůfi° N°bÿ∫J¡ Fæ), oŸÙ<ÔÎ „C] Ÿ[byCdb°Ôu ≈≤t°Ãt°

J¡∑ Nů≤ ≈®b¨W Fůfiub°ÔÙ fC<] J¡ů N°Ãt° tu* _S°<≈w J¡≤ NS°Õwg _b_S J¡≤ ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ

≈®b¨W FůoÕÎ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu ŸtCB tu* ≤ÃfiŸ‡≈<W (≤Ãfiů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Ô‚tÙ) ≤FwÙ Fæ bæŸu FÙ ≈®ÿfiJ¡w°Õ Ju¡ Ÿ˚Ù yCd N°≈tu* <bΩt°fi Fæ* N°æ≤ b•w° Ju¡ (≈Ìu„J¡ Ju¡) yCd tCHtu*

<bΩt°fi Fæ* $$1-3$$ Fu bÃŸ, ıæŸu ª∏Bt° Ju¡ <J¡≤dů* Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu ª∏Ì®J¡°∏w t<d N°Ì®Õw° J¡ů

ŸyÕ - 12]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

147

≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ <bbuJ¡ Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu Ã≈∏fi bæ≤°À∫ J¡ů N°≈ ≈®°›w F…Î Fæ* $ ıæŸu J¡tÔ J¡°

ª°≤ů* Nů≤ kæ¡Ôu F…Î Îba J¡˚Ù fi‹¸> fi Fůfiub°Ôu ÌÙ|Õ w∏wCNů* N°æ≤ ŸCy∏@ N°<Ì Ÿu Ÿ‡f∏@ ≤Fw°

Fæ bæŸu FÙ f°v∫°b_S° Ÿu ÔuJ¡≤ FÙ <ª≤J¡°Ô Ÿu „C] N°≈J¡° Ÿf <Ì„°Nů* tu* kæ¡Ôu F…Î Îba N<b<h~>∏fi „C] ŸÌgyCdů* Ÿu Ÿ‡f∏@ Fæ $ oŸ<ÔÎ Fu ≤°|b, ŸC<fiÎ, tæ* N°≈Ÿu ∫F tůsJ¡S°

J¡Fq≥y°, •∫ů*<J¡ N°≈ FÙ oŸ J¡S° Ju¡ ∫ůÀ∫ ≈°` Fæ* NS°Õwg Zbdı<fiw ≈®J¨¡‹¸> fů@ Ju¡ N°@°≤

Fæ* $ „C] („C˚®) JC¡tC<ÌfiÙ ª∏Bt° Ju¡ <ffi° <bJ¡°Ÿ∫C•w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ NS°Õwg ıæŸu „C]

JC¡tC<ÌfiÙ ª∏Bt°tu* FÙ (ª∏Bt° Ju¡ <Ìw Fůfiu ≈≤ FÙ) <bJ¡<Ÿw FůwÙ Fæ bæŸu FÙ ∫F tůsJ¡S°

N°≈ tu* FÙ <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w FůyÙ $$4-6$$
oŸ J¡S° ZbdR¡≈ J¡°∫Õ J¡∑ Nb<@ J¡°æfi Fæ ? ÎuŸÙ N°„aJ¡° Fůfiu ≈≤ ≈≤t

≈ÌŸ°s°ÃJ¡°≤R¡≈ <bZ°<∏w FÙ ŸJ¡∑ <bZ°<∏w Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıů J¡ůoÕ J¡°∫Õ Fæ* N°æ≤ ıů J¡ůoÕ ≈®t°d, ≈®tu∫ N°<Ì ∆∫bF°≤ Fæ*, bu Ÿf J¡°∫Õ N°æ≤ bu Ÿf

∆∫bF°≤ ≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° Ju¡ Ì„Õfi Fůfiu ≈≤¡ŸbÕS° „°∏w Fů ı°wu Fæ* $$7$$

•w <bZ°<∏w tu* N<bÿb°Ÿ J¡° <fi≤°J¡≤d J¡≤wu Fæ* $

∫<Ì <b„C] <ªWb°Ôu ≈C”T J¡ů <bI°fiR¡≈ <bZ°¿∏w ≈®°›w fi Fů, wů J¡°æfi <bbuJ¡„ÙÔ ≈C”T
oŸ ŸaŸ°≤ tu* NfiuJ¡ <ª∏w°Nů* J¡ů ŸFuy° NS°Õwg fiJ¡° ŸFfi fi Fů ŸJ¡fiu Ÿu N°≈J¡∑ fi°o˘ ÌuFÃ∫°y Ju¡ <ÔÎ Ωw Fů ı°∫uy° $ Ju¡bÔ f°fl ∆∫bF°≤ FÙ „°∏w fiFÙ* Fůwu, <J¡∏wC t°fi<ŸJ¡ ∆∫bF°≤

˚Ù „°∏w Fů ı°wu Fæ* $ ıæŸu <F≤^∫y˚Õ J¡∑ N°∫C J¡∑ Ÿt°<›w J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ <Ft°Ô∫ N°<Ì

JC¡Ô≈bÕwů* J¡∑ fnÙ-fnÙ ª\>°fiu* J¡v≈°∏w Ju¡ Ÿ¥∫ů˘ Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu ª¥dÕ-ª¥dÕ Fů ı°wÙ Fæ* bæŸu FÙ

≈≤t°Ãt° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fůfiu ≈≤ Ÿ‡≈¥dÕ t°fi<ŸJ¡ ≈®b¨<W∫°≥ ÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ* $$8$$

˚ybwÙ ZC<w ˚Ù J¡FwÙ Fæ - "<˚Ωwu ⁄Ì∫y®¿∏S¿ÿ~>Ω∏wu ŸbÕŸaÿ∫°# $ sÙ∫∏wu ª°&_∫

J¡t°Õ<d w<_tfig Â‹¸>u ≈≤°b≤u $$' (≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fůfiu ≈≤ ⁄Ì∫ J¡∑
y®<∏S∫°≥ (J¡°t N°<Ì) ¸¥>¸> ı°wÙ Fæ*, Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ∏ÌuFů* J¡∑ <fib¨<W Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ Ÿf J¡tÕ
sÙd Fů ı°wu Fæ* $)

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸaŸ°≤R¡≈Ù <bT Ju¡ N°bu„ Ÿu F…oÕ <bT¥<ªJ¡° (Fæı°) fnÙ J¡‹¸>Ì°<∫fiÙ

Fæ, bF ≈<b`wt ıÙb N°æ≤ f®Ê Ju¡ Îu•∫I°fiR¡≈Ù y°”nt∏` Ÿu „°∏w FůwÙ Fæ $ <bT˚sd Ÿu ˚Ù <bT¥<ªJ¡° FůwÙ Fæ N°æ≤ bF <bTŸa„ů@fi Ÿu „°∏w Fů ı°wÙ Fæ $ •w t∏`R¡≈Ù

≈≤t°SÕI°fi (ıÙbf®Êæ•∫I°fi) Ÿawů* Ju¡ Ÿ°S „°˜<ª∏wfi J¡≤fiu Ÿu ≈®°›w Fůw° Fæ, oŸtua JC¡~> ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ oŸ N<@J¡°≤Ù ı∏t tu* <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ Nbÿ∫ FÙ Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#©ů* J¡°

<bfi°„ Fůw° Fæ, ÎuŸ° ŸtHfi° ª°<FÎ, oŸ<ÔÎ <bª°≤b°fig Ôůyů* J¡ů Nfi°Ì≤ Â<‹¸> Ÿu fiFÙ*

Ìu©fi° ª°<FÎ $ ıæŸu Ÿ°≥≈ N≈fiÙ ıÙdÕ Ãbª° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ÿ∏w°≈≤<Fw N°æ≤ „°∏w Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ <bª°≤b°fig ≈C”T t°fi<ŸJ¡ ∆∫S°Nů* J¡∑ ≈u¸>Ù Ju¡ Ÿt°fi oŸ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡° Ã∫°y J¡≤ Ÿ∏w°≈≤<Fw N°æ≤ „°∏w⁄Ì∫ Fů ı°w° Fæ $ Ÿ‡∫ygÌ„Õfib°fig ≈C”T oŸ Ÿ‡≈¥dÕ
ıywg J¡ů <bfiůÌ Ÿu o∏Bı°Ô J¡∑ fi°o˘ Ìu©w° Fæ, <ıŸu Ÿ‡∫Jg¡ I°fi fiFÙ* F…N° Fæ, ŸÙJu¡

148

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

<ÔÎ ∫F ıywg ≈≤t Ì…#©Ì°∫Ù Fæ $ ∫F ŸaŸ°≤°fiC≤°y NÃ∫∏w <bTt (•Ôu„Ì°∫J¡) Fæ $ ∫F

<fi#„aJ¡ FÙ ŸaŸ°≤ tu* N°∫u F…Î ≈C”Tů* J¡ů Ÿ°≥≈ Ju¡ Ÿt°fi ±>≥Ÿw° Fæ, wÔb°≤ Ju¡ Ÿt°fi J¡°¸>w°

Fæ, ˚°Ôu Ju¡ Ÿt°fi fu@w° Fæ, ≤_ŸÙ Ju¡ Ÿt°fi ıJ¡n Ìuw° Fæ-F°S-≈æ≤ f°≥@ Ìuw° Fæ, N<Àfi Ju¡ Ÿt°fi ıÔ°w° Fæ, ≤°<` Ju¡ Ÿt°fi N∏@° ffi° ±>°Ôw° Fæ, <Ÿ≤ ≈≤ <y≤u F…Î ≈ÃS≤ Ju¡ Ÿt°fi t¥<~>Õw J¡≤ Ìuw° Fæ, <bª°≤Â<‹¸> J¡ů F≤ Ôuw° Fæ, t∫°ÕÌ° J¡ů fi‹¸> J¡≤ ±>°Ôw° Fæ, ≈C”T J¡ů tůFR¡≈ N∏@J¥¡≈ tu* <y≤° Ìuw° Fæ, oŸ ŸaŸ°≤ tu* w¨‹d° tfiC‹∫ J¡ů ııÕ≤ J¡≤ ±>°ÔwÙ Fæ NS°Õwg ıæŸu ≤Ÿ <fiJ¡°Ôfiu Ju¡ <ÔÎ Ÿůt ≤ynJ¡≤ <fiªůn° ı°w° Fæ bæŸu FÙ tfiC‹∫ů* Ju¡ Nay-≈®Ã∫ay J¡ů <„<SÔ J¡≤ ±>°ÔwÙ Fæ $ fF…w •∫° J¡Fu*, ÎuŸ° J¡ůoÕ Ì…#© fiFÙ* Fæ, ıů ŸaŸ°≤Ù ≈C”T J¡ů

≈®°›w fi Fů $$7->14$$ tÔ-t¥` N°<Ì Ju¡ fiy≤R¡≈ „≤Ù≤ů* tu* (≈C`, J¡Ô` N°<Ì ≈ů‹∫ ıfiů*tu*)

≈C”T J¡ů NfiC≤°y Ÿu f°≥@fiub°ÔÙ ∫F <bT∫<bT¥<ªJ¡° Ì…”h~>uΩ (NJ¡°ˆ) Fæ $ ∫<Ì oŸJ¡∑

<ª<J¡ÃŸ° fi J¡∑ ı°∫, wů N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ Fı°≤ů* fi°≤J¡∑∫ Ì…yÕ<w∫ůa J¡ů ≈®°›w J¡≤°wÙ

Fæ $ ıF°≥ ıÙbů* J¡ů ≈ÃS≤ ©°fiu ≈nwu Fæ*, wÔb°≤ů* Ÿu fiJu¡ Ç>J¡nu-Ç>J¡nu <J¡∫u ı°wu Fæ*,

≈bÕwů* J¡∑ ªů<¸>∫ů* Ÿu bu <y≤°∫u ı°wu Fæ*, ≈ÃS≤ů* Ÿu t°≤u ı°wu Fæ*, N°y Ÿu ıÔ°∫u ı°wu Fæ*, fkÕ¡ Ÿu ŸÌ° w≤ ≤•©u ı°wu Fæ*, Nay-≈®Ã∫ay JC¡vF°nu, Jæ*¡ªÙ N°<Ì Ÿu J¡°¸>u ı°wu Fæ*, ª∏Ìfi J¡∑ fi°o˘ ≈ÃS≤ů* ≈≤ <|Ÿu ı°wu Fæ*, wÔb°≤ Ju¡ Ÿt°fi wÙ‚d ≈Wub°Ôu b¨sů* Ju¡ bfi tu* Ì°ænfi°

≈nw° Fæ, |Cfiů* J¡°-Ÿ° ∆∫bF°≤ Fůw° Fæ NS°Õwg Ÿb°˘y tu* J¡°™> Ju¡ ∫∏`ů* Ÿu ≈Ùn° ≈FC≥ª°oÕ
ı°wÙ Fæ, w≈°oÕ yoÕ ÔůFu J¡∑ fnÙ-fnÙ ıaıÙ≤ů* Ÿu „≤Ù≤ J¡ů Ô≈u¸>° ı°w° Fæ, J¡°≥¸>uÌ°≤ H°±C>Nů*

Ÿu „≤Ù≤ fCF°≤° ı°w° Fæ (Ãbª°≤<Fw <J¡∫° ı°w° Fæ), <ıfiŸu ŸÌ° N°y J¡∑ Ô≈¸>u* <fiJ¡ÔwÙ

≤FwÙ Fæ*, ÎuŸu ∫C] tu* ~>ůnu y∫u f°dů* J¡∑ @°≤°b°<FJ¡ b¨<‹¸> FůwÙ Fæ, ~>°∫° N°æ≤ ≈°fiÙ Ju¡

<ffi° y®Ù‹tJ¡°Ô <fw°fi° ≈nw° Fæ, N<w„Ùw @°≤°y¨Fů* tu* Ôy°w°≤ H≤fiů* J¡∑ b¨<‹¸> FůwÙ Fæ,

≈FÔu J¡°¸>u y∫u <Ÿ≤ Ju¡ ≈Cfi# yfiu ≈≤ <k¡≤-<k¡≤ ŸJ¡° J¡°¸>fi° Fůw° Fæ, ŸC©≈¥bÕJ¡ fiÙ*Ì

J¡∑ wů bF°≥ f°w ˚Ù fiFÙ* FůwÙ, tC≥F J¡ů i>J¡J¡≤ ÿb°Ÿ-≈®ÿb°Ÿ ˚Ù ≤ůJ¡ <Ì∫° ı°w° Fæ, Nayů*

J¡∑ <fi‡fiw° N°æ≤ ∏fiww° Ÿu <bŸa˛C>Ô (<bTt Nb∫b) Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ∆∫bF°≤ J¡∑ N∫ůÀ∫w°

FůwÙ Fæ, ∫F Ÿf tF°Ÿ‡≈<W J¡∑ N<˚b¨<] Ju¡ Ÿt°fi ŸFfi° ≈nw° Fæ (") $$15,16$$

" oŸ ÿÔůJ¡ J¡° ÌqŸ≤° NSÕ ¸>ÙJ¡°J¡°≤ů* fiu ∫ů* <J¡∫° Fæ-≈ÃS≤ ©°fi°, wÔb°≤ π°≤° Nay~>uÌfi,

≈bÕw Ju¡ <„©≤ Ÿu <fi≈°wfi N°æ≤ ≈ÃS≤ů* J¡∑ t°≤ J¡ů <FtŸuJ¡ J¡∑ fi°o˘ ŸFfi J¡≤fi° ≈nw° Fæ; JC¡vF°nu N°æ≤ Jæ*¡ªÙ π°≤° F°S, ≈æ≤ N°<Ì Nayů* J¡° J¡wÕfi ª∏ÌfiÔu≈ J¡∑ ˚°≥<w ŸFfi° ≈nw° Fæ; N<Ÿ≈`b°Ôu b¨sů*

Ju¡ bfi tu* Ì°ænfi°, |Cfi Ju¡ Ÿt°fi J¡°™> Ju¡ ∫∏` tu* ıJ¡n° ı°fi° wS° ÔůFu J¡∑ ytÕ ıaıÙ≤ů* Ÿu „≤Ù≤ J¡ů Ô≈u¸>fi° ÌuFŸa_J¡°≤ J¡∑ fi°o˘ ŸFfi° ≈nw° Fæ; N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô° J¡ů f≤Ÿ° ≤Fu ˚∫°fiJ¡ f°dů* J¡∑ Ôy°w°≤
b¨<‹¸> y®Ù‹tJ¡°Ô tu* <bfiůÌ Ju¡ <ÔÎ ffi°∫u y∫u @°≤°-y¨Fů* Ju¡ kC¡∆b°≤ů* J¡∑ b¨<‹¸> Ju¡ Ÿt°fi ŸFfiÙ ≈nwÙ Fæ;

<„≤ Ju¡ J¡¸>fiu Ÿu F…oÕ t¨Ã∫C <fiB°ŸC© Ju¡ Ÿt°fi ŸFfiÙ ≈nwÙ Fæ; tC≥F f∏Ì J¡≤fiu Ÿu fÔ≈¥bÕJ¡ <J¡∫° y∫°
t¥J¡∑˚°b _b°˚°<bJ¡ t¥J¡tCB° Ju¡ Ÿt°fi ŸFfi° ≈nw° Fæ Îba Nayů* J¡∑ ~>ů¸>°oÕ-fn°oÕ Ÿu Ã≈∏fi N<J*¡<ªwgJ¡≤w° tFwÙ Ÿ‡≈<W J¡∑ b¨<] Ju¡ Ÿt°fi ŸFfiÙ ≈nwÙ Fæ $

ŸyÕ - 12]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

149

Ì…#© Ìufiu Ju¡ _S°fi wů Nfi∏w Fæ*, fiJ¡∑ wů ydfi° FÙ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, ∫F wů Ju¡bÔ

<Ìmg¡t°` J¡° ≈®Ì„Õfi Fæ, ∫ů* Ì„°ÕJ¡≤ ŸJ¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu F…Î ≈®J¨¡w tu* fiJu¡ bdÕfi J¡∑

≈∫ů<yw° J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°|b, fiÿb≤ ÌuFů*, ≈≤w∏`w°≈¥dÕ Îba oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ Fı°≤ů* J¡‹¸>≈®Ì ªu‹¸>°Nů* Ÿu NwÙb

•Ôu„J¡°≤J¡ oŸ ŸaŸ°≤ tu* NbFuÔfi° (Nfi°Ì≤) fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ, N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ

≤Ù<wŸu <bª°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ N°æ≤ b‚∫t°d ≤Ù<w Ÿu FÙ <fiÿª∫ J¡≤fi° ª°<FÎ <J¡ „°˜ Ju¡

<bª°≤ Ÿu J¡v∫°d Fůw° Fæ $$17$$

„°˜ Ju¡ <bª°≤ Ÿu J¡v∫°d Fůw° Fæ, ∫F <fiÿª∫ Jæ¡Ÿu Fů ? •∫ů*<J¡ „°˜<bª°≤ tu*

≈≤°∫d t°^±>∆∫ N°<Ì J¡∑ ˚Ù Fı°≤ů* Ì…ÌÕ„°Î≥ Ìu©Ù yoÕ Fæ*, oŸ „aJ¡° J¡° ≈¿≤F°≤ J¡≤wu F…Î

<bΩ° J¡∑ Â‹¸>k¡Ôw° J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

Fu ≤|CJC¡Ôfi∏Ìfi, I°fiR¡≈Ù J¡bª Ÿu yC›w „≤Ù≤b°Ôu NwÎb Ì…#© Ju¡ ŸbÕS° N∫ůÀ∫

˚Ù ∫u º∫°fi≈≤°∫d tF°tC<fi, t∏`ı≈<fi≤w M¡<T, ∫I-∫°y N°<Ì J¡≤fiub°Ôu f®°Êd Îba ıfiJ¡ N°<Ì ≤°ı° NI°<fi∫ů* Ju¡ Ÿt°fi tfiůb¨<W Ÿu Fůfiub°ÔÙ ≈¥bůÕ•w NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑

ŸaŸ°≤≈Ùn° J¡° NfiC˚b J¡≤wu F…Î ≤Fwu Fæ*, ÎuŸ° ∫<Ì wC‡F°≤° ¶∫°Ô Fæ, wů bu Jæ¡Ÿu ŸÌ°

≈®Ÿ∏fi<ªW ≤Fwu Fæ* ? $$18$$

fiJ¡∑ ¿_S<w Jæ¡ŸÙ Fæ ?

oŸ ÔůJ¡ tu* J¡°æwCJ¡≤<Fw (J¡°æwCJ¡ Ÿu-<bT∫ Ju¡ Ì„Õfi N°æ≤ ≈˚ůy tu* ÃŸ°F Ÿu-„¥∏∫),

<b<b@ <bJ¡v≈ů* Ÿu Fůfiub°Ôu <ªW<bsu≈ů* Ÿu ˚Ù ≤<Fw, N°ÃtR¡≈Ù ÌÙ≈J¡ <ı∏Fu* ≈®°›w Fů y∫°

Fæ, NwÎb <b„C] fC<]b°Ôu fi≤Zu‹™> ıywg tu* oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥dÕJ¡°tR¡≈ Ÿu <_Sw Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤

<J¡ F¿≤, F≤ N°æ≤ f®Ê° N°<Ì Ìubw° <_Sw Fæ* $$19$$ yC” N°<Ì Ju Ÿ°S <bª°≤ J¡≤ ≈Ì°SÕ J¡°

≈¿≤„ů@fi Fůfiu ≈≤ ≈FÔu _S¥Ô N°<Ì „≤Ù≤ů* tu* w°Ì°Ã‡∫°º∫°Ÿ Ÿu ıů N°ÃtŸ°Âÿ∫ S°, bF

<ıŸJ¡° <fib¨W Fů y∫° Fæ, Ÿ N<@J¡°≤Ù ≈C”T J¡ů "w[bt<Ÿ' N°<Ì b°•∫ů* Ju¡ NSÕ Ju¡

<bª°≤ Ÿu w[b Ju¡ I°w Fůfiu ≈≤, tfifi π°≤° NŸa˚°bfi° N°æ≤ <b≈≤Ùw ˚°bfi° Ju¡ <fi≤°J¡≤d Ÿu N≈¿≤<h~>∏fi N°Ãt° Ju¡ <b<Ìw Fůfiu ≈≤, <fi<Ìº∫°Ÿfi π°≤° <b≈≤Ùw˚°bfi°„¥∏∫ fC<] Ÿu f®Ê

J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fůfiu ≈≤ tůF Ju¡ fi‹¸> Fůfiu Îba N<w <fi<bn ˚®t I°fi Ju¡ <bÔÙfi Fůfiu ≈≤ ∫F
ıywg J¡° ˚®td tfiů<bfiůÌ (N°fi∏ÌŸ°@fi) FÙ Fæ, Ì…#©J¡°≤Ù fiFÙ* Fæ $$20$$ Fu ≤°tª∏BıÙ, N°æ≤ ˚Ù ŸC<fiÎ, ªæw∏∫t°`_b˚°b ≈≤t°SÕ b_wC Ju¡ ≈®Ÿ∏fi Fůfiu N°æ≤ ⁄Ì∫ tu* ÃJ¨¡‹¸> „°¿∏w J¡° N°<b˚°Õb Fůfiu ≈≤ Ÿ‡≈¥dÕ fC<]b¨<W∫ů* Ju¡ „°¿∏w≤Ÿ°_b°ÌR¡≈ Fůfiu ≈≤ N∏w#J¡≤d f®Ê≤Ÿ°_b°Ì≈¥bÕJ¡ <bTtw°≤<Fw _b˚°b J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ wf fC<] Ÿu w[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤

Fůfiu ≈≤ ∫F ıywg J¡° ˚®td N°fi∏Ìt∫ Fů ı°w° Fæ, Nw# ıů N°fi∏ÌŸ°@fiw° J¡FÙ, bF

™>ÙJ¡ FÙ Fæ $ J¡¸>u F…Î b¨s Ju¡ Ÿt°fi ın „≤Ù≤ ≤S Fæ, o<∏B∫ů* J¡∑ <bT∫°<˚tC© ≈®b¨<W |ůnů*

J¡∑ y<wª°wC≤Ù Fæ, <ıŸŸu |ůnů* J¡° o@≤ @≤ ≈¿≤ª°Ôfi <J¡∫° ı°w° Fæ NS°Õwg Ôy°t

≈®°d≈®@°fi tfi Fæ ÎuŸu ≤S N°<Ì Ju¡ ≈®°≈d Ÿu <ıŸu N°fi∏ÌR¡≈ <bT∫≈®°›w Fůwu Fæ* bF ÌuFÙ

150

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

(N°Ãt°) Ÿt°<@ tu* ≈≤t°Ãt° FÙ Fæ $ ∆∫bF°≤J¡°Ô tu* fC<] N°<ÌJu¡ ≈¿≤h~>uÌ Ÿu ˚Ôu FÙ ≤SÙ

Ÿ¥‚t Fů $ w[b J¡° Ÿ°s°wgJ¡°≤ Fůfiu ≈≤ oŸ ≈®J¡°≤ J¡° „C], fC], N°fi∏Ì|fi tæ* <bF°≤ J¡≤

≤F° Fq≥, ∫ů* <b„C] Â<‹¸> Ÿu ıywg J¡° ˚®td ≤td FÙ Fæ-•Ôu„J¡≤ fiFÙ* Fæ $$21,22$$
f°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
wu≤Fb°≥ ŸyÕ
ıÙbfitC<•wR¡≈ k¡Ô Ju¡ FuwC bæ≤°À∫ N°<Ì yCdů* J¡° Îba „t J¡° <b„uTR¡≈ Ÿu bdÕfi $
bæ≤°À∫, „°<∏w N°<Ì Ÿ°@fiů* J¡° N°yu bdÕfi J¡≤fiub°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ oŸ Ÿt∫ ≈®_wCw ıÙb∏tC<•w<_S<w J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ** $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, oŸ Â<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ŸCfC<]t°fig w[bI tF°≈C”T oŸ ŸaŸ°≤ tu* ÎuŸu <bª≤wu Fæ*, t°fiů* ∏Fu* tF°fig Ÿ°t®°≠∫ ≈®°›w Fů y∫° Fů $ bu Ôůy fi wů N„C˚ Ju¡ <ÔÎ „ůJ¡ J¡≤wu Fæ* N°æ≤ fi „C˚ J¡∑ J¡°tfi° J¡≤wu Fæ* NwÎb bu fiJu¡ Ÿ°@fiů* J¡∑

˚Ù ∫°ªfi° fiFÙ* J¡≤wu $ bu Ÿf JC¡~> J¡≤wu ˚Ù Fæ* <k¡≤ ˚Ù JC¡~> fiFÙa J¡≤wu $ Fu∫ N°æ≤ ≈°Ìu∫ Ju¡

≈s≈°w Ÿu ≤<Fw Îba N≈fiÙ N°Ãt° tu* <_Sw bu NŸay N°Ãt° Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu <fiÔuÕ≈ ≤Fwu Fæ*,

„°˜Ù∫ _bh~> J¡tÕ J¡≤wu Fæ* N°æ≤ Ÿ∏t°yÕ tu* ı°wu Fæ* $$1-3$$ bu N∏∫ Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu N°wu Fæ* N°æ≤ ı°wu Fæ* ≈≤ N≈fiÙ Â<‹¸> Ÿu fi N°wu Fæ* N°æ≤ fi ı°wu Fæ*, N∏∫ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu J¡≤wu F…Î Îba fůÔwu F…Î ˚Ù N≈fiÙ Â<‹¸> Ÿu fi J¡≤wu Fæ* N°æ≤ fi fůÔwu Fæ* $$4$$

•∫ů*<J¡ "ŸªsC≤ªsC¿≤b ŸJ¡důÕ&J¡dÕ ob Ÿtfi° Ntfi° ob' (w[bI ≈C”T N∏∫ J¡∑

Â<‹¸> tu* ªsC∫C•w Fůw° F…N° ˚Ù NªsC Ju¡ ŸÂ„ Fæ N°æ≤ N∏∫ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu J¡dÕ∫C•w Fůw°

F…N° ˚Ù J¡dÕ≤<Fw Fæ, N∏∫ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu tfi∫C•w Fůw° F…N° ˚Ù tfi Ÿu ≤<Fw-Ÿ° Fæ) ÎuŸÙ

ZC<w Fæ $

Fu∫ N°æ≤ ≈°Ìu∫ Ÿu ıů J¡ůoÕ ∫I-∫°y N°<Ì J¡°∫Õ Fæ* N°æ≤ ıů J¡ůoÕ ≈®t°d, ≈®tu∫ N°<Ì

∆∫bF°≤ Fæ*, bu Ÿf ≈≤tw[b Ju¡ I°w Fůfiu ≈≤ sÙd Fů ı°wu Fæ* $$5$$ Ÿ‡≈¥dÕ N<˚Ô°T°Nů* Ÿu

≤<Fw „°<∏w≈¥dÕ wS° f®Ê°J¡°≤Ãb J¡ů ≈®°›w tfi ª∏B<f‡f tu* fæ™>u F…Î _byÙÕ Ju¡ Ÿt°fi ª°≤ů*

Nů≤ Ÿu ŸC© J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$6$$ <bT∫ů* J¡° f°≤-f°≤ _t≤d J¡≤fi° N°æ≤ <bT∫ů* J¡∑ ≈®°<›w tu* JC¡w¥FÔ FÙ <bsu≈ Ju¡ FuwC Fæ*, fiJu¡ N˚°b tu* <bsu≈≤<Fw ŸC© Fůw° Fæ $ ıæŸu ª∏Bt° tu*

Nt¨w fiFÙ* Ÿt°w° bæŸu FÙ <bT∫ tfifi≤<Fw N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ <bT∫J¡°æwCJ¡ Ÿu „¥∏∫ ŸC©R¡≈w° J¡ů

≈®°›w F…N° tfi N°Ãt° tu* FÙ fiFÙ* Ÿt°w° $$7$$ ŸC©R¡≈w° J¡ů ≈®°›w F…N° tfi fi wů t°<∫J¡

<bsu≈ů* J¡ů J¡≤w° Fæ N°æ≤ fi <bsu≈ů* J¡∑ ıfifiÙ b°Ÿfi° Ju¡ ≈®<w Ì°ænw° Fæ, <J¡∏wC f°ÔJ¡ů* ıæŸÙ

˚®tt¥ÔJ¡ ªaªÔw° J¡° Ã∫°y J¡≤ Nfi°<Ì<Ÿ] N°ÃtŸC©R¡≈ Fů <b≤°ıt°fi Fůw° Fæ $ oŸ

≈®J¡°≤ J¡∑ ¿_S<w N°Ãtw[b Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu FÙ ≈®°›w FůwÙ Fæ, N∏∫ ≈°∫ů* Ÿu fiFÙ* $$8,9$$
oŸ<ÔÎ ≈C”T J¡ů ıÙbfi≈∫Õ∏w <bª°≤ π°≤° N°Ãt° J¡° FÙ ≈Cfi# ≈Cfi# Zbd N°æ≤ tfifi J¡≤fi°

ª°<FÎ, N°Ãt° J¡° FÙ <fi<Ìº∫°Ÿfi J¡≤fi° ª°<FÎ Îba Zbd N°æ≤ tfifi wS° <fi<Ìº∫°Ÿfi π°≤°

ŸyÕ - 13]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

151

N°Ãt° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ, oŸJu¡ <Ÿb° ≈C”T J¡° N°æ≤ JC¡~> J¡wÕ∆∫ fiFÙ* Fæ $ <ıŸ

N<@J¡°≤Ù J¡ů N≈fiu NfiC˚b, „°˜bªfi N°æ≤ yC” Ju¡ ≈Ìu„J¡∑ ÎJ¡°SÕ<fi‹™>w° J¡° <fiÿª∫

Fů, Ÿu <fiÃ∫ <fi≤∏w≤ <J¡∫u y∫u Zbd, tfifi N°<Ì Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu N°Ãt° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤

Fůw° Fæ $ „°˜ N°æ≤ ŸJu¡ NSÕ J¡∑ NbFuÔfi° J¡≤fiub°Ôu, w[bI°fiÙ ≈¥≠∫ ≈C”Tů* J¡∑ ≈us°

J¡≤fiub°Ôu t¥»ů* J¡∑ wCÔfi° J¡ů J¡˚Ù ˚Ù ≈®°›w fi Fů, ª°Fu <J¡wfiu FÙ fnu •Ôu„ •∫ů* fi ˚Cywfiu

≈nu* $ ≈¨ØbÙ tu* tfiC‹∫ů* J¡ů ≠b≤ N°<Ì „°≤Ù¿≤J¡ •Ôu„ Ÿu, <bT Ÿu, N°≈<W∫ů* Ÿu N°æ≤ t°fi<ŸJ¡

<ª∏w°Nů* Ÿu bæŸ° •Ôu„ fiFÙ* Fůw° ıæŸ° <J¡ N≈fiu „≤Ù≤ tu* <_Sw ÎJ¡ t¥©Õw° Ÿu •Ôu„ Fůw°

Fæ $ <ıfi Ôůyů* J¡∑ fC<] tu* SůnÙ fF…w ˚Ù ∆∫CÃ≈<W Fů yoÕ Fæ, oŸ „°˜ Ju¡ ŸCfifiu Ÿu <ıŸ

≈®J¡°≤ fiJ¡∑ t¥©Õw° J¡∑ <fib¨<W FůwÙ Fæ bæŸu N∏∫ <J¡ŸÙ „°˜ Ju¡ Zbd Ÿu fiFÙ* FůwÙ $ ∫F

„°˜ N<wŸC©Ì°∫Ù Fæ, ∫S°∫ůÀ∫ NfiuJ¡ Â‹¸>°∏wů* Ÿu oŸJ¡∑ ŸC∏Ì≤w° J¡FÙ* N<@J¡ f» yoÕ Fæ N°æ≤ <J¡ŸÙ ˚Ù „°˜ Ÿu ∫F <b”] fiFÙ* Fæ $ <ıŸu N°Ãt° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ N˚Ù‹¸> Fæ, Ÿ
fi≤Zu‹™>>J¡ů Nbÿ∫ oŸJ¡° Zbd J¡≤fi° ª°<FÎ $$10-15$$ Fu ≤°tıÙ, ıů Ì…_w≤ N°≈<W∫°≥

Fæ* N°æ≤ ıů N<w fiÙª JC¡¿ÃŸw ∫ů<fi∫°≥ Fæ* bu Ÿf, ıæŸu ©<Ì≤ Ÿu J¡°≥¸>u Ã≈∏fi Fůwu Fæ* bæŸu FÙ, t¥©Õw° Ÿu ≈æÌ° FůwÙ Fæ* $ <t\>Ù Ju¡ ≈°` J¡ů (ŸJ¡ů≤u J¡ů) F°S tu* ÔuJ¡≤ ª°^±>°Ôů* J¡∑ ¸>ůÔÙ tu*

˚Ù© t°≥yfiu Ju¡ <ÔÎ Ì≤-Ì≤ |¥tfi° Nh~>° Fæ, ≈≤ t¥©Õw°≈¥dÕ ıÙbfi Nh~>° fiFÙ* Fæ $ <fiıÕfi _S°fi tu*, N<w ˚∫°fiJ¡ N∏@ J¥¡≈ tu* Îba ≈unů* Ju¡ ©ů©Ôů* tu* N∏@° J¡∑n° Fůfi° Nh~>° Fæ, ≈≤

N<wÌ…#©Ì°∫Ù t¥©Õw° Nh~>Ù fiFÙ* Fæ $ ∫F ŸaŸ°≤Ù ≈C”T tůs Ju¡ ≈°∫˚¥w oŸ „°˜R¡≈

≈®J¡°„ J¡ů ≈°J¡≤ <k¡≤ tůF°∏@J¡°≤ tu* ˚Ù N∏@w° J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° $ w˚Ù wJ¡ w¨‹d°
tfiC‹∫R¡≈Ù J¡tÔ J¡ů ŸaJC¡<ªw J¡≤wÙ Fæ ıf wJ¡ <bbuJ¡R¡≈Ù Ÿ¥∫Õ J¡∑ <fitÕÔ ≈®˚° J¡° Ì∫
fiFÙ* Fůw° $ Fu ≤°|b, ŸaŸ°≤Ì…#© Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈°fiu Ju¡ <ÔÎ tu≤u ŸÂ„ N°ÃtÙ∫ů* Ju¡ Ÿ°S yC”≈Ìu„

N°æ≤ „°˜ Ju¡ ≈®t°d Ÿu N≈fiu _bR¡≈ J¡ů ı°fiJ¡≤ ıæŸu oŸ ŸaŸ°≤ tu* ıÙb∏tC•w F¿≤, F≤

N°<Ì <bª≤d J¡≤wu Fæ* N°æ≤ ıæŸu N∏∫°∏∫ ıÙb∏tC•w tF<TÕ <bª≤d J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ N°≈ ˚Ù

<bª≤d J¡∑<ıÎ $ Fu ≤|CJC¡Ô<wÔJ¡, oŸ ŸaŸ°≤ tu*, Nfi∏w Ì…#© Fæ*, ŸC© <wfiJu¡ Ju¡ Ç>J¡nu Ju¡
f≤°f≤ <fÔJC¡Ô FÙ fiy^∫ Fæ*, oŸ<ÔÎ Ì…#©ů* Ÿu Ÿ≤°fů≤ (≈¿≤≈¥dÕ) ŸC©ů* tu* J¡˚Ù ˚Ù N°Ì≤
fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ $ I°fib°fig ≈C”T J¡ů ≈C”T°SÕ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ ıů b_wC NŸÙt N°æ≤

•Ôu„Ôb<b≤<Fw Fæ, Ÿ I°fiR¡≈ b_wC J¡ů ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ≈®°›w J¡≤fi° ª°<FÎ $ Fu ≤°tıÙ, bu FÙ

Ÿ≠ıfi ≈≤t ≈C”T°SÕ Ju¡ ˚°ıfi Fæ* N°æ≤ bu FÙ ≈C”T Zu‹™> Fæ*, <ıfiJ¡° ŸbůÕÃJ¨¡‹¸> b_wC tu*

(≈≤f®Ê tu*) ÔÙfi tfi ≈≤t„°∏w Fæ $ ıů Ì…≤°Ãt° ≤°≠∫ N°<Ì ŸC©ů* tu* Wt ˚ůyů* Ju¡

N°_b°Ìt°` Ÿu Ÿ∏wC‹¸> Fæ*, ∏Fu* N°≈ N∏@u tui>J¡ Ÿt<HÎ $ tui>J¡ JC¡Î≥ tu* ≤Ffiu Ÿu f°F≤ fiFÙ*

Ìu© ≈°w°, Ÿtu* ˚Ù ∫<Ì N∏@° Fů, wů J¡F°≥ Ÿu Ìu©uy°, ∫F ˚°b Fæ $ ıů Ôůy baªJ¡, ≈®fÔ

Ì…≤°ª°¿≤∫ů*, bæT<∫J¡ ŸC©ů* J¡° ˚ůy J¡≤fiub°Ôu N°æ≤ <t` ıæŸu <Ì©°oÕ Ìufiub°Ôu b°_wb tu*

„`CNů* ≈≤ N°Ÿ•w Fæ*, bu Ôůy ŸaJ¡¸> Ÿu ŸaJ¡¸> J¡ů , Ì…#© Ÿu Ì…#© J¡ů, ˚∫ Ÿu ˚∫ J¡ů N°æ≤
fi≤J¡ Ÿu fi≤J¡ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $ bu Ôůy t¥©Õ Fæ* N°æ≤ NI°fi Ÿu fiJ¡∑ fC<] t∏Ì ≈n yoÕ Fæ $

152

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

"ŸC© Ju¡ ≈ÿª°wg Ì…#© Fůw° Fæ N°æ≤ Ì…#© Ju¡ ≈ÿª°wg ŸC© Fůw° Fæ, |¸>Ù∫∏` Ju¡ Ÿt°fi Ôy°w°≤

˚®td J¡≤ ≤F° ≈C”T ≈Cfi# ≈Cfi# ŸC© N°æ≤ Ì…#© J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ' oÃ∫°<Ì b°•∫ů* Ÿu ŸC© N°æ≤

Ì…#© J¡∑ ≈≤_≈≤ <bfi°<„w° J¡FÙ yoÕ Fæ, Nw# ∫F ŸaŸ°≤Ù ≈C”T J¡˚Ù <bZ°¿∏w J¡ů ≈®°›w fiFÙ*

Fůw° $ ŸC© N°æ≤ Ì…#© J¡∑ Nb_S° <fıÔÙ J¡∑ ªtJ¡ Ju¡ Ÿt°fi sd˚ayC≤ Fæ $ ıů Ôůy N°≈Ju¡

ŸÂ„ bæ≤°À∫∫C•w, Ÿ‡∫Jg¡ <bbuJ¡∑ N°æ≤ tF°Ãt° Fæ*, ˚ůy N°æ≤ tůs Ju¡ ÎJ¡t°` ˚°ıfi bu ≈C”T
b∏ÌfiÙ∫ Fæ* $ ≈≤t <bbuJ¡ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ bæ≤°À∫ N°æ≤ NU∫°Ÿ Ÿu N°≈<WR¡≈ ∫F ˚ÙTd ŸaŸ°≤ fiÌÙ ≈°≤ J¡≤fiÙ ª°<FÎ $ <bT Ju¡ Ÿt°fi wÙb® t¥~>°Õ Ìufiub°Ôu ofi <tØ∫°˚¥w baªfiů≈°∫ů* tu*
fiFÙ* Ÿůfi° ª<FÎ $ oŸ ŸaŸ°≤ J¡ů ≈®°›w J¡≤ ıů ≈C”T NbFuÔfi° Ÿu ≤Fw° Fæ bF ıÔ ≤Fu w¨dt∫ |≤ Ju¡ <b_w°≤ tu* yF≤Ù fiÙ*Ì Ÿůw° Fæ $$16-33$$

ŸaŸ°≤ Ju¡ <Ÿb° J¡ůoÕ N∏∫ _S°fi FÙ fiFÙ* Fæ, <k¡≤ <J¡ŸJ¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ ŸaŸ°≤ tu*

N≤<w J¡≤fiÙ ª°<FÎ ? ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤ J¡Fwu Fæ* $

<ıŸJ¡ů ≈®°›w J¡≤ ≈Cfi# fiFÙ* Ô°æ¸>wu N°æ≤ <ıŸu ≈®°›w J¡≤ <k¡≤ „ůJ¡ fiFÙ* Fůw°, bF Wt

≈Ì Ju¡bÔ fC<]t°` Ÿu ≈®°›∫ Fæ, oŸtu* JC¡~> ˚Ù Ÿa„∫ fiFÙ* Fæ $$34$$

≈C≤°dů* tu* ˚Ù J¡F° Fæ- NŸÃ∫<_tfig ıy∏fi°Su N∏@Ù˚¥w<tÌa ˚buwg $ Ÿ¥≈uÕdub

<bFÙfiÃb°¿∏fi≤°ÔůJa¡ ıyÌg ∫S° $ (∫<Ì ıyÌ<@≈<w ≈≤t°Ãt° fi Fůwu, wů Ÿ¥∫Õ Ÿu <bFÙfi N∏@J¡°≤≈¥dÕ ıywg Ju¡ Ÿt°fi ∫F Ÿf ≈®≈aª N∏@J¡°≤t∫ Fů ı°w° $) ZC<w ˚Ù Fæ-

"NŸ∏fiub Ÿ ˚b<w' (bF NŸwg FÙ Fů ı°w° Fæ ıů f®Ê J¡ů NŸwg ı°fiw° Fæ ıů f®Ê Fæ

∫ů* f®Ê J¡∑ ŸW° J¡ů ı°fiw° Fæ, Ÿu "Ÿwg' J¡Fwu Fæ* $) Ÿ<∏ÌÀ@u ≈≤ÔůJu¡&<≈ b≤a ZC<w≈S°Z∫# $ ∫<Ì fi _∫°wg wÌ° <J*¡ _∫°Ω<Ì _∫°∏fi°<_wJ¡ů Fw# $$ (≈≤ÔůJ¡ Ju¡

Ÿ∏ÌuF°_≈Ì Fůfiu ≈≤ ˚Ù ZC<w≈®<w≈°<Ìw t°yÕ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤fi° Wt Fæ, ∫<Ì ≈≤ÔůJ¡
fi Fů, wů Wt J¡tÕ J¡≤fiu Ÿu N≈fi° •∫° <fyn°, ∫<Ì Fů, wů fi°<_wJ¡ Ju¡ tC≥F tu* S›≈n Ôy° $) oŸ ∏∫°∫ Ÿu Ÿ∏ÌuF J¡≤fiub°Ôu Ju¡ ≈®<w J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì SůnÙ Ìu≤ Ju¡ <ÔÎ t°fi ˚Ù <Ô∫° <J¡ f®Ê fiFÙ* Fæ wů ˚Ù ŸJu¡ <bª°≤ Ÿu N°≈J¡° J¡°æfi ÌůT Fůy°, ∫<Ì Fæ, wů ŸJu¡ <bª°≤ Ÿu N°≈ ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ J¡ů ≈°≤ J¡≤ ı°∫u*yu $$35$$

ÎuŸÙ Nb_S° tu* Ÿ˚Ù Ôůy tůs Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W •∫ů* fiFÙ* Fůwu, ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤

"∫°b∏fi°&fiCy®F# Ÿ°s°≠ı°∫wu ≈≤tu<„wC# $ w°b∏fi ŸÌgyC”a J¡¿ÿªwg Ÿh~>°˜a b°&<≈

<b∏Ì<w $$' (ıf wJ¡ Ÿ°s°wg ≈≤tuÿb≤ J¡∑ NŸÙt NfiCJ¡‡≈° fiFÙ* FůwÙ wf wJ¡ bF ŸÌgyC”

∫° Ÿwg „°˜ J¡ů fiFÙ* ≈°w°) oÃ∫°<Ì bªfi Ÿu oÕÿb≤ Ju¡ NfiCy®F Ÿu ≈®°›w Fůfiub°ÔÙ tůs˚°ıfiw°

Ÿu „ů<˚w tF°fig Ôůyů* J¡∑ FÙ ≈®b¨<W tůsŸ°@fi tu* FůwÙ Fæ, ŸfJ¡∑ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ÔůJ¡ tu* ıf ≈C”T J¡∑ tůs Ju¡ ≈°∫ Ju¡ <bª°≤ tu* ≈®b¨<W FůwÙ Fæ wf bF „Ù|®
tůs˚°yÙ J¡F° ı°w° Fæ $ ≈®b¨¿W J¡° k¡Ô tůs°˚°<yw° ≈®b¨<WR¡≈ <Ô*y Ÿu NfiCtu∫ Fæ, ∫F

˚°b Fæ $$36$$

ÌuF, o¿∏B∫ N°æ≤ <bT∫ Ÿu „¥∏∫ Ju¡bÔÙ˚°b (Nπæw˚°b) tu* FuwC oŸ „°˜ Ÿu •∫° ≈®∫ůıfi

ŸyÕ - 13]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

153

Fæ, ÌuF N°<Ì Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ FÙ ÌqŸ≤u ≈°∫ů* Ÿu ˚Ù _by°Õ<ÌŸC© Fů ŸJ¡w° Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤

J¡Fwu Fæ* >$

<bfi°„≤<Fw, <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤J¡∑ N„C˚ N°„aJ¡° Ÿu ≤<Fw, _b_Sw°∫C•w Îba <b<„‹¸> ˚®t Ÿu ≤<Fw ŸC© Ju¡bÔÙ˚°b Ju¡ <ffi° wÙfiů* ˚Cbfiů* tu* J¡FÙ* fiFÙa Fæ $ _byÕ N°<Ì <bfi°„Ù Fæ, fitu*

≈wfi J¡∑ „aJ¡° ŸÌ° ffiÙ ≤FwÙ Fæ N°æ≤ ÌqŸ≤u Ju¡ ÃJ¡TÕ tu* <ªW N_b_S ˚Ù ffi° ≤Fw° Fæ, oŸ<ÔÎ Ju¡bÔÙ ˚°b FÙ ≈C”T°SÕ Fæ $ ≈®b¨<W Fůfiu ≈≤ Ju¡bÔÙ˚°bJ¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ $ Ju¡bÔÙ˚°b J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ •Ôu„ fiFÙ* Fůw° $ fi @fiŸ‡≈<W ≈J¡°≤ J¡≤wÙ Fæ, fi <t` ≈J¡°≤ J¡≤wu Fæ* N°æ≤ fi f∏@Cf°∏@b FÙ ≈J¡°≤ J¡≤wu Fæ* $ fi ≈®d°t N°<Ì, fi wÙSÕ∫°`° N°<Ì, fi ≈b°Ÿ, wÙSÕb°Ÿ ≈J¡°≤ J¡≤wu Fæ*, Ju¡bÔ ÎJ¡t°` Zbd, tfifi wS° <fi<Ìº∫°ŸfiR¡≈ ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu Îba πæwb°Ÿfi°<b≤ů@Ù f®Ê°J¡°≤ Â»b°Ÿfi° Ju¡ wCv∫ <bT∫b°Ôu J¡tÕ Ÿu Ÿ°º∫ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu F…Î Ju¡bÔ tfiůt°`R¡≈ πæwJu¡ t¥Ôůh~>uÌR¡≈ ı∫ Ÿu bF ≈Ì ≈®°›w <J¡∫° ı°w° Fæ $ ÌuF, o¿∏B∫

N°<Ì Ÿu N°Ãt° J¡° ≈¨S•J¡≤dR¡≈ <bbuJ¡t°` Ÿu ≈®°›w Fůfiub°Ô° Îba Zbd, tfifi, <fi<Ìº∫°Ÿfi Ÿu NŸ‡˚°bfi°<ÌJ¡° <fi≤°J¡≤dR¡≈ <bª°≤ N°æ≤ ÎJ¡°y®w° Ÿu <fiÿª∫ J¡≤fiu Ju¡ ∫ůÀ∫ bF Wt

≈Ì <bT∫ů* J¡° Ã∫°y J¡≤ ≤Fu ≈C”T π°≤° ≈®°›w <J¡∫° ı°w° Fæ $ ŸC©Ÿu∆∫ N°Ÿfi ≈≤ fæ™>u F…Î

N°æ≤ _b∫a ŸJ¡° <bª°≤ J¡≤ ≤Fu ≈C”T J¡ů •w ≈Ì ≈®°›w J¡≤Ju¡ fi wů „ůJ¡ Fůw° Fæ N°æ≤ fi

<k¡≤ bF Ã≈∏fi FÙ Fůw° Fæ $ ŸJ¡ů <bπ°fig Ôůy ŸaŸ°≤ tu* Ÿ°≤R¡≈ Ÿu ≈®<Ÿ] ŸC©ů* Ju¡ N°Ÿ°≤ů*

J¡° (buybwÙ b¨<‹¸>∫ů* J¡°) tu|R¡≈ ≈≤t Nb<@ J¡Fwu Fæ* N°æ≤ º∫°fi J¡≤fiub°Ôů* tu* <ıŸŸu NÃ∫CWt N°fi∏Ì ≤Ÿ J¡° N°<b˚°Õb Fůw° Fæ $ - ÎuŸ° ≈≤t ≤Ÿ°∫fi J¡Fwu Fæ* $$37-43$$ _byÕ

N°æ≤ tfiC‹∫ÔůJ¡ tu* Ÿ‡≈¥dÕ ˚°bů* Ju¡ <bfi°„„ÙÔ Fůfiu Ÿu ıæŸu t¨yw¨‹d° tu* ıÔ fiFÙ* Fůw°, bæŸu ofi Ìůfiů* tu* ŸC© Fæ FÙ fiFÙ* $ oŸ<ÔÎ „°¿∏w N°æ≤ Ÿ∏wůT J¡° ÎJ¡t°` Ÿ°@fi tfi Ju¡ <bı∫ J¡°

<bª°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $ ŸŸu ≈≤t°Ãt° tu* ÎJ¡≤Ÿw°R¡≈ N°fi∏Ì ≈®°›w Fůw° Fæ $ ≤°sŸ, Ì°fib, Ìubw° ∫° tfiC‹∫ J¡ů fæ™>wu, ªÔwu, <y≤wu, |¥twu tfi Ju¡ <bı∫ Ÿu Ã≈∏fi wS° ≈®kC¡vÔ

(<bJ¡<Ÿw) „tR¡≈Ù („°¿∏wR¡≈Ù) ≈C‹≈ů* Ÿu ∫C•w <bbuJ¡R¡≈Ù ÃJ¨¡‹¸> b¨s J¡° (J¡v≈b¨s J¡°) k¡Ô (≈≤t ŸC©) ≈®°›w J¡≤fi° ª°<FÎ $$44-47$$

•w ŸC© Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ˚Ù <k¡≤ ∆∫bF°≤ tu* ≈®Ÿ<•w Fůfiu ≈≤ bF fi‹¸> Fů ı°∫uy°, oŸ

„aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∆∫bF°≤ tu* ŸaÔÀfi Fůfiu ≈≤ ˚Ù J¡°∫Õı∏∫ k¡Ô J¡ů fi ≈®°›w Fů ≤Fu ≈C”T π°≤° N°J¡°„<_Sw Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿt°fi ≈¿≤≈¥dÕ Fůfiu ≈≤ ˚Ù Fu∫ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d •w ≈≤t ŸC© fi wů ~>ůn° ı°w° Fæ N°æ≤ ≈¿≤≈¥dÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fi ª°F° ı°w° Fæ NS°Õwg ıæŸu N°J¡°„¿_Sw Ÿ¥∫Õ π°≤° ≈¿≤≈¥dÕ

Fůfiu ≈≤ ˚Ù J¡v≈b¨s J¡° k¡Ô Fu∫ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fiFÙ* ~>ůn° ı°w° N°æ≤ ≈¿≤≈¥dÕ Fůfiu Ju¡

J¡°≤d bu ŸJ¡∑ N<˚Ô°T° ˚Ù fiFÙ* J¡≤wu, bæŸu FÙ ∫F°≥ ˚Ù ŸtHfi° ª°<FÎ $$48$$
tfi Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ª°F •∫ů* fi FůyÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈®„°∏w, N<w<fitÕÔ, <bZ°¿∏w-ŸC© Ÿu ≈¥dÕ, ˚®t≤<Fw, _≈¨F°≤<Fw N°æ≤ N˚Ù‹¸>„¥∏∫

154

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d
tfi fi wů <J¡ŸÙ b_wC J¡∑ N<˚Ô°T° J¡≤w° Fæ N°æ≤ fi <J¡ŸÙJ¡° Ã∫°y J¡≤w° Fæ $ ZÙ≤°tıÙ,

≈¥bÕ tu* •w ˚Ù oŸ Ÿt∫ <b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡Fu ı° ≤Fu tůs Ju¡ π°≤-≈≤ ¿_Sw ofi π°≤≈°Ôů*

J¡ů J®¡t„# ŸC<fiÎ, fitu* Ÿu ÎJ¡≈≤ ˚Ù N°Ÿ<•w Fůfiu Ÿu tůs Ju¡ π°≤ tu* ≈®bu„ ≈®°›w Fů ı°w° Fæ $$49,50$$

ŸyÕ J¡∑ Ÿt°<›w wJ¡ „t J¡° bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $

ŸC© J¡∑ N°„°R¡≈ w¨T°w°≈ Ju¡ wCv∫ ÌůTÌ„° Ÿu ÌÙ|Õ ŸaŸ°≤R¡≈Ù t”t^±>ÔÙ „t Ÿu ª∏Bt° J¡∑ ≈®˚° Ju¡ Ÿt°fi „ÙwÔw° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $ „t Ÿu J¡v∫°d ≈®°›w Fůw° Fæ, „t

≈≤t ≈Ì Fæ, „t <„b Fæ, „t ˚®°¿∏w J¡° <fi≤°Ÿ Fæ $ „t Ÿu w¨›w, „ÙwÔ N°æ≤ <fitÕÔ N°Ãt°b°Ôu Îba „t Ÿu <ıŸJ¡° <ªW <b˚¥<Tw Fæ, ŸJ¡° „`C ˚Ù <t` ffi ı°w° Fæ $ „tR¡≈Ù ª∏Bt° Ÿu

<ıfiJ¡° N°„∫ NÔaJ¨¡w Fæ, sÙ≤Ÿ°y≤ů* J¡∑ fi°o˘ fitu* ≈≤t„C]w° Ã≈∏fi FůwÙ Fæ NS°Õwg ıæŸu sÙ≤Ÿ°y≤ů* tu* N<w„C˚®w° <b≤°ıt°fi ≤FwÙ Fæ bæŸu FÙ fitu* „C]w° J¡° Ÿ°t®°≠∫ ≤Fw°

Fæ $ <ıfi Ÿ≠ıfiů* Ju¡ ⁄Ì∫R¡≈Ù J¡tÔJ¡ůTů* tu* „tR¡≈Ù J¡tÔ <bJ¡<Ÿw Fæ, Ìů ⁄Ì∫J¡tÔb°Ôu bu Ôůy ˚yb°fig ZÙ<b‹dC Ju¡ wCv∫ Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ <b‹dC ˚yb°fig J¡° ⁄Ì∫J¡tÔ FÙ f°F≤ f®Ê°

J¡° N°Ÿfi Fæ, Nw# bF Ìů ≈®J¡°≤ J¡° Fæ $ <ıfiJu¡ J¡ÔaJ¡≤<Fw tC©ª∏B tu* „t ZÙ „ů<˚w FůwÙ Fæ, N≈fiu Ÿ°æ∏Ì∫ÕR¡≈ yCdů* Ÿu <ı∏Fů*fiu N∏∫ Ôůyů* Ju¡ fiù, tfi N°<Ì o¿∏B∫°≥ N≈fiu b„
tu* J¡≤ ÔÙ* Fæ*, bu JC¡ÔÙfi<„≤ůt<d Fæa N°æ≤ b∏ÌfiÙ∫ Fæ* $ wÙfiů* ÔůJ¡ů* Ju¡ tº∫ tu* <_Sw ≤°≠∫Ô‚tÙ
bæŸu N°fi∏Ì Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* FůwÙ ıæŸu <J¡ (Ju¡bÔ N°J¡°≤ Ÿu FÙ) Ÿ°t®°≠∫Ÿ‡≈<W Ju¡ ŸÂ„ (fi

<J¡ N∏∫ yCdů* Ÿu) „t-Ÿ‡≈<W N°fi∏Ì Ju¡ <ÔÎ FůwÙ Fæ $ ıů <b<b@ Ì…#© Fæ*, Ì…#ŸF w¨‹d°Î≥

Fæ* N°æ≤ Ì…‹¸> t°fi<ŸJ¡ <ª∏w°Î≥ Fæ*, bu Ÿf „°∏w<ªWb°Ôu ≈C”Tů* tu* oŸ ≈®J¡°≤ fi°„ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, ıæŸu <J¡ NfiuJ¡ Ÿ¥∫ů˘ Ju¡ ≈®J¡°„ tu* N∏@J¡°≤ <bfi‹¸> Fů ı°w° Fæ $ „°∏w („tb°fi)

≈C”T Ju¡ Ì„Õfi Ÿu Ÿf ≈®°<d∫ů* J¡° tfi ıæŸÙ J¡°æwCJ¡≈¥dÕ ≈®Ÿ∏fiw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ª∏Bt°

Ju¡ Ì„Õfi Ÿu bæŸÙ ≈®Ÿ∏fiw° ≈®°›w fiFÙ* FůwÙ $ „°¿∏w∫C•w N°æ≤ Ÿf ≈®°<d∫ů* tu* ≈®ut J¡≤fiub°Ôu Ÿ≠ıfiwt ≈C”T tu* ≈≤t w[b _b∫a FÙ (Nfi°∫°Ÿ) ≈®Ÿ∏fiw° J¡ů (<fitÕÔw° J¡ů) ≈®°›w Fůw°

Fæ $ Fu ≤°tıÙ, ıæŸu ≈®°<d∫ů* J¡° N≈fiÙ t°w° ≈≤ <bÿb°Ÿ Fůw°, bæŸu FÙ J®¥¡≤, JC¡<¸>Ô N°æ≤ t¨Ì…

Ÿf ≈®°<d∫ů* J¡° „tb°fi ≈C”T ≈≤ <bÿb°Ÿ Fůw° Fæ $ ≈C”T J¡ů o∏B≈Ì ≈®°›w Fůfiu ≈≤ Nt¨w Ju¡

≈°fi Ÿu N°æ≤ ˚yb°fig <b‹dC J¡° ≈Ì ≈®°›w Fůfiu ≈≤ Ô‚tÙ Ju¡ N°<Ô*yfi Ÿu bæŸ° ŸC© ≈®°›w fiFÙ*

Fů ŸJ¡w°, ıæŸ° <J¡ „t Ÿu N∏w#J¡≤d tu* ŸC© ≈®°›w Fůw° Fæ $$51-62$$

Fu ≤°tª∏BıÙ, Ÿ‡≈¥dÕ N°<@ N°æ≤ ∆∫°<@∫ů* Ÿu y®_w N°æ≤ w¨‹d°R¡≈Ù ≤_ŸÙ Ÿu N°J®¡°∏w tfi J¡ů „tR¡≈Ù Nt¨w Ju¡ ŸuJ¡ů* Ÿu ≈®J¨¡<w_S J¡∑<ıÎ $ „t Ÿu „ÙwÔ fC<] Ÿu ıů JC¡~> J¡°∫Õ

J¡≤wu Fů, ıů JC¡~> ˚ůıfi J¡≤wu Fů bF tfi J¡ů NÃ∫∏w _b°Ì… Ôyw° Fæ $ •w fC<] Ÿu <˚∏fi fC<] Ÿu ıů JC¡~> J¡tÕ <J¡∫° ı°w° Fæ Îba ˚ůıfi <J¡∫° ı°w° Fæ, bF _b°Ì… fiFÙ* Ôyw° Fæ $ Fu

≤°tª∏BıÙ, „tR¡≈Ù Nt¨w≤Ÿ Ÿu N°›Ô°<bw tfi ÎuŸu N°fi∏Ì J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ <J¡ ŸŸu J¡¸>u F…Î N*y ˚Ù y ı°wu Fæ*, ÎuŸ° tu≤° <fiÿª∫ Fæ $ „tb°fi ≈C”TJ¡° fi <≈„°ª, fi ≤°sŸ, fi

ŸyÕ - 13]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

155

ÌæÃ∫, fi „`C, fi f°| N°æ≤ Ÿ°≥≈ J¡ůoÕ ˚Ù πuT fiFÙ* J¡≤wu $ ıæŸu f°d FÙ≤u J¡ů fiFÙ* ~>uÌ ŸJ¡wu, bæŸu FÙ ÃJ¨¡‹¸> „tR¡≈Ù Nt¨wJ¡bª Ÿu <ıŸJu¡ Ÿ‡≈¥dÕ N*y-≈®Ã∫*y ŸC≤<sw Fæ, Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ

Ì…#© ≈Ù<nw fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu $ N≈fiu ≤°ıtFÔ tu* <b≤°ıt°fi ≤°ı°J¡ů ˚Ù bF „ů˚° ≈®°›w fiFÙ*

Fů ŸJ¡wÙ, ıů „ů˚° _bh~> N°æ≤ „t Ÿu „ů˚°∫t°fi ŸtfC<] Ÿu ∫C•w ≈C”T J¡ů ≈®°›w FůwÙ

Fæ $ „°∏w N∏w#J¡≤db°Ôu ≈C”T J¡° Ì„Õfi J¡≤ tfiC‹∫ J¡ů ıů NÔ°æ<J¡J¡ N°fi∏Ì Fůw° Fæ, bF

N°fi∏Ì N≈fiu ≈®°dů* Ÿu ˚Ù <≈®∫w≤ıfi J¡ů Ìu©J¡≤ fiFÙ* Fůw° $ oŸ ŸaŸ°≤ tua ıů tF°Ãt° „t Ÿu „ů<˚w Îba Ÿf Ôůyů* π°≤° ≈®„a<Ÿw Ÿtb¨<W Ÿu ŸfJu¡ Ÿ°S ŸC∏Ì≤ bw°Õb J¡≤w° Fæ, ŸÙJ¡°
ıÙbfi Ÿ°SÕJ¡ Fæ, ÌqŸ≤u J¡° fiFÙ* $ „t Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ wS° ]ww°„¥∏∫ tfib°Ô° Ÿ°@C ≈C”T ıů JC¡~> ˚Ù J¡tÕ J¡≤w° Fæ, ∫u Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°dÙ ŸJu¡ Ÿ J¡tÕ J¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤wu Fæ* $ ıů ≈C”T <≈®∫

N°æ≤ N<≈®∫ J¡ů ŸCfiJ¡≤, ~¥>J¡≤, Ìu©J¡≤, ©°J¡≤ N°æ≤ Ÿ¥≥|J¡≤ J®¡t„# fi wů ≈®Ÿ∏fi Fůw° Fæ N°æ≤ fi <©∏fi Fůw° Fæ, bF „°∏w J¡F° ı°w° Fæ $ ıů ≈C”T ≈®∫Ãfi Ÿu o<∏B∫ů* J¡ů ıÙwJ¡≤ Ÿf

≈®°<d∫ů* tu* Ÿt°fi bw°Õb J¡≤w° Fæ N°æ≤ ŸC© N°<Ì J¡∑ fi wů oh~>° J¡≤w° Fæ N°æ≤ fi ≈®°›w

≈®°≤Æ@ J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fæ, bF „°∏w J¡F° ı°w° Fæ $ ÌqŸ≤u Ôůyů* J¡∑ JC¡<¸>Ôw° J¡ů ı°fiJ¡≤ ˚Ù

<ıŸtu* f°F≤-˚Ùw≤ ÎJ¡ ŸÙ <fitÕÔ fC<] Ÿu tůs Ju¡ ≈°∫R¡≈ J¡wÕ∆∫ J¡°∫Õ Ìu©u ı°wu Fæ*, bF

„°∏w J¡F° ı°w° Fæ $ ª∏B<f‡f Ju¡ Ÿt°fi J¡°¿∏wb°Ô° <ıŸJ¡° tfi t¨Ã∫C, ÃŸb N°æ≤ ∫C] tu*

J®¡t„# ˚∫, NfiC≤°y N°æ≤ J®¡ů@ Ÿu Ÿ∏w°≈≤<Fw ≤Fw° Fæ, bF „°∏w J¡F° ı°w° Fæ $ FTÕ N°æ≤

J¡ů≈ Ju¡ <fi<tWb°Ôu ≈®Ìu„ů* tu* ¿_Sw ˚Ù ıů ≈C”T bF°≥ ¿_Sw fi F…Î Ju¡ wCv∫ fi FTÕ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ fi J¡ů≈ J¡≤w° Fæ, <J¡∏wC ŸCTC›w ≈C”T Ju¡ Ÿt°fi _b_S ≤Fw° Fæ, bF ≈C”T „°∏w J¡F° ı°w° Fæ $ <ıŸJ¡∑ Nt¨w Ju¡ H≤fiu Ju¡ Ÿt°fi ŸC©≈®Ì N°æ≤ ≈®Ÿ∏fi Â<‹¸> Ÿf ı∏wCNů* Ju¡

«¡≈≤ ≈nwÙ Fæ, bF „°∏w J¡FÔ°w° Fæ $ N<w„ÙwÔ N∏w#J¡≤db°Ô° ıů ≈C”T ∆∫bF°≤

J¡≤w° F…N° ˚Ù Ÿ°aŸ°¿≤J¡ <bT∫ů* tu* N°Ÿ•w fiFÙ* Fůw° N°æ≤ t¥» fiFÙ* Fæ, bF „°∏w J¡F° ı°w°

Fæ $ fnÙ-Ÿu-fnÙ N°≈<W∫ů* tu* ˚Ù wS° ÌÙ|Õ J¡°ÔwJ¡ ≤Ffiub°Ôu fnu-fnu ≈®Ô∫ tu* ˚Ù <ıŸJ¡∑
fiÿb≤ ÌuF N°<Ì tu* NFafC<] fiFÙ* FůwÙ, bF ≈C”T „°∏w J¡F° ı°w° Fæ $ ∆∫bF°≤ J¡≤wu F…Î ˚Ù

<ıŸ ≈C”T J¡∑ f®Ê Ju¡ Ÿt°fi Ÿt≤Ÿ ∫° N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi <bJ¡°≤ J¡ů ≈®°›w fi Fůfiub°ÔÙ fC<]

≤°y πuT N°<Ì Ju¡ Ÿ‡≈JÕ¡ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* FůwÙ, bF ≈C”T „°∏w J¡F° ı°w° Fæ $$63-80$$

ÔůJ¡ tu* Ÿ‡≈¥dÕ yCdů* tu* „t Ÿb°Õ<@J¡ Zu‹™>w° Ÿu ≈®<Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
w≈¿_b∫ů* tu*, <bπ°fiů* tu*, ∫IJ¡w°ÕNů* tu*, ≤°ı°Nů* tu*, fÔb°fig ≈C”Tů* tu* Îba N∏∫°∏∫

≈®ªC≤ yCdů* Ÿu <b˚¥<Tw Ôůyů* tu* „t∫C•w („°∏w) ≈C”T FÙ N<@J¡ „ů<˚w Fůw° Fæ $ ıæŸu ª∏Bt° Ÿu ª°≥ÌfiÙ <Ìw FůwÙ Fæ bæŸu FÙ <ıfi yCd„°ÔÙ Ÿ≠ıfiů* J¡° <ªW „t≈¥dÕ Fæ, fiJu¡

⁄Ì∫ Ÿu N°fi∏Ì J¡° Ÿ®ůw Ìg˚¥w Fůw° Fæ $ Ÿ‡≈¥dÕ yCdů* J¡∑ Nb¿@ (ŸÙt°), ≈C”Tů* J¡° tC¶∫

˚¥Td Îba Ÿ‡≈¥dÕ yCdů* J¡∑ Ÿ‡≈<W Ÿu ∫C•w „t ŸaJ¡¸>ů* tu* N°æ≤ ˚∫≈¥dÕ _S°fiů* tu* ˚Ù <b≤°ıt°fi

≤Fw° Fæ -ŸaJ¡¸> N°æ≤ ˚∫ Ÿu ≈C”T J¡ů tC•w J¡≤ Ìuw° $ Fu ≤|Cfi∏Ìfi, ÌqŸ≤ů* Ju¡ π°≤° fi ªC≤°∫°
ı° ŸJ¡fiub°Ô° wS° ≈¥≠∫ıfiů* π°≤° fnÙ Ÿ°b@°fiw° Ÿu ŸC≤<sw ≈≤t Ÿ°@fi˚¥w „tR¡≈Ù

156

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

Nt¨w Ju¡ NbÔ‡ffi Ÿu NfiuJ¡ tF°fiC˚°b <ıŸ J®¡t Ÿu ≈≤t ≈Ì J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ*, N°≈ ˚Ù

<Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ ŸÙ J®¡t J¡° NbÔ‡ffi J¡∑<ıÎ $$81-84$$
wu≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æÌFb°≥ ŸyÕ

Ÿ°@CŸayt, Ÿwg „°˜ Ju¡ NU∫°Ÿ N°æ≤ N∏w#J¡≤d J¡∑ „C<] Ÿu fC<] J¡ů

≈®°›w Îba „t N°æ≤ Ÿ∏wůT Ju¡ FuwC <bª°≤ J¡∑ ≈®„aŸ° $

≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu „tfi°tJ¡ ≈FÔu tůsπ°≤≈°Ô J¡° bdÕfi J¡≤ <bª°≤ fi°tJ¡ Ì¥Ÿ≤u π°≤≈°Ô

J¡° bdÕfi J¡≤fiub°Ôu b<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu #

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ! <bT∫, Ÿ∏ÌuF, ≈¥bÕ≈s, <Ÿ]°∏w N°æ≤ ≈®∫ůıfi J¡° <b˚°y≈¥bÕJ¡ I°fi

≤©fiub°Ôu ≈C”T J¡ů „°˜I°fi Ÿu <fitÕÔ ≈≤t ≈<b` (<b„C]) fC<] Ÿu <fiÃ∫ <fi≤∏w≤ N°Ãt°

J¡° <bª°≤ (c) J¡≤fi° ª°<FÎ $$1$$ fC<] ¿bª°≤ Ÿu Ÿ¥‚t w[b Ju¡ y®Fd tu* <fi≈Cd FůJ¡≤ ≈≤t

≈Ì J¡ů Ìu©wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ <bª°≤ ŸaŸ°≤R¡≈Ù tF°≤ůy J¡∑ tF°æT<@ Fæ $ Nfi∏w ≈®b¨<W∫ů* Ÿu ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ≈vÔ<bw N°J¡°≤b°Ô° N°≈<WR¡≈Ù bfi <bª°≤R¡≈Ù N°≤ůa Ÿu J¡°¸>u ı°fiu ≈≤ <k¡≤
c <bª°≤ ≈°≥ª ≈®J¡°≤ Ju¡ Fæ*, NSÕ N°æ≤ NfiSÕ Ju¡ J¡°≤d J¡° <bª°≤, Ÿ°≤ N°æ≤ NŸ°≤ J¡° <bª°≤, Fu∫ N°æ≤ ≈°Ìu∫ J¡° <bª°≤, ≈®t°d Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡° <bª°≤ Îba N°Ãtw[b<bª°≤ $ •w ≈°≥ª ≈®J¡°≤ Ju¡

<bª°≤ů* tu* _b°˚°<bJ¡ ≈®b¨<W N°æ≤ <bT∫ů* tu* NfiSÕJ¡°¿≤w° N°æ≤ „°˜Ù∫ ≈®b¨<W Îba bæ≤°À∫ tu*

≈C”T°SÕFuwCw° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ N∏b∫ ∆∫<w≤uJ¡ Ÿu ≈≤ÙsdR¡≈ ≈®St <bª°≤ Fæ $ ˜Ù, ≈C` N°æ≤ N≈fiÙ

ÌuF tu* _b˚°b Ÿu, fÙı Ÿu N°æ≤ ≈¿≤d°t Ÿu N„C<ªw°, <bTt¥`R¡≈w° N°æ≤ Nt*yÔw° J¡° ≈≤ÙsdR¡≈

N°æ≤ f®ÊÔůJ¡≈∫Õ∏w Ÿ‡≈¥dÕ ŸC©ů* tu* N<fiÃ∫Ãb wS° Ì…#©<t<ZwÃb N°<Ì J¡° ≈≤ÙsdR¡≈ ÌqŸ≤° <bª°≤

Fæ $ ∫u Ìůfiů* bæ≤°À∫ N°æ≤ tCtCs° Ju¡ FuwC Fæ* $ tCtCs° Ju¡ Nfi∏w≤ ˚Ù tůsŸ°@fi Ju¡bÔ J¡tÕ Fæ ∫° Ju¡bÔ

≈°Ÿfi° Fæ ∫° bu Ìůfiů* <tÔJ¡≤ Fæ* NSb° I°fiŸtC<hªw J¡tÕ N°æ≤ ≈°Ÿfi° tůsŸ°@fi Fæ* NSb°

Ju¡bÔ I°fi FÙ tůs J¡° Ÿ°@fi Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ≈≤ÙsdR¡≈ wÙŸ≤° <bª°≤ Fæ $ I°fi FÙ tůs J¡° Ÿ°@fi Fæ, ÎuŸ° t°fi Ôufiu ≈≤ ˚Ù Ÿ°a¶∫, bæ„u<TJ¡ N°<Ì J¡° N<˚tw I°fi tůsJ¡° Ÿ°@fi Fæ ∫° Ju¡bÔ Z°æw I°fi FÙ $ Z°æw I°fi Ju¡ tůsŸ°@fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù ZC<w∫ů* J¡° πæw tu* NSb° Nπæw tu*, Ÿ<b„uT ∫° <fi<bÕ„uT

N°Ãt° tu* ∫° Nfi°Ãt° tu* w°Ã≈∫Õ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ≈≤ÙsdR¡≈ ª°æS° <bª°≤ Fæ $ bF Zbd J¡FÔ°w° Fæ $

ZC<w N°<Ì ≈®t°dů* J¡° N<πwÙ∫ Ÿ<hªÌ°fi∏Ì|fi f®Ê tu* w°Ã≈∫Õ Fůfiu ≈≤ ˚Ù N≈fiÙ N°Ãt° tu*

≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu Ÿ<hªÌ°fi∏Ì|fiw° Fů ŸJ¡wÙ Fæ ∫° fiFÙ*, oŸ <bT∫ J¡° ≤Ãfi≈≤Ùs°∏∫°∫ Ÿu NfiC˚bÙ
yC” N°æ≤ ŸwÙØ∫Õ N°<Ì Ju¡ Ÿab°Ì Ÿu ıÙb, oÕÿb≤ N°æ≤ ıyW[b Ju¡ ≈¿≤„ů@fi Ÿu <fiÿª∫ Fůfiu wJ¡

≈≤ÙsdR¡≈ ≈°≥ªb°≥ <bª°≤ Fæ $ •w ≈°≥ª <bª°≤ů* tu* Ÿu N°<Ì wÙfi J¡° k¡Ô Ÿ°@fi ªwC‹ˆ J¡∑ Ÿ‡≈<W

Fæ N°æ≤ N¿∏wt Ìů J¡° k¡Ô J®¡t„# ≈®t°d N°æ≤ ≈®tu∫ tu* NŸ‡˚°bfi° J¡∑ <fib¨<W Fæ $ ≈®St wÙfi ∫Ω<≈

˚°À∫b„ _bw# ˚Ù ≈®°›w Fů ı°wu Fæ*, wS°<≈ N≈fiÙ ≈®wÙ<w J¡ů Â» J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <k¡≤ yC”„°˜≈¥bÕJ¡

fiJ¡∑ ≈®°<›w J¡≤fiÙ ª°<FÎ $ N¿∏wt Ìů wů yC” N°æ≤ „°˜ Ÿu FÙ ≈®°›w Fůwu Fæ*, oŸÙ<ÔÎ «¡≈≤ ÿÔůJ¡
tu* ŸbÕŸ°@°≤dR¡≈ Ÿu "„°˜°bfů@°tÔ∫° <@∫°' J¡F° Fæ $

ŸyÕ - 14]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

157

Ã≈∏fi fiFÙ* Fůw° $ Fu tF°≈®°I, f∏@Cfi°„ N°<Ì Ì…#© Ìq≤ Fů N°æ≤ <ªW tu* „°¿∏w N°∫u, bF
tůF Ÿu ∆∫°›w Fæ NS°Õwg fC<] tu* _kC¡¿≤w fiFÙ* Fůw° $ bF°≥ ≈≤ <bª°≤ FÙ Ÿ≠ıfiů* J¡° ≈≤t N°Z∫ Fæ NS°Õwg <ªw J¡wÕ∆∫ Ju¡ NfiCŸ∏@°fi tu* FuwC Fæ $ Ì…#©Ÿ∏w≤d Ju¡ <ÔÎ <bπ°fiů* Ju¡

≈°Ÿ <bª°≤ Ju¡ <Ÿb° N°æ≤ J¡ůoÕ ≈°∫ fiFÙ* Fæ, Ÿ≠ıfiů* J¡∑ t<w <bª°≤ Ÿu N„C˚ J¡° Ã∫°yJ¡≤

„C˚ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $ fC<]t°fiů* Ju¡ fÔ, fC<], Ÿ°tØ∫Õ N°æ≤ Ÿt∫ů<ªw _k¥¡<wÕ, <J®¡∫° N°æ≤

ŸJ¡° k¡Ô ∫u Ÿf <bª°≤ Ÿu FÙ Ÿk¡Ô Fůwu Fæ** $ ∫F ∫C•w Fæ N°æ≤ bF N∫C•w Fæ, oŸJu¡

≈®J¡°„fi tu* tF°ÌÙ≈J¡R¡≈ Îba N˚Ù‹¸> b_wC J¡∑ <Ÿ<] J¡≤fiub°Ôu ≈®ªC≤ <bª°≤ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ŸaŸ°≤R¡≈ Ÿ°y≤ J¡ů ≈°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $ ⁄Ì∫¿_Sw <bbuJ¡R¡≈ J¡tÔ J¡ů JC¡ªÔ ±>°Ôfiub°Ôu tF°tůFR¡≈Ù F°<S∫ů* J¡ů <b„C] <bª°≤R¡≈Ù <Ÿ*F t°≤ ±>°Ôw° Fæ $ ŸaŸ°≤Ÿaw≤d Ju¡ ≈°∫ Ÿu Nfi<˚I Ôůy Ÿt∫ ≈°J¡≤ ıů ≈≤t≈Ì J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ*, bF <bª°≤R¡≈ ≈®ÌÙ≈ J¡° FÙ

≈°∫≈®J¡°„fiı∏∫ ŸbůÕWt k¡Ô Fæ $ Fu ≤°|b, fnu fnu ≤°≠∫ tFwÙ Ÿ‡≈<W∫°≥ ˚ůy N°æ≤

N<bfi°„Ù tůs ∫u Ÿf <bª°≤R¡≈Ù J¡v≈b¨s Ju¡ k¡Ô Fæ $ oŸ ŸaŸ°≤ tu* tF°≈C”Tů* J¡∑ <bbuJ¡ Ÿu

<bJ¡<Ÿw ıů t<w∫°≥ Fæ* bu ıÔ tu* ku*¡J¡∑ yoÕ wC¿‡f∫ů* Ju¡ Ÿt°fi <b≈<W tu* <bT°Ì J¡ů ≈®°›w fiFÙ*

FůwÙ $ ıů Ôůy <bª°≤ J¡ů Ã≈∏fi J¡≤fiub°ÔÙ (<bª°≤bwÙ) fC<] Ÿu ∆∫bF°≤ J¡≤wu Fæ*, bu Ôůy N<wZu‹™> k¡Ôů* Ju¡ ≈°` Fůwu Fæ*, oŸtu* J¡ůoÕ Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ <b<b@ Ì…#© t¥©ů˘ Ju¡ ⁄Ì∫R¡≈Ù bfi tu* ¿_Sw wS° tCtCs° J¡ů (tC<•w J¡∑ oh~>° Ju¡) ŸbÕ ≈®St ≤ůJ¡fiub°Ôu N<bª°≤R¡≈Ù J¡≤*ı b¨s J¡∑ taı¿≤∫°≥ Fæ* NS°Õwg ıæŸu J¡≤aı b¨s bfi tu* ywu Fæ* N°æ≤ N≈fiu f»°b Ÿu <Ì„°Nů* J¡ů ≤ůJ¡wu Fæ* bæŸu FÙ N<bª°≤ t¥©Õıfiů* Ju¡ ⁄Ì∫ tu* b°Ÿ J¡≤w° Fæ N°æ≤ tůs J¡∑ N°„° J¡ů ≤ůJ¡ Ìuw° Fæ $

ŸÙ N<bª°≤ J¡° k¡Ô Ì…#© Fæ $ Fu ≤|Cba„tdu, N°≈J¡∑ Naıfi Ju¡ ª¥dÕ Ju¡ »u≤ Ju¡ Ÿt°fi J¡°ÔÙ

N°æ≤ t<Ì≤° („≤°f) Ju¡ fi„u tu* Fůfiub°Ôu <ªÖů* Ÿu-˚®t N°æ≤ _©Ôfi N°<ÌŸu-∫C•w N<bª°≤R¡≈Ù fiÙ*Ì fi°„ J¡ů ≈®°›w Fů $ ıæŸu Ÿ¥∫Õ <fi<bn N∏@J¡°≤ů* tu* ˚Ù <fitÀfi fiFÙ* Fůw°,

<J¡∏wC _b∫a N∏@J¡°≤ J¡° <bfi°„ J¡≤ ŸÌ° ≈®J¡°„t°fi ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ ŸÌg<bª°≤ tu* wÃ≈≤

≈C”T fnÙ-fnÙ N°≈<W∫ů* Ÿu ∫CJ¡w Îba N<w<b_w°≤∫C•w NI°fiů* tu* <fitÀfi fiFÙ* Fůw° $

¿ıŸJu¡ N<w<fitÕÔ tfiR¡≈Ù w°Ô°f tu* <bª°≤R¡≈ J¡tÔ≤°<„ <©Ô ı°wÙ Fæ, bF <Ft°Ô∫ J¡∑

˚°≥<w „ů˚° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ NS°Õwg „ÙÔw°, ∏fiww°, <_S≤w° N°<Ì yCdů* Ÿu <Ft°Ô∫ Ju¡

ŸÂ„ „ů<˚w Fůw° Fæ $ ¿Ft°Ô∫ tu* ˚Ù <fitÕÔ t°fiŸ Ÿ≤ůb≤ Fæ N°æ≤ Ÿtu* ŸÌ° J¡tÔ <©Ôu

≤Fwu Fæ* $ t¥»w° J¡ů ≈®°›w F…Î <ıŸ ≈C”T J¡Ù fC<] <bª°≤„¥∏∫ Fæ, ŸJu¡ <ÔÎ ª∏Bt° Ÿu bı®

Ã≈∏fi Fůw° Fæ, ıæŸu t¥©Õw°b„ f°ÔJ¡ Ju¡ <ÔÎ ∫s (buw°Ô) Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ

<J¡ tfi J¡° Ìubw° ª∏Bt° Fæ N°æ≤ tfi ª∏Bt° J¡∑ fi°o˘ ≈®J¡°„ Ju¡ ∫ůÀ∫ Fæ, oŸ<ÔÎ tfi tu*

ª°aÌfiÙ Ju¡ wCv∫ I°fiı∏∫ ŸC© J¡° FÙ N°<b˚°Õb Fůfi° <ªw Fæ $ <ıŸ t¥©Õ Ju¡ tfi tu* „ůJ¡, Ì…#© J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, ŸJu¡ <ÔÎ ª∏Bt°Ÿu ˚Ù bı® Ã≈∏fi Fůw° Fæ, ıæŸu <J¡ f°ÔJ¡ J¡∑
t¥©Õw° Ÿu buw°Ô Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ <bbuJ¡„¥∏∫ N@t ≈C”T <fi≤∏w≤ Ì…#©-fÙıů* J¡ů ≤©fiu Ju¡

<ÔÎ ffi°∫° y∫° N<w <b„°Ô JC¡Ÿ¥Ô (J¡ů<¸>Ô°) Fæ Îba <b≈<WR¡≈Ù fibÙfi Ôw°Nů* Ju¡ <bJ¡°Ÿ

158

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

J¡° J¡°≤d bŸ∏w Fæ, ÎuŸu N@t ≈C”T J¡° Ìq≤ Ÿu Ã∫°y J¡≤ Ìufi° ª°<FÎ $ ıů J¡ůoÕ N≈fiu J¡ů N°æ≤

ÌqŸ≤ů* J¡ů Ì…#© Ìufiub°Ôu J¡°∫Õ Fæ*, ıů J¡ůoÕ <fi<T] J¡°∫Õ Fæ N°æ≤ ıů t°fi<ŸJ¡ ≈Ùn°Î≥ Fæ*, bu Ÿf N∏@J¡°≤ Ÿu buw°Ô J¡∑ fi°o˘ N<bª°≤ Ÿu (N<bbuJ¡ Ÿu) FÙ Ã≈∏fi Fůwu Fæ* $ Fu ≤|CJC¡Ô<wÔJ¡,

<ıŸ ≈C”T tu* <bbuJ¡ fiFÙ* Fæ, bF <fiıÕfi _S°fi tu* yu F…Î bfib¨s Ju¡ ŸÂ„ Fæ N°æ≤ ≈C”T°SÕ Ju¡

≈∫ůyÙ ŸÃJ¡tÕ J¡≤fiu tu* NŸtSÕ Fæ, ŸŸu ŸÌ° Ìq≤ ≤Ffi° ª°<FÎ <fiıÕfi _S°fi tu* Ã≈∏fi b¨s

˚Ù Ÿ≠ıfi f¸>ů<F∫ů* (≈<SJ¡ů*) J¡ů ~>°∫° tu* N°Z∫ Ìufi° N°<Ì J¡°∫ů˘ tu* NŸtSÕ ≤Fw° Fæ $

<bª°≤≈¥dÕ NwÎb N°„° J¡∑ N@Ùfiw° Ÿu <btC•w N<@J¡°≤Ù ≈®°<d∫ů* J¡° tfi ≈¥dÕª∏B J¡∑
fi°o˘ N°Ãt° tu* ≈≤t <bZ°tŸC© J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ ıæŸu <Ìw F…oÕ ª°≥ÌfiÙ NÃ∫∏w „ů˚° J¡≤

ÌuwÙ Fæ N°æ≤ ıÔ ›∫°Ÿu ≈®°dÙ J¡ů „ÙwÔ J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ ÌuF tu* ıf <bbuJ¡„ÙÔw° <Ìw FůwÙ Fæ, wf bF ŸfJ¡ů NÃ∫∏w <b˚¥<Tw J¡≤ ÌuwÙ Fæ N°æ≤ „ÙwÔ J¡≤ ÌuwÙ Fæ $ ıæŸu ≤°<` tu*

ª∏Bt° „ů<˚w Fůw° Fæ NS°Õwg ≤°<` J¡° NŸ°@°≤d <ªÖ ª∏Bt° „ů<˚w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ

N<@J¡°≤Ù f®°Êd N°<Ì JC¡Ô tu* ı∏t <ÔÎ F…Î ≈C”T J¡∑ ŸbÕZu‹™> ≈C”T°SÕR¡≈ (tůsR¡≈)

≤°ıÃb≈®°<›w J¡∑ Ÿ¥<ªJ¡° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈w°J¡°˚¥w „C] fC<] J¡° <bª°≤ ª≥b≤-Ÿ° (NŸ°@°≤d

≤°ı<ªÖ-Ÿ°) „ů<˚w Fůw° Fæ $ <bª°≤ Ÿu FÙ J®¡t„# ıÙb∏tC•w F…Î ıÙb ÌŸů* <Ì„°Nů* J¡ů ÌæÌÙ›∫t°fi J¡≤wu F…Î Ÿ¥∫Õ Ju¡ wCv∫ ŸC„ů<˚w Fůwu Fæ*, oŸtu* JC¡~> ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ, N≈fiu

≈®J¡°„ Ÿu Ÿ¥∫Õ N∏@J¡°≤ J¡° <bfi°„ J¡≤wu Fæ* N°æ≤ ∫u <bª°≤R¡≈Ù ≈®J¡°„Ÿu NfiuJ¡ ≈®°<d∫ů* Ju¡

ŸaŸ°≤-R¡≈Ù N∏@J¡°≤J¡° <bfi°„ J¡≤wu Fæ* $ ıæŸu ≤°<` tu* f°ÔJ¡J¡ů f°F≤ fi <fiJ¡Ôfiu Ìufiu Ju¡

<ÔÎ N°J¡°„ tu* J¡<v≈w ≈®°dfi°„J¡ buw°Ô <bª°≤ Ÿu <bfi‹¸> Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ N≈fiu tfi Ju¡

NI°fi Ÿu J¡<v≈w _bR¡≈ J¡° <bfi°„J¡ ∫F ŸaŸ°≤ <bª°≤ Ÿu <bÔÙfi Fů ı°w° Fæ $ ıyw Ju¡

Ÿ˚Ù ≈Ì°SÕ N<bª°≤ fi J¡≤fiu Ÿu FÙ ˚Ôu Ôywu Fæ*, ŸÃ∫ ≈Ì°SÕ J¡∑ fi°o˘ ŸC∏Ì≤ Ôywu Fæ*, b°_wb tu* fiJ¡° N<_wÃb fiFÙ* Fæ, oŸÙ<ÔÎ bu <bª°≤ J¡≤fiu Ÿu ≈ÃS≤ Ÿu wůnu y∫u <t\>Ù Ju¡ i>uÔu J¡∑ fi°o˘
wFŸ-fiFŸ Fů ı°wu Fæ*, <tØ∫° ≈®wÙw Fů ı°wu Fæ* $ ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù ≈C≤°fi° buw°Ô fn° Ì…#©≈®Ì

Fæ, ≈C”Tfiu N≈fiu tfi tu* <_Sw NI°fi Ÿu oŸJ¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, ∫F <bª°≤ J¡≤fiu Ÿu

<bÔÙfi Fů ı°w° Fæ $$2-27$$

<bª°≤ J¡° k¡Ô Ju¡bÔ ˚∫ J¡∑ <fib¨<W FÙ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC <fi≤<w„∫ N°fi∏Ì J¡∑ ≈®°<›w ˚Ù

ŸJ¡° k¡Ô Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
f®ÊJæ¡bv∫ J¡ů Wt k¡Ô ı°fiů, ıů Jæ¡bv∫ ŸC©R¡≈ Fæ, <ıŸtu* ıywg J¡∑ <bTtw°

J¡° w<fiJ¡ ˚Ù Ÿ‡≈JÕ¡ fiFÙ* Fæ, <ıŸJ¡° J¡˚Ù f°@ fiFÙ* Fůw° N°æ≤ ıů ÌqŸ≤u Ju¡ N°@Ùfi fiFÙ*

Fæ $ ıæŸu ª∏Bt° Ju¡ Ì∫ Ÿu „Ùww° J¡° Ì∫ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <bª°≤ Ÿu Ã≈∏fi <fi≤<w„∫

N°fi∏Ì Ju¡ fÔ Ÿu ªaªÔw° Ju¡ J¡°≤d NI°fi J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ <fiÿªÔ ¿_S<w Ÿu Ì°≤

N°fi∏Ì≈¥dÕw°R¡≈ <fi‹J¡°tw° J¡° Ì∫ Fůw° Fæ $ NªÔ ¿_S<w FÙ ŸbÕZu‹™> Fæ $ •w NªÔ ¿_S<w J¡ů Ìufiub°ÔÙ ¿ªW tu* ¿_Sw N°Ãt<bª°≤R¡≈Ù tF°æT<@ Ÿu <Ÿ] F…N° ≈C”T
fi wů N≈®°›w b_wC J¡∑ oh~>° J¡≤w° Fæ N°æ≤ fi ≈®°›w J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fæ, J¨¡wJ¨¡Ã∫ Fů ı°w°

ŸyÕ - 14]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

159

Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$28-30$$

∫<Ì <ªW <bª°≤ Ÿu Ã≈∏fi I°fi Ÿu fi‹¸> Fů y∫°, wů ıÙbfi FÙ fiFÙ* ≤Fuy°, ∫<Ì fi‹¸> fi F…N°, wů <k¡≤ fi°fi° <bsu≈ů* J¡ů Ã≈∏fi J¡≤uy°, ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* J¨¡wJ¨¡Ã∫w° wů t¨yw¨‹d° FÙ

™>F≤Ù, oŸ „*J¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Ÿ<hªwg N°fi∏Ì|fi ≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° tu* Ôyu F…Î NwÎb NÃ∫∏w N°˚°Ÿw° J¡ů ≈®°›w F…Î (ıæŸu ˚¥≥ıu F…Î fÙı fÙı°˚°Ÿ Fů ı°wu Fæ* NS°Õwg fitu* NaJC¡≤ ≈æÌ° J¡≤fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ
fiFÙ* ≤F ı°wÙ, bæŸu FÙ N°˚°Ÿw° J¡ů ≈®°›w F…Î) <ªW<bsu≈FuwC b°Ÿfi°Î≥ N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘

N<w <b_wÙdÕ f®Ê˚°b J¡ů ≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ*, NwÎb bF fi wů <bfi°„ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ

<ıŸŸu <J¡ ıÙbfi FÙ fi ≤Fu N°æ≤ fi ≤°y, πuT N°<Ì b¨<W∫ů* Ÿu <k¡≤ Ì∫ J¡ů FÙ ≈®°›w Fůw°

Fæ, <ıŸŸu <J¡ <bsu≈ Fů* (") $ •∫ů*<J¡ f®ÊbuW° ≈C”T <b„°Ô ıywg J¡ů (ıywg tu* <_Sw

<b<b@ <bT∫ů* J¡ů) Ju¡bÔ Ì°ŸÙfiw° Ÿu Ìu©w° ≤Fw° Fæ, fitu* N°Ÿ•w FůJ¡≤ tfi fiFÙ*

Ôy°w° Ju¡bÔ Ì°ŸÙfiw° Ÿu Ìu©w° ≤Fw° Fæ, fitu* N°Ÿ•w FůJ¡≤ tfi fiFÙ* Ôy°w° N°æ≤
fi ŸÃ∫ ∫° ≈C”T°SÕ ŸtH J¡≤ fiJ¡° ≈˚ůy FÙ J¡≤w° Fæ N°æ≤ fi ŸCTC<›w Nb_S° J¡∑ w≤F

≈°<@ J¡∑ „°<∏w Ÿu „°∏w Fůw° Fæ, fi _b›fi J¡∑ fi°o˘ tfiůb°Ÿfi°t∫ ≈Ì°Sů˘ tu* N°Ÿ•w Fůw° Fæ N°æ≤ fi t¥» ıfiů* J¡∑ ı°y®wg Nb_S° Ju¡ ŸÌ¨„ f°fl <bT∫ů* Ju¡ k¡∏Ìu tu* k≥¡Ÿw° Fæ wS° fiæ‹J¡‡∫ÕJ¡° NbÔ‡ffi J¡≤w° Fæ N°æ≤ fi J¡tů˘ tu* FÙ ÔH° ≤Fw° Fæ $ f®ÊI ≈C”T ≈¥dÕ

Ÿ°y≤ Ju¡ Ÿt°fi „ů<˚w Fůw° Fæ, bF yoÕ F…oÕ (fi‹¸> F…oÕ) b_wC J¡∑ ≈us° J¡≤ Ìuw° Fæ NS°Õwg

ŸJ¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ ∫Ãfi fiFÙ* J¡≤w° N°æ≤ ≈®°›w b_wC J¡° NfiCŸ≤d J¡≤w° Fæ, Ÿu sů˚
fiFÙ* Fůw° N°æ≤ <fiÿªÔ fiFÙ Fůw° Fæ NS°Õwg _b°˚°<bJ¡ ∆∫bF°≤ J¡° Ã∫°y J¡≤w° F…N° <fiÿªÔ
fiFÙ* Fůw° Fæ $ (ŸtCB ≈s tu*) ŸtCB ˚Ù y∫u F…Î Ô‚tÙ, J¡°æ_wC˚t<d N°<Ì b_wC J¡∑ ≈us°

J¡≤w° Fæ, ≈®°›w N∏∫°∏∫ ≤Ãfiů* Ÿu N≈fi° ∆∫bF°≤ J¡≤w° Fæ, Ÿu t∫°ÕÌ°Ã∫°y ≈∫Õ∏w sCÆ@w°
fiFÙ* FůwÙ N°æ≤ bF <fiÿªÔ ˚Ù fiFÙ* Fůw° $ oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥dÕ tfi Ÿu ∫C•w oŸÙ „≤Ù≤ tu* NfiC˚b tu* N° ≤Fu ıÙbf®Êæ•∫R¡≈ ∫ůyb°Ôu ıÙb∏tC•w Ì°≤ tF°Ãt° oŸ ıywg tu* <bF°≤ J¡≤wu Fæ*,

<bª≤wu Fæ* $ bu @Ù≤ tF°Ãt° N≈fiÙ oh~>°fiCŸ°≤ <ª≤J¡°ÔwJ¡ oŸ ŸaŸ°≤ tu* <fib°Ÿ J¡≤ N∏w tu* ÌuF, o<∏B∫ N°<Ì ≈°<@ J¡° Ã∫°y J¡≤ N<≈¿≤<h~>∏fi <bÌuFJæ¡bv∫ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $
fC<]t°fig ≈C”T J¡ů N°≈<W tu* ˚Ù (JC¡Ç>‡f N°<Ì k¡∏Ìu tu* k≥¡Ÿu ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù) tæ* J¡°æfi Fq≥, ∫F

ŸaŸ°≤ <J¡ŸJ¡° Fæ ? ∫ů* ŸaŸ°≤ Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈°fiu Ju¡ ≈°∫ Zbd N°<Ì Ju¡ NfiC‹™>°fi Ju¡ Ÿ°S

_b∫a FÙ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ <bª°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≤°ı° Ÿk¡Ô ª°Fu <fi‹k¡Ô

Nbÿ∫ J¡wÕ∆∫ Ÿ¿∏@, <by®F N°<Ì J¡° <fiÿª∫ <bª°≤ Ÿu FÙ J¡≤w° Fæ, <bª°≤ Ju¡ <Ÿb° ŸJ¡°

" NSb° oŸ ÿÔůJ¡ J¡° NSÕ ∫ů* J¡≤fi° ª°<FÎ $ ≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° tu* ŸaÔÀfi NwÎb f®Ê˚°b J¡ů ≈®°›w F…N° <ªW ˚¥≥ıu F…Î fÙıů* Ju¡ Ÿt°fi fi wů yw° Fæ, <ıŸŸu <J¡ <bsu≈ J¡° ±>≤ Fů N°æ≤ fi Nfi°<Ì b°Ÿfi° Ÿu Â» F…N° <ªW <bT∫Ÿa_J¡°≤ Ÿu <bfi°„ J¡ů FÙ ≈®°›w Fůw° Fæ <ıŸŸu <J¡ ıÙbfi J¡° NŸa˚b Fů $

160

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

<fiÿª°∫J¡ ÌqŸ≤° t°yÕ fiFÙ* Fæ $ ıæŸu ≤°<` tu* |¸>, ≈¸> N°<Ì ≈Ì°Sů˘ J¡° ≈¿≤I°fi ÌÙ≈J¡ Ÿu Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈C”T°SÕ≈®°<›w Ju¡ FuwC buÌ N°æ≤ buÌ°∏w<Ÿ]°∏w Ju¡ Ÿ°≤˚¥w @tÕ wS° f®Êw[b J¡° <fidÕ∫ <bª°≤ Ÿu FÙ <J¡∫° ı°w° Fæ* $ <bª°≤R¡≈Ù ŸC∏Ì≤ fiù N∏@J¡°≤ tu* fi‹¸>-Ÿ° (∆∫SÕ-

Ÿ°) fiFÙ* Fůw°, N<w wuı_bÙ Ÿ¥∫Õ N°<Ì tu* JC¡<^™>w fiFÙ* Fůw° Îba ıů b_wC Ÿ°tfiu fiFÙ* Fæ,

∆∫b<Fw Fæ Ÿu ˚Ù Ìu© Ôuw° Fæ $ ≈®<Ÿ] fiù N∏@J¡°≤ tu* fi‹¸> Ÿu Fů ı°wu Fæ* ≈®ªC≤ wuıb°Ôu Ÿ¥∫Õ N°<Ì J¡ů fiFÙ* Ìu© ŸJ¡wu, ªJ¡°ª°æ*@ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d JC¡<^™>w Fů ı°wu Fæ*, Îba ıů b_wC

∆∫b<Fw Fæ N°æ≤ Ìq≤ Fæ Ÿu fiFÙ* Ìu© ŸJ¡wu $ ıů ≈C”T <bbuJ¡°∏@ (<bbuJ¡R¡≈Ù fiùů* Ÿu FÙfi) Fæ bF ı∏t°∏@ Fæ, Ÿ Ì…tÕ<w Ju¡ <ÔÎ Ÿf „ůJ¡ J¡≤wu Fæ*, <ıŸ ≈C”T J¡ů <bbuJ¡ N°Ãt° J¡∑
fi°o˘ <≈®∫ Fæ, bF <Ì∆∫ªsC Fæ bF Ÿ‡≈¥dÕ b_wCNů* tu* Zu‹™> Fæ, NS°Õwg bF N°≈<W∫ů* ≈≤ <bı∫

≈°w° Fæ NSb° ≈≤t ≈C”T°SÕ (tůs) J¡ů ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$31-41$$

<bª°≤ů* tu* ˚Ù ıů Ÿ°≤˚¥w (Zu‹™>wt) <bª°≤ Fæ, ŸJ¡° <fiÌuÕ„ J¡≤wu Fæ* $

≈≤t°Ãt≈®°∫ (ŸÌ° ≈≤t°Ãt° tu* ŸaÔÀfi) tF°fig N°fi∏Ì J¡∑ ÎJ¡t°` Ÿ°@fi N°Ì≤dÙ∫

<bª°≤@°≤° J¡° ÎJ¡ sd Ju¡ <ÔÎ ˚Ù ≈¿≤Ã∫°y fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ $ ıæŸu ≈¿≤≈°J¡ Fůfiu Ju¡

J¡°≤d NÃ∫∏w t°@C∫Õ Ÿu ∫C•w N°t J¡° k¡Ô tF°≈C”Tů* J¡ů ˚Ù Nh~>° Ôyw° Fæ, bæŸu FÙ

<bª°≤ Ÿu ≤tdÙ∫ ≈C”T w[bIů*J¡ů ˚Ù Nh~>° Ôyw° Fæ, <ıI°ŸCNů* J¡∑ wů f°w FÙ •∫°

Fæ ? ¿bª°≤ Ÿu <ıfiJ¡∑ t<w N<w<fitÔÕ Fæ N°æ≤ <bª°≤ Ÿu FÙ <ı∏Fu* I°fit°yÕ tu* ytfi I°w Fæ, bu NfiuJ¡ Ì…#©t∫ ywů˘ tu* (ı∏t-t≤d≈≤‡≈≤° tu*) f°≤-f°≤ fiFÙ* <y≤wu $ ≤ůy, <bT,

„˜ J¡∑ ªů¸> N°<Ì ŸæJ¡nů* Ì…#©ů* Ÿu <„<SÔ „≤Ù≤b°Ô° ≤ůyÙ bæŸ° fiFÙ* ≤ůw° ıæŸ° <J¡

N<bª°≤ Ÿu <ıŸfiu N≈fiÙ N°Ãt° J¡° ≈®°∫# Ffifi J¡≤ <Ì∫° Fæ, bF t¥©Õ ≈C”T <b<b@ ı∏t-t≤d ≈≤‡≈≤°Nů* tu* ≤ůw° Fæ $ J¡∑ªn tu* tu*»J¡ ffifi° Nh~>° Fæ, <b‹™>° J¡° J¡∑n° ffifi° Nh~>°

Fæ N°æ≤ N≥@u≤Ù yCk¡° tu* Ÿ°≥≈ Fůfi° Nh~>° Fæ, ≈≤ tfiC‹∫ J¡° N<bª°≤Ù Fůfi° Nh~>° fiFÙ* Fæ $

N<bª°≤ Ÿ‡≈¥dÕ •Ôu„ů* J¡° N≈fi° <fiıÙ |≤ Fæ, Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ≠ıfiů* π°≤° <w≤_J¨¡w Fæ, Îba Ÿt_w Ì…y°Õ<w∫ů* J¡∑ ª≤t ŸÙt° Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJ¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìufi° ª°<FÎ $ tF°Ãt°

≈C”T J¡ů ŸÌ° <bª°≤„ÙÔ Fůfi° ª°<FÎ, ÔůJ¡ tu* ∫F f°w ≈®<Ÿ] Fæ <J¡ N∏@J¥¡≈R¡≈ ≤°y πuT N°<Ì tu* <y≤ ≤Fu Ôůyů* J¡° <bª°≤ NbÔ‡ffi Fæ $ <bª°≤≈¥bÕJ¡ _b∫a FÙ N≈fiu N°Ãt° Ÿu

≤°y, πuT°<Ì ≈®b°F tu* <y≤ ≤Fu N≈fiu N°Ãt° J¡ů ıf≤Ì_wÙ ¿_S≤J¡≤ ŸaŸ°≤≤°yR¡≈Ù Ÿ°y≤ Ÿu N≈fiu tfiR¡≈Ù t¨y J¡ů w°≤fi° ª°<FÎ $$42-49$$

<bª°≤ Ju¡ _bR¡≈ J¡ů <Ì©Ô°wu Fæ* $
tæ* J¡°æfi Fq≥ (•∫° ÌuF N°<Ì FÙ tæ* Fq≥ ∫° fiŸu <bÔsd Fq≥ ∫ů* Ãba ≈Ì°SÕ J¡° <bª°≤) N°æ≤

∫F ŸaŸ°≤fi°t J¡° ÌůT tCHu Jæ¡Ÿu ≈®°›w F…N° (∫F ŸaŸ°≤R¡≈ ÌůT N<@‹™>°fi-f®Ê-tu* Jæ¡Ÿu N° y∫°, ∫ů* wÃ≈Ì°SÕJ¡° <bª°≤) ZC<w, tC<fi N°ª°∫Õ wS° Ÿ°‡≈®Ì°<∫J¡ ≈C”Tů* π°≤° ≈®Ì<„Õw

∏∫°∫ Ÿu oŸ ≈®J¡°≤ ≈≤°t„Õ <bª°≤ J¡FÔ°w° Fæ $ f®Ê° fiu ≈ÃS≤ J¡° N°æ≤ N<bª°≤„ÙÔ

Ì…fCÕ<] J¡° ⁄Ì∫ Ì…#© Ju¡ (•Ôu„ Ju¡) <ÔÎ FÙ ffi°∫° Fæ, (≈ÃS≤ Ju¡ ≈s tu*) |fi Ÿu ~>uÌfi

ŸyÕ - 15]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

161

N°<Ì •Ôu„ Ÿu Fůfiub°Ôu Ì…‹¸> ~>uÌ Ju¡ <ÔÎ FÙ ffi°∫° Fæ, N∏∫` ŸJ¡° J¡ůoÕ ˚Ù ≈∫ůy fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ bF N∏@u Ÿu ˚Ù N∏@° N°æ≤ tůF Ÿu NÃ∫∏w |fi° Fæ $ N∏@° Ìu©u <ffi° JC¡Î≥
tu* <y≤w° Fæ, Ì…fCÕ<] J¡° tfi Ìu©J¡≤ ˚Ù tůFb„ fi≤J¡ tu* <y≤w° Fæ $ (≈ÃS≤ Ju¡ ≈s tu*) ın Fůfiu Ÿu N∏@u Ÿu ˚Ù N∏@° Fæ N°æ≤ J¡™>ů≤ Fůfiu Ÿu tůF Ÿu ˚Ù N<@J¡ |fi° Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ∆∫bF°≤˚¥<t tu* ŸÃ∫ Ju¡ y®Fd N°æ≤ NŸÃ∫ Ju¡ Ã∫°y J¡ů Ìu© ≤Fu <bπ°fiů* J¡ů <bª°≤ Ju¡

<ffi° Wt w[b JC¡~> ˚Ù ≈®wÙw fiFÙ* Fůw° $ <bª°≤ Ÿu w[b J¡° I°fi Fůw° Fæ, w[bI°fiŸu

<bZ°<∏w (tfiJ¡∑ <fiÿªÔw°) FůwÙ Fæ $ <bZ°¿∏w Ÿu tfi tu* ıů „°<∏w ≈®°›w FůwÙ Fæ, bFÙ

Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#©ů* J¡° <bfi°„ Fæ $$50-53$$

<b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡Fu y∫u <bª°≤ J¡° FÙ Ÿasu≈w# ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* -

ZÙ≤°tıÙ, Nw# ≈¨<SbÙ tu* Ÿ˚Ù Ôůy _kC¡¸> <bª°≤Â<‹¸> Ÿu FÙ bæ<ÌJ¡ N°æ≤ Ô°æ<J¡J¡ J¡tů˘
tu* Ÿk¡Ôw° ≈®°›w J¡≤wu Fæ*, N°Ãtw[b J¡∑ N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ Ÿ›wt ˚¥<tJ¡°R¡≈ Wt

≈®J¡¸>w° ˚Ù <bª°≤ Ÿu FÙ ≈®°›w J¡≤wu Fæ*, oŸ<ÔÎ „t, Ìt N°<Ì Ÿ°@fiŸ‡≈<W Ÿu ∫C•w N°≈J¡ů •w <bª°≤„ÙÔw° R¡<ªJ¡≤ Fů $$54$$

ª°æÌFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈∏BFb°≥ ŸyÕ
bæ≤°À∫J¡v≈b¨s J¡∑ ~>°∫° Ju¡ Ÿt°fi ŸC©J¡≤ „ÙwÔ wÙŸ≤u π°≤≈°Ô Ÿ∏wůT J¡° bdÕfi $

J®¡t ≈®°›w wÙŸ≤u π°≤≈°Ô Ÿ∏wůT J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu „`Cw°≈fi ZÙ≤°tıÙ, Ÿ∏wůT ≈≤t Zu∫ (tůsŸC©) J¡F° ı°w°

Fæ N°æ≤ Ÿ∏wůT _byÕŸC© ˚Ù J¡F° ı°w° Fæ, •∫ů*<J¡ Ÿ∏wůT∫C•w ≈C”T NŸÙt <bZ°¿∏wŸC©

J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ NS°Õwg ŸJ¡° <bsu≈Ì…#© ŸbÕS° <fib¨W Fů ı°w° Fæ $ Ÿ∏wůTR¡≈Ù Îuÿb∫Õ Ÿu ŸC©Ù wS° <ª≤J¡°Ô Ÿu <bZ°¿∏w≈¥dÕ <ªWb°Ôu „°∏w ≈C”Tů* J¡ů <b„°Ô Ÿ°t®°≠∫ ˚Ù ≈C≤°fiu

<wfiJu¡ J¡° Ç>J¡n°-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, wCh~> Ôyw° Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿ∏wůT„°<ÔfiÙ
fC<] Ì°¿≤Bw°,<b∫ůy N°<Ì Ÿu ŸaJ¡¸>≈¥dÕ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ıÙbfi tu* ˚Ù πuy∫C•w fi FůJ¡≤ J¡˚Ù ˚Ù

ŸC© Ÿu <b≤<Fw fiFÙ* FůwÙ $ ıů „°∏w ≈C”T Ÿ∏wůTR¡≈Ù Nt¨w Ju¡ ≈°fi Ÿu w¨›w F…Î Fæ*, fiJ¡ů

∫F NwCÔ <bT∫˚ůyŸ‡≈<W ≈®<wJ¥¡Ô <bT-ŸÙ ÔywÙ Fæ $ ≈®ªC≤ N°fi∏ÌÌ°∫J¡ N°_b°Ì Ÿu

∫C•w wS° N°„°, ÌÙfiw° N°<Ì ÌůTů* J¡° <bfi°„J¡ Ÿ∏wůT ıæŸ° ŸC© Ìuw° Fæ, bæŸ° ŸC© ∫u Nt¨w-≤Ÿ J¡∑ ÔF≤u* fiFÙ* ÌuwÙ $ Fu ≤°|b, N≈®°›w b_wC J¡∑ N°J¡°as°J¡° Ã∫°y J¡≤fiub°Ô°, b_wC Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ˚Ù ŸJu¡ <tØ∫° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈¥bÕb_S° Ju¡ (N≈®°›w Nb_S° Ju¡) wCv∫ Nb_S° J¡ů ≈®°›w NSb° ŸJ¡∑ ≈®°<›w Ÿu Fůfiub°Ôu FTÕ N°<Ì Ju¡ N˚°b Ju¡ J¡°≤d Ÿtw° J¡ů ≈®°›w N°æ≤ <ıŸtu* J¡˚Ù ©uÌ N°æ≤ FTÕ fiFÙ* Ìu©u y∫u ÎuŸ° ≈C”T oŸ ÔůJ¡ tu* Ÿ∏wC‹¸> J¡F° ı°w° Fæ $ ıf wJ¡ tfi _bw# FÙ (<J¡ŸÙ N∏∫ <fi<tW Ÿu fiFÙ*) N°Ãt° tu* FÙ (N∏∫

<bT∫ů* tu* fiFÙ*) fiFÙ* ı°w° wf wJ¡ tfiR¡≈Ù <fÔ Ÿu Ôw° J¡∑ ˚°≥<w <b<b@ N°≈<W∫°≥ Ã≈∏fi

162

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

FůwÙ Fæ* NS°Õwg ıæŸu ywÕ Ÿu Ôw°Î≥ ≈æÌ° FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ tfi Ÿu N°≈<W∫°≥ Ã≈∏fi FůwÙ Fæ* $
ıæŸu ıÔ tu* <_Sw J¡tÔ Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dů* Ÿu NÃ∫∏w <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ

Ÿ∏wůT Ÿu „ÙwÔ <ªW „C] <bI°fiÂ<‹¸> Ÿu NÃ∫∏w <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ ıæŸu ‡Ô°fi (ıÔ, @¥<Ô N°æ≤ ˚°≈ Ÿu t<Ôfi) Ì≈Õd tu* tC© ≈®<w<f¿‡fw fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ N°„°J¡Ù

≈≤b„w° Ÿu ∆∫°JC¡Ô wS° Ÿ∏wůT„¥∏∫ <ªW tu* I°fi ≈®¿w<f<‡fw fiFÙ* Fůw° $ <ıŸ tfiC‹∫

R¡≈Ù J¡tÔ Ju¡ <bJ¡°Ÿ Ju¡ <ÔÎ ≈¥bůÕ•w Ÿ∏wůTR¡≈Ù Ÿ¥∫Õ <fiÃ∫ <Ìw Fæ, bF tfiC‹∫R¡≈Ù

J¡tÔ NI°fiR¡≈Ù |fi°∏@J¡°≤∫C•w ≤°<` Ÿu ŸaJ¡ůª J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° $ <ıŸJ¡° N°<@ N°æ≤

∆∫°<@ Ÿu (Ìæ<FJ¡ •Ôu„ N°æ≤ t°fi<ŸJ¡ •Ôu„ Ÿu) <btC•w tfi Ÿ∏wC‹¸> Fæ, bF ≈®°dÙ Ì¿≤B

Fůw° F…N° ˚Ù Ÿ°t®°≠∫ ŸC© J¡° ˚ůy J¡≤w° Fæ $$1-11$$

Ÿ∏wůT Ju¡ ≈¥bůÕ•w Ôsd J¡° NfiCb°Ì J¡≤ N∏∫ Ôsd J¡Fwu Fæ* $
ıů ≈C”T N≈®°›w <bT∫ J¡∑ N<˚Ô°T° fiFÙ* J¡≤w°, J®¡t„# ≈®°›w ŸC© N°æ≤ Ì…#© J¡° ˚ůy J¡≤w° Fæ ıywg J¡ů N°fi∏Ì Ìufiub°Ôu ŸÌ°ª°≤ Ÿu ∫C•w bF ≈C”T Ÿ∏wC‹¸> J¡F° ı°w° Fæ $$12$$
tC©J¡°¿∏w J¡∑ <b<„‹¸>w° ˚Ù ŸJ¡° Ôsd Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* -

Ÿ∏wůT Ÿu NÃ∫∏w w¨›w ≈¥dÕ<ªWb°Ôu N°æ≤ sÙ≤Ÿ°y≤ Ju¡ Ÿt°fi „C] tF°≈C”T Ju¡
tC©≈≤ Ô‚tÙ ŸÌ° <b≤°ıt°fi ≤FwÙ Fæ $ N≈fiÙ N°Ãt° tu* N°Ãt° Ÿu FÙ <fi≤<w„∫°fi∏ÌR¡≈

≈¥dÕw° J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ≈°æ”T ≈®∫Ãfi Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ <bT∫ů* J¡∑ w¨‹d° J¡° Ã∫°y J¡≤ Ìufi°

ª°<FÎ $ J®¡ů@ N°æ≤ Ÿ∏w°≈ Ju¡ FuwC Ju¡ fi ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d „°∏w N°æ≤ „ÙwÔ fC<] Ÿu ª∏Bt°

Ju¡ Ÿt°fi Ÿ∏wůTR¡≈ Nt¨w Ÿu ≈¥dÕ tfiC‹∫ J¡° tfi ŸÌ° _b∫a ¿_S≤w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $
fnÙ fnÙ Ÿ‡≈<W∫°≥, t¨Ã∫C J¡∑ w≤F Ÿ∏wůT Ÿu <ıŸJ¡° tfi ≈¿≤≈C‹¸> Fæ, ÎuŸu ≈C”T Ju¡ ≈°Ÿ

_b∫a ≈®°›w FůwÙ Fæ* $ ∫°fiÙ ŸJ¡∑ Ÿu<bJ¡°Î≥ ffi ı°wÙ Fæ $ ıæŸu bT°ÕM¡wC tu* @¥<ÔJ¡d _b∫a

„Ù|® „°∏w Fů ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ N≈fiÙ N°Ãt° Ÿu N°Ãt° tu* Ÿ∏wC‹¸> _b_S ≈C”T tu* Ÿ‡≈¥dÕ
t°fi<ŸJ¡ ∆∫S°Î≥ „°∏w Fů ı°wÙ Fæ* $$13-17$$

ÎuŸ° Fůfiu ≈≤ ˚Ù N°b≤dR¡≈ Ì…#©fÙı Ÿu ıů Ì…#© Fůw° Fæ, bF wů Fůy° FÙ $ oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tıÙ, ≈C”T <fiÃ∫ „ÙwÔ N°æ≤ J¡ÔaJ¡ Ÿu „¥∏∫ „C] b¨<WR¡≈Ù ≈¥dÕw° Ÿu ª∏Bt°

Ju¡ Ÿt°fi „ů<˚w Fůw° Fæ $ NS°Õwg ıæŸu Nt°b_∫° Ju¡ <Ìfi sÙd ª∏Bt° J¡ÔaJ¡ Ÿu <˚∏fi fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw°, Nw# J¡ÔaJ¡ tu* tÀfi-Ÿ° Fů ı°w° Fæ N°æ≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ŸJ¡∑ „ÙwÔ
b¨<W fiFÙ* ≤FwÙ, bFÙ ª∏Bt° ≈°ædÕt°ŸÙ Ju¡ <Ìfi ŸůÔFů* J¡Ô°Nů* Ÿu ≈¥dÕ Fůfiu Ÿu J¡ÔaJ¡ J¡°

˚Ù ˚°ŸJ¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d J¡ÔaJ¡ Ÿu ≈¨SJg¡ F…oÕ „C] b¨<W Ÿu „ů<˚w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈C”T

˚Ù NŸ∏wůT°b_S° tu* NI°fiR¡≈Ù J¡ÔaJ¡ tu* tÀfi J¡∑ fi°o˘ N°º∫°¿ÃtJ¡ N°<Ì wÙfiů* w°≈ů*

Ÿu ıÔ°∫°-Ÿ° ı°w° Fæ N°æ≤ Ÿ∏wůT°t¨wR¡≈Ù J¡Ô°Nů* Ÿu ≈¥dÕ Fůfiu ≈≤ NI°fiR¡≈Ù J¡ÔaJ¡

J¡° Ÿ°sÙ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸŸu N_≈¨‹¸> N°ÃtŸC© Ÿu „ÙwÔ b¨<W Ÿu „ů<˚w Fůw° Fæ $
ıæŸu ≈C”T Ÿtw° Ÿu ŸC∏Ì≤ ≈C”T Ju¡ tC© J¡ů Ìu©J¡≤ Ÿ∏wůT J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu @fi

ŸyÕ - 16]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

163

Ju¡ Ÿaª∫ Ÿu Ÿ∏wůT J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° $ Fu ≤|Cfi∏Ìfi, ıů ≈C”TZu‹™> oŸ ÔůJ¡ tu*
yCd„°ÔÙ ≈C”Tů* π°≤° ≈®„a<Ÿw Ÿtw° Ÿu NÔaJ¨¡w Fæ, ŸJ¡ů N°J¡°„ª°≤Ù Ìubw° N°æ≤
tF°tC<fi ˚Ù fnu ˚<•w˚°b Ÿu ≈®d°t J¡≤wu Fæ* $$18-20$$

≈∏BFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸůÔFb°≥ ŸyÕ

Ÿ°@CŸ*y<wR¡≈ ªwCSÕ π°≤≈°Ô J¡° bdÕfi wS° ª°≤ů* tu* Ÿu

≈®Ã∫uJ¡ Ju¡ Ÿubfi tu* ˚Ù ≈C”T°SÕFuwCw° J¡° bdÕfi $

Ÿ°@CŸt°ytR¡≈ ªwCSÕ π°≤≈°Ô J¡° bdÕfi J¡≤ ≤Fu N°æ≤ ª°≤ů* tu* Ÿu ≈®Ã∫uJ¡ Ju¡ <bT∫ tu*

<J¡∫° y∫° ≈®fÔ ≈C”T≈®∫Ãfi ≈C”T°SÕ≈Ì Fæ, ÎuŸ° Ì„°Õwu F…Î ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu #

Fu tF°twu, oŸ ÔůJ¡ tu* Zu‹™> Ÿ°@CŸt°yt tfiC‹∫ů* Ju¡ ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ Ÿu W≤d tu* <b„uTR¡≈

Ÿu Ÿf ıyFů* tu* (Ÿ‡≈¥dÕ Nb_S°Nů* tu*) ≈J¡°≤ J¡≤w° Fæ $ Ÿ°@CŸ*y<wR¡≈Ù b¨s Ju¡ Ã≈∏fi F…Î <bbuJ¡R¡≈Ù Ÿku¡Ì k¥¡Ô J¡∑ ıů tF°Ãt° ≤s° J¡≤wu Fæ*, bu tůsk¡ÔR¡≈ Ÿ‡≈<W Ju¡ ˚°ıfi Fůwu Fæ* $ Ÿ°@C ≈C”Tů* J¡° Ÿt°yt Fůfiu ≈≤ N°ÃtÙ∫ ıfi N°æ≤ @fi Ÿu „¥∏∫ Ì…#©≈¥dÕ _S°fi @fi N°æ≤ ıfi Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fů ı°w° Fæ, t¨Ã∫C ˚Ù ÃŸb tu* ≈¿≤dw Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ N°≈<W∫°≥

Ÿ‡≈<W∫ů* J¡∑ w≤F t°Ô¥t FůwÙ Fæ $ oŸ ŸaŸ°≤ tu* N°≈<WR¡≈Ù J¡t¿ÔfiÙ Ju¡ <ÔÎ Fut∏w M¡wCR¡≈ N°æ≤ tůFR¡≈Ù JC¡F≤u Ju¡ <ÔÎ b°∫CR¡≈ Ju¡bÔ Zu‹™> Ÿ°@CŸt°yt FÙ ŸbůÕÃJ¨¡‹¸> Fæ $ Fu

≤°tª∏BıÙ, N°≈ Ÿ°@CŸt°yt J¡ů fC<] J¡ů NÃ∫∏w f»°fiub°Ô°, NI°fiR¡≈Ù b¨s J¡° h~>uÌ

J¡≤fiub°Ô° N°æ≤ t°fi<ŸJ¡ ∆∫°S°Nů* J¡ů Ìq≤ J¡≤fiub°Ô° ı°<fiÎ $ ıæŸu Ω°fi J¡ů ŸÙ*ªfiu Ÿu k¡Ô-k¥¡Ôů* Ju¡ yCh~>u ≈®°›w Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ Ÿ°@CŸ*yt Ÿu tfiůF≤ N°æ≤ <fitÕÔ <bbuJ¡R¡≈Ù ≈≤t ÌÙ≈ Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ Ÿ°@CŸ*y<wR¡≈Ù <b˚¥<w∫°≥ <fiÃ∫ f»fiub°Ôu N<bfi°„Ù N°æ≤ f°@ ≤<Fw

Wt ŸC© J¡ů ÌuwÙ Fæ* $ <J¡wfiÙ FÙ fnÙ N°≈<W J¡ů ≈®°›w •∫ů* fi Fů N°æ≤ <J¡wfiÙ FÙ fnÙ

≈≤°@Ùfiw° J¡ů ≈®°›w •∫ů* fi Fů* <k¡≤ ˚Ù tfiC‹∫ů* J¡ů sd˚≤ Ju¡ <ÔÎ ˚Ù Ÿ°@C Ÿ*y<w J¡° Ã∫°y fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ $ Ÿ°@CŸ*y<w Ÿ∏t°yÕ J¡∑ ÌÙ≈J¡ Fæ N°æ≤ ⁄Ì∫°∏@J¡°≤ J¡ů Ìq≤ J¡≤fiub°ÔÙ

I°fiR¡≈Ù Ÿ¥∫Õ J¡∑ ≈®˚° Fæ $ <ıŸfiu „ÙwÔ N°æ≤ _bh~> Ÿ°@CŸ*y<wR¡≈Ù y*y° tu* _fi°fi <J¡∫° Fæ,

ŸJ¡ů Ì°fiů* Ÿu, wÙSů˘ Ÿu, w≈_∫°Nů* Ÿu N°æ≤ ∫Iů* Ÿu •∫° ≈®∫ůıfi Fæ ? <ıfiJu¡ ≤°y fi‹¸> Fů y∫u Fæ*, Ÿ∏ÌuF J¡¸> ªCJu¡ Fæ* Îba <ªÌgıny®¿∏S fi‹¸> Fů ªCJ¡∑ Fæ*, ÎuŸu Ÿ°@C ≈C”T ∫<Ì <bΩt°fi Fæ*, wů w≈ N°æ≤ wÙSÕ J¡≤fiu Ÿu •∫° ≈®∫ůıfi Fæ ? ıæŸu Ì¿≤B ≈C”T t<d∫ů* J¡ů fnu ≈®ut Ÿu Ìu©wu Fæ*, bæŸu FÙ <ıfiJ¡° <ªW <bZ°¿∏wŸC© Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ, ÎuŸu @∏∫ Ÿ°@C ≈C”Tů* Ju¡ fnu ≈®∫Ãfi Ÿu Ì„Õfi J¡≤fiu ª°<FÎ $ ıæŸu N›Ÿ≤°Nů* Ju¡ Ÿt¥F tu* <b‹dC Ju¡ Ÿt°yt N°æ≤ N≈fiÙ ŸbůÕÃJ¨¡‹¸> ŸC∏Ì≤w°

Ÿu ∫C•w Ô‚tÙ „ů<˚w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ <ıfi fC<]t°fiů* J¡∑ t<w ŸÃŸt°yt R¡≈ Ÿ°æ∏Ì∫Õ Ÿu

∫C•w Fæ, bF ˚Ù ŸÌ° <b≤°ıt°fi ≤FwÙ Fæ $ <ıŸ @∏∫ ≈C”T fiu Ÿ°@CŸay<w J¡° ≈¿≤Ã∫°y fiFÙ*

<J¡∫°, f®Ê J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡≤ ≤Fu Ôůyů* tu* f®Ê J¡∑ ≈®St ≈®°<›w Ÿu bF N≈fiÙ

164

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

<„≤ů˚¥Tdw° (ŸbůÕÃJ¨¡‹¸>w°) ≈®<Ÿ] J¡≤ Ôuw° Fæ $ <ıfiJ¡∑ N∏w#J¡≤d N°æ≤ ŸJu¡ @tů˘ tu*
w°Ì°Ã‡∫ŸaŸy°Õº∫°ŸR¡≈ <ªÌgın-y®¿∏S <~>∏fi-<˚∏fi Fů yoÕ Fæ, fi f®ÊI°fiÙ Îba ŸbÕŸ‡tw Ÿ°@CNů* J¡∑ Ì°fi, Ÿ‡t°fi, Ÿub° N°<Ì Ÿf ≈®∫Ãfiů* Ÿu Ÿub° J¡≤fiÙ ª°<FÎ, •∫ů*<J¡ bu Ôůy

˚bŸ°y≤ tu* ±¥>fu F…Î Ôůyů* Ju¡ w°≤d Ju¡ ≈°∫ Fæ* $ <ıfi Ôůyů* fiu fi≤J¡R¡≈Ù N<Àfi J¡ů fCH°fiu Ju¡

<ÔÎ ıÔ f≤Ÿ°fiub°Ôu tu|R¡≈ Ÿ∏w-tF°Ãt°Nů* J¡ů <w≤_J¡°≤ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu Ìu©°, bu Ôůy fi≤J¡R¡≈Ù N<Àfi J¡∑ Ÿ¥©Ù ÔJ¡nÙ ffi y∫u, NS°Õwg Ÿ¥©Ù ÔJ¡<n∫ů* J¡∑ fi°o˘ fi≤J¡°<Àfi fiu ∏Fu*
ıÔ° ±>°Ô° $ Ÿ≠ıfiŸay<wR¡≈Ù N°æT<@∫ů* Ÿu Ì¿≤Bw°, t¨Ã∫C, Ì…#© N°<Ì <bT∫J¡ Ÿ<∏fi≈°w Ÿt¥Ô fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $$1-17$$

Ÿ‡≈¥dÕ π°≤≈°Ôů* J¡∑ ÎJ¡ FÙ Ÿ°S ≈®„aŸ° J¡≤fiu J¡∑ oh~>° Ÿu ≈¥bůÕ•w J¡° NfiCb°Ì J¡≤wu Fæ* $

Ÿ∏wůT, ŸÃŸay<w, <bª°≤ N°æ≤ „°¿∏w ∫u FÙ ª°≤ ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ tu* tÀfi F…Î Ôůyů* Ju¡ w≤fiu Ju¡ ≈°∫ Fæ* $ Ÿ∏wůT Ÿ‡≈¥dÕ Ô°˚ů* tu* ŸbÕZu‹™> Ô°˚ Fæ, ŸÃŸay<w ≈≤t y<w Fæ, <bª°≤ ≈≤t I°fi Fæ N°æ≤ „t ≈≤t ŸC© Fæ NS°Õwg Ÿ∏wůT Ju¡ wCv∫ J¡ůoÕ Ô°˚ fiFÙ* Fæ, ŸÃŸay Ju¡ wCv∫ J¡ůoÕ
y<w fiFÙ* Fæ, N°Ãt<bª°≤ Ju¡ Ÿt°fi I°fi fiFÙ* Fæ N°æ≤ „°¿∏w Ju¡ wCv∫ N°æ≤ ŸC© fiFÙ* Fæ $ ∫u ª°≤

ŸaŸ°≤ Ju¡ Ÿt¥Ô <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ <fitÕÔ ≈°∫ Fæ*, ofiJ¡° <ı∏Fů*fiu ©¥f NU∫°Ÿ <J¡∫°, bu tůFR¡≈Ù ıÔ Ÿu Ôf°Ôf ˚≤u F…Î ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ Ÿu w≤ y∫u $$18-20$$

∫<Ì ŸfJ¡° NU∫°Ÿ J¡≤fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ fi Fů, wů ÎJ¡ Ju¡ Wt NU∫°Ÿ Ÿu ˚Ù ª°≤ů* J¡°

NU∫°Ÿ Fů ı°w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu t<wt°fiů* tu* Zu‹™>, fitu* Ÿu <fitÕÔ Ì∫b°Ôu ÎJ¡J¡° NU∫°Ÿ Fůfiu ≈≤ ˚Ù „uT ª°≤ů* J¡°

NU∫°Ÿ Fů ı°w° Fæ $ ÎJ¡-ÎJ¡ ˚Ù ofi ŸfJ¡∑ Ã≈<W˚¥<t Fæ, ıfiJ¡ Fæ, Nw# ŸfJ¡∑ <Ÿ<] Ju¡

<ÔÎ ÎJ¡ J¡° ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ N°Z∫ Ôufi° ª°<FÎ $ ıæŸu w≤*yů* Ÿu „¥∏∫ (≈®„°∏w) Ÿ°y≤ tu* fnu-fnu ∆∫°≈°¿≤J¡ ıF°ı <ffi° <J¡ŸÙ @•J¡°-tC•J¡∑ Ju¡ fnÙ Ÿ°b@°fiÙ Ÿu ªÔwu Fæ*, bæŸu FÙ

„°¿∏w Ÿu _bh~> ≈C”T tu* ŸÃŸ*y<w, Ÿ∏wůT N°æ≤ <bª°≤ fnÙ Ÿ°b@°fiÙ Ÿu ≈®b¨W Fůwu Fæ* $ ıæŸu J¡v≈b¨s Ju¡ N°Z∫ tu* ¿_Sw ≈C”T J¡ů Ô°æ<J¡J¡ Ÿ‡≈<W∫°≥ ≈®°›w FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ <bª°≤, Ÿ∏wůT, „°¿∏w N°æ≤ Ÿ°@CŸ*y<w Ÿu ŸC„ů<˚w ≈C”T J¡ů I°fiŸ‡≈<W∫°≥ ≈®°›w FůwÙ Fæ* $ ıæŸu

≈¿≤≈¥dÕ ≈¥<dÕt° tu* Ÿ°æ∏Ì∫Õ N°<Ì yCd ≈®°›w Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ <bª°≤, „°¿∏w, ŸÃŸay<w N°æ≤

Ÿ∏wůT Ÿu ∫C•w tfiC‹∫ tu* ≈®Ÿ°Ì N°<Ì yCd ≈®°›w Fůwu Fæ* $ ıů ≤°ı° ŸÌ° <bª°≤ Ju¡ <ÔÎ
t¿∏`∫ů* J¡ů <fit¿∏`w J¡≤w° Fæ ∫° t¿∏`w Ÿ¿∏@, <by®F N°<Ì ≈Ì°Sů˘ J¡ů yC›w ≤©w° Fæ, Ÿ

≤°ı° J¡ů ıæŸu <bı∫Ô‚tÙ ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ŸÃŸay, Ÿ∏wůT, „°¿∏w N°æ≤ <bª°≤ Ÿu

∫C•w ŸÌgfC<] ≈C”T J¡ů I°fiŸ‡≈<W ≈®°›w FůwÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ Fu ≤|CJC¡Ô<wÔJ¡, ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu tfi J¡ů <fiÃ∫ N≈fiu b„ tu* J¡≤ ofitu* Ÿu ÎJ¡ yCd J¡° ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ≈°ıÕfi J¡≤fi° ª°<FÎ $

≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ N≈fiu <ªWR¡≈Ù F°SÙ J¡ů N≈fiu b„ tu* J¡≤ ıfwJ¡ ⁄Ì∫ tu* ÎJ¡ yCd J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ* J¡∑ ı°wÙ wfwJ¡ Wt y<w Ì…ÔÕ˚ Fæ $ Fu ZÙ≤°tıÙ, ıfwJ¡ N°≈J¡° <ªW yCdů* Ju¡

≈°ıÕfi Ju¡ <ÔÎ N°y®Fb°fig fi Fů, wfwJ¡ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ Ì°≥wů* J¡ů Ì°≥wů* Ÿu ≈ÙŸfi° ª°<FÎ

ŸyÕ - 17]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

165

NS°Õwg yCd°ıÕfi Ju¡ <ÔÎ NÃ∫∏w Ωůy J¡≤fi° ª°<FÎ $$21-29$$

Ÿ°¿[bJ¡ Ìub N°<Ì ı∏t Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡≤fi° ª°<FÎ, Ìub N°<Ì ı∏t ≈®°›w Fůfiu ≈≤ <ffi°

≈¿≤Zt Ju¡ I°fi Fůy° , oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Fu tF°f°Fů, N°≈ ª°Fu Ìubw° FůoÎ ∫° ∫s FůoÎ, ≈C”T FůoÎ NSb° b¨s FůoÎ ≈≤ ıf wJ¡ N°≈J¡° <ªW yCdů* Ju¡ ≈°ıÕfi Ju¡ <ÔÎ N°y®Fb°fig fi Fůy° wf wJ¡ Wt y<w J¡° J¡ůoÕ

≈°∫ fiFÙ* Fæ $ k¡ÔÌ°∫J¡ ÎJ¡ FÙ yCd Ju¡ Â» Fůfiu ≈≤ ÌůT°@Ùfi <ªW Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ ÌůT „Ù|® FÙ
sÙd Fů ı°wu Fæ* $$30,31$$

≈≤_≈≤ <b≤ů<@∫ů* tu* ÎJ¡J¡∑ b¨<] Fůfiu ≈≤ ŸJu¡ Ÿı°wÙ∫ JC¡Ô J¡∑ b¨<] Fůfiu Ÿu N∏∫ J¡°
sÙd Fůfi° ≈®<Ÿ] FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
yCdů* J¡∑ N<˚b¨<] Fůfiu ≈≤ ÌůTů* ≈≤ <bı∫ ≈°fiub°Ôu yCdů* J¡∑ b¨<] FůwÙ Fæ N°æ≤ ÌůTů* Ju¡
f»fiu ≈≤ yCd<bfi°„J¡ ÌůT f»wu Fæ* $ oŸ tfiůtůFR¡≈Ù bfi tu*, Ÿf ≈®°<d∫ů* tu* buybwÙ
b°Ÿfi°R¡≈Ù fiÌÙ ŸÌ° fFwÙ Fæ, ≈C^∫ N°æ≤ ≈°≈ ŸJu¡ fnu-fnu w¸> Fæ* $ N≈fiu ≈®∫Ãfi Ÿu ÌqŸ≤u w¸> J¡° <fi≤ů@ J¡≤ •w b°Ÿfi°R¡≈Ù fiÌÙ <ıŸ w¸> J¡∑ Nů≤ ku*¡J¡∑ ı°wÙ Fæ, ŸÙ w¸> Ÿu fFwÙ Fæ, NwÎb Fu ≤°tıÙ, N°≈J¡ů ıæŸ° N˚Ù‹¸> Fů, bæŸ° J¡∑<ıÎ $ Fu „C˚twu, N°≈ N≈fiÙ
b°Ÿfi°R¡≈Ù fiÌÙ J¡ů tfiR¡≈Ù bfi tu* J®¡t„# ≈C^∫ w¸> J¡∑ Nů≤ ≈®b¨W J¡∑<ıÎ, ÎuŸ° J¡≤fiu Ÿu N°≈ w<fiJ¡ ˚Ù ≈°≈≈®b°F Ÿu fiFÙ* fF°∫u ı°∫u*yu $$32-35$$

ŸůÔFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ`Fb°≥ ŸyÕ

≈®J¡≤dů* Ju¡ J®¡t Ÿu y®∏SŸa¶∫° J¡° bdÕfi $
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°@fiů* J¡° bdÕfi J¡≤ •w Ÿ°@fiů* Ÿu Ÿ‡≈∏fi ≈C”T J¡ů ≈®_wCw y®∏S Ju¡ Zbd N°<Ì Ÿu ≈C”T°SÕ-≈®°<›w Ì„°Õ ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ y®∏S≈®b¨<W Ju¡ J®¡t J¡°, ≈®J¡≤d N°<Ì Ju¡

<b˚°y Ÿu, bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈J®¡t J¡≤wu Fæ* $

≈¥bůÕ•w ≈®J¡≤d J¡° <bbuJ¡ (<bbuJ¡ N°<Ì yCdů* J¡∑ Ÿ‡≈<W) <ıŸu ≈®°›w Fů y∫° Fæ, bF

≈C”T tF°fig Fæ $ ıæŸu ≤°ı° fiÙ<w„°˜ ŸCfifiu J¡° N<@J¡°≤Ù Fæ, bæŸu FÙ bF ˚Ù I°fi J¡∑ b°dÙ

ŸCfifiu J¡° N<@J¡°≤Ù Fæ $ ıæŸu tu| Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu <btC•w N°J¡°„ „≤wgJ¡°Ô Ju¡ ª∏Bt° Ju¡ ∫ůÀ∫

Fůw° Fæ, bæŸu FÙ t¥©ů˘ Ju¡ Ÿay Ÿu tC•w Îba <fitÕÔ Ì°≤ ≈C”T <fiÌůÕT J¡ů (≈≤t f®Ê J¡ů)

≈®J¡°<„w J¡≤fiub°Ôu <bª°≤ J¡° ∫ůÀ∫ ˚°ıfi Fæ $$1,2$$

ZÙ≤°tª∏BıÙ tu* •w yCdů* Ju¡ N˚°b J¡∑ „aJ¡° J¡° <fi≤°J¡≤d J¡≤wu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ ofi N©¿^±>w yCdydů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ*, NwÎb N°≈ N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu tfi Ju¡ NI°fi Ju¡ <bfi°„J¡ oŸ b°•∫ J¡ů ŸC<fiÎ $ <ıŸJ¡° k¡Ôů* Ju¡ ˚°≤ Ÿu ©¥f ÔÌ°

F…N° ≈C^∫R¡≈Ù J¡v≈b¨s Fæ, ŸÙ ≈C^∫°Ãt° ıÙb J¡° tC<•w Ju¡ <ÔÎ oŸu ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ Ωt Fůw° Fæ $ •w yCdů* Ÿu Ÿ‡≈∏fi ≈C”T FÙ tC<•w Ju¡ <ÔÎ N<w ≈<b` N∏∫ J¡ů fů@ Ìufiub°Ôu

166

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

Ì°≤ bªfiů* J¡° ≈°` Fůw° Fæ, N@t ≈C”T fiFÙ* $ tůs Ju¡ Ÿ°@fi J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°ÔÙ

N°æ≤ Ÿ°≤˚¥w NSÕ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ NwÎb tůsÌ°<∫fiÙ oŸ Ÿa<Fw° tu* fWÙŸ Fı°≤ ÿÔůJ¡ Fæ $ ıæŸu yF≤Ù fiÙ*Ì tu* Ÿů∫u F…Î ≈C”T Ju¡ Ÿ°tfiu <Ì∫u Ju¡ ıÔfiu ≈≤ ∫Ω<≈ Ÿů∫u F…Î ≈C”T J¡ů ≈®J¡°„ J¡∑

N<˚Ô°T° fiFÙ* ≤FwÙ wS°<≈ ≈®J¡°„ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ oŸ Ÿa<Fw° Ju¡ Zbd Ÿu, oh~>° fi Fůfiu

≈≤ ˚Ù, tůs J¡° Ÿ°@fi I°fi Nbÿ∫ ≈®°›w Fůw° Fæ $ ıæŸu _b∫a Ì„Õfi J¡≤Ju¡ ı°fiÙ yoÕ N°æ≤

ÌqŸ≤u Ju¡ tC© Ÿu ŸCfiÙ yoÕ ZÙyay°ıÙ ¿b<b@ ∫ů<fi∫ů* tu* ˚®td Ju¡ FuwC˚¥w ≈°≈ N°æ≤ w°≈ J¡∑

„°¿∏w π°≤° „Ù|® ŸC©≈®Ì FůwÙ Fæ bæŸu FÙ _b∫a ≈¿≤„ÙÔfi J¡≤Ju¡ ı°fiÙ yoÕ NSb° ÌqŸ≤u Ju¡
tC© Ÿu ŸCfiÙ yoÕ ∫F Ÿa<Fw° NI°fi Ju¡ <bfi°„ π°≤° „Ù|® ŸC©≈®Ì FůwÙ Fæ $ ıæŸu ≤_ŸÙ Ju¡

NbÔůJ¡fi Ÿu ≤_ŸÙ tu* F…oÕ Ÿ≈Õ˚®°¿∏w fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ oŸ Ÿa<Fw° Ju¡ NbÔůJ¡fi Ÿu (≈¿≤„ÙÔfi Ÿu) ŸaŸ°≤Ì…#© fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $ oŸ Ÿa<Fw° tu* ∫C<•wŸayw NSÕb°Ôu b°•∫ů* Ÿu

≈¿≤≈¥dÕ, Zu‹™>-Zu‹™> Â‹¸>°∏wů* Ÿu ˚≤Ù F…oÕ N°¶∫°¿∫J¡°Nů*Ÿu ∫C•w wS° ≈¨SJg¡-≈¨SJg¡ ≤ªu y∫u ~># ≈®J¡≤d Fæ $ fitu* ≈FÔ° ≈®J¡≤d bæ≤°À∫ fi°tJ¡ J¡F° y∫° Fæ, ıæŸu <fiıÕÔ _S°fi tu* ˚Ù
ıÔ Ju¡ ŸuJ¡ Ÿu b¨s f»w° Fæ, bæŸu FÙ •w bæ≤°À∫≈®J¡≤d Ÿu bæ≤°À∫ f»w° Fæ $ ±>u» Fı°≤
ÿÔůJ¡ů* Ÿu ∫C•w bæ≤°À∫≈®J¡≤d tu* <fiR¡≈d <J¡∫° y∫° Fæ $ <ıŸJu¡ <bª°≤ J¡≤fiu≈≤ <bT∫ů* tu*

ÌůT J¡° I°fi Fůfiu Ÿu ⁄Ì∫ tu* ÎuŸÙ „C]w° Ã≈∏fi FůwÙ Fæ ıæŸu <J¡ t<d J¡ů Ÿ°fi tu* ª»°fiu≈≤

≈®J¡°„ Ÿu Ÿtu* _bh~>w° Ã≈∏fi FůwÙ Fæ $$3-12$$
bæ≤°À∫-≈®J¡≤d Ju¡ Nfi∏w≤ tCtCsC-∆∫bF°≤ fi°tJ¡ ≈®J¡≤d J¡∑ ≤ªfi° J¡∑ yoÕ Fæ, oŸtu*

ÎJ¡ Fı°≤ ÿÔůJ¡ Fæ* $ ∫F ≈®J¡≤d ∫C<•w∫ů* Ÿu fn° ŸC∏Ì≤ Fæ $ oŸtu* tCtCsC ≈C”Tů* Ju¡ _b˚°b J¡°
bdÕfi Fæ $ oŸJu¡ ≈ÿª°wg Â‹¸>°∏w N°æ≤ N°¶∫°<∫J¡°Nů* Ÿu ˚≤u F…Î I°fi≈®Ì Ã≈<W≈®J¡≤d J¡∑

≤ªfi° J¡∑ yoÕ Fæ $ Ÿ Ÿ°w Fı°≤ ÿÔůJ¡ b°Ôu ≈®J¡≤d tu* ıywg J¡∑ "NFtg' "oÌtg' _bR¡≈b°ÔÙ

Â‹¸>°>N°æ≤ Âÿ∫ Ju¡ ˚uÌ J¡∑ <b<ª`w°R¡≈ Ÿ‡≈<W b°_wb tu* Ã≈∏fi fi F…oÕ ˚Ù ˚®t Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ-ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ, ÎuŸ° bdÕfi <J¡∫° y∫° Fæ $ •w ≈®J¡≤d Ju¡ ŸCfifiu ≈≤ Zůw° ∫C‹twg N°æ≤ N_twg Ÿu ∫C•w, <ıfiJ¡° NSÕ <˚∏fi ≈®wÙw Fůw° Fæ, fi Ãba≈Ì N°æ≤ NFa≈Ì J¡∑ ÎJ¡°SÕw°

Ju¡ ≈®<w≈°ÌJ¡ Nfi∏w f®Ê°^±>ů* Ju¡ <b_w°≤ Ÿu ∫C•w wS° ≈®Ã∫uJ¡ f®Ê°^±> tu* ÔůJ¡°ÔůJ¡ ≈bÕw N°æ≤ N°J¡°„ Ÿu ∫C•w oŸ ª≤°ª≤ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů N≈fiu ⁄Ì∫ tu* t¥wÕ B∆∫w° Ÿu ≤<Fw,

˚uÌ„¥∏∫, NwÎb ≈bÕw N°<Ì ≈Ì°Sů˘ Ÿu ≤<Fw, ≈¨<SbÙ N°<Ì ˚¥wů* Ÿu ≤<Fw, ŸaJ¡v≈t∫

(J¡v≈fi°t∫) fiy≤ Ju¡ wCv∫ NŸwg, _b›fi tu* ıů tfiůt∫ ≈Ì°SÕ <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ*, fiJu¡ wCv∫, tfiů≤°≠∫ Ju¡ Ÿt°fi <_Sw, NSÕ„¥∏∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d y∏@bÕ fiy≤ Ju¡ ŸÂ„, Ìů ª∏Bt°Nů* J¡∑

˚®°<∏wJu¡ ŸÂ„, t¨yw¨‹d° tu* ıÔ J¡∑ ˚®°<∏w Ju¡ Ÿt°fi ŸtHw° Fæ wS° fi°b N°<Ì Ju¡ ªÔfiu Ÿu

≈bÕw, b¨s N°<Ì Ju¡ ªÔfi˚®t Ju¡ ŸÌ¨„, ŸÃ∫ ≈C”T°SÕ Ÿu „¥∏∫, <ªW Ju¡ tůF Ÿu J¡<v≈w ˚¥w Ju¡ ŸÂ„, <fifÙÕı Fůfiu ≈≤ ˚Ù (ıywg J¡∑ fÙı t°∫° Ju¡ <tØ∫° Fůfiu Ÿu N°æ≤ N°Ãt° Ju¡ <fi<bÕJ¡°≤

Fůfiu Ÿu fÙı≤<Fw Fůfiu ≈≤ ˚Ù) ≈®J¡°„t°fi, J¡S° Ju¡ NSÕ Ju¡ ≈®<w˚°Ÿ Ju¡ Ÿt°fi (J¡S° ŸCfifiu tu* N°Ÿ<•w Fůfiu Ÿu Ÿa_J¡°≤ π°≤° ≈®Ã∫s Ju¡ ŸÂ„ J¡S° Ju¡ NSÕ J¡∑ ≈®wÙ<w Fůfi° ÔůJ¡ tu*

ŸyÕ - 17]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

167

≈®<Ÿ] Fæ), N°J¡°„ tu* J¡<v≈w tC•w°bÔÙ Ju¡ ŸÂ„, ŸCbdÕ tu* Ja¡J¡dÃb N°<Ì J¡∑ fi°o˘ Îba ıÔ tu* w≤ayÃb J¡∑ fi°o˘ (c) N°æ≤ N°J¡°„ tu* fiÙ<Ôt° Ju¡ ŸÌ¨„ NŸwg FÙ ∫F ŸÌ° Ã≈∏fi F…N° Fæ, ˚Ùw (<ıŸ ≈≤ <ª` ffi°∫° ı°w° Fæ) N°æ≤ <b<b@ ≤ayů* Ju¡ <ffi° Ju¡bÔ ≈®wÙ<wt°` Ÿu (≈¥bÕ NfiC˚b Ju¡ _t≤dt°` Ÿu) tfiůF≤ Îba J¡w°Õ Ÿu ≤<Fw <ª` ıæŸu _b›fi tu* ∫° N°J¡°„ tu*

<ª≤J¡°Ô wJ¡ ≈®wÙw Fůw° Fæ wS° ıæŸu <ª`<Ô<©w N<Àfi N<Àfi fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù N<Àfi ŸÙ

≈®wÙw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ <tØ∫°˚¥w ∫F ≈®≈aª ıywg „ÆÌ Ju¡ NfiCR¡≈ NSÕ J¡ů ı°w° Fæ $ (yh~><w)

∫°fiÙ <bª°≤ tu* fiFÙ* ™>F≤w° oŸ NSÕJ¡ů-@°≤d J¡≤w° Fæ $ w≤ayů* tu* ˚®°<∏w Ÿu J¡<v≈w fiÙÔ

J¡tÔůa J¡∑ t°Ô° Ju¡ wCv∫, ≈FÔu Ìu©u y∫u _t¨<w≈S tu* N°R¡» Fů ≤Fu fi¨Ã∫ Ju¡ Ÿt°fi tfi tu*

<ÃSw, ıæŸu <ªw FůJ¡≤ Ÿů∫u F…Î ≈C”T ∫° J¡<bJ¡ů ªJ®¡b°J¡ Ju¡ (ªJ¡b° ≈sÙ Ju¡) ªÙÃJ¡°≤ Ÿu

≈¥dÕ N°J¡°„ J¡ů Ìu©fiu≈≤ ∫F w°Ô°f Fæ, ÎuŸÙ Ã≈®us° FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F ıywg ˚Ù Ã≈®u<sw Fæ $ y®Ù‹t M¡wC tu* ≈Wů* Ÿu „¥∏∫, Ÿ¥©u F…Î N°æ≤ Ÿ°≤FÙfi NwÎb ~>°∫°, „ů˚° N°<Ì Ÿu ≤<Fw N°æ≤ k¡Ô N°<Ì J¡∑ Ÿt¨<] Ÿu „¥∏∫ bfi J¡∑ fi°o˘, t≤d Ju¡ Ÿt∫ tu* ∆∫y® F…Î Ôůyů* Ju¡ tfi J¡∑
fi°o˘ (t≤d Ju¡ Ÿt∫ ∆∫y® F…Î Ôůyů* J¡° tfi ˚®t N°æ≤ t¥h~>°Õ Ÿu ∫C•w N°æ≤ N<_S≤ ≤Fw° Fæ,

∫F ≈®<Ÿ] Fæ), ≈bÕwů** J¡∑ yCk¡°Nů* J¡Ù w≤F (yCk¡°Î≥ N∏@J¡°≤ Ÿu ˚≤Ù F…oÕ, „¥∏∫ N°æ≤ ˚∫aJ¡≤

FůwÙ Fæa, bæŸu FÙ ∫F ˚Ù Fæ), N∏@J¡°≤≈¥dÕ yCk¡°tu* ≈®Ã∫uJ¡ Ju¡ fi¨Ã∫ Ju¡ ŸÂ„, ∏tW ≈C”Tů* J¡∑

ªu‹¸>°Nů* Ju¡ ŸÂ„, ˚Ùwtu* <Ô©u F…Î <ª` Îba ©‡˚u tu* ©ůÌÙ F…oÕ t¥<wÕ Ju¡ Ÿt°fi wS° ≈aJ¡ N°<Ì

Ÿu ffi°oÕ yoÕ ≈®<wt° Ju¡ ŸÂ„ ≈¨SJg¡ŸW° Ÿu „¥∏∫ Fæ, ÎuŸ° ŸtHw° Fæ $ ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu ∫F

≈®„°∏w N°æ≤ NI°fiR¡≈Ù JC¡F≤u Ÿu „¥∏∫ I°fiR¡≈Ù „≤ÃJ¡°Ô Ju¡ N°J¡°„ Ju¡ <Ÿb° N∏∫ JC¡~> fiFÙ* Fæ, NS°Õwg NI°fi Ju¡ <bJ¡°≤ Ju¡ Ìq≤ Fůfiu ≈≤ ∫F <fiÃ∫ <fi<bÕ„uT Ÿ<hªÌ°fi∏Ì ≈≤f®Ê tu*

≈∫Õb<Ÿw Fů ı°w° Fæ $ wÌ…≈≤°∏w ª°æS° ¿_S<w≈®J¡≤d J¡F° y∫° Fæ, wÙfi Fı°≤ ÿÔůJ¡b°Ôu

Ÿ ≈®J¡≤d tu* ≈®≈aª N°æ≤ ŸJu¡ N<@‹™>°fi w[b J¡° b°_w<bJ¡ ≈®<w≈°Ìfi N°æ≤ J¡S°Î≥ ≈®ªC≤
t°`° tu* Fæ* $ f®Ê FÙ B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫ ˚°b J¡ů _bÙJ¡°≤ J¡≤ oŸ ≈®J¡°≤ ıywg-R¡≈ Ÿu N°æ≤

NFaR¡≈ Ÿu ¿_S<w J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ, ÎuŸ° ¿_S<w≈®J¡≤d tu* fwÔ°∫° y∫° Fæ, ÌŸ <Ì„°Nů* Ju¡
t^±>Ô J¡∑ <b„°Ôw° Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi ∫F ıyÌg˚®t <ª≤J¡°Ô Ÿu oŸ ≈®J¡°≤ b¨<] J¡ů ≈®°›w F…N°, ∫F f°w Ÿtu* ˚ÔÙ-˚°≥<w ŸtH°oÕ yoÕ Fæ $ wÌfi∏w≤ ≈°≥ª Fı°≤ ÿÔůJ¡ů* Ÿu <b≤<ªw

≈≤t ≈<b` wS° <b<b@ ∫C<•w∫ů* Ÿu N<w≤tdÙ∫ ≈°≥ªb°≥ ≈„°¿∏w≈®J¡≤d J¡F° y∫° Fæ $

•w ≈®J¡≤d tu* ∫F (ıyw), tæ*, wCt N°æ≤ bF ∫ů* Ã≈∏fi F…oÕ ˚®°¿∏w oŸ ≈®J¡°≤ „°aw FůwÙ Fæ,

∫F f°w NfiuJ¡ ÿÔůJ¡ů* Ÿu Ì„°ÕoÕ yoÕ Fæ $ ≈„°¿∏w≈®J¡≤d Ju¡ ŸCfifiu≈≤ ∫F ŸaŸ°≤
ıÙb∏tC<•wJ®¡t Ÿu sÙd Fůw° F…N° Na„w# Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ $ ıæŸu ıÙdÕ„ÙdÕ <ª`<Ô<©w Ÿufi° JC¡~> JC¡~> <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ <ıŸJ¡° ˚®t≈¥dÕ _bR¡≈ „°∏w Fů y∫° Fæ ÎuŸÙ ∫F

ŸaŸ¨<w „w°a„ „uT ≤F ı°wÙ Fæ $$13-34$$
c Ja¡J¡dw° N°æ≤ w≤ayw° J¡° ŸCbdÕ, ıÔ Ju¡ _bR¡≈ Ju¡ <ffi° ¿fiR¡≈d fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, Nw#
bu <tØ∫° Fæ*, bæŸu FÙ ∫F ˚Ù <tØ∫° Fæ $

168

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

W≤ůW≤ ˚¥<tJ¡° J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ N<@J¡ <bfi°„ Fůfiu Ÿu Âÿ∫ N°æ≤ NÂÿ∫ Ÿa_J¡°≤t°`

Ÿu oŸJ¡∑ Nb<„‹¸>w° Â‹¸>°∏wů* Ÿu J¡Fwu Fæ* $

∫F ŸaŸ°≤ N∏∫ Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu <b≤<ªw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N∏∫ Ju¡ <ªW tu* ¿_Sw NwÎb

<tØ∫°˚¥w, <ıŸtu* ŸaJ¡v≈ J¡≤fiub°Ôu ≈C”T Ju¡ ≈°Ÿ fæ™>u F…Î N∏∫ ≈C”T Ju¡ _b›fi Ju¡ ∫C] N°æ≤
b°Ì<bb°Ì Ÿu JC¡~> ˚Ù @fi N°<Ì b_wC ≈®°›w fiFÙ* FůwÙ ÎuŸÙ, fiy≤ZÙ Ju¡ Ÿt°fi Fæ, <tØ∫° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸaŸ°≤ N°æ≤ •w fiy≤ZÙ Ìůfiů* wCv∫ Fæ*, NwÎb N∏∫ J¡∑ <J®¡∫° N°æ≤ „ÆÌ Ju¡

N<bT∫ ˚Ù Fæ*, bF ıæŸu _b›fi Ìu©fiub°Ôu J¡∑ Ì¨<‹¸> Ÿu JC¡~> _≈‹¸> Âÿ∫ Fæ, <J¡∏wC ŸaJ¡v≈

J¡≤fiub°Ôu J¡∑ Â<‹¸> Ÿu w<fiJ¡ ˚Ù Âÿ∫ fi FůwÙ F…oÕ N≈fiu N°≈ „°∏w Fů ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ ∫F

ŸaŸ°≤ ffi° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$35$$ ŸŸu ˚Ù N<@J¡ „°<∏wJ¡° ≈®J¡TÕ Fůfiu ≈≤ NÌ¨ÿ∫ Nb_S°

Ÿu N∏w tu* ∫F ŸaŸ°≤ „°∏w F…Î ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡<v≈w tÌů∏tW yı≤°ı Ju¡ Ÿt°fi <fi≤aJC¡„ tu|

J¡∑ ˚ÙTd yıÕfi° Ju¡ Ÿt°fi, <ıŸ fiy≤J¡° _b›fi π°≤° <fit°Õd ∫° ŸaJ¡v≈ π°≤° <fit°Õd ˚¥Ô
y∫° Fæ, Ÿ fiy≤ Ju¡ Ÿt°fi ˚°bÙ (ffi°∫u ı°fiub°Ôu) fiy≤ J¡∑ b°<¸>J¡° tu* fhª° ≈æÌ° J¡≤fiub°ÔÙ
f°≥H J¡∑ ˜Ù Ju¡ Ÿt°fi „¥∏∫_bR¡≈ Ÿu ∫C•w, •w b∏º∫° ˜ÙJ¡∑ <ıà° Ÿu J¡FÙ ı° ≤FÙ N≈fiu

≈C` Ju¡ ∫C] N°<Ì J¡∑ bÙ≤≤Ÿ ≈¥dÕ J¡S° Ju¡ NSÕ Ju¡ NfiC˚b Ju¡ wCv∫, <ıŸ |≤ tu* <ª` fiFÙ*

<Ô©° y∫° Ÿ |≤ J¡∑ <ª`ů* Ÿu ˚≤Ù F…oÕ ˚Ùw J¡∑ fi°o˘, <ıŸJ¡∑ NSÕ„¥∏∫ J¡v≈fi° <b_t¨w FůwÙ ı° ≤FÙ Fæ, Ÿ J¡<v≈w fiy≤Ù Ju¡ ŸÂ„, ˚°bÙ k¥¡Ôů* Ju¡ bfi Ju¡ N°J¡°≤R¡≈ bŸ∏w Ÿu

≤Ÿ≤a<ıw wS° Ÿ‡≈¥dÕ M¡wCNů* Ÿu ∫C•w Fůfiu ≈≤ ˚Ù NfiCÃ≈∏fi bfi Ju¡ _≈∏Ìfi (vÔ°Ÿ <bJ¡°Ÿ) Ju¡ ŸÂ„ N_≈‹¸> N°J¡°≤b°Ô° wS° w≤ayt°Ô°Nů* Ju¡ N≈fiu tu* Ÿt° ı°fiu Ÿu N<w<fiÿªÔ ıÔ

Ÿu ∫C•w fiÌÙ Ju¡ Ÿt°fi ≈®wÙw Fůw° Fæ $$36->39$$ wÌ…≈≤°∏w <fib°Õd fi°t J¡° ~>™>° ≈®J¡≤d J¡F° y∫° Fæ $ „uT y®∏S ŸJ¡° ≈¿≤t°d Fæ NS°Õwg fWÙŸ Fı°≤ ÿÔůJ¡ů* tu* Ÿu «¡≈≤ <yfiu y∫u Ÿ°»u Ÿ`F Fı°≤ ÿÔůJ¡ů* Ÿu „uT Ÿ°»u ª°æÌF Fı°≤ y®∏S ŸJ¡° ≈¿≤t°d Fæ ∫°fiÙ oŸJ¡∑
ÿÔůJ¡-Ÿa¶∫° Ÿ°»u ª°æÌF Fı°≤ Fæ $ ∫F ≈®J¡≤d I°fiR¡≈Ù tF°fig (Ì…ÔÕ˚) ≈Ì°SÕ J¡ů (≈≤t

≈C”T°SÕ J¡ů) Ìufiub°Ô° Fæ $ ŸJu¡ I°w Fůfiu ≈≤ t¥ÔN<bΩ° J¡° ŸbÕfi°„ Fůfiu Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ

J¡v≈fi°Î≥ „°∏w Fů ı°wÙ Fæ* N°æ≤ tůsR¡≈ J¡v∫°d ≈®°›w Fůw° Fæ $ fF…w J¡v≈fi°Î≥ Ÿ‡≈¥dÕ

„°∏w Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ tůsR¡≈ J¡v∫°d ≈®°›w Fůw° Fæ $ fF…w •∫° J¡Fu*, •w ≈®J¡≤d Ju¡

˚ÔÙ ˚°≥<w ⁄Ì∫*yt Fůfiu ≈≤ ıÙb Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ˚®t <bfi‹¸> Fů ı°wu Fæ* N°æ≤ bF

<fi<bÕT∫ ªæw∏∫ ≈®J¡°„R¡≈ NwÎb Ÿ‡≈¥dÕ N°<@∆∫°<@∫ů* Ÿu ≤<Fw wS° <byw_≈¨F Fů ı°w°

Fæ $ ŸJ¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg-∫°`°Î≥ „°∏w Fů ı°wÙ Fæ* wS° J¨¡wJ¨¡Ã∫ Fůfiu Ÿu bF _b_S Fů ı°w°

Fæ ıæŸu FÙ≤u J¡° ©‡˚° N≈fiu tu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ <bJ¡°≤ Ju¡ <ffi° FÙ N≈fiu tu* ≈®<w<f¿‡fw ıfiw°

N°æ≤ ŸJ¡∑ ªu‹¸>°Nů* J¡° N°@°≤ Fůw° Fæ bæŸu FÙ N°J¡°„ wCv∫ (ŸbÕ∆∫°≈J¡) •w ıÙb ˚Ù

ŸfJ¡° N°@°≤ Fů ı°w° Fæ $ t°fiů* Ÿ‡≈¥dÕ ıywg-ıÔů* Ju¡ <fiyÔfiu Ÿu N<w w¨<›w J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ $ ŸJu¡ f°fl o¿∏B∫ů* Ju¡ ˚ůy N°æ≤ t°fi<ŸJ¡ ˚ůy Ÿf „°∏w Fů ı°wu Fæ* $ bF

N°<@˚°æ<wJ¡ N°º∫°¿ÃtJ¡ N°æ≤ N°<@Ìæ<bJ¡ Ÿ‡≈¥dÕ <bT∫ů* tu* _bÙJ¡°≤ N°æ≤ ≈¿≤Ã∫°y Â<‹¸> Ÿu

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

169

≤<Fw Fů ı°w° Fæ NwÎb ÌuF∫C•w Fůfiu ≈≤ ˚Ù ÌuF ≤<Fw Ÿ° ŸaŸ°≤ tu* ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù NŸaŸ°≤Ù Fů ı°w° Fæ, <fi<bn ≈ÃS≤ Ju¡ ⁄Ì∫ J¡∑ ˚°≥<w <~>B ≤<Fw N°æ≤ b_wCÎ≥ ˚Ù <ıŸJ¡∑ ≈t° Fů* oŸ

≈®J¡°≤ J¡° bF ªæw∏∫R¡≈ Ÿ¥∫Õ N≈fiu NI°fiŸu J¡¿v≈w ÔůJ¡ů* J¡ů N°Ãt°J¡°≤ b¨<W Ÿu ©¥f

≈®ÌÙ›w F…Î N≈fiu ≈®J¡°„ Ÿu ÌÙ›w J¡≤w° F…N° ˚Ù (≈®J¡°„R¡≈ Fůw° F…N° ˚Ù ) Âÿ∫ ≈Ì°Sů˘ Ju¡
fi Fůfiu Ÿu FÙ fiJu¡ ≈®J¡°„ Ju¡ N<bT∫ tu* <fi<b±> F…Î N∏@J¡°≤R¡≈ ≈ÃS≤ Ju¡ ŸÂ„ ≈≤t N∏@J¡°≤J¡ů ≈®°›w F…N°-Ÿ° Fů ı°w° Fæ, ŸJ¡∑ ı∏tt≤dR¡≈ ŸaŸ°≤ J¡∑ Ì…‹¸> ÔÙÔ°Î≥ „°∏w Fů ı°wÙ Fæ* N°æ≤ N°„°R¡≈Ù Fæı° fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $ ŸJ¡° NFaJ¡°≤R¡≈Ù <≈„°ª fi‹¸> Fů ı°w°

Fæ wS° bF „≤Ù≤ ≤<Fw Fůw° F…N° ˚Ù ÌuFb°fig ≤Fw° Fæ $ ˚ybwÙ ZC<w ˚Ù J¡FwÙ Fæ -"N„≤Ù≤a

„≤Ù≤u‹bfib_Su‹b-b<_Swtg $ tF°∏wg <b˚Ct°Ãt°fia tÃb° @Ù≤ů fi „ůª<w' („≤Ù≤ ≤<Fw Fůw°

F…N° ˚Ù fiÿb≤ „≤Ù≤ů* tua <_Sw tF°fig <b˚C N°Ãt° J¡ů ı°fiJ¡≤ @Ù≤ ≈C”T „ůJ¡ fiFÙ* J¡≤w°) ıæŸu tF°fig tu” ≈bÕw Ju¡ <J¡ŸÙ ÎJ¡ ≈®Ìu„ tu* k¥¡Ôtu* ˚≥b≤Ù fæ™>Ù ≤FwÙ Fæ bæŸu FÙ ŸJu¡ <Ÿ≤Ju¡

≤ůt Ju¡ Ny®˚°y tu* NS°Õwg ≤ůtJ¡ů<¸> Ju¡ wCv∫ ≈¿≤<h~>∏fi N<bΩ° Ju¡ ˚Ù Ny®˚°y tu* (ÎJ¡Ìu„
tu*) ∫F ıyÃŸ‡≈<W <_Sw Fæ $$40-48$$

<b_w°≤„¥∏∫ ≈®Ìu„ tu* N<w<b_w°≤∫C•w ıywg J¡∑ ≈®wÙ<w Jæ¡Ÿu FůwÙ Fæ $ ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu

≈≤ ~>ů¸>u Ÿu Ì≈Õd Ju¡ N∏Ì≤ tu|, y®F N°æ≤ fis`ů* Ÿu ∫C•w N°J¡°„ J¡° Ÿt°bu„ ŸfJ¡ů <Ì©°oÕ

Ìuw° Fæ, Nw# NI°fi Ju¡ <ÔÎ ∫F J¡ůoÕ J¡<™>fi J¡°t fiFÙ* Fæ <J¡ <b_w°≤„¥∏∫ ≈®Ìu„ tu*

N<w<b_w°≤∫C•w ıywg <Ì©Ô°oÕ Ìu, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

ªæw∏∫|fi ≈≤t°Ãt° N≈fiu ˚Ùw≤ J¡<v≈w N°J¡°„ tu*, ≈≤t°dC-≈≤t°dC tu* Fı°≤ů* ıywů*

J¡ů _b∫a ffi°J¡≤ @°≤d J¡≤w° Fæ N°æ≤ _b∫a ∏Fu* Ìu©w° Fæ $ ZÙ≤°tª∏BıÙ, tF°t<w ıÙb∏tC•w

≈C”T J¡° ⁄Ì∫ ≈≤t°Ãt° FÙ Fæ, ŸJ¡∑ <b_wÙdÕw° J¡° t°≈ J¡≤ůnů* F¿≤, F≤ N°<Ì ˚Ù fiFÙ* J¡≤

ŸJ¡wu $ fiJ¡∑ ÎuŸ° J¡≤fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ fiFÙ* Fæ, Ÿů f°w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ŸW° Ÿu, Nfi∏ww° Ÿu N°æ≤ N°fi∏Ì_bR¡≈w° Ÿu <ıŸŸu f»J¡≤ ÃJ¨¡‹¸> J¡ůoÕ b_wC FÙ fiFÙ* Fæ, Ÿ ≈≤t°Ãt° J¡∑

N≈¿≤¿h~>∏fiw° ≈°≤t°<SÕJ¡ FÙ Fæ, N°J¡°„ N°<Ì J¡∑ w≤F B‹¸>° ≈C”T J¡∑ „<•w Ÿu J¡¿v≈w fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$49,50$$

Ÿ`Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

N™>°≤Fb°≥ ŸyÕ
tC¶∫, NtCv∫ N°æ≤ N°fiCTa<yJ¡ k¡Ôů* Ju¡ Ÿ°S oŸ y®∏S Ju¡ yCdů* J¡° <fiR¡≈d $
oŸ ≈®J¡°≤ <bT∫ N°æ≤ ≈®∫ůıfi Ÿu ≈®J¡≤d˚uÌ J¡° bdÕfi J¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ y®∏S Ju¡ yCdů* J¡°
bdÕfi J¡≤ ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ wwg wwg Â‹¸>°∏wů* Ju¡ ≈∏∫°Ÿ tu* y®°fl Na„ N°æ≤ w°Ã≈∫Õ J¡ů, y®∏S

„æÔÙ Ju¡ I°fi Ju¡ <ÔÎ J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤|Cba„<wÔJ¡, ıæŸu ıůwu F…Î ≈ı°«¡ ©uw tu* <ªw Ÿt∫ tu* fů∫u y∫u Wt fÙı Ÿu Nbÿ∫‡˚°bÙ ŸÃk¡Ô ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈¥bůÕ•w ~># ≈®J¡≤dů*Ÿu ∫C•w oŸ tůsŸa<Fw° Ju¡

170

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

Ju¡bÔ ⁄Ì∫*yt J¡≤fiu Ÿu I°fi ≈®°›w Fůw° Fæ $$$1$$

NfiuJ¡ „°©°Nů* Ju¡ ˚uÌ Ÿu <b<˚∏fi NfiuJ¡ ZC<w∫ů* Ju¡ <bΩt°fi ≤Fwu ∏Fu* ~>ůnJ¡≤ ≈C”TfC<]

Ÿu <b≤<ªw oŸÙ J¡ů N°≈ ≈≤t ≈°Ìu∫ •∫ů* J¡Fwu Fæ* ? ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì ≈C”TfC<] Ÿu <b≤<ªw „°˜ ∫C<•w∫ů* π°≤° w[b J¡° <fid°Õ∫J¡ Fů, wů ŸJ¡° ˚Ù
y®Fd J¡≤fi° ª°<FÎ $ ∫C<•w∫ů* π°≤° w[b J¡° <fidÕ∫ fi J¡≤fiub°Ôu N°TÕ y®∏S J¡° (buÌJ¡°) ˚Ù

Ã∫°y J¡≤fi° ª°<FÎ $ ≈C”T J¡ů ŸÌ° ∏∫°∫ Ÿu ∫C•w (∫C<•w-∫C•w) J¡° FÙ NfiCŸ≤d J¡≤fi°

ª°<FÎ $ ˚°b ∫F <J¡ ∫Ω<≈ ZC<w∫°≥ ≈C”TfC<]<b≤¿ªw „°˜ J¡∑ N≈us° NÃ∫∏w ≈¥≠∫wt Fæ*
wS°<≈ fiJ¡° N<˚≈®°∫ <fiw°∏w yC» Fæ, Nw# fiŸu ŸFŸ° I°fi fiFÙ* Fůw°; oŸ<ÔÎ Ÿ°@°≤d N<@J¡°¿≤∫ů* J¡ů fiJ¡° y®Fd fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ, Ÿ°≤ Ju¡ I°w° ŸÃ≈C”Tů* Ju¡ NfiC˚bt¥ÔJ¡

∫C<•w∫ů* Ÿu ≈¥dÕ oŸ „°˜ J¡° N<˚≈®°∫ NÃ∫∏w Ÿ°k¡ Fæ, Nw# oŸŸu „Ù|® I°fi Fůw° Fæ, oŸJ¡° Nbÿ∫ Ÿ°Ì≤ Ÿubfi J¡≤fi° ª°<FÎ $ ∫C<•w∫ů* Ÿu ≈¥dÕ bªfi f°ÔJ¡ J¡° ˚Ù Fů, wů ŸJ¡ů Ôu Ôufi° ª°<FÎ N°æ≤ ∫C<•w∫ů* Ÿu „¥∏∫ bªfi f®Ê°ıÙ J¡° FÙ •∫ů* fi Fů ≈≤ ŸJ¡° w¨d Ju¡

Ÿt°fi Ã∫°y J¡≤ Ìufi° ª°<FÎ $$2,3$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ≈C”TfC<] Ÿu <b≤<ªw „°˜ FÙ y®°fl Fæ, wů Ft°≤u ≈¥bÕıů* Ju¡ ffi°∫u F…Î

FÙ <J¡∏FÙ* N∏∫ y®∏Sů* J¡ů ŸCfiu*yu, oŸJ¡ů •∫ů* ŸCfiu ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıů ≈C”T ∫F JC¡N°≥ Ft°≤u f°≈-Ì°Ìů* J¡° ffi°∫° F…N° Fæ ∫F ŸůªJ¡≤ Ÿ°tfiu J¡° yay°ıÔ

~>ůnJ¡≤ JC¡Î≥ J¡° ıÔ ≈Ùw° Fæ, Ÿ N<w≤°yÙ J¡ů J¡°æfi <„s° Ìu ŸJ¡w° Fæ ? $$4$$

N∏∫ J¡∑ N≈us° oŸtu* N<w„∫ <Ì©Ô°wu Fæ* $
ıæŸu ≈®°w#J¡°Ô Fůfiu ≈≤ Nbÿ∫ FÙ ≈®J¡°„ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ oŸJu¡ ˚Ù Ju¡bÔ <ªW tu* <_Sw J¡≤fiu t°` Ÿu ŸC∏Ì≤ _bh~> <bbuJ¡ Fůy° $$5$$
yCn<ı<àJ¡°∏∫°∫ Ÿu N°fiCTa<yJ¡ k¡Ôů* J¡ů Ì„°Õfiuu J¡∑ oh~>° Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈FÔu

„ÆÌ∆∫CÃ≈<WR¡≈ ≈®St k¡Ô J¡Fwu Fæ* $

<bπ°fi ≈C”T Ju¡ tC≥F Ÿu N∏w wJ¡ oŸJ¡° Zbd J¡≤ N°æ≤ _b∫a FÙ tů¸>°-tů¸>Ù oŸJ¡° I°fi

≈®°›wJ¡≤ <bª°≤ Ÿu @Ù≤u-@Ù≤u fC<] tu* Ÿa_J¡°≤ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ≈FÔu ∏fiw Ôw° Ju¡ Ÿt°fi Ÿ˚°

J¡ů NÃ∫∏w <b˚¥<Tw J¡≤fiub°ÔÙ „C]b°•∫w° ⁄Ì∫ tu* Ã≈∏fi FůwÙ Fæ $$6,7$$

NSÕ∆∫CÃ≈<WR¡≈Ù ªwC≤w° ˚Ù oŸJ¡° ÌqŸ≤° k¡Ô Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tF[bR¡≈Ù yCd Ÿu „ů<˚w Fůfiub°ÔÙ bF ÌqŸ≤Ù ªwC≤w° Ã≈∏fi FůwÙ Fæ <ıŸŸu ≤°ı°

N°æ≤ Ìubw°Nů* Ju¡ wCv∫ ≈¥ıfiÙ∫ <bπ°fig ˚Ù fn° ≈®ut J¡≤wu Fæ* $ ıæŸu ŸC∏Ì≤ fiùb°Ô° ≈C”T ≤°<`

Ju¡ Ÿt∫ ÌÙ≈J¡ J¡ů F°S tu* ÔuJ¡≤ ≈Ì°Sů˘ J¡° I°w° Fůw° Fæ bæŸu FÙ ŸŸu fC<]t°fig ≈C”T ŸbÕ`

≈¥b°Õ≈≤ J¡° I°w° Fů ı°w° Fæ $ ıæŸu „≤Ì M¡wC Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ <Ì„° J¡° JC¡F≤° fi‹¸> Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ fC<] Ju¡ Ôů˚, tůF N°<Ì ÌůT „fiæ# „fiæ# NÃ∫∏w sÙd Fů ı°wu Fæ* $ Fu ZÙ≤°tıÙ, N°≈J¡∑ fC<] tÔ≤<Fw (<fitÕÔ) Fů yoÕ Fæ, Nf N°≈J¡ů Ju¡bÔ <bbuJ¡Ů∫°Ÿ J¡∑ N≈us° Fæ $

N≈fiu NU∫°Ÿ Ju¡ <ffi° <J¡∫° JC¡~> ˚Ù k¡Ô fiFÙ* Ìuw° $ <bbuJ¡Ů∫°Ÿ Ÿu tfi „≤wgJ¡°Ô tu*

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

171
tF°fig Ÿ≤ůb≤ Ju¡ wCv∫ N<w≈®Ÿ°Ì Ÿu ∫C•w N°æ≤ t∏Ì≤ ≈bÕw Ÿu ≤<Fw ŸtCB Ju¡ Ÿt°fi sů˚≤<Fw Fů ı°w° Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ y®∏S Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu <ıŸtu* ∆∫°tůFR¡≈Ù J¡°ıÔ J¡∑ y∏@

˚Ù fiFÙ* Fæ ÎuŸÙ ≤ÃfiÌÙ≈J¡J¡∑ Ô°æ Ju¡ Ÿt°fi <ıŸJ¡° NI°fiR¡≈ N°b≤d fi‹¸> Fů y∫° Fæ NwÎb

≈Ì°Sů˘ Ju¡ <b˚°y Ÿu ∫C•w ≈®I° NÃ∫∏w ÌæÌÙ›∫t°fi Fů ı°wÙ Fæ $ ıæŸu J¡bª N°æ≤ <„≤`°d N°<Ì Ÿu ŸCŸ<≠ıw ∫ů]° J¡ů f°d <~>∏fi-¿˚∏fi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, bæŸu FÙ ÌÙfiw°, Ì¿≤Bw°

N°<Ì ÌůTů* Ÿu ˚≤Ù F…oÕ Â<‹¸>∫°≥ oŸ y®∏S Ju¡ NU∫°ŸŸu @fi N°<Ì <bT∫ů* tu* NŸ°≤w° I°w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ttÕh~>uÌfi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ $ ≈®_wCw y®∏S J¡° I°w° ˚∫FuwCNů* Ju¡ Ÿ°tfiu ©n° •∫ů*
fi Fů, <k¡≤ ˚Ù ıæŸu f°d ≈ÃS≤ J¡∑ ª\>°fi J¡ů fiFÙ* J¡°¸> ŸJ¡wu bæŸu FÙ ˚ÙTd Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ˚∫

ŸJu¡ ⁄Ì∫ J¡ů ≈Ù<nw fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu $ J®¡t„# Ìæb N°æ≤ ≈°æ”T J¡∑ ≈®@°fiw° Ju¡ FuwC ı∏t N°æ≤

J¡tů˘ J¡∑ N°<Ìw° Jæ¡Ÿu FůyÙ NS°Õwg ŸaŸ°≤ tu* ı∏t Ju¡ ≈®St Fůfiu ≈≤ ≈°æ”T J¡∑ ≈®@°fiw° N°æ≤

J¡tÕ Ju¡ ≈®St Fůfiu ≈≤ Ìæb J¡∑ ≈®@°fiw° Jæ¡Ÿu FůyÙ ? oÃ∫°<Ì Ÿ∏ÌuF <Ìfi tu* N∏@J¡°≤ J¡∑ fi°o˘

„°∏w Fů ı°wu Fæ*, J¡°≤d <J¡ oŸ y®∏S Ju¡ ŸCfifiu Ÿu Ìůfiů* tu* (ı∏t N°æ≤ J¡tÕ tu*) N<bΩ°t¥ÔJ¡

<tØ∫°Ãb J¡° <fiÿª∫ Fů ı°w° Fæ $ ≤°<` J¡∑ fi°o˘ N<bΩ° Ju¡ fi‹¸> Fůfiu Îba I°fiR¡≈Ù N°ÔůJ¡ Ju¡

≈®°›w Fůfiu ≈≤ ŸÌ° Ÿf ≈Ì°Sů˘ tu* „°<∏w (≤°y-πuT N°<Ì Ÿu sů˚ fi Fůfi°) Fů ı°wÙ Fæ $ oŸ
y®∏S J¡° <bª°≤ J¡≤fiub°Ôu ≈C”T Ju¡ ⁄Ì∫ tu* ŸtCB J¡∑ ŸÙ y‡˚Ù≤w°, tu” ≈bÕw J¡∑ ŸÙ <fiÿªÔw°

N°æ≤ ª∏Bt° J¡∑ ŸÙ „ÙwÔw° ≈®°›w FůwÙ $$8-18$$
oŸ ≈®J¡°≤ N°fiCTa<yJ¡ (y°æd) k¡Ôů* J¡ů Ì„°Õ J¡≤ tC¶∫ k¡Ô Ì„°Õwu Fæ* $

˚¥<tJ¡° Ju¡ J®¡t Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ <b„uTw°Nů* Ju¡ „°∏w Fůfiu ≈≤ ≈C”T J¡∑ bF ıÙb∏tC<•w

≈¿≤≈C‹¸> Fů ı°wÙ Fæ, <ıŸJ¡° b°dÙ Ÿu bdÕfi fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ ıæŸu Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡ů „ÙwÔ

J¡≤fiub°ÔÙ wS° NÃ∫∏w ≈®J¡°„ J¡≤fiub°ÔÙ „≤wgJ¡°ÔJ¡∑ ª°≥ÌfiÙ NÃ∫∏w „ů˚° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ oŸ y®∏S J¡° <bª°≤ J¡≤fiub°Ôu ≈C”T J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡ů „ÙwÔ J¡≤fiub°ÔÙ
wS° ≈≤t°Ãt° J¡° Ì„Õfi J¡≤°fiub°ÔÙ fC<] NÃ∫∏w ≈®J¡°„ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $ ⁄Ì∫R¡≈Ù

N°J¡°„ tu* „t Ÿu ≈®J¡°„∫C•w <bbuJ¡R¡≈ <fitÕÔ Ÿ¥∫Õ Ju¡ <Ìw Fůfiu ≈≤ <b<b@ NfiSů˘ Ju¡

FuwC J¡°t, J®¡ů@ N°<Ì @¥tJu¡wC J¡˚Ù <Ìw fiFÙ* Fůwu, oŸtu* J¡ůoÕ Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ ıæŸu

„≤ÌgM¡wC tu* b¨<‹¸> J¡≤fiu tu* N<fih~C>J¡ tu|t°Ô°Î≥ ∏fiw ≈bÕw tu* ¿_Sw FůwÙ Fæ*, _bh~>w°

J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ* N°æ≤ „°∏w Fů ı°wÙ Fæ*, bæŸu FÙ oŸ y®∏SJ¡° <bª°≤ J¡≤fiu Ÿu <bT∫ů* tu*
w¨‹d°≤<Fw Ÿ°æ‡∫ ≈C”T ªaªÔw°≤<Fw ∏fiw _b°Ãt≈Ì tu* ¿_Sw Fů ı°wu Fæ*, „C<] J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* N°æ≤ „°∏w Fůwu Fæ* $ ıæŸu <Ìfi Fůfiu ≈≤¡<≈„°ªů* J¡∑ ÔÙÔ° Ÿt°›w Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ÌqŸ≤ůa J¡° πuT N°<Ì J¡≤fiub°ÔÙ tC© J¡ů ÌÙfi ffi°fiub°ÔÙ JC¡<¸>Ô NÿÔÙÔbªfiw°J¡∑ <fib¨<W

Fů ı°wÙ Fæ $ ıæŸu <ª` tu* <Ô©Ù yoÕ Ôw° J¡ů Fb° fiFÙ* J≥¡≈° ŸJ¡wÙ, bæŸu FÙ @tÕR¡≈Ù („t, ÌtR¡≈Ù NSb° (N) ≈≤t°ÃtR¡≈Ù) ˚Ùw <ıŸtu* ÎJ¡°y®w° ≈¥bÕJ¡ ÔÙfi F…oÕ NwÎb @æ∫ÕJ¡∑

≈≤°J¡°‹™>° J¡ů ≈®°›w F…oÕ fC<] J¡ů t°fi<ŸJ¡ ∆∫S°Î≥ (<ª∏w°Î≥) <bª<Ôw fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ $

N <bÿbR¡≈Ù <ª` J¡° N°@°≤ Fůfiu Ÿu @tÕ tu* (≈≤t°Ãt° tu*) ˚Ù<W[bJ¡° N°≤ů≈ <J¡∫° Fæ $

172

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d
w[bI°fiÙ ≈C”T <bT∫ů* tu* N°Ÿ<•wR¡≈Ù tůFywÕ tu* fiFÙ* ≈nw°, ˚Ô° fwÔ°oÕÎ wů ŸFÙ,

<ıŸu t°yÕ I°w Fů y° bF yâuJ¡∑ Nů≤ •∫ů* Ì°ænuy° ? ıæŸu ≈<wb®w° fi°≤Ù N∏w#≈C≤ Ju¡ N°≥yfi tu* FÙ ≈®Ÿ∏fi ≤FwÙ Fæ, o@≤-@≤ fiFÙ* ı°wÙ, bæŸu FÙ Ÿwg „°˜ů* Ju¡ ≈¿≤I°fi Ÿu Wt ª¿≤`b°Ôu Ôůyů* J¡∑ fC<] „°˜ Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ∫S°∫ůÀ∫ ≈®°›w J¡tÕ tu* FÙ ≤td J¡≤wÙ Fæ $

NŸayfC<]b°Ô° ≈C”T, J¡≤ůnů* Ô°© ıywů* tu* <ıwfiu ≈≤t°dC Fæ*, fitu* Ÿu ≈®Ã∫uJ¡ f®Ê°^±>ů*

J¡ů N≈fiu N∏w#J¡≤d tu* Ìu©w° Fæ, J¡°≤d <J¡ Ÿu t°∫° J¡∑ N|<¸>w |¸>fi°tu* NÃ∫∏w ≈Ç>w°

J¡° I°fi Fů ı°w° Fæ $ tůs Ju¡ ≈°∫ Ju¡ I°fi Ÿu ıf ≈C”T „C] N∏w#J¡≤db°Ô° Fů ı°w°

Fæ, wf Ÿu <b<b@ ˚ůy fi wů •Ôu„ ≈F…≥ª°wu Fæ* N°æ≤ fi N°fi∏Ì FÙ Ìuwu Fæ* $ ≈®Ã∫uJ¡ ≈≤t°dC
tu* ıů Ÿ‡≈¥dÕ ŸyÕbyÕ NŸaJ¡∑dÕ FůJ¡≤ ıÔw≤*yů* J¡∑ fi°o˘ N°<b˚¥Õw N°æ≤ <w≤ů˚¥w Fůwu Fæ*,

∏Fu* NŸ*yfC<] ≈C”T Ìu©w° ≤Fw° Fæ $ bF ≈®°›w F…Î N<fi‹¸> J¡°∫ů˘ Ju¡ <ÔÎ πuT fiFÙ* J¡≤w°

N°æ≤ <fib¨W F…Î o‹¸> J¡°∫ů˘ J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ oh~C>J¡ fiFÙ* Fůw°, J¡°∫Õ Ju¡ k¡Ô N°<Ì Ju¡

_bR¡≈ J¡° I°w° Fůw° F…N° ˚Ù bF Ÿu fi ı°fifiub°Ôu b¨s Ju¡ Ÿt°fi ≤Fw° Fæ $ ıů JC¡~>

<tÔ y∫° ŸŸu <fib°ÕF J¡≤fiub°Ô° bF ŸbÕŸ°@°≤d Ôůyů* J¡∑ fi°o˘ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, o‹¸> ∫°

N<fi‹¸> b_wC J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ ŸJu¡ <ªW tu* w<fiJ¡ ˚Ù <bJ¡°≤ fiFÙ* Fůw° $ Fu ZÙ≤°tıÙ, oŸ Ÿ‡≈¥dÕ „°˜ J¡ů f≥ªb° J¡≤ N°æ≤ tů¸>°tů¸>Ù ı°fiJ¡≤ <k¡≤ w°Ã≈∫Õ Ju¡ ≈∫°ÕÔůªfi≈¥bÕJ¡

≈®Ã∫uJ¡ ÿÔůJ¡ J¡° <bbuªfi J¡∑<ıÎ $ oŸu N°≈ Ju¡bÔ <•w FÙ fi Ÿt<HÎ, <J¡∏wC f®Ê° N°<Ì

Ìubw°Nů* Ju¡ „°≈ N°æ≤ b≤Ì°fi Ju¡ Ÿt°fi oŸJ¡° k¡Ô Nbÿ∫ ≈®°›w Fůw° Fæ $ t°@C∫Õ wS°

≈t°, ∫tJ¡ N°<Ì NS°ÕÔaJ¡°≤ N°æ≤ „ÆÌ°ÔaJ¡°≤ů* Ÿu <b˚¥<Tw J¡<bw°t∫ N°æ≤ ≤Ÿt∫ ∫F

ŸC∏Ì≤ „°˜ N°∫°Ÿ Ju¡ <ffi° FÙ I°w Fů ı°w° Fæ $ oŸtu* Â‹¸>°∏wů* π°≤° NSÕ J¡° ≈®<w≈°Ìfi

<J¡∫° y∫° Fæ, SůnÙ fF…w ˚Ù ∆∫CÃ≈<Wb°Ô° ≈C”T oŸu _b∫a FÙ ı°fi Ôuw° Fæ $ ıů oŸu _b∫a fiFÙ* ı°fi ŸJ¡w°, Ÿu ≈¿^±>w Ju¡ tC©Ÿu oŸJ¡ů ŸCfifi° ª°<FÎ $ oŸJu¡ ŸCfifiu, <bª°≤ J¡≤fiu N°æ≤ ı°fifiu ≈≤ tfiC‹∫ J¡ů tůs≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ w≈_∫°, º∫°fi, ı≈ N°<Ì <J¡ŸÙJ¡∑ ˚Ù

N°bÿ∫J¡w° fiFÙ* ≤FwÙ, J¡°≤d <J¡ w≈_∫°, º∫°fi, ı≈ N°<Ì J¡° k¡Ô oŸJu¡ k¡Ô Ÿu yw°SÕ

Fů ı°w° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ oŸ y®∏S J¡° ©¥f NU∫°Ÿ J¡≤fiu Îba ≈Cfi# ≈Cfi# oŸJu¡ ≈∫°ÕÔůªfi Ÿu <ªWŸa_J¡°≤≈¥bÕJ¡ N≈¥bÕ ≈°¿^±>Ã∫ Fůw° Fæ $ ∫Ω<≈ N∏∫ y®∏Sů* Ju¡ NU∫°ŸŸu ˚Ù ≈°¿^±>Ã∫

Fůw° Fæ, wS°<≈ bF <ªWŸa_J¡°≤≈¥bÕJ¡ fiFÙ* Fůw°, oŸ<ÔÎ oŸ y®∏S Ju¡ <bª°≤ Ÿu ı<fiw

≈°¿^±>Ã∫ J¡ů N≈¥bÕ J¡F° Fæ $ ıæŸu Ÿ¥∫ůÕÌ∫ Ÿu <≈„°ª _b∫a fi‹¸> Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ tæ* N°æ≤
ıywg oŸ ≈®J¡°≤ J¡° N<w≈®°æ» B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫R¡≈ <≈„°ª Nfi°∫°Ÿ fi‹¸> Fů ı°w° Fæ, NS°Õwg B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫ Ìůfiů* Ju¡ „°∏w Fůfiu Ÿu <ª∏t°` „C] N°Ãt° Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ $ tæ* N°æ≤
ıywg oÃ∫°J¡°≤J¡ ˚®t fi‹¸> Fů ı°w° Fæ, Ju¡bÔ N<@‹™>°fi FÙ „uT ≤F ı°w° Fæ, ıæŸu _b›fi tůF Ju¡ I°w Fůfiu ≈≤ bF ˚®t ≈æÌ° fiFÙ* J¡≤w°, bæŸu FÙ ∫F ˚Ù ˚®t ≈æÌ° fiFÙ* J¡≤w° $ ıæŸu ŸaJ¡v≈ π°≤° <fi<tÕw fiy≤ tu* ≈C”T J¡ů FTÕ N°æ≤ <bT°Ì fiFÙ* Fůwu NS°Õwg ŸaJ¡v≈<fi<tÕw fiy≤

Ju¡ ≈¥dÕw∫° ffi ı°fiu ≈≤ FTÕ fiFÙ* Fůw° N°æ≤ ŸJu¡ ˚*y Fů ı°fiu Ÿu <bT°Ì fiFÙ* Fůw°, bæŸu

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

173

FÙ ∫F ıywg˚®t J¡v≈fi°t°` Fæ, ÎuŸ° I°w Fůfiu ≈≤ <k¡≤ ∫F •Ôu„J¡°≤J¡ fiFÙ* Fůw° $ ∫F

<ª` <Ô<©w Ÿ≈Õ Fæ, b°_w<bJ¡ Ÿ≈Õ fiFÙ* Fæ, ∫ů* I°w Fůfiu ≈≤ <ª`Ÿ≈Õ <ª`Ÿ≈Õ-

Ì„Õfiı<fiw˚∫≈®Ì fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ Âÿ∫R¡≈Ù Ÿ≈Õ J¡° ≈¿≤I°fi Fůfiu ≈≤ ∫F ŸC©≈®Ì NSb°

Ì…#©≈®Ì fiFÙ* Fůw° $ ıæŸu ∫F <ª`<Ô<©w Ÿ≈Õ Fæ, ÎuŸ° I°fi Fůfiu Ÿu <ª` Ÿ≈Õ J¡∑ Ÿ≈Õw°
fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ŸaŸ°≤ Ju¡ ∫S°SÕ _bR¡≈ J¡° I°fi Fůfiu ≈≤ N<@‹™>°fi≈¿≤„uT≈¥bÕJ¡

ŸaŸ°≤ „°∏w Fů ı°w° Fæ $$19-41$$

∫F ≈®≈aª N<w <b_wÙdÕ Fæ, oŸJ¡° J¡≤ůnů* JC¡Ì°¿Ô∫ů* Ÿu ˚Ù ~>uÌfi fiFÙ* Fů ŸJ¡w° ∫F

Nfi°∫°Ÿ Jæ¡Ÿu fi‹¸> Fůy° ? ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤ I°fi J¡° ≈®˚°b FÙ bæŸ° Fæ oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
k¥¡Ôů* N°æ≤ ≈vÔbů* Ju¡ (fibÙfi ≈Wů* Ju¡) tÔfiu tu* (fi© N°æ≤ ŸCoÕ N°<Ì Ÿu ∏Fu* ~>uÌfiu tu*)

˚Ôu FÙ JC¡~> ≈®∫Ãfi J¡≤fi° ≈nu, ≈≤ ≈≤t≈Ì≈®°<›w tu* w<fiJ¡ ˚Ù ∫Ãfi fiFÙ* J¡≤fi° ≈nw° $$42$$

ÎuŸÙ ∫<Ì f°w Fæ wů ≈FÔu ≈°æ”T J¡° ŸtSÕfi •∫ů* <J¡∫° ?

I°fi Ju¡ ≈®<wf∏@J¡ ≤°y, NŸa˚°bfi°, <b≈≤Ùw˚°bfi° N°¿Ì ≈C”T°≈≤°@ Ju¡ <fi≤°J¡≤d Ju¡

<ÔÎ ≈°æ”T J¡° ŸtSÕfi <J¡∫° Fæ $ k¥¡Ô J¡∑ ≈°a©CnÙ Ju¡ tÌÕfi tu* ˚Ù Nayů tu* ∆∫°≈°≤ Fůw° Fæ,

≈≤t°SÕ≈Ì≈®°<›w tu* wů fC<] ∆∫°≈°≤ J¡° ˚Ù ≤ů@ Fů ı°w° Fæ Nay-≈®Ã∫ayů* Ju¡ ∆∫°≈°≤ J¡∑ wů J¡°æfi J¡Fu ? ŸC©J¡≤ N°Ÿfi tu* fæ™>u F…Î, ∫S°∫ůÀ∫ ˚ůyů* J¡° ˚ůy J¡≤ ≤Fu, „°˜<bR¡] t°yÕ Ÿu

<btC© Îba Ìu„, J¡°Ô wS° ∫S°∫ůÀ∫ ŸÃŸay Ju¡ NfiCŸ°≤ oŸ „°˜ J¡° wS° ≈<fiTÌg N°<Ì

J¡° ŸC©≈¥bÕJ¡ <bª°≤ J¡≤ ≤Fu ≈C”T J¡ů ŸaŸ°≤R¡≈ •Ôu„ Ÿu tC•w J¡≤ Ìufiub°Ô° f®ÊI°fi ≈®°›w Fůw° Fæ $ <ıŸJu¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ≈C”T J¡ů <k¡≤ t°w° Ju¡ Ì≤ tu* <fib°Ÿ N°æ≤ ≈®ŸbŸt∫ Ju¡

•Ôu„ fiFÙ* ˚ůyfiu ≈nwu $ ÎuŸu ≈®„aŸfiÙ∫ N°æ≤ ŸCÔ˚ „°˜ Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù ıů ≈°≈°Ãt° fi≤J¡

N°<Ì •Ôu„ů* Ÿu ˚∫˚Ùw fi FůJ¡≤ ˚ůyů* tu* N°Ÿ•w Fæ, bu N@t t°w° Ju¡ tÔ Ju¡ J¡∑nu Fæ*,

fiJ¡° fi°t Ôufi° ˚Ù <ªw fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ bu N°Ãt|°wÙ Fæ* $$43-47$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tCHŸu J¡Fu ı° ≤Fu oŸ „°˜ J¡ů N°≈ ŸC<fiÎ, ∫F „°˜ <ıfiJ¡∑ fC<] NÃ∫∏w ≈¿≤„C] Fæ,

fiJ¡° ⁄Ì∫˚¥w Fæ ∫° <bbuJ¡fC<] Ÿu y¨FÙw Fůfiub°Ôu Ÿ°≤w≤ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ª≤tŸÙt°R¡≈ Fæ ∫°
oŸ „°˜ J¡° <bT∫ fC<] Ÿu ˚Ù f»J¡≤ Ÿ°≤w≤ ≈®Ã∫ywg˚¥w N°Ãtw[b Fæ N°æ≤ ∫F I°fi J¡°

<b_w°≤ J¡≤fiub°Ô° Fæ $ <ıŸ Â‹¸>°∏w Ÿu ∫F „°˜ ŸCfi° ı°w° Fæ N°æ≤ <ıŸ ŸaJu¡w Ÿu oŸ y®∏S

J¡° ∫S°SÕR¡≈ Ÿu <bª°≤ <J¡∫° ı°w° Fæ, Ÿ Nbw≤<dJ¡° J¡ů N°≈ ŸC<fiÎ $ <ıŸ NSÕ J¡°

NfiC˚b fiFÙ* Fæ, bF NfifiC˚¥w NSÕ Fæ, oŸ „°˜ tu* NfifiC˚¥w NSÕ tu* <ıŸ Â‹¸> NSÕ Ÿu Ÿ°Âÿ∫ Ÿu fů@ <J¡∫° ı°w° Fæ, fů@ů≈J¡°≤R¡≈ k¡ÔJ¡ů Ìufiub°Ô° ŸJ¡ů <bπ°fig Ôůy Â‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $ (Â‹¸>°∏w - Â‹¸># N∏w# Ÿ°Âÿ∫ fÔufi ≈®J¨¡w°SÕ<fidÕ∫ů ∫ufi Ÿ# $ <ıŸŸu Ÿ°Âÿ∫ Ju¡
fÔ Ÿu ≈®_wCw NSÕ J¡° <fiÿª∫ Fůw° Fæ, bF Â‹¸>°∏w Fæ $) Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ıæŸu ≤°<` tu* ÌÙ≈J¡

Ju¡ <ffi° |≤ tu* ¿_Sw |¸>, ≈¸> N°<Ì ≈Ì°Sů˘ J¡° ≈¿≤I°fi fiFÙ* Fůw° bæŸu FÙ Â‹¸>°∏w Ju¡ <ffi°

N≈¥bÕ (NfifiC˚¥w) NSÕ J¡° ≈¿≤I°fi fiFÙ* Fůw° $$48-51$$

174

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

Â‹¸>°∏wů* tu* <bÔ<sw Ÿ°Âÿ∫ Ju¡ <bbuJ¡ Ju¡ <ÔÎ Ã∫°≠∫ Na„ J¡ů <Ì©Ô°wu Fæ* $

Fu J¡°JC¡Ã_S, <ıfi <ıfi Â‹¸>°∏wů* π°≤° tæ* N°≈J¡ů fů@ J¡≤w° Fq≥ bu Ÿf _t≤d (ı∏tb°fig) NwÎb <tØ∫° Fæ*, I°w∆∫ ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ N°æ≤ J¡°≤d ≤<Fw (<fiÃ∫) Fæ $ <tØ∫°˚¥w <t\>Ù, ŸCbdÕ N°<Ì Ÿu ffiu F…Î Â‹¸>°∏wů* Ÿu f®Ê J¡° fů@ J¡≤°∫° ı°w° Fæ $ oŸŸu ı∏t[b N°<Ì

Â‹¸>°∏w@tÕ Fu∫ Fæ*, ∫F <fi‹J¡TÕ <fiJ¡Ô° $$52$$

≈≤f®Ê Ju¡ Â‹¸>°∏wů* tu* FÙ ∫F <fi∫t Fæ, N∏∫ Â‹¸>°∏wů* tu* ∫F <fi∫t Ô°y¥ fiFÙ* Fæ $ - ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

Ju¡bÔ ÎJ¡ ≈≤f®Ê J¡ů ~>ůnJ¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ ≈t°fi N°æ≤ ≈tu∫ů* J¡° J¡°∫ÕÃb, J¡°≤dÃb N°<Ì

Ÿu ŸÂÿ∫ ≈FÔu J¡F° y∫° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıæŸu <bª°≤ N°<Ì Ÿu <f‡fJ¡° y®°FJ¡ I°fi Ã≈∏fi Fůw° Fæ ∫F J¡F° ı°w° Fæ, bæŸu I°fi Ÿu <f‡f Ã≈∏fi Fůw° Fæ, ∫F fiFÙ* J¡Ffi° ª°<FÎ, •∫ů*<J¡
f®Ê J¡∑ Ã≈<W fiFÙ* J¡F ŸJ¡wu Fæ* $$53$$
ıů ≈¥bÕ ÿÔůJ¡ tu* "≈≤t f®Ê J¡ů ~>ůn J¡≤' J¡F° Fæ, Ÿu <b„uTR¡≈ Ÿu _≈‹¸> J¡≤wu Fæ* $
tæ* ∫F°≥ f®Êů≈Ìu„ tu* N°≈Ÿu ıů Â‹¸>°∏w J¡Fw° Fq≥, Ÿtu* ÎJ¡ Ìu„ J¡° Ÿ°@‡∫Õ ÔuJ¡≤

≈®_wCw NSÕ J¡° <fidÕ∫ <J¡∫° ı°w° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ıyÌgR¡≈ <bbwÕ Ju¡ N<@‹™>°fi f®Ê Ju¡
fů@fi tu* Ÿ≈ÕR¡≈ <bbwÕ Ju¡ N<@‹™>°fi J¡° fů@J¡ ≤≠ıCÂ‹¸>°∏w N<@‹™>°fi J¡° <bbwÕ Fůw° Fæ, Ju¡bÔ oŸÙ ÎJ¡ Na„ tu* <Ì∫° ı°w° Fæ, Ì°‹¸>Õ<∏wJ¡ f®Ê tu* ≤Ffiub°Ôu ¿fiÃ∫Ãb, ŸC<©Ãb N°<Ì

Ÿ‡≈¥dÕ Na„ů* tu* fiFÙ* $$54$$

Â‹¸>°∏w J¡° ÎJ¡ Ìu„ tu* FÙ y®Fd •∫ů* Fůw° Fæ ? ÎuŸÙ J¡ůoÕ „aJ¡° fi J¡≤ fæ™>u, oŸ<ÔÎ

Ÿb°˘„ tu* Ÿ°Âÿ∫ J¡∑ ≈®<Ÿ<] FÙ fiFÙ* Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

∫F°≥ f®Êw[b Ju¡ I°≈fi tu* ıů-ıů Â‹¸>°∏w <Ì∫° ı°w° Fæ bF _b›fi tu* ≈®wÙw ≈Ì°SÕ J¡∑
fi°o˘ <tØ∫°˚¥w ıywg Ju¡ N∏wyÕw FÙ Fæ b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ÌqŸ≤Ù ≈≤t°SÕŸÃ∫ N°æ≤

<ªÌ°fi∏Ì_bR¡≈ b_wC Fæ FÙ fiFÙ*, ∫F N°„∫ Fæ $$55$$ ÎuŸ° Fůfiu ≈≤ <fi≤°J¡°≤ f®Ê tu* Ÿ°J¡°≤

Â‹¸>°∏w Jæ¡Ÿu ? f®Ê Ÿ<πwÙ∫ Fæ ∫° N<πwÙ∫ ? ∫<Ì Ÿ<πwÙ∫ Fæ, wů <Ÿ]°∏w J¡∑ F°<fi FůyÙ $ ∫<Ì N<πwÙ∫ Fæ, wů yC”, „°˜ N°<Ì Ju¡ N˚°b Ÿu I°fi J¡∑ Ã≈<W fiFÙ* FůyÙ, oŸ

≈®J¡°≤ Ju¡ <bJ¡v≈ů* Ÿu Ã≈∏fi t¥©Õıfiů* J¡∑ <•w∫ů* J¡ů NbŸ≤ fiFÙ* <tÔw° $$56$$
oŸŸu Â‹¸>°∏w Ju¡ NfiCt°fi π°≤° fů@J¡ FůfiuŸu Â‹¸>°∏w, FuwC, ∆∫°<›w N°<Ì Ju¡ <tØ∫° Fůfiu

≈≤ ∆∫°›∫Ãb°<Ÿ<], _bR¡≈°<Ÿ<] oÃ∫°<Ì N°æ≤ ≈®≈aª Ÿu Ÿ‡f∏@ ≤©fiub°Ôu FuwCNů* Ÿu ŸÃ∫Ãb N°<Ì Ju¡ Ÿ°@fitu* <bR¡]Ãb N°<Ì FuÃb°˚°Ÿw° Ju¡ ≈®∫ůıJ¡ ÌůT Fůyu, ∫ů* w°<JÕ¡J¡ů* J¡ů <bb°Ì

Ju¡ <ÔÎ NbŸ≤ ˚Ù fiFÙ <Ì∫° y∫°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

N<Ÿ], <b”] N°<Ì ÌqTd Ìufiu tu* Ìs w°<JÕ¡J¡ů* Ju¡ Â‹¸>°∏w-ÌůTů* Ÿu, ÌqTdÙ∫ ıywg Ju¡

_b›fiwCv∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, b_wC tu* JC¡~> ˚Ù ÌůT fiFÙ* Fůw° $ Ÿ°º∫ J¡∑ <Ÿ<] Fůfiu wJ¡ FuwC

N°<Ì ıywg Ju¡ ≈Ì°Sů˘ tu* ıů fůº∫fů@J¡-∆∫bF°≤ Fůw° Fæ, bF ∆∫°bF°¿≤J¡ ŸÃ∫w°t°` Ÿu

˚Ù Ã≈∏fi Fů ı°w° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$57$$

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

175

FuwC N°<Ì ˚¥w ıywg J¡∑ _b›fiů≈tw° J¡° Ÿ°@‡∫Õ≈®Ì„Õfi π°≤° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

Ã≈<W Ju¡ ≈¥bÕJ¡°Ô tu* N°æ≤ <bfi°„ Ju¡ W≤J¡°Ô tu* Nb_wC˚¥w (N˚°by®_w) ∫F
ıywg bwÕt°fiJ¡°Ô tu* ˚Ù <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ Nb_wC˚¥w FÙ Fæ, Nw# ıæŸu ı°y®wg ≈Ì°SÕ Fæ* bæŸu FÙ _b›fi ≈Ì°SÕ ˚Ù Fæ*, Ìůfiů* tu* <tØ∫°Ãb J¡° Ÿ°‡∫ Fæ, ∫F f°w f°ÔJ¡ů* wJ¡ J¡∑ ŸtH tu*

N° ŸJ¡wÙ Fæ $$58$$

∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ ≈®<w˚°<ŸJ¡ ŸW°b°Ôu _b›fi Ÿu ∆∫°bF°¿≤J¡ ŸW°b°Ôu J¡∑ wCÔfi° Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? oŸ ≈≤ fi Ìůfiů* tu* ≈≤_≈≤ J¡°∫ÕJ¡°≤dw° Ju¡ ≈®Ì„Õfi Ÿu N°æ≤ Ô°æ<J¡J¡ ∆∫bF°≤

Ÿu wCÔfi° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ı°y®wgJ¡°Ô tu* <bı∫∫°`° J¡≤fiÙ ª°<FÎ NSb° fiFÙ*, ∫ů* ∫°`° Ju¡ <bT∫ tu* Ÿ∏ÌuF Fůfiu

≈≤ Ìubw°≈®°SÕfi°≈¥bÕJ¡ Ÿů∫u F…Î ≈C”T J¡° _b›fi tu* ∫°`° J¡≤fiÙ ª°<FÎ ÎuŸ° ŸaJ¡v≈ Fůfiu ≈≤

<ª≤J¡°Ô wJ¡ ≈¥ı°, t∏`ı≈, _wC<w N°<Ì Ÿu <bı∫∫°`° Ju¡ NfiCJ¥¡Ô b≤ <tÔfiu ∫° „`CNů*

Ju¡ ≈®<w tC<fi„°≈ N°<Ì Ìu©fiu ≈≤ ≈®°w#J¡°Ô ∫°`° J¡≤fiu Ÿu „`CNů* ≈≤ <bı∫ Ìu©Ù ı°wÙ

Fæ N°æ≤ _b›fi tu* N°æT<@J¡∑ ≈®°<›w Ÿu ı°y®w°b_S° tu* ≤ůy„°¿∏w Ìu©Ù ı°wÙ Fæ $ ∫ů*

_b›fiŸ°Âÿ∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡∑ ∆∫b_S° _b›fiR¡≈ FÙ Fæ, NwÎb ı°y®wg tu*

_b›fiÂ‹¸>°∏w ∫S°SÕ FÙ Fæ* $ tůs Ju¡ ≈°∫ů* J¡∑ ≤ªfi° J¡≤fiub°Ôu tF°tC<fi b°vtÙ<J¡ ıÙ fiu N∏∫ ˚Ù ≈¥bÕ ≤°t°∫d N°<Ì <ıfi y®∏Sů* J¡∑ ≤ªfi° J¡∑ Fæ, fitu* ˚Ù Â‹¸>°∏wů* J¡∑ fůº∫ Ju¡

Ÿ°‡∫ Ju¡ fů@fi tu* ∫FÙ Ju¡bÔ ÎJ¡ ∆∫b_S° ≈®<Ÿ] Fæ NS°Õwg <ıŸ Na„ tu* Ÿ°‡∫ Ÿa˚b Fů

ŸÙ Na„ Ju¡ Ÿ°‡∫I°≈fi tu* ∆∫b_S° ≈®<Ÿ] Fæ $$59-60$$

J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů oŸ y®∏S Ju¡ Zůw°, ıywg J¡∑ ıů _b›fi wCv∫w° J¡FÙ yoÕ Fæ,

Ÿu ŸFŸ° •∫ů* fiFÙ* ı°fi Ôuwu, oŸ <bT∫ tu* <bb°Ì •∫ů* J¡≤wu Fæ* ? oŸ ≈≤ Nº∫°Ãt„°˜ Ju¡

Zbd Ÿu Ã≈∏fi Ÿa_J¡°≤ fi FůfiuŸu ∏Fu* ıywg tu* ŸÃ∫Ãb-˚®t Fæ, Nw# ∏Fu* „Ù|® ıywg J¡∑

_b›fiwCv∫w° ≈®wÙw fiFÙ* FůwÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ÿ‡≈¥dÕ „°˜ ŸCfifiu ≈≤ ıywg J¡∑ _b›fiwCv∫w° I°w FůwÙ Fæ, ŸJ¡° fů@ „Ù|® fiFÙ*

J¡≤°∫° ı°w°, •∫ů*<J¡ b°dÙ J®¡t„# N≈fi° J¡°∫Õ J¡≤wÙ Fæ $ „°˜Zbd tu* ıů Ôůy N°Ô_∫

J¡≤wu Fæ*, ∏Fu* ıywg J¡∑ _b›fiwCv∫w° ≈®wÙw fiFÙ FůwÙ, ∫F ˚°b°SÕ Fæ $ ª¥≥<J¡ ∫F ıywg _b›fi, tfiů≤S N°æ≤ º∫°fi Ÿu J¡<v≈w fiy≤ Ju¡ ŸÂ„ Fæ oŸ<ÔÎ bu FÙ Â‹¸>°∏w ∫F°≥ ≈≤ <Ì∫u y∫u Fæ*, N∏∫ fiFÙ* $$61,62$$

∫<Ì ıywg tu* _b›fi°<Ì Ì‹¸>°∏w Ìufiu ≈≤ Ÿb°˘„ tu* Ÿ°@‡∫Õ <bb<sw Fů, wů f®Ê tu* ˚Ù

J¡¸>J¡, JC¡^±>Ô N°<Ì Ju¡ ≈°Ì°fi ŸCbdÕÕ J¡° Â‹¸>°∏w Ìufiu ≈≤, ŸCbdÕ J¡∑ŸÙ ≈¿≤d°<tw° •∫ů* fi

<bb<sw FůyÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
fů@ Ju¡ <ÔÎ N≈¿≤d°tÙ f®Ê tu* ıů ≈¿≤d°tÙ ŸCbdÕ N°<Ì J¡° Â‹¸>°∏w <Ì∫° ı°w° Fæ, bF°≥ ≈≤ ≈t°≈®∫C•w ≈®∫Ãfiů* Ÿu Ÿb°˘„tu* Ÿ°Âÿ∫ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ ˚°b ∫F <J¡ "wÌuwwg f®Ê°≈¥bÕtfi≈≤tf°fltg', "ÎJ¡tub°<πwÙ∫tg' oÃ∫°<Ì ZC<w∫ů* Ÿu <ªwg „<•w Ju¡ ≈¿≤d°t „¥∏∫,

176

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

≈®<wŸaJ®¡t≤<Fw, „C] N°æ≤ Nfi∏w Fůfiu, "N∆∫•wů&∫t<ª∏Ã∫ů&tg' oÃ∫°<Ì _t¨<w∫ů* Ÿu NŸay,

Ì°ŸÙfi f®Ê tu* ≈¿≤d°t FuwC J¡° _≈„Õ fi Fůfiu N°æ≤ <ªwg J¡° ın Ju¡ N°J¡°≤ tu* Fůfi° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ oÃ∫°<Ì ∫C<•w∫ů* Ÿu f®Ê J¡° ≈¿≤d°t fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N≈¿≤d°tÙ f®Ê tu* ıů ≈¿≤d°tÙ

ŸCbd°Õ<Ì Ju¡ wCv∫ J¡°≤dw°J¡∑ ≈t° ÌÙ ı°wÙ Fæ bF°≥ ≈≤ ≈t°≈®∫C•w ≈®∫Ãfiů* Ÿu ˚Ù Ÿb°˘„
tu* Ÿ°@‡∫Õ J¡° Ô°˚ Fůfi° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ $$63$$

•w NSÕ J¡ů FÙ _≈‹¸> J¡≤wu Fæ* $

<bb°Ì≤<Fw fC<]t°fig ≈C”T J¡ů fů@ Ju¡ <ÔÎ ≈t°fi Ÿu ≈tu∫ J¡° ÎJ¡ Na„ tu* Ÿ°@‡∫Õ

_bÙJ¡°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $$64$$

ÔůJ¡ tu* ˚Ù "t<d ÌÙ≈J¡ Ju¡ ŸÂ„ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ' oÃ∫°<Ì _SÔ tu* N<bb<sw Na„ J¡°

Ÿ°Âÿ∫I°fi fiFÙ* Ìu©° ı°w°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈Ì°Sů˘ Ju¡ ≈®Ì„Õfi tu* ≈®J¡°„t°`R¡≈ ÌÙ≈J¡ Ju¡ <Ÿb° _S°fi (<Ì∫°), wuÔ, fWÙ N°<Ì

<J¡ŸÙJ¡° ≈∫ůy fiFÙ* Fůw° $ ÎJ¡Ìu„ tua Ÿ°Âÿ∫ Fůfiu Ÿu ≈t°fi ≈tu∫ J¡° I°fi J¡≤°w° Fæ; ıæŸu "t<dÌÙÕ≈ ob' (t<d ÌÙ≈J¡ Ju¡ Ÿt°fi Fæ) oŸ Ì¨‹¸>°∏w Ÿu ≈t°fi ÌÙ≈ Ju¡bÔ ≈®˚° Ÿu (≈®J¡°„ Ÿu) ≈tu∫ t<d J¡° fů@ J¡≤° Ìuw° Fæ $$65$$
oŸ „°˜ Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ Â‹¸>°∏wů* J¡° ≈∫ůy J¡Fwu Fæ* $

Â‹¸>°∏w Ju¡ Na„t°` Ÿu fůº∫ J¡° (Iu∫ f®Ê J¡°) fů@ůÌ∫ Fůfiu ≈≤ "w[bt<Ÿ' N°<Ì
tF°b°•∫ů* Ju¡ NSÕ Ju¡ <fiÿª∫ J¡° ≈°Ìu∫R¡≈ Ÿu y®Fd J¡≤fi° ª°<FÎ $ ˚°b ∫F <J¡ _b›fi N°¿Ì Â‹¸>°∏wů* Ÿu ıywg J¡° <tØ∫°Ãb ≈®wÙw Fůfiu ≈≤ ıÙb°Ãt° Ju¡ N°J¡°„, Ÿ¥∫Õ N°<Ì Â‹¸>°∏wů*

Ju¡ N°æ≤ f®Ê Ju¡ <t\>Ù, ŸCbdÕ N°<Ì Â‹¸>°∏wů* Ju¡ ˚Ù ≈Ì°SÕ≈¿≤„ů@fi π°≤° fůº∫R¡≈ Ô‚∫ NSÕ

Ju¡ <ÔÎ N°æ≤ ŸJ¡° fů@ Fůfiu ≈≤ J¡°∫ÕŸ<Fw N<bΩ° Ju¡ <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ Nbÿ∫ ≈°Ìu∫ Fůfiu Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ZC<w, N°æ≤ „°˜ů* Ju¡ tF°w°Ã≈∫Õ J¡° <bT∫ "NFa f®Ê°<_t' (tæ* f®Ê Fq≥) oŸ ≈®J¡°≤

J¡° tF°b°•∫ Ju¡ NSÕ J¡° <fiÿª∫ y®°fl Fæ $$66,67$$

"tæ* yů≤° Fq≥, _S¥Ô Fq≥' oÃ∫°<Ì ≈®Ã∫s Ÿu, N°æT@≈°fi, N°≤ůÀ∫Ô°˚ N°<Ì ≈®b¨<W Ju¡
k¡ÔÌ„ÕfiR¡≈ <Ô*y Ÿu, N∏∫ Ju¡ ∆∫bF°≤ Ju¡ Ÿ°‡∫R¡≈ ≈t°fi Ÿu, Ÿ‡≈¥dÕ ∆∫°bF°¿≤J¡
tF°ıfib°•∫ů* Ÿu, "f®°Êdů ∫ıuwg' (f®°Êd ∫I J¡≤u) oÃ∫°<Ì ZC¿w, _t¨<w, @tÕ„°˜ů* wS°

NfiuJ¡ w°<JÕ¡J¡ů* J¡∑ ∫C<•w∫ů*Ÿu ÌuF N°æ≤ ŸŸu <˚∏fi J¡w¨ÕÃb, ˚ůK¨¡Ãb _b˚°bb°Ô° N°Ãt°
ı°fi° ı°w° Fæ, ÎuŸÙ ≈¿≤<_S<w tu* ≈®Ã∫s N°<Ì NfiuJ¡ ≈®t°dů* Ÿu <b”] NSÕJ¡° Ju¡bÔ
tF°b°•∫ Ÿu Jæ¡Ÿu y®Fd J¡≤wu Fæ*, ÎuŸÙ N°„aJ¡° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

JC¡w°<JÕ¡J¡w° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ <bπ°fiů* Ju¡ NfiC˚bJ¡° N≈Ô°≈ J¡≤fiub°Ôu N≈<b`

ÌuF°Ãt˚°b<bT∫J¡ Fůfiu N°æ≤ N≈<b` JC¡Wu, Ÿ¥N≤ N°<Ì J¡∑ ∫ů<fi≈®Ì Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N≈<b`

<bJ¡v≈ů* Ÿu NS°Õwg f®Ê ≈®t°d Ÿ<Fw Fæ ∫° ≈®t°d ≤<Fw ? ∫<Ì Ÿ≈®t°d Fæ, wů Nπæw J¡∑

F°<fi FůyÙ, ∫<Ì N≈®t°d Fæ, wů ≈®tu∫ J¡∑ F°<fi FůyÙ oÃ∫°<Ì <bJ¡v≈ů* Ÿu ≈≤t ≈C”T°SÕ J¡ů

≈®°›w J¡≤°fiub°ÔÙ ≈®fC]w° J¡° <bfi°„ fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ $ ÌuF N°<Ì tu* ¿ıŸ ≈®J¡°≤ N°ÃtÃb

ŸyÕ - 19]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

177

J¡° NŸa˚b Fæ, bF ≈®J¡°≤ N°yu J¡F° ı°∫uy° $$68$$

Ÿ˚Ù Ôůy ≈®<wf∏@„¥∏∫ _buh~>°<bF°≤ı<fiw ŸC© Ju¡ ≈®°SÙÕ Fæ*, Nw# Ì∫°ÔC ≈≤t<FwæTÙ

ª°b°ÕJ¡ N°<Ì J¡° wS° ˜Ù, ≈C”T, <t` N°<Ì J¡° <b<b@ <b<ª` Â‹¸>˚ůyŸC©ıfiJ¡ _b°˚°<bJ¡

_b≈®Ù<w Ju¡ <bT∫ů* tu* ≈®bwÕJ¡ ŸaŸ°≤ tu* Ÿ°≤w° N°<Ì J¡° ≈®<w≈°ÌJ¡ bªfi Jæ¡Ÿu Fu∫ Fæ ?

w≈_∫°ı<fiw •Ôu„, Ÿa∫t, @fi∆∫∫ wS° ≈¿≤Zt J¡≤°fiub°Ôu; o‹¸> ≈C`, @fi, ˜Ù N°<Ì J¡°

<b∫ůy J¡≤°fiub°Ô° wS° Ÿa∏∫°Ÿ <˚s°¸>fi N°<Ì Fı°≤ů* Â‹¸> NfiSů˘ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ <fi<bÕT∫

N°Ãtt°`≈¿≤„uTR¡≈ ≈≤t Ì°¿≤B∫˚¥w tůsk¡Ô J¡ů Ìufiub°ÔÙ ıÙbf®Ê J¡∑ ÎJ¡w° J¡° fů@J¡

Fůfiu Ÿu „`C Ju¡ b°•∫ Ÿu wCv∫ Nªuwfi ZC<w≈®<w≈°<Ìw tF°b°•∫ Jæ¡Ÿu ≈°Ìu∫ Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡°

Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

™>ÙJ¡ Fæ, <bª°≤ fi J¡≤fiu Ÿu FÙ bæŸ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ N°≈°ww# bæ¿≤R¡≈ Ÿu I°w F…Î buÌ J¡°
b°•∫ <bª°≤ Ÿu wů <fiÃ∫ ¿fi≤<w„∫ N°fi∏Ì N°ÃtR¡≈ ≈≤t≈C”T°SÕ J¡° NfiC˚b J¡≤°fiub°Ô°

Fæ, Nw# NfiC˚b<fi‹™> Ft Ôůyů tu*, bF Ÿ‡≈¥dÕ ≈®t°důa tu* ŸbůÕWt Fæ, ∫ů* Ÿt°Âw Fæ $ ≈≤t°SÕ˚¥w bæ<ÌJ¡ ≈C”T°SÕ Ÿu <b≤<Fw bªfi ∫<Ì ≈≤t <≈®∫ ˜ÙJ¡° ˚Ù J¡F° Fů, wů t≤d, fi≤J¡, N°<Ì

NfiuJ¡ NfiSů˘ J¡° FuwC Fůfiu Ÿu ≈®Ô°≈t°` FÙ Fæ, bF fi wů buÌ Fæ, fi N°›w ≈C”T J¡° b°•∫ Fæ N°æ≤ fi ≈®t°d FÙ Fæ $$69$$

∫<Ì ÎuŸÙ f°w Fæ, wů J¡<≈Ô, J¡d°Ì, ıæ<t<fi N°<Ìfiu buÌ°SÕ Ju¡ I°w° Fůfiu ≈≤ ˚Ù,

≈C”T°SÕ N°æ≤ ŸJu¡ ≈°∫˚¥w w[b J¡° <fiR¡≈d N∏∫S° FÙ Jæ¡Ÿu <J¡∫° N°æ≤ N°≈ N∏∫S°

FÙ ŸJ¡° <fiR¡≈d Jæ¡Ÿu J¡≤ ≤Fu Fæ*, N°≈Ju¡ J¡Sfi tu* J¡°æfi-ŸÙ <bÔsdw° Fæ ? ÎuŸÙ „aJ¡°

Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <ıŸ fC<]Ÿu w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ı<fiw ıÙb∏tC<•wR¡≈ „C˚ ˚°À∫ Fůw°

Fæ, bæŸÙ Ft°≤Ù fC<] Fæ, Ÿ fC<] Ÿu ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu N≈≤ůs°fiC˚b∫ůÀ∫ ≈≤t≈C”T°SÕ <ıŸŸu

≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸÙ Ÿ‡≈¥dÕ ZC<w∫ů* J¡∑-N°º∫°<ÃtJ¡ „°˜ů*J¡∑-ÎJ¡ b°•∫w° (ÎJ¡ tF°b°•∫

Ju¡ NSÕ tu* ≈∫ÕbŸ°fi) k¡<Ôw FůwÙ Fæ $ ŸŸu <˚∏fi ZC<w Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡° N<bT∫, Ju¡bÔ wJÕ¡

N°<Ì Ÿu FÙ ≈C‹¸> (<bJ¡<Ÿw) Ÿ°a¶∫, J¡d°Ì N°<Ì J¡° I°fi Fæ $ Ft°≤° ≈®t°d ŸŸu ŸbÕS°

<bÔsd tF°b°•∫°SÕR¡≈ N≈≤ůs°fiC˚b ∫ůÀ∫ NSÕb°Ô° Fæ, fiJ¡° bæŸ° fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F

<J¡ fiJ¡∑ t<w JC¡wJ¡ů˘ Ÿu JC¡<^™>w Fů yoÕ Fæ, NwÎb bu ZC<w Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡° <fiÿª∫ J¡≤fiu ∫ůÀ∫
fC<] Ÿu <b≤<Fw Fæ $$70$$

N™>°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

∏fiÙŸb°≥ ŸyÕ

Â‹¸>°∏w Ju¡ NSÕ<fiR¡≈d Ju¡ <ŸÔ<ŸÔu tu* <fiÃ∫ N≈≤ůs B‹¸>°, Âÿ∫ N°<Ì Ju¡ Ÿ°sÙ f®ÊR¡≈ ≈®t°dw[b J¡° „ů@fi $

≈®°Ÿa<yJ¡w° ŸtSÕfi J¡≤ ŸŸu Ÿ‡f] ≈®t°dw[b J¡° <fidÕ∫ J¡≤fiu Ju¡ oh~C>J¡ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ

178

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d
fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ Na„ J¡° <b„uTR¡≈ Ÿu ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiu J¡∑ <bbs° Fů, ŸÙŸu Ÿ°Âÿ∫ Ÿf ≈t°fiů* tu* y¨FÙw Fůw° Fæ, ≈t°fi N°æ≤ ≈tu∫ tu* ŸbÕS° Ÿ°Âÿ∫ Fůfiu ≈≤ ≈t°fi N°æ≤ ≈tu∫ tu* •∫° N∏w≤ ≤Fuy° ? ˚°b ∫F <J¡ <b„uT, Na„ tu* FÙ Ÿ°Âÿ∫ y¨FÙw Fůw° Fæ, N∏∫S° "y°∫ Ju¡ Ÿt°fi y°∫ Fæ' oÃ∫°<Ì _S°fi tu* ı°<w N°<Ì Ÿu ˚Ù Ÿ°Âÿ∫ J¡∑ <bbs° Fůfiu

≈≤ ˚uÌ fi Fůfiu Ÿu ≈t°fit°` J¡° h~>uÌ Fů ı°∫uy° $$1$$

Â‹¸>°∏w fC<] J¡° k¡Ô J¡Fwu Fæ* $
wwg N°æ≤ Ãba ≈Ì°SÕ Ju¡ ≈¿≤„ů@fi Ju¡ ≈∫ůyÙ wwg-wwg Â‹¸>°∏wfC<] Fůfiu ≈≤ N<πwÙ∫

I°fi_bR¡≈ N°Ãtw[bR¡≈ „°˜°SÕ J¡° (Ÿ‡≈¥dÕ buÌ°∏wů* Ju¡ w°Ã≈∫ÕJ¡° <bT∫ Fůfiu Ÿu N°Ãtw[b

„°˜°SÕ Fæ) I°fi Fůfiu Ÿu NS°Õwg N<πwÙ∫ N°Ãtw[b<bT∫J¡ N©^±>°J¡°≤ b¨<W J¡° Ì∫

FůfiuŸu ŸŸu N<˚∆∫•w tF°b°•∫°SÕ˚¥w f®Ê_bR¡≈ Ÿu FÙ ˚ÔÙ ˚°≥<w <Ÿ] NI°fi N°æ≤

ŸJu¡ J¡°∫Õ J¡° <bfi°„R¡≈ <fib°Õd Fůw° Fæ $ bFÙ <fib°Õd Â‹¸>°∏wfC<] J¡° k¡Ô J¡F° ı°w° Fæ $
oŸ<ÔÎ Â‹¸>°∏w N°æ≤ Ì°‹¸>°Õ¿∏wJ¡ů* Ju¡ <b<b@ <bJ¡v≈ů* J¡° NS°Õwg Â‹¸>°∏wJ¡° Ì°‹¸>°Õ<∏wJ¡ Ÿu

˚uÌ N°æ≤ Â‹¸>°∏w tu* Ì°‹¸>°Õ<∏wJ¡ Ju¡ ≈®ªC≤@tÕb[bJu¡ ≈®ŸaıJ¡-•∫° ∫F Â‹¸>°∏w Ÿb°˘„ tu* Fæ,

∫° JC¡~> @tů˘ Ju¡ Na„tu* oÃ∫°<Ì-<bJ¡v≈ů* J¡° J¡ůoÕ ≈®∫ůıfi fiFÙ* Fæ $$2$$
wů <J¡ŸŸu ≈®∫ůıfi Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

<ıŸ <J¡ŸÙ ∫C<•w Ÿu (≈Ì°SÕ, Ô‚∫°SÕ N°æ≤ w°Ã≈∫°ÕSÕ Ju¡ I°fi Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ∫C<•w Ÿu) tF°b°•∫°SÕ J¡° Ÿt°Z∫ J¡≤fi° ª°<FÎ $$3$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ Ÿ‡≈¥dÕ ŸaŸ°≤ J¡∑ „°<∏w Fůfiu ≈≤ ŸJu¡ N∏wyÕw Â‹¸>°∏w, ∫C<•w N°<ÌJ¡° ˚Ù f°@ FůfiuŸu fitu* N˚°Ÿw° FůyÙ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° ≈≤ k¡Ô<Ÿ¿] Ju¡ ≈ÿª°wg Ÿ°@fi J¡∑ s<w Fůfi° J¡ůoÕ ÌůT fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ „°<∏w J¡ů ≈≤t J¡v∫°d Ÿt<HÎ, ŸÙJ¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ ∫Ãfi J¡∑<ıÎ $ ˚ůıfi∫ůÀ∫ ˚°w ∫<Ì ≈J¡ y∫°, wů ŸJu¡ ≈°J¡ tu* Ÿ°@fi˚¥w Â‹¸>°∏w N°<Ì Ju¡

<tØ∫° Fůfiu Ÿu •∫° s<w Fæ ? $$4$$

"N°æT@a <≈f ˚®°wC¿≤b wu <„©° b<@Õ‹wu' (N°æT<@ ≈ÙNů, ˚°oÕ Ju¡ Ÿt°fi wC‡F°≤Ù ˚Ù <„©°
f» ı°∫uyÙ) oŸ ≈®J¡°≤ f°ÔJ¡ J¡∑ N°æT¿@ ≈Ùfiu tu* ≈®b¨<W Ju¡ J¡°≤d N°æ≤ <„©° J¡∑ b¨<] tu*

NJ¡°≤d, o‹¸> Ÿ°@fi Fůfiu Ÿu, ÎJ¡ Na„ tu* ŸÂ„ ≈t°fi N°æ≤ ≈tu∫ů* Ÿu f°ÔJ¡ J¡ů N°æT<@≈°fi tu* o‹¸>Ÿ°@fiw°I°fi Ju¡ (N°æT<@ ≈Ùfiu Ÿu tu≤° <Fw Fůy° oÃ∫°J¡°≤J¡ I°fi Ju¡) <ÔÎ ıæŸu ÔůJ¡
tu* ≈t° ÌÙ ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ÎJ¡ Na„ Ÿu ŸÂ„ N≈¿≤d°tÙ N°æ≤ ≈¿≤d°tÙ ≈t°fi N°æ≤

≈tu∫ů* Ÿu I°w∆∫ Ÿwg ≈Ì°SÕ Ju¡ fů@ Ju¡ <ÔÎ ≈t° ÌÙ ı°wÙ Fæ $$5$$

≈®J¨¡w _SÔ tu* ≈∫C•w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Nfi°Ãt<bT∫J¡ Â‹¸>°∏w Ìu ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ

ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů „°<∏w N°<Ì J¡∑ ≈®°¿›w tu* ≈®b¨W J¡≤wu Fæ* $

<bbuJ¡„¥∏∫ fC<] b°Ôu ≈C”T J¡ů oŸ ŸaŸ°≤ tu*, ≈ÃS≤ J¡∑ ª\>°fi Ju¡ fÙª tu* Ã≈∏fi NÃ∫∏w tů¸>u N∏@u tui>J¡ Ju¡ Ÿt°fi ˚ůyůa tu* N°Ÿ•w fiFÙ* Fůfi° ª°<FÎ, <J¡∏wC „°<∏w N°<Ì Ju¡ Ô°˚ Ju¡

ŸyÕ - 19]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

179

<ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡≤fi° ª°<FÎ $$6$$ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Â‹¸>°∏wů* π°≤° fů<@w, ≈C”T J¡ů ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡

≈≤t ≈Ì ≈®°›w J¡≤fi° ª°<FÎ N°æ≤ „°¿∏w≈®Ì „°˜ů* Ju¡ NSÕ J¡° ≈¿≤I°w° wS° <bª°≤b°figg Fůfi° ª°<FÎ $ Ÿwg-„°˜ů* Ju¡ ≈Ìu„, Ÿ≠ıfiw°, fC<], „°˜I N°æ≤ N°ÃtI°<fi∫ů*Ju¡ Ÿt°yt Ÿu ≈¥bÕ ≈¥bÕ N∏w≤ay Ÿ°@fi J®¡t Ÿu ∫C•w @tů˘ (") yC”Ÿub° N°¿Ì Ju¡ ≈∫ůyÙ @fiů* N°æ≤

„°˜ Ju¡ w°Ã≈∫Õ<bT∫Ù˚¥w NSů˘ Ju¡ ≈°ıÕfiR¡≈ J¡tÕ tu* wÃ≈≤ fC<]t°fig ≈C”T J¡ů wfwJ¡

<bª°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ ıfwJ¡ <J¡ ≈Cfi# fi‹¸> fi Fůfiub°ÔÙ ªwCSÕ≈Ìfi°tJ¡ ($ ) (Ÿ›wt˚¥<tJ¡°≈®°<›wR¡≈) „°<∏wt∫ N°Ãt<bZ°<∏w ≈®°›w fiFÙ* Fů ı°wÙ $ ıů ≈C”T

Ÿ›wt˚¥<tJ¡°≈®°<›wR¡≈ <bZ°<∏wŸC© Ÿu ∫C•w Fæ N°æ≤ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ŸtCB Ju¡ ≈°≤ Fů ªCJ¡° Fæ, bF ª°Fu ıÙ<bw Fů ª°Fu ıÙbfi≤<Fw Fů, y¨F_S Fů ∫° ∫<w Fů ŸJ¡ů Îu<FJ¡ k¡Ô N°æ≤

≈°≤Ô°æ<J¡J¡ k¡Ô J¨¡w ∫° NJ¨¡w J¡tÕ Ÿu ≈®°›w fiFÙ* Fůwu N°æ≤ Zbd-tfifiR¡≈ tfiJu¡ <bsu≈ů*

Ÿu ŸJ¡° J¡ůoÕ ≈®∫ůıfi fiFÙ* Fæ, bF t∏Ì≤°ªÔR¡≈ t∏SfiÌ^±> Ÿu ≤<Fw ŸtCB Ju¡ Ÿt°fi _b_S ≤Fw° Fæ $$7-11$$

∫F wů N°≈ ≈≤_≈≤ <b”] J¡Fwu Fæ* "y¨F_S_∫ wS° ∫wu#' oŸŸu wwg-wwg N°Zt tu*

<fi∫w @tů˘ tu* <fi‹™> ≤Ffi° ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡F°, "fi J¨¡wu&J¨¡wufi°SÕ#' oŸŸu N<fi∫w@tÕ<fi‹™>w°

J¡FÙ N°æ≤ "w` ¿fitÕ∏Ì≤ ob°&dÕb#' oŸŸu N°Ã∫<∏wJ¡ <bsu≈J¡∑ <fib¨<W J¡° ≈®<w≈°ÌJ¡ Â‹¸>°∏w

<Ì∫°, ∫u Ÿf Jæ¡Ÿu Ÿayw Fůayu ? ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤ ıů ≈FÔu N°Ãtw[b Ju¡ <bT∫ tu* ÎJ¡ Na„ Ÿu Ÿ°‡∫ y®Fd J¡≤fi° ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡F°, ŸÙJu¡ N<˚≈®°∫ Ÿu oŸJ¡° Ì°F≤d <Ì∫° y∫° Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

<J¡ŸÙ ÎJ¡ Na„ Ÿu ≈t°fiů* J¡∑ ≈tu∫ů* Ju¡ Ÿ°S fůº∫ ≈Ì°SÕ Ju¡ fů@fi Ju¡ <ÔÎ Ÿtw°

FůwÙ Fæ $ fůº∫ ≈Ì°SÕ Ju¡ fů@ Ju¡ ≈∫ůyÙ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d oŸ f°w ≈≤ Nbÿ∫ º∫°fi Ìufi°

ª°<FÎ <J¡ ÌqŸ≤u Ju¡ ≈s J¡° ©^±>fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ FÙ ªů*ª J¡∑ fi°o˘ w<fiJ¡ fů@ J¡ů tC≥F tu*

Ôy°J¡≤ fi fæ™> ı°fi° ª°<FÎ, N<≈wC fů@ J¡ů ⁄Ì∫ tu* ≈®<b‹¸> J¡≤° Ìufi° ª°<FÎ $ N∏∫S°

_b≈C”T°SÕ J¡° <bfi°„ N<fib°∫Õ Fů ı°∫uy° $$12$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, N°≈J¡ů <ıŸ <J¡ŸÙ ˚Ù

∫C<•w Ÿu I°w∆∫ ≈Ì°SÕ J¡° I°fi Nbÿ∫ ≈®°›w J¡≤fi° ª°<FÎ, ıů Ôůy fů@ªaªC (N≈¥dÕfů@) Fæ*, bu ≈≤≈s ©a±>fi tu* FÙ ∆∫°JC¡Ô ≤Fwu Fæ*, NwÎb ∫C•w N°æ≤ N∫C•wJ¡° <bª°≤ fiFÙ* J¡≤

ŸJ¡wu $$13$$

Ôsdů* π°≤° Ìů ≈®J¡°≤ Ju¡ fů@ªaªCNů* J¡° <fiÌuÕ„ J¡≤wu Fæ* $

⁄Ì∫R¡≈Ù Ÿa<bÌ°J¡°„ tu* <bZ°∏w NfiC˚b_bR¡≈ N°ÃtR¡≈ b_wC tu* ıů NfiSÕfC<] J¡≤w°

Fæ, bF ≈FÔ° fů@ªaªC Fæ, ˚°b ∫F Fæ <J¡ I°fi Ju¡ k¡ÔJ¡ů ıů NfiSÕR¡≈ Ÿu ŸtHu, bF ≈FÔ°

" <Ìfiu <Ìfiu ª buÌ°∏wZbd°Ìg ˚<•wŸa∫Cw°wg $ yC”„CZ¥T∫° ∫C•w°wg J¨¡h~A>°„Ù<wk¡Ôa Ô˚uwg $$ ∫ů

∫ıuw°&ÿbtu|ufi t°<Ÿ t°<Ÿ „wa Ÿt°# $ fi ∫# J®C¡º∫uw ŸbÕ_∫ w∫ů≤J®¡ů@fiů b≤# $$ oÃ∫°<Ì _t¨<w tu* ≈®<Ÿ] @tů˘ J¡° $

$ "<„btπæwa ªwCS˘ t∏∫∏wu' oŸ ZC<w tu* ªwCSÕ≈Ìfi°tJ¡ „°¿∏w Ÿ›wt˚¥<tJ¡°≈®<w‹™>° J¡FÙ yoÕ Fæ $

180

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d
fů@ªaªC Fæ $ ıæŸu <fitÕÔ N°J¡°„ J¡ů tu| t<Ôfi J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ N<˚t°fit¥ÔJ¡ JC¡wJ¡ů˘ Ÿu I°fi N°æ≤ ŸJu¡ Ÿ°@fiůa J¡ů <bJ¡<v≈w J¡≤w° F…N° ıů t¥©Õ N≈fiu N°Ãt˚¥w fů@ J¡ů N∏w#J¡≤d tu* t<Ôfi J¡≤w° Fæ, bF <πwÙ∫ fů@ªaªC Fæ $$14,15$$

≈®°Ÿa<yJ¡ fů@ªaªC Ju¡ Ôsd J¡ů J¡FJ¡≤ ≈®Ã∫s N°<Ì ≈®t°dů* Ju¡ w[b Ju¡ ≈≤Ùsd≈¥bÕJ¡
ıÙbJ¡∑ N<πwÙ∫ J¥¡¸>_S <ª∏t°`_b˚°bw° Ju¡ ∆∫CÃ≈°Ìfi π°≤° ∆∫bF°≤ tu* ˚Ù ıÙb∏tC•w

≈C”T J¡∑ t∏Ì≤°ªÔ„¥∏∫ ŸtCB Ju¡ Â‹¸>°∏w Ÿu ÔÆ@ <fi<‹J®¡∫w°J¡° ŸtSÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ

J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu Ÿ‡≈¥dÕ ıÔů* J¡° N°@°≤ ŸtCB Fæ, bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®t°dů* Ju¡ ≈®°t°^∫ J¡° N°@°≤˚¥w

≈®Ã∫s FÙ tC¶∫ w[b Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿ ≈®Ã∫sJ¡ů FÙ w[bw# N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥, Ÿu ŸC<fi∫u $ ıæŸu Ÿf ≈®t°dů* J¡∑ Ÿ°≤ o¿∏B∫°≥ Fæ*, bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ o<∏B∫ů* J¡° Ÿ°≤ N≈≤ůsI°fi Fæ, ÎuŸ° Zu‹™> Ôůyů* J¡° J¡Ffi° Fæ, bFÙ (N≈≤ůsI°fi) tC¶∫ ≈®Ã∫s Fæ ıů "|¸>tFa ı°fi°<t' oŸ <`≈C¸>ÙI°fi Ÿu <Ÿ] ıů Nbh~>uÌ˚¥w, N°Z∫˚¥w N°æ≤ <bT∫˚¥w b_wC Fæ, bF ˚Ù ≈®Ã∫s J¡FÙ yoÕ Fæ $

∆∫bF°≤˚¥<t tu* NfiC˚¥<w, buÌfi N°æ≤ ≈®<w≈<WJ¡° fi°t°s≤ů* Ju¡ NfiCŸ°≤ "≈®Ã∫s' ∫F fi°t

<J¡∫° y∫° Fæ, bF Ÿ°sÙ FÙ ≈®°d@°≤d Ju¡ J¡°≤d ıÙb J¡F° ı°w° Fæ $ Ÿ°sÙ FÙ b¨<WR¡≈

≈°<@ Ÿu Ÿa<bwg J¡F° ı°w° Fæ $ "NFtg' oÃ∫°J¡°≤J¡ ≈®wÙ<w J¡° <bT∫ bFÙ ≈®t°w° J¡F° ı°w°

Fæ, bFÙ Ÿ°sÙ <ıŸ <bT∫°J¡°≤J¡∑ b¨<W Ÿu (f°fl°J¡°≤b¨<W Ÿu) N°b≤d˚ay Fůfiu ≈≤, N°<b˚¥Õw Fůw° Fæ bF ≈Ì°SÕ (<bT∫) J¡F° ı°w° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°sÙ FÙ J®¡t Ÿu <`<b@w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ ıÔ ıæŸu w≤ay N°<Ì Ju¡ R¡≈ tu* ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ bFÙ-≈≤t°Ãt° fi°tJ¡

N<πwÙ∫, <fiÃ∫, ŸbÕ∆∫°≈J¡, Ÿb°Õb˚°ŸJ¡ ªæw∏∫ FÙ-<b<b@ ˚®tů* J¡ů J¡≤fiub°Ôu ŸaJ¡v≈<bJ¡v≈≈®@°fi N∏w#J¡≤dů* Ÿu ıywg Ju¡ R¡≈ tu* ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ $ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ≈¥bÕ tu* bF

Ÿ°sÙ ÎJ¡ N°æ≤ NJ¡°≤dR¡≈ Ÿu <b≤°ıt°fi S°, wÌ…≈≤°∏w Ÿ¨<‹¸> N°≤‡˚ tu* Ÿ¨<‹¸>ÔÙÔ°b„

Ÿ¨<‹¸>˚°b J¡ů ≈®°›w F…Î Ÿfiu N≈fiu _b∫a FÙ J¡°≤d˚°b J¡° N°<b˚°Õb <J¡∫° NS°Õwg N°≈ FÙ

N≈fi° J¡°≤d F…N° $$16-21$$ ∫Ω<≈ ÎJ¡ FÙ tu* b°_w<bJ¡R¡≈ Ÿu J¡°∫ÕÃb N°æ≤ J¡°≤dÃb fiFÙ* ffi ŸJ¡wu wS°<≈ Ÿ°sÙ ªuwfi tu* J¡°≤dw° N<bª°≤ (NI°fi) ı<fiw Fůfiu Ÿu Ÿwg fiFÙ*

Fæ, <k¡≤ ˚Ù ıÙb J¡ů Ÿwg ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ $ oŸ NI°fiŸab<Ôw N°ÃtR¡≈ ≈®J¨¡<w tu* ıywg N<˚∆∫•w (≈®J¡¸>) F…N° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ∫F ıywg N°≤ů<≈w Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$22$$ <bª°≤

(<bª°≤ Ÿu Ã≈∏fi N°ÃtŸ°s°ÃJ¡°≤) ˚Ù N≈fiu Ÿu Ã≈∏fi N°æ≤ ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu N≈fiu Ÿu N<˚∏fi FÙ ıyÌgR¡≈ „≤Ù≤ J¡ů NI°fi Ju¡ <bfi°„ π°≤° <bfi‹¸> J¡≤ w[bI ≈C”Tů* J¡ů N°Ãt˚¥w Nfi°b¨W

N≈¿≤<h~>∏fi ≈≤t ≈C”T°SÕ J¡ů ≈®°›w J¡≤°w° Fæ $$23$$
wf wů •w <bª°≤ ∫° N<∏wt Ÿ°s°wgJ¡°≤b¨<W tůs tu* ˚Ù Nb<„‹¸> ≤FuyÙ, ŸJ¡°

N∏∫ Ÿu fi°„ t°fifiu tu* Nfib_S° FůyÙ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıf <bª°≤b°fig ≈C”T N°Ãt°J¡°≤ Fů ı°w° Fæ wf <bª°≤ ˚Ù <fib¨W Fů ı°w° Fæ, wf

<fi”vÔu© („ÆÌ N°<Ì J¡° N<bT∫) ÎJ¡t°` f®Ê FÙ Nb<„‹¸> ≤F ı°w° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ≈®≈aª

ŸyÕ - 19]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

181

Ju¡ f°<@w Fůfiu ≈≤ N≈fiu fC<], o<∏B∫ N°<Ì Ju¡ Ÿ°S oh~>° N°<Ì Ÿu ≤<Fw tfi Ju¡ „°∏w (b¨<W„¥∏∫) Fůfiu ≈≤ J¡°∫Õ, NJ¡°∫Õ, oh~>° N°<ÌJ¡° JC¡~> ˚Ù ≈®∫ůıfi fiFÙ* ≤Fw°, •∫ů*<J¡
f°<@w J¡° ŸÃ∫R¡≈ Ÿu ˚°fi fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈®°≤Æ@ı<fiw <J®¡∫°˚°Ÿ Ÿu <J®¡∫° N°æ≤ ŸJu¡
k¡Ô J¡° ˚ůy fiFÙ* Fůw°, ∫F ˚°b Fæ $$24,25$$ oh~>°<Ì≤<Fw tfi Ju¡ „°∏w Fůfiu ≈≤ J¡tuÕ<∏B∫

N°¿Ì J¡tÕ tu*, fiFÙ* ªÔ°∫u y∫u ∫∏`ů* J¡∑ fi°o˘, ≈®b¨W fiFÙ* Fůwu $ tfiJ¡∑ „°<∏w Fůfiu ≈≤ J¡tuÕ<∏B∫ů*

Ju¡ N°æ≤ fiJ¡∑ ≈®b¨<W Ju¡ <fi<tW <bT∫_k¥¡<wÕ Ju¡ fi Fůfiu Ÿu ıÙbtu* ªÔfi <J®¡∫° J¡° N˚°b Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu >"<fitÕ∏Ì≤ ob°‡Tů<@#' (t∏SfiÌ^±>R¡≈ t∏Ì≤°ªÔ Ÿu „¥∏∫ ŸtCB Ju¡ Ÿt°fi)

∫F Ì¨‹¸>°∏w <Ì∫° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ NI°<fi∫ů* J¡∑ Ì¨<‹¸> Ÿu ªÔfi<J®¡∫° J¡° ˚°fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù
ıÙb∏tC•wů* J¡∑ ªÔfi<J®¡∫° <Ÿ] fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$26$$ ıæŸu J¡°™> J¡∑ fi°ÔÙ Ju¡ ˚Ùw≤ ÔJ¡nÙ

Ju¡ ffiu F…Î Ìů ˚unů* J¡ů ≈≤_≈≤ <˚n°fiu tu* ˚Ùw≤ ≤•©Ù F…oÕ N°æ≤ ˚Ùw≤ Ÿu ©Ù*ªÙ ı°wÙ F…oÕ

≤_ŸÙ J¡°≤d Fæ bæŸu FÙ tfiR¡≈Ù ∫∏` Ju¡ ªÔfiu tu* <bT∫ů* J¡∑ _k¥¡<wÕ J¡°≤d Fæ $$27$$
tfi Ju¡ ªÔfiu tu* <fi<bÕT∫ ŸabuÌfi FuwC fiFÙ* Fů ŸJ¡w° NwÎb Ÿ<bT∫ buÌfi J¡ů tfi Ju¡

ªÔfi J¡° FuwC J¡Ffi° Fůy° $ ÎuŸÙ Nb_S° tu* tfi#_≈∏Ìfi Ju¡ ≈FÔu ˚Ù <bT∫ů* J¡° N<_wÃb t°fifi° Fůy° wS° ≈FÔu N°≈ <bT∫ů* J¡ů tfiůt∫ J¡F ªCJu¡ Fæ*, Nw# <bT∫<Ÿ<] Ÿu ≈FÔu tfi J¡∑ <Ÿ<] J¡FfiÙ FůyÙ, ∫ů* N∏∫ů∏∫°Z∫ ÌůT Fůy°, ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤ ŸfJu¡ Ÿa_J¡°≤R¡≈ Ÿu t°∫°„fÔ ªæw∏∫ Ju¡ ˚Ùw≤ N<@‹™>°fi J¡∑ ŸW° Ÿu <_Sw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿwg FÙ N°<b˚¥Õw Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu _≈∏Ìfi (ªÔfi) b°∫C Ju¡ FÙ N∏wyÕw Fæ, bæŸu FÙ R¡≈ NbÔůJ¡, tfi_J¡°≤ wS°

≈Ì°SÕ ∫° <bT∫ ofiŸu ≈¿≤≈¥dÕ ıywg buÌfi Ju¡ (<bT∫_k¥¡<wÕ Ju¡) N∏wyÕw Fæ $ (f°fl o¿∏B∫ů* Ju π°≤° <bT∫y®Fd R¡≈ NbÔůJ¡ Fæ Îba tfi Ju¡ π°≤° <bT∫°fiCŸ∏@°fi tfi_J¡°≤ Fæ) ofi Ìůfiů* Ju¡

FÙ <bT∫ ≈Ì°SÕ Fæ* $ „C] Ÿb°ÕÃtbuÌfi J¡tÕ≈¿≤≈°J¡ J¡∑ ∆∫b_S° Ÿu ≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡tÕ˚ůy Ju¡

<ÔÎ ıæŸu N°<b˚¥Õw Fůw° Fæ, ∏FÙ* J¡° R¡≈ @°≤dJ¡≤ Ã≈∏fi F…N°-Ÿ° <b_w¨w Ìu„, J¡°Ô, f°fl N°æ≤ NŮ∫∏w≤ ≈Ì°Sů˘Ju¡ _bR¡≈ Ÿu „ů<˚w Fůw° Fæ $ Ÿb°ÕÃtR¡≈ <bª°≤ ÌuF N°<Ì

Âÿ∫w°˚°Ÿ J¡ů Ìu©J¡≤ FÙ bFÙ tu≤° _bR¡≈ Fæ ∫ů* NI°fi Ÿu ŸtHw° F…N° ıÙb˚°b Ÿu <_Sw Fæ $ N≈fi° R¡≈ ıF°≥, ıæŸu N°æ≤ <ıŸ ≈®J¡°≤J¡° ≈®wÙw Fůw° Fæ bæŸ° FÙ bF Fů ı°w° Fæ $ bF

Ÿb°ÕÃt° ıF°≥ ıæŸu vÔ°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ bF°≥ „Ù|® bæŸu FÙ <_Sw Fůw° Fæ N°æ≤ wBq≈ ıæŸ°

„ů<˚w Fůw° Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu ˚®tb„ ≤≠ıC tu* Ÿ≈ÕI°fi Fůw° Fæ bæŸu FÙ ıywg N°æ≤
bF Ÿb°ÕÃt° B‹¸>° <tØ∫° Âÿ∫ FůJ¡≤ ≈®J¡°<„w Fůwu Fæ*, ≈≤∏wC ıf <bª°≤ Fůfiu ≈≤ ˚®t <fib¨W

Fů ı°w° Fæ wf Ÿ‡≈¥dÕ Ìÿ∫ ∫S°SÕ Fæ, ÎuŸ° fů@ fiFÙ* Fůw° $ ª¥≥<J¡ <ªB¥≈Ù B‹¸>° Ÿb°ÕÃtJ¡ Fæ NwÎb ŸJu¡ Âÿ∫ Ju¡ wCv∫ Fůfi° N∫C•w fiFÙ* Fæ ≈®Ã∫C•w ∫C<•w<Ÿ] FÙ Fæ $ B‹¸>° Ju¡ _bR¡≈
tu* FÙ Âÿ∫˚°b J¡° ˚°fi Fůw° Fæ, NwÎb Âÿ∫˚°b b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ $ oŸ<ÔÎ ∫F <_Sw

≈®Ã∫s FÙ NJ¡°≤d N<πwÙ∫ f®Ê <Ÿ] F…N° NfiCt°fi N°<Ì ≈®Ã∫s≈¥bÕJ¡ Fůfiu Ÿu ŸJu¡ Na„

Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®t°dů* J¡° w[b N°Ãt° FÙ Fæ $ <Ÿ*F°bÔůJ¡fi ∏∫°∫ Ÿu Ìæb Ju¡ <fi≤°Ÿ

182

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

J¡° _t≤d J¡≤°wu F…Î ≈°æ”T J¡° FÙ ∫F k¡Ô Fæ $ Fu Ÿ≠ıfi<„≤ůt<d ZÙ≤°tıÙ, ≈≤t°SÕw# ıů Ju¡bÔ N≈fiu ≈¥bÕı∏t J¡° J¡tÕ Fæ, Ÿu Ìæb t°fiJ¡≤ "tæ* ŸJu¡ N°@Ùfi Fq≥ ıæŸ° bF tCHŸu J¡≤°∫uy° bæŸ° J¡R¡≥y°' ∫ů* ŸJ¡∑ ≈°Ÿfi° tu* wÃ≈≤ ıů ≈C”T Fæ ŸŸu J¡<v≈w Ìæb J¡ů Ìq≤

˚y°J¡≤ o<∏B∫ N°<ÌJ¡∑ <bı∫ tu* „¥≤ N<@J¡°≤Ù ≈C”T N≈fiu ≈°æ”T Ÿu FÙ Ÿ ≈≤t ≈Ì J¡ů N≈fiu ⁄Ì∫ tu* FÙ ≈®°›w J¡≤w° Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ıf wJ¡ N°≈ _b∫a FÙ fC<] Ÿu Ÿ

Nfi∏wR¡≈, <b„C] ≈≤f®Ê J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ fiFÙ* J¡≤wu wf wJ¡ N°ª°∫Õ≈≤‡≈≤° Ju¡ ≈≤t°SÕ<fi‹™> N°æ≤ ≈®t°d„C] tw Ÿu <bª°≤ J¡∑<ıÎ $$28-35$$

∏fiÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
fÙŸb°≥ ŸyÕ

ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů f»°fiub°Ôu ≈®I°fC<] ≈®J¡°≤, tF°≈C”TÔsd N°æ≤ ŸÌ°ª°≤J®¡t J¡° J¡Sfi $

•w I°fi tF°≈C”Tů* tu* FÙ ≤Fw° Fæ ÌqŸ≤ů* tu* fiFÙ*, N°æ≤ tF°≈C”T ffifiu tu* b‚∫t°d ŸÌ°ª°≤ FÙ J¡°≤d Fæ, Nw# ŸÌ°ª°≤ J¡° bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈J®¡t J¡≤ ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
fůÔu $

ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈FÔu N°∫ů˘ Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu ≈®°›w ≈Ìu„, N°ª≤d, <„sd N°æ≤ ∫C<•w π°≤° fC<] J¡ů f»°fi° ª°<FÎ, wÌfi∏w≤ N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu tF°≈C”T Ju¡ Ôsdů* Ÿu N≈fiu tu*
tF°≈C”Tw° J¡° Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤fi° ª°<FÎ $ ∫<Ì Ÿ‡≈¥dÕ yCd ÎJ¡ ≈C”T tu* fi <tÔu*, wů oŸ ŸaŸ°≤
tu* ıů ≈C”T <ıŸ yCd Ju¡ π°≤° ∏fiw ≈®wÙw Fůw° Fæ, bF ŸÙ yCd Ju¡ π°≤° ÌqŸ≤u ≈C”Tů* Ÿu

<b<„‹¸> <yfi° ı°w° Fæ, Nw# Ÿ ≈C”T Ÿu „Ù|® Ÿ yCd J¡ů ≈®°›w J¡≤ N≈fiÙ fC<] J¡ů f»°fi°

ª°<FÎ $$1,2$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, „t N°<Ì yCdů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ∫F tF°≈C”Tw° ∫S°SÕ I°fi Ju¡ <ffi°

<J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ <Ÿ<] Ÿu ≈®°›w fiFÙ* FůwÙ $ ıæŸu b¨<‹¸> Ÿu fibÙfi NaJC¡≤ f»wu Fæ*, bæŸu FÙ

N°ÃtŸC© Ju¡ N°<b˚°Õb Ÿu ≈®„aŸ°Ju¡ ∫ůÀ∫ ŸÃ≈C”Tů* Ju¡ „t N°<Ì N°ª°≤ N°æ≤ Nt°<fiÃb N°<Ì I°fi Ÿu b¨<] J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $$3$$ ıæŸu N∏fi°ÃtJ¡ |¨w N°<Ì Ÿu ∫C•w ∫Iů* Ÿu @°fi N°¿Ì N∏fiů* J¡∑ FuwC b¨<‹¸> J¡∑ N<˚b¨<] FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ „t N°<Ì yCdů* Ÿu Wt I°fi J¡∑

N<˚b¨<] FůwÙ Fæ $ ∫Iů* Ÿu b¨<‹¸> FůwÙ Fæ, oŸ <bT∫ tu* J¡F° ˚Ù Fæ "NÀfi°æ ≈®°_w°&&F…<w#

Ÿ‡∫y°<ÌÃ∫tC≈<w‹™>wu $ N°<ÌÃ∫°≠ı°∫wu b¨<‹¸>b¨‹¸>u≤∏fiaa ww# ≈®ı°# $$' NS°Õwg N<Àfi tu* ˚ÔÙ

˚°≥<w ÌÙ yoÕ N°F…<w N°<ÌÃ∫ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, N°<ÌÃ∫ Ÿu b¨<‹¸> FůwÙ Fæ, b¨<‹¸> Ÿu N∏fi Fůw°

Fæ N°æ≤ N∏fi Ÿu ≈®°dÙ Fůwu Fæ* $$4,5$$

ÎJ¡ Ÿt∫ tu* ≈≤_≈≤ b¨<] Ju¡ NfiCR¡≈ Â‹¸>°∏w J¡ů fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ •w b_wC J¡ů FÙ ≈Cfi#

J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu J¡tÔ Ju¡ Ÿ°æ∏Ì∫Õ N°æ≤ „ů˚° N°<Ì yCdů* π°≤° Ÿ≤ůb≤ J¡∑ N°æ≤ ıÔ Ju¡ „ÙwÔw°

N°<Ì yCdů* π°≤° J¡tÔ J¡∑ ≈≤_≈≤ b¨<] FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ „t N°<Ì yCdůaJ¡∑ I°fi Ÿu N°æ≤ I°fi J¡∑ „t N°<Ì yCdů* Ÿu ≈≤_≈≤ N<˚b¨<] FůwÙ Fæ $$6$$

ŸyÕ - 20]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

183
oŸÙ ≈®J¡°≤ I°fi N°æ≤ ŸÌ°ª°≤ ˚Ù ≈≤_≈≤ N<˚b¨<] Ju¡ J¡°≤d Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

I°fi J¡∑ ŸÃ≈C”Tů* Ju¡ N°ª°≤ Ÿu b¨<] FůwÙ Fæ N°æ≤ ŸÃ≈C”T Ju¡ N°ª°≤ J¡∑ I°fiŸu b¨<]

FůwÙ Fæ, ∫ů* I°fi N°æ≤ ŸÃ≈C”T J¡° N°ª°≤ ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu N<˚b¨<] J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $

„t, ≈®I°, tF°≈C”Tw° N°<Ì Ÿu ∫C•w Zbd N°<Ì ≈®∫Ãfi Ju¡ J®¡t Ÿu fC<]t°fig ≈C”T I°fi N°æ≤

ŸÌ°ª°≤ J¡° NU∫°Ÿ J¡≤u ∫°fiÙ fiJ¡° ≈Cfi# ≈Cfi# N°bwÕfi J¡≤u $$7,8$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F°≥
ıfwJ¡ I°fi N°æ≤ ŸÌ°ª°≤ J¡° ˚ÔÙ ˚°≥<w NU∫°Ÿ fi <J¡∫° ı°∫, wf wJ¡ fitu* Ÿu ÎJ¡ J¡∑

˚Ù ≈C”T J¡ů <Ÿ<] fiFÙ* FůwÙ $$9$$

fiJ¡∑ N<˚b¨<] J¡° k¡Ô ˚Ù ÎJ¡ FÙ Ÿt∫ tu* Fůw° Fæ, oŸu Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈Ju¡ F…Î @°fi Ju¡ ©uw J¡∑ ≤s° J¡≤fiub°ÔÙ ˜Ù J¡ů, ıů <J¡ ≈<s∫ů* J¡ů n°fiu Ju¡ <ÔÎ

J¡ůoÕ ÌqŸ≤° ∆∫°≈°≤ fiFÙ* J¡≤wÙ Fæ <b_w¨w J¡≤wÔºb<fi Ÿu ∫C•w y°fi Ÿu N°∫CT*<yJ¡ ≈<s∫ů*

J¡° <fi≤°Ÿ N°æ≤ y°fi J¡° N°fi∏Ì ÎJ¡ FÙ J¡°Ô tu* Fůw° Fæ bæŸu FÙ I°fi≈®°<›w tu* <bPfi˚¥w ≤°y, t°fi N°<Ì Ju¡ <fi≤°J¡≤d Ÿu oh~>°≤<Fw NwÎb J¡w°Õ fi Fůwu F…Î ˚Ù <J¡∫u y∫u I°fi Ju¡ FuwC

Zbd N°æ≤ ŸÌ°ª°≤ Ÿu J¡w°ÕR¡≈ NS°Õwg Ju¡bÔ Zbd N°æ≤ ŸÌ°ª°≤t°` J¡° J¡w°ÕR¡≈ ≈C”T

N°fiCT*<yJ¡ <bPfiů* Ju¡ <fi≤°Ÿ π°≤° ≈≤t ≈Ì J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$10,11$$ Fu ≤|CJC¡Ô<wÔJ¡, ıæŸu tæ*fiu oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ oŸ ŸÌ°ª°≤J®¡t J¡° N°≈J¡ů ≈Ìu„ <Ì∫° Fæ, bæŸu FÙ oŸ Ÿt∫ N°yu Ju¡ ≈®J¡≤d tu* I°fiJ®¡t J¡° N°≈J¡ů ˚ÔÙ˚°≥<w ≈Ìu„ Ìuw° Fq≥ $ ∫F „°˜ J¡∑<wÕ Ìufiub°Ô°, N°∫C
f»°fiub°Ô° N°æ≤ ≈C”T°SÕR¡≈Ù k¡Ô Ìufiub°Ô° Fæ, fC<]t°fig ≈C”T J¡ů oŸ „°˜ J¡° oŸu ı°fifiub°Ôu

<FwæTÙ yC” Ÿu Zbd J¡≤fi° ª°<FÎ $ ıæŸu <fitÕÔÙ Ju¡ ª¥dÕ J¡° ŸaŸyÕ Fůfiu Ÿu tæÔ° ıÔ <fitÕÔ Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ oŸJ¡° Zbd J¡≤ Ju¡ fC<] J¡ů Ì≈Õd J¡∑ fi°o˘ <fitÕÔ J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d N°≈

Nbÿ∫ FÙ Ÿ ≈≤t ≈Ì J¡ů ≈®°›w Fů*yu $$12-14$$

Ju¡bÔ Ÿ°@fiů* Ju¡ fÔ Ÿu FÙ fiFÙ*, <J¡∏wC I°w∆∫ w[b Ju¡ _b˚°b Ÿu ˚Ù N°≈ ≈≤t ≈Ì J¡ů

≈®°›w Fů*yu, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tC<fi J¡° (≈®_wCw Ÿ°@fiŸ‡≈<W Ÿu tfifi„ÙÔ ≈C”T J¡°) tfi, <ıŸfiu I°w∆∫ ≈Ì°SÕ J¡ů ı°fi <Ô∫° Fæ, ÎuŸ° FůJ¡≤ I°w∆∫ ≈Ì°S>Õ Ju¡ fÔŸu FÙ <bb„ Fů ≈≤t ≈Ì J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $
bF NI°fi N°æ≤ ŸJu¡ J¡°∫Õ J¡° <w≤_J¡°≤ J¡≤ ı°yR¡J¡ Fů N©¿^±>w Wt ≈Ì J¡ů fiFÙ*

~>ůnw°, oŸtu* JC¡~> Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $$15$$

J¡F° ˚Ù Fæ $

ÌuF°ÃtI°fib≠I°fia ÌuF°ÃtI°fif°@J¡tg $ N°Ãt∏∫ub ˚buΩ_∫ Ÿ fiuh~>∏fi<≈ tCh∫wu $$

NS°Õwg ıæŸu ŸbÕŸ°@°≤d J¡ů ÌuF°ÃtI°fi Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <ıŸJ¡ů N°Ãt° tu* FÙ

ÌuF°ÃtI°fiJ¡° f°@J¡ I°fi Fů ı°w° Fæ, bF ≈C”T oh~>° fi ≤Fwu ˚Ù tC•w Fů ı°w° Fæ $
fÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
o<w ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> <F∏ÌÙ˚°T°fiCb°Ì tu*
tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d Ÿt°›w $

184

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈FÔ° ŸyÕ

Ju¡bÔ I°fi Ÿu FÙ N°Ãt° J¡∑ tC<•w FůwÙ Fæ, J¡tÕ N°æ≤ Ÿt°<@ Ÿu fiFÙ* $

NI°w N°Ãt° FÙ _b∫a Âÿ∫ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ oÃ∫°<Ì J¡° ≈®<w≈°Ìfi $
tCtCsC∆∫bF°≤≈®J¡≤d Ju¡ Nfi∏w≤ ≈¥bůÕ•w Ÿ°@fiů* Ÿu Ÿ‡≈∏fi N<@J¡°≤Ù Ju¡ <ÔÎ "w°bÌg

<bª°≤∫uwg ≈®°Iů ∫°bÌg <bZ°<∏wt°Ãt<fi $ Ÿa≈®∫°Ã∫≈Cfifi°Õ„°a „°<∏wa wC∫Õ≈Ì°<t|°tg $$'

(fC<]t°fi ≈C”T J¡ů wf wJ¡ <bª°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ ıf wJ¡ J¡˚Ù fi‹¸> fi Fůfiub°ÔÙ

Ÿ›wt˚¥<tJ¡°≈®°<›wR¡≈ wS° N°Ãt° tu* <bZ°<∏wR¡≈ „°<∏w fiFÙ* ≈®°›w FůwÙ $) oŸ ≈®J¡°≤
w[bJu¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤≈∫Õ∏w <bª°≤J¡° J¡wÕ∆∫R¡≈ Ÿu <b@°fi <J¡∫° Fæ $ bæ≤°À∫≈®J¡≤d wS°
tCtCsC∆∫bF°≤≈®J¡≤dtu* b<dÕw Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ°@fiů* Ÿu Ÿ‡≈∏fi ŸbůÕWt N<@J¡°≤Ù ZÙ≤°tª∏BıÙJu¡

<ÔÎ •w <bª°≤ Ju¡ ≈®J¡°≤ J¡° "NSů≈<Ìÿ∫wu Ÿ‡∫yuba I°fiJ®¡tů&@Cfi° $' ∫ů* ≈®<wI°≈¥bÕJ¡

<b_w°≤ Ÿu bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W F…Î ˚yb°fig ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿ¨<‹¸>≈®J¡°≤ Ju¡ bdÕfi π°≤°

Nπæw f®Ê J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ N°≤Æ@ (N°≤a˚ <J¡∫u y∫u) Ã≈<W≈®J¡≤dJ¡°, ŸC©≈¥bÕJ¡
fů@ Ju¡ <ÔÎ, ≈FÔu Ÿasu≈tu* w°Ã≈∫Õ Ì„°Õfiu J¡∑ oh~>°Ÿu ıæŸu "wπuÌa wflÕ∆∫°J¨¡wt°ŸÙwg' oÃ∫°<Ì

Ÿ¨<‹¸>≈®<w≈°ÌJ¡ ZC<wJ¡° "NFa f®Ê°<_t' oÃ∫°<Ì tF°b°•∫Ju¡ fů@tu* ≈∫ÕbŸ°fi Fæ bæŸu FÙ oŸ

≈®J¡≤dJ¡° ˚Ù "Â‹¸>°∏w_∫æJ¡Ìu„ufi fůº∫fů@ůÌ∫u Ÿ<w $ ≈°Ìu∫w∫° y®°flů tF°b°•∫SÕ<fidÕ∫# $$' ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu tF°b°•∫ Ju¡ fů@tu* ≈∫ÕbŸ°fi <Ì©Ô°wu Fæ* -
f®Ê FÙ ıf "NFa f®Ê°<_t' oÃ∫°<Ì tF°b°•∫ Ÿu Ã≈∏fi N©^±>°J¡°≤ b¨<W Ÿu NÃ∫∏w

≈®ÌÙ›w N°Ãt≈®J¡°„ π°≤° _bw[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤ Ôuw° Fæ, wf bF N≈fiu b°_w<bJ¡ <fiÃ∫, tC•w N°æ≤ ≈¥dÕ_bR¡≈ Ÿu ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ $

˚°b ∫F <J¡ bF N≈fiÙ tC<•w Ju¡ <ÔÎ "NFa f®Ê°<_t' N°<Ì tF°b°•∫ů* Ÿu ı∏∫

N©^±>°J¡°≤ b¨<W Ÿu N<w¿≤•w <J¡ŸÙ Ÿ°@fi J¡∑ N≈us° fiFÙ* J¡≤w° $

„aJ¡° - Ÿů Jæ¡Ÿu ?

Ÿt°@°fi - ª¥a<J¡ _b›fi tu* <b<b@ <b<ª` ≈Ì°Sů˘ J¡∑ fi°o˘ ∫F ÌuF, o¿∏B∫ N°<Ì wS°

N°J¡°„ N°<Ì f∏@R¡≈ Âÿ∫ ≈®Ã∫y°Ãt˚¥w f®Ê tu* FÙ N°<b˚¥Õw FůJ¡≤ ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ $ ıæŸu _b›fi f∏@ J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ ≈®fů@ Ÿu N<w¿≤•w Ÿ°@fi J¡∑ N≈us° fiFÙ* FůwÙ Fæ bæŸu FÙ

N°Ãtw[b Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ju¡ <ÔÎ tF°b°•∫ı∏∫ N©^±>°J¡°≤ b¨<W Ÿu N<w¿≤•w Ÿ°@fi J¡∑

N≈us° fiFÙ* FůwÙ, ∫F ˚°b Fæ $ ZC<w ˚Ù Fæ ∫Ìgf®Ê<bΩ∫° ŸbÕ ˚<b‹∫∏wů tfiC‹∫° t∏∫∏wu <J¡tC
wÌgf®Ê°buÌg ∫_t°WÃŸbÕt˚bwg' (f®Ê<bΩ° Ÿu f®Ê ZÙ≈≤t°Ãt°) <ıŸŸu I°w Fůw° Fæ bF
f®Ê<bΩ° Fæ ŸŸu Ft "Ÿf' Fů ı°∫u*yu, ÎuŸ° tfiC‹∫ t°fiwu Fæ*, f®Ê fiu •∫° ı°fi° <ıŸŸu <J¡
bF ŸbÕ F…N°) ÎuŸ° ≈®ÿfi J¡≤ W≤ <Ì∫° Fæ "f®Ê b° oÌty®N°ŸÙwg wÌ°Ãt°fitub°buÌFt_tÙ<w w_t°WÃbŸbÕt˚bwg' (∫F f®Ê FÙ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ≈¥bÕ S°, Ÿfiu "NFa f®Ê°¿_t' ∫ů* N≈fiu J¡ů

ŸyÕ - 1]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

185
ı°fi° ŸŸu bF ŸbÕ Fů y∫°) oŸ ZC<w tu* f®Ê _b∫a _bw[b Ju¡ fů@ Ÿu f∏@fi„¥∏∫ N°æ≤ ≈¥dÕ

Fů y∫° oŸ J¡Sfi Ÿu f®Ê FÙ _bw[bfů@ Ÿu ≈FÔu πæw, <≈®∫-N<≈®∫ Ì„Õfi ≈¿≤h~>uÌR¡≈ f∏@

J¡° NfiC˚b-Ÿ° J¡≤w° Fæ $ oŸŸu f∏@ J¡° <tØ∫°Ãb ≈®Ã∫yg N°Ãt° J¡° f®ÊÃb N<w_≈‹¸>R¡≈

Ÿu I°w Fůw° Fæ $ ıæŸu bF°≥ ≈≤ tF°b°•∫ Ju¡ NSÕ Ju¡ ≈≈°ÌJ¡ "w∏fitR¡≈Ů∫°tub ∆∫°<J®¡∫w'

(bF N∆∫°J¨¡w N°Ãt° fi°t N°æ≤ R¡≈ Ÿu ∆∫°J¨¡w F…N° NS°Õwg ÎuŸu ∆∫¿•w˚°b J¡ů ≈®°›w F…N°

<ıŸtu* fi°t-R¡≈ <b„uT Ju¡ <fiÿª∫ J¡∑ t∫°ÕÌ° Fæ), "Ÿ ÎT oF ≈®<b‹¸> N°fi©ůU∫#' (N°Ãt°

ÌuF tu* fi©°y®≈∫Õ∏w ∆∫°›w Fæ) oÃ∫°<Ì ≈¥bÕbwÙÕ Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ ≈®bu„ Ju¡ ≈®<w≈°ÌJ¡ NSÕb°Ì˚¥w b°•∫ů* J¡° -NI°wf®Êt°`ů≈°Ì°fiJ¡ (Ju¡bÔ NI°w f®Ê FÙ <ıfiJ¡° ≈°Ì°fi Fæ) ıywg N°æ≤
ıÙbJ¡∑ Ã≈<W, ¿_S<w N°æ≤ <bfi°„ ofi wÙfiů* J¡°Ôů* tu* f®Ê Ÿu N<w¿≤•w ŸW° fiFÙ* Fæ, Nw#
bu <tØ∫° FÙ Fæ*- ∫ů* ≈≈°Ìfi π°≤° N≈fiu ≈®@°fi˚¥w tF°b°•∫ Ju¡ w°Ã≈∫Õ Ju¡ <bT∫ Nπæw f®Ê
tu* ≈∫ÕbŸ°fi Fæ bæŸu FÙ ∫F°≥ ≈≤ ˚Ù ŸtHfi° ª°<F∫u, ∫F ˚°b Fæ $

„aJ¡° - bæŸ° Fů ŸŸu Ftu* •∫° ≈®∫ůıfi Fæ ?

Ÿt°@°fi - "wÌg' oÃ∫°<Ì Ÿu $ "Ÿ f®Ê J¡ů oŸ Ÿt∫ J¡° ıů Ft°≤u Ÿt°fi N<@J¡°≤Ù

Zbd N°<Ì ≈°∫ů* Ÿu <ıŸ ≈®J¡°≤ ∫S°SÕR¡≈ Ÿu "tæ* FÙ f®Ê Fq≥' ∫ů* Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤w° Fæ, bF ≈¥bůÕ•w ≈¥dÕ, <fiÃ∫, tC•w, f®Ê≠∫ů<w_bR¡≈ tůsk¡Ô J¡° ˚Ù ıÙwuıÙ NfiC˚b J¡≤w°

Fæ $ ZC<w ˚Ù Fæ - wÌg ∫ů ∫ů Ìub°fi°a ≈®Ã∫fCº∫w Ÿ Îb wÌ˚bWΩSTÙ˘d°a wS° tfiC‹∫°d°a w]æwÃ≈ÿ∫fig M¡<Tb°ÕtÌub# ≈®<w≈uÌu&Fa tfiC≤˚ba Ÿ¥∫Õÿª' (Ìubw°, M¡<T N°æ≤ tfiC‹∫ů* tu*

<ıŸ <ıŸfiu ∫Sů•w <b<@ Ÿu N°Ãt° J¡° ∫S°SÕ I°fi ≈®°›w <J¡∫° bFÙ N°Ãt° (f®Ê) Fů y∫° $ "f®Ê FÙ tæ* F¥≥' ∫ů* Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤ ≤Fu M¡<T b°tÌubıÙ J¡ů ∫F I°fi F…N° <J¡ "tæ* tfiC

F…N° N°æ≤ tæ* Ÿ¥∫Õ F…N°' (!) $$1$$

! Ÿa_J¨¡w ¸>ÙJ¡°J¡°≤ů* fiu •w ÿÔůJ¡ Ÿu NfiuJ¡ NSÕ <J¡∫u Fæ* fitu* Ÿu JC¡~> fiÙªu <Ô©u ı°wu Fæ* $

NSb° ıů NI°w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tCtCsCNů* J¡∑ <ıI°Ÿ° J¡° <bT∫ Fæ, Ÿ‡≈¥dÕ Ôůyů* J¡ů <ıŸJ¡°

N°ÃtR¡≈Ÿu ≈®Ã∫s Fæ, bF f®Ê b°ªJ¡ „ÆÌŸt¥F N°æ≤ ŸŸu ≈®J¡°<„w Fůfiub°Ôu NSÕŸt¥F Ÿu "`∫a b°
oÌa fi°t R¡≈a J¡tÕ' (fi°t, R¡≈ N°æ≤ J¡tÕ ∫u wÙfi) oÃ∫°<Ì ZC<w tu* ≈®Ì<„Õw πæw≈®≈aª Ÿu N≈¨SJg¡ N≈fiu J¡ů Ìu©w° F…N° N≈fiu tu* _b›fi J¡∑ fi°o˘, f∏@fi, „ůJ¡ tůF N°<Ì Ÿu ÌC#©Ù ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ıů N<@J¡°≤Ù

Ÿ ≈®J¡°≤ Ÿu ≈®wÙw Fůwu F…Î ˚Ù f®Ê J¡ů Ju¡bÔ N°Ãt° J¡° FÙ ≈¿≤„uT fwÔ°fiub°Ôu "fiu<w fiu<w' oÃ∫°<Ì
b°•∫ π°≤° πæw<fiTu@ Ÿu Nb<„‹¸> ı°fiw° Fæ, bFÙ f®Ê J¡ů ∫S°SÕR¡≈ Ÿu ı°fiw° Fæ $ N°≤ů<≈w fi°t, R¡≈ N°<Ì J¡ů Ìu©fiub°Ô° ≈C”T Ÿu fiFÙ* ı°fi ŸJ¡w° ∫F ˚°b Fæ $

NSb° - "b°yg' Ÿu bªfi (fůÔfi°), ytfi N°<Ì <J®¡∫°≈®@°fi J¡tuÕ<∏B∫°≥ Ô<sw FůwÙ Fæ* N°æ≤ "˚°#'

Ÿu ≈®J¡°„≈®@°fi I°fiu<∏B∫°≥ Ô<sw FůwÙ Fæ* $ •w π°≤˚¥w I°fiu<∏B N°æ≤ J¡tuÕ<∏B∫ů* Ÿu ıů b_wCw# f®Ê

J¡ů ˚Ù Ìu©w° Fæ bF _b∫a f®Ê Fůw° F…N° ˚Ù N°Ãt° tu* _b›fi J¡∑ fi°o˘ Nf®Ê˚¥w N∏∫S° ≈®wÙw Fůw° Fæ, J¡°≤d <J¡ f<FtCÕ© ≈C”T J¡ů w[bÌ„Õfi fiFÙ Fů ŸJ¡w°, "≈≤°<aª ©°<fi ∆∫w¨dwg _b∫a˚¥_w_t°Ã≈≤°mg¡

≈ÿ∫<w fi°∏w≤°Ãtg (≈≤t°Ãt° fiu o¿∏B∫ů* J¡ů Nfi°Ãt<bT∫J¡ ffi° J¡≤ fiJ¡∑ <F*Ÿ° J¡∑, oŸ<ÔÎ ıÙb

186

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
oŸ ≈®J¡°≤ Ã≈<W-≈®J¡≤d Ju¡ Ÿa<s›w NSÕ Ju¡ ≈®Ì„Õfi π°≤° Nb°∏w≤ <bT∫ Ju¡ <Ì©Ô°fiu

≈≤ "≈®≈aª <tØ∫° Fæ' oÃ∫°J¡°≤J¡ I°fiR¡≈ Nb°∏w≤ ≈®∫ůıfi Ÿu Ÿaf∏@ ≤©fiub°Ôu ≈¥bůÕ•w ÌqTd J¡° ≈¿≤F°≤ ˚Ù NS°Õwg Fů y∫°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈Ù~>u Ÿasu≈ Ÿu ≈®Ì<„Õw N°æ≤ N°yu <b_w°≤ Ÿu J¡Fu ı°fiub°Ôu "Nº∫_w ≈Ì°SÕ J¡° N<@‹™>°fi Ÿu ≈¨SJg¡ N¿_wÃb fiFÙ* Fæ' oŸ ∏∫°∫ Ÿu ∫° Nº∫°≤ů≈°N≈b°Ì∏∫°∫ Ÿu Nº∫°ŸJ®¡tŸu Âÿ∫t°fi oŸ ≈®≈aªR¡≈ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ f®Ê R¡≈ Fůfiu ≈≤ ∫° Ÿ¨<‹¸>Ju¡ N≈b°ÌJ®¡t Ÿu f®Êt°` „uT ≤Ffiu ≈≤ #
wÌuwLyb°fig f®¥<F <J¡<tÌa ≈¿≤dÿ∫<w $ <J¡<tÌa ı°∫wu ˚¥∫# <J¡<tÌa ≈¿≤b]Õwu $$ oÃ∫°<Ì Ÿu

"∫F •∫° Fæ, <J¡ŸJ¡° Fæ N°æ≤ J¡F°≥ ≈≤ <_Sw Fæ' ∫ů* N°≈fiu ≈Ù~>u (1/12/17) ıů Ÿwg Ju¡
fi°„°<Ì Ju¡ NŸa˚bJ¡° ÌqTd <Ì∫°, bF _bw# FÙ <fi≤°J¨¡w Fů y∫°, •∫ů*<J¡ Ÿwg J¡° fi°„ fiFÙ*
t°fi° y∫° Fæ, <bfi°„Ù J¡∑ ŸW° fiFÙ* t°fiÙ yoÕ Fæ, oŸ<ÔÎ N°≈fiu ıů ÌůT <Ì∫°, ŸJ¡° ∫F

<bT∫ FÙ fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$2$$
oŸ ≈®J¡°≤ Nb°∏w≤ <bT∫ N°æ≤ ≈®∫ůıfi <Ì©Ô° J¡≤ <b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡Sfi J¡∑ ≈®<wI°

J¡≤wu Fæ* $

fiŸu Nfi°Ãt≈Ì°Sů˘ J¡ů FÙ Ìu©w° Fæ) oÃ∫°<Ì ≈≤t°SÕ≈≤J¡ b°•∫ů* Ÿu Ã≈∏fi Fůfiub°Ôu I°fi Ÿu ŸfJ¡°

N<@‹™>°fi Ÿ∏t°` ı°fiw° Fæ, f°fl o¿∏B∫ů* J¡∑ <bT∫≈®b¨<W Ÿu tC•w wS° ≈®Ã∫m¡tC© F…N° bF f®Ê J¡ů ı°fiw° Fæ $ f°fl Â<‹¸> Ÿu Ìu©° y∫° f®Ê ˚Ù NfiSÕ FÙ Fæ N°æ≤ ≈®°t°<dJ¡ ≈®Ã∫yg Â<‹¸> Ÿu Ìu©° y∫° ıywg

˚Ù ≈C”T°SÕ Ju¡ <ÔÎ Fůw° Fæ $ ∫ů* Ÿ¨<‹¸><b_w°≤ Ju¡ fF°fiu ≈®Ã∫yg Â<‹¸> Ju¡ ¿bJ¡°Ÿ J¡≤°fiu tu* FÙ oŸ y®∏S

J¡° w°Ã≈∫Õ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ NSb° N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ ≈Ìu„ b°<d∫ů* Ÿu wS° Â‹¸>°∏w, N°¶∫°fi N°æ≤ ∫C<•wR¡≈ ≈®J¡°„ů* Ÿu ∫F J¡F° ı°w° Fæ <J¡ f®ÊI FÙ ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu f®Ê Fæ $ f®Êfi°t J¡° ÌqŸ≤° J¡ůoÕ

≈Ì°SÕ ∆∫b<Fw Ìq≤ ≈®Ìu„ tu* N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w Fæ, ÎuŸÙ ˚®°¿∏w fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ$ ıů ∫F Âÿ∫ ≈®≈aª

Fæ, bF _b›fi J¡∑ fi°o˘ ≈≤t°Ãt° tu* Nº∫_w F…N° ≈®wÙw Fůw° Fæ, bF ˚Ù ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ N∏∫ ≈Ì°SÕ Fæ, ÎuŸÙ ˚®°¿∏w J¡ů _S°fi fiFÙ* Ìufi° ª°<FÎ $ ≈¥bůÕ•w f®Ê˚°b N°æ≤ ıyL°b tu* ıů <bbuJ¡∑ NSb° N<bbuJ¡∑

"tæ* f®°Êd Fq≥, tæ* s<`∫ Fq≥, tæ* ÌubÌW Fq≥', ∫ů* _b°˚°<bJ¡ Ô°æ<J¡J¡ ≈®<Ÿ] <tØ∫° _b„ÆÌů* Ÿu Ã≈∏fi ∫°

"f®Êæb°Ftg' (tæ* f®Ê FÙ Fq≥) "<ªÌub°Ftg' (tæ* <ªwg FÙ Fq≥) oÃ∫°<Ì „°˜Ù∫ ŸÃ∫ NSÕb°Ôu _b„ÆÌů* Ÿu

Ã≈∏fi I°fi Ÿu ıæŸ° N≈fi° _bR¡≈ ı°fiw° Fæ bæŸ° FÙ ≈Cfi# ≈Cfi# NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ ŸaŸ°≤Ù N°Ãt° J¡ů Ìu©fiub°Ôu J¡ů ŸaŸ°≤R¡≈ k¡Ô ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ f®Ê°ÃtÌ„ÙÕ J¡ů f®Ê˚°b ≈®°›w Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ ıÙb J¡ů f®Ê°ÃtÌ„ÙÕ Fůfi° ª°<FÎ, ∫F ˚°b Fæ $ NSb° ∫<Ì <J¡ŸÙ J¡ů „aJ¡° Fů <J¡ "∫S°¿_Swa f®Êw[ba ŸW° <fi∫<wR¡h∫wu' wS° "N_Ã∫fi∏w<bÔ°Ÿ°fi°t°Z∫# ŸbÕŸaZ∫#' (∫ůyb°<Ÿ‹™>. 10/1 wS° 11
tCtCsC ∆∫.≈®.) oÃ∫°<Ì Ÿu ≈¥bÕ tu* f®Ê J¡° ≈Ìu„ Fů FÙ ªCJ¡° Fæ $ bFÙ* ≈≤ f®Ê J¡° ≈Ìu„ Ìufiu ≈≤ „t, Ìt N°<Ì Ju¡ N˚°b tu* <ªW J¡∑ N¿_S≤w° Fůfiu ≈≤ <ªW J¡∑ ¿_S≤w° Ju¡ Ÿ°@fi, „t, Ìt N°<Ì N°æ≤ fiJ¡∑

≈C<‹¸> Ju¡ <ÔÎ ≈°æ”T J¡° ≈Ìu„ <Ì∫° ı° ªCJ¡° Fæ Nf J¡ůoÕ ˚Ù ≈Ìu‹¸>∆∫ b_wC fªÙ fiFÙ* $ ∫<Ì J¡<F∫u

<J¡ ÎJ¡ f°≤ ≈<Ì‹¸> b°•∫ů* Ÿu Ã≈∏fi I°fi Ÿu f®Ê J¡° ˚°fi fiFÙ* Fůw°, wů ŸæJ¡nů* f°≤ ŸJ¡° ≈Ìu„

Ìufiu ≈≤ ˚Ù bF bæŸ°J¡° bæŸ° FÙ ≤Fuy° $ <k¡≤ <≈‹¸>≈uTdJ¡∑ fi°o˘ ŸJu¡ ≈Cfi# ≈Cfi# ≈Ìu„ Ÿu •∫° k¡Ô

Fůy° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ*$ ıů f®ÊbuW° Zůw° ≈C”T ÎJ¡ f°≤ ≈<Ì‹¸> b°•∫ů* Ju¡ NSÕ≈®J¡°„ Ÿu "tæ* FÙ f®Ê

ŸyÕ - 1]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

187

Fu fC@ ("), tæ* ≈Ù~>u Ÿasu≈ Ÿu <Ì©Ô°∫u y∫u Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡ů ≈®t°dů* N°æ≤ NfiC˚b Ju¡

NfiCŸ°≤, b_wC Ju¡ NfiCŸ°≤ N°æ≤ _b˚°b Ju¡ NfiCŸ°≤ J®¡t„# <b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡Fw° Fq≥, N°≈

Ÿ°b@°fi FůJ¡≤ ŸC<fiÎ $$3$$

"_b›fi J¡∑ fi°o˘ N°Ãt° tu* N°<b˚¥Õw F…N° ≈®wÙw Fůw° Fæ' ÎuŸ° ıů ≈Ù~>u J¡F° y∫° Fæ,

ŸJ¡° w°Ã≈∫Õ _≈‹¸> J¡≤wu Fæ* $
ıÙb˚°b J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ ıů ıywg J¡ů Ìu©w° Fæ, bF _b›fi J¡∑ fi°o˘ Ìu©w° Fæ NS°Õwg ıæŸu _b›fiÌ„Õfi <bT∫ J¡° f°@ Fůfiu ≈≤ ˚Ù f°<@w fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ ıyÌgÌ„Õfi ˚Ù f°<@w

" "∫S°b_wC' J¡°-≈≤Ùs° π°≤° ıæŸÙ b_wC Fæ ŸJu¡ NfiCŸ°≤, "∫S°J®¡t' J¡° Ÿ°@fi N°æ≤

∫C<•w∫ů* Ju¡ <fiR¡≈d≈¥bÕJ¡ N°æ≤ "∫S°_b˚°b' J¡° ıæŸ° Zůw° J¡° _b˚°b Fæ NS°Õwg Zůw° J¡∑ fC<]

J¡∑ ≈¿≤≈¢¡w° Ju¡ NfiCŸ°≤, ∫F NSÕ J¡≤fi° ª°<FÎ $ NSb° "∫S°b_wC' Ÿu Ÿ¨<‹¸> Ÿu ≈¥bÕ Nb_S° J¡°

J¡Sfi Fæ, •∫ů*<J¡ Ÿ Ÿt∫ Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ∏t°` FÙ S° $ "∫S°I°fitg' Ÿu Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ J¡∑ ∏tC©w°

J¡° J¡Sfi Fæ, "∫S°J®¡ttg' Ÿu _S¥ÔR¡≈ Ÿu Ÿ¨<‹¸> Ju¡ J®¡t J¡° J¡Sfi Fæ "∫S°_b˚°btg' Ÿu ıywg Ju¡

N°≤ů≈ J¡∑ Ì„° tu* ˚Ù bF N<bJ¨¡w_b˚°b ≤Fw° Fæ, oŸJ¡° J¡Sfi Fæ N°æ≤ "ŸbÕtg' Ÿu I°fi Ÿu ≈®°›w Fůfiub°Ôu ≈¥dÕ˚°b J¡° J¡Sfi Fæ, "w_t°Wwg ŸbÕt˚bwg' oŸ ZC<w tu* ≈¥dÕ˚°b tu* ŸbÕ„ÆÌ Ìu©° ı°w°

Fæ $ "fC@' oŸŸu Wt N<@J¡°≤ J¡° _t≤d J¡≤°fi° Zbd tu* N°Ì≤ Ã≈∏fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Fæ $

Fq≥', ∫ů* ı°fiw° Fæ ŸJu¡ I°fi J¡° _b›fi J¡∑ fi°o˘ ≈®°∫# f°@ Fů ı°w° Fæ, bF Â» fiFÙ* ≤Fw° ∫° ıæŸu

<fiB°b„Ù˚¥w ≈C”T N≈®<Ÿ] N≈fiu fis`fi°t Ÿu @Ù≤u @Ù≤u ≈CJ¡°≤u ı° ≤Fu b°•∫ J¡ů ™>ÙJ¡ ™>ÙJ¡ fiFÙ* ŸtH

≈°w° bæŸu FÙ ÎJ¡ f°≤ ≈<Ì‹¸> b°•∫ Ju¡ NSÕ≈®J¡°„ Ÿu ˚Ù "tæ* FÙ f®Ê Fq≥' ÎuŸ° I°fi fiFÙ* Fůw° $ bFÙ

≈C”T Fu ÌubÌW ! Fu ∫IÌW ! ∫ů* <ª≤J¡°Ô Ju¡ ∆∫bF°≤ Ÿu ≈®<Ÿ] N≈fiu fi°tJu¡ Ÿ‡fů@fi Ÿu Ã≈∏fi I°fi Ÿu ıů ı°fiw° Fæ bFÙ ı°fiw° Fæ bæŸ° NŸa<ÌÀ@ N°Ãtfů@ FÙ N<bΩ° Ju¡ h~>uÌ tu* FuwC Fæ, ∫F NSÕ Fæ $
bæŸu Â» <fiÿª∫ Ÿu ∫C•w N≈≤ůs NfiC˚b Ju¡ <ÔÎ ∫C<•w∫ů* Ÿu k¡Ô J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu wJ¡ ≈Cfi# ≈Cfi#

≈Ìu„ J¡° NU∫°Ÿ J¡≤fi° ª°<FÎ $ NSb°- ıæŸu f®ÊJ¡ů fi ı°fifiub°Ô° ≈C”T ı°y®wg J¡°Ô J¡∑ ˚∫

N°<Ì J¡∑ <ª≤J¡°<ÔJ¡ b°Ÿfi°Nů* Ÿu b°<Ÿw FůJ¡≤ _b›fi tu* N<bΩ°b„ <fi∏Ì° J¡≤fi°, @tJ¡°fi° N°<Ì

˚ÙTd b°<d∫ů* Ÿu ˚∫ Ÿu J¡°≥≈fi°, ˚°yfi°, yâu tu* <y≤fi° N°<Ì Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ Ì…#©Ù ≈®wÙw Fůw° Fæ, ∫°
ıæŸu ≈°ŸJ¡ ≈C”T ı°y®ÌgJ¡°Ô J¡∑ ÌuF˚°b b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw FůJ¡≤ _b›fi tu* Ìubw° Ju¡ wCv∫, ≤°ı° Ju¡
wCv∫ _wC<w, ≈®„aŸ° N°<Ì J¡∑ b°<d∫ů* Ÿu N°æ≤ J®¡∑n°, <bt°fi ≈≤ ª»fi°, N°J¡°„<bF°≤ J¡≤fi° N°<Ì

≈®<w˚°Ÿu ∫C•w ≈®wÙw Fůw° Fæ bæŸu f®ÊbuW° ˚Ù <ª≤J¡°Ô Ÿu ˚ÔÙ ˚°≥<w NU∫_w Zbd N°<Ì Ÿu b°<Ÿw FůJ¡≤ _b›fi tu* ∫F Ÿf f®Ê FÙ Fæ', "∫F Ÿf N°Ãt° FÙ Fæ', "tæ* FÙ ∫F Ÿf Fq≥' oŸ ≈®J¡°≤ ≈≤t°SÕ J¡°

≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°ÔÙ b°<d∫ů* Ÿu N°æ≤ b°_w<bJ¡ f®Ê˚°b J¡∑ ≈®<w˚°Ÿu ÌÙ›w Fůw° Fæ, k¡Ô°b_S° tu* ˚Ù

_b›fi J¡∑ fi°o˘ ≈≤ÔůJ¡k¡Ô ˚Ù Â» NU∫_w b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ Fůw° Fæ, oŸJ¡° N°yu ÔÙÔů≈°¶∫°fi N°<Ì tu* ≈≈°Ìfi <J¡∫° ı°∫uy° $ „aJ¡° - oŸtu* •∫° ≈®t°d Fæ ? Ÿt°@°fi - _b›fi J¡∑ fi°o˘ ≈≤ÔůJ¡
k¡Ô ˚Ù b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ Fůw° Fæ, oŸ f°w J¡° "ıů _b∫a FÙ (fi <J¡ N∏∫ <J¡ŸÙ J¡∑ N≈us° Ÿu) I°fi J¡≤°wu Fæ*, bu _b„ÆÌ Fæ* NS°Õwg ZC<w∫°≥ fiŸu Ã≈∏fi _bw# ≈®t°d˚¥w I°fi Ÿu <fiÿª∫ Fůw° Fæ $ "N©

∫`æfia ºfi∏wÙb <ıfi∏wÙb F_wÙb <bh~>°Ìg∫<w ywÕ<tb ≈w<w ∫Ìub ı°y®L∫a ≈ÿ∫<w wÌ`°<bΩ∫°

188

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
fiFÙ* Fůw° $ ˚°b ∫F <J¡ I°fi J¡∑ ŸÃ∫w° tu* w°Ã≈∫Õ Fæ $ "NFtg' ∫ů* ≈®Ã∫Jg¡ N°Ãt° Ju¡ w°Ì°Ã‡∫

Ÿu N°æ≤ "Ãbtg' ∫ů* Nfi°Ãt˚°b Ÿu ˚°<Ÿw Fů ≤F° ≈®≈aªR¡≈ ˚Ù _b›fiŸaŸ°≤R¡≈ Â‹¸>°∏w tu*

˚ÔÙ ˚°≥<w Ÿ‡f] Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ŸJu¡ <tØ∫°Ãb tu* w°Ã≈∫Õ Fæ $ NSb° ÌuF J¡∑ _b›fiwCv∫w°

˚Ôu FÙ Fů ≈≤ f°fl fi°tR¡≈°ÃtJ¡ ıy∏t°` J¡∑ _b›fiwCv∫w° Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? oŸ „aJ¡°

≈≤ J¡Fwu Fæ* $ Ju¡bÔ f°flR¡≈ N°<Ì FÙ fiFÙ* ˚°Ÿw° Fæ, <J¡∏wC tæ* R¡≈ J¡ů Ìu©w° Fq≥, ∫ů*

<`≈C¸>Ù˚¥w "NFtg' NSÕŸu Ÿab<Ôw ÃbtSÕR¡≈ ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ bF Ÿ°<st°`ı∏∫ Fůfiu Ÿu _b›fiŸaŸ°≤Â‹¸>°∏w tu* Ì°‹¸>°Õ<∏wJ¡ Fůw° FÙ Fæ $ Nº∫_w<bT∫J¡ I°fi tau ŸÃ∫ ≈Ì°SÕ <bT∫
fiFÙ* Fůw° Fæ $ ˚®t tu* Nº∫_w J¡° FÙ ˚°fi Fůw° Fæ N°æ≤ JC¡~> ˚Ù <J¡ŸÙ w≤F ˚°<Ÿw fiFÙ*

Fůw°-oŸ <Ÿ]°∏w Ju¡ NfiCŸ°≤ f°fl ≈®t°dů* Ju¡ ∆∫bF°≤ů* tu* NSÕ Ju¡ <bŸab°Ìt°`Ÿu ˚Ù

∆∫°bF°¿≤J¡ ≈®t°^∫ J¡° <b|°w fiFÙ* Fůw° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$4$$ <ıŸ ≈®J¡≤d tu* ≈®°∫# tCtCsCNů*

Ju¡ ∆∫bF°≤J¡° bdÕfi Fæ, ŸJu¡ NS°Õwg tCtCsC∆∫bF°≤≈®J¡≤d Ju¡ Nfi∏w≤ tua oŸ Ã≈<W ≈®J¡≤d J¡° bdÕfi J¡≤w° F¥≥ $$5$$

∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ tæ* ŸaŸ°≤R¡≈ f∏@fi J¡∑ <fib¨<W J¡° ≈°∫ ª°Fw° Fq≥, tu≤° Âÿ∫ J¡ů

<tØ∫° <Ÿ] J¡≤fiub°Ôu oŸ Ã≈<W ≈®J¡≤d J¡ů ŸCfifiu Ÿu •∫° Ô°˚ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tıÙ, ıf wJ¡ Âÿ∫ Fæ, w˚Ù wJ¡ ∫F ŸaŸ°≤R¡≈ f∏@fi Fæ $ Âÿ∫ J¡∑ <fib¨<W Fůfiu Ÿu f∏@fi fiFÙ* ≤F ŸJ¡w° $ ∫F Âÿ∫ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ã≈∏fi Fůw° Fæ, Ÿu N°≈ J®¡t Ÿu ŸC<fiÎ $$6$$

Ju¡bÔ Âÿ∫ Ju¡ N˚°bt°` Ÿu f∏@fi J¡∑ <fib¨<W J¡FÙ Fæ, ≈≤ ∫F ™>ÙJ¡ fiFÙ* ı≥ªw°, •∫ů*

<J¡ Ã≈<W, b¨<], fi°„, _byÕ,fi≤J¡ N°<Ì f∏@fi N°Ãt° Ju¡ @tÕR¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůwu Fæ*, Nw#
t∏wu&Sů ∫` Ìub ob ≤°ıu-b°FtubuÌa ŸbůÕ&_tÙ<w t∏∫wu Ÿů&_∫ ≈≤tů ÔůJ¡# (_b›fi tu* oŸ _b›fiÌ„ÕJ¡

≈C”TJ¡ů „`C ∫° N∏∫ ªů≤ t°≤wu-Ÿu Fæ*, b„Ù˚¥w-Ÿ° J¡≤wu Fæ*, F°SÙ-Ÿ° oŸJ¡ů ˚y°w° Fæ, yâu tu*

<y≤w°-Ÿ° Fæ, ıů F°SÙ N°<ÌR¡≈ ı°y®w ˚∫ J¡ů Ìu©w° Fæ, ŸÙJ¡ů _b›fi tu* ˚Ù Ìu©w° Fæ, _b›fi tu*

˚∫Ju¡ <ffi° ˚Ù ¿tØ∫° FÙ Ã≈∏fi FCoÕ N<bΩ° Ÿu ˚∫ t°fiw° Fæ$ <ıŸ J¡°Ô tu* Ìubw° Ju¡ Ÿt°fi, ≤°ı° Ju¡

Ÿt°fi tæ* FÙ Ÿf Fq≥, ÎuŸ° t°fiw° Fæ $ ıů ∫F Ÿb°ÕÃt˚°b Fæ bFÙ oŸJ¡° ≈≤t ÔůJ¡ Fæ), "wΩ oF ∆∫°|®ů b° <Ÿ*Fů b° ∫Ìg ∫Lb<∏w wÌ° ˚b¿∏w' (bu oŸ ÔůJ¡ tu* J¡tÕ Ÿu ≈®°›w¡<ıŸ-<ıŸ ∆∫°|® N°<Ì ı°<w J¡ů

≈®°›w F…Î Su, bu Ÿ J¡tÕI°fi J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw FůJ¡≤ Ÿwg tu* ≈®<b‹¸> FůJ¡≤ ˚Ù <k¡≤ wÌg-wÌg ˚°b Ÿu

Ã≈∏fi Fůwu Fæ*), "∫<hªW_w∏t∫ů ˚b<w yCfltuwÃŸfi°wfitg' "tfi J¨¡wufi°∫°Ã∫<_tfig „≤Ù≤u' (<ıŸ
b_wC J¡° <ª∏wfi J¡≤w° Fæ, w∏t∫ Fů ı°w° Fæ, ∫F ≈≤t yCfl Fæ N°æ≤ ŸaJ¡v≈ π°≤° FÙ oŸ „≤Ù≤ tu* N°w°

Fæ) oÃ∫°<Ì ZC<w∫°≥ wS° "∫a∫a b°<≈ _t≤fig ˚°ba Ã∫ıÃ∫∏wu J¡Ôub≤tg $ wa wtubæ<w J¡°æ∏wu∫ ŸÌ°
wL°b˚°<bw# $$ w_t°ÃŸbuÕTC J¡°ÔuTC t°tfiCÿt≤ ∫CÌg@ ª $$ (<ıŸ <ıŸ ≈Ì°SÕ J¡° _t≤d J¡≤wu F…Î

„≤Ù≤ J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fæ, ŸÙ ˚°b J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ oŸ<ÔÎ wCt ŸbÕÌ° tu≤° _t≤d J¡≤ů) oÃ∫°<Ì

_t¨<w∫°≥ Fæ$ NU∫°Ÿ°b_S° tu* ıů ≈C”T ŸaŸ°≤Ù N°Ãt° J¡ů ∫° f®Ê˚°b J¡ů ı°fiw° Fæ, bF k¡Ô°b_S°tu*

˚Ù ŸJ¡ů ı°fiw° Fæ, oŸ<ÔÎ <fiÃ∫ <fi≤∏w≤ f®Ê°fiC˚bb°Ÿfi° J¡ů FÙ Â» J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F Ã≈<W

≈®J¡≤d J¡° w°Ã≈∫°ÕSÕ Fæ oÃ∫°<Ì $

ŸyÕ - 1]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

189

fiJ¡° N°ÃtJ¡ů<¸> tu* N∏w˚°Õb ™>F≤°, ÎuŸÙ <_S<w tu* Âÿ∫ J¡∑ <fib¨<W Fůfiu ≈≤ ˚Ù f∏@ J¡∑

<fib¨<W fiFÙ* FůyÙ, oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
oŸ ŸaŸ°≤ tu* ıů Ã≈∏fi Fůw° Fæ, bFÙ b¨<], s∫, _byÕ N°æ≤ fi≤J¡ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ Îba bFÙ f∏@ N°æ≤ tůs J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ Ã≈<W, b¨<], <bfi°„, N°<Ì @tÕ N°Ãt° Ju¡ fiFÙ* Fæ* $

N≈fiu _bR¡≈ J¡° ≈¿≤I°fi fi Fůfiu Ÿu FÙ ŸJ¡ů Ã≈<W N°<ÌJ¡° ˚®t Fůw° Fæ, ∫F w°Ã≈∫Õ

Fæ $$7$$ ª¥≥<J¡ N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ NI°fi Ÿu FÙ f∏@ Fæ, Nw# N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ fů@ Ju¡ <ÔÎ N°yu Ju¡ y®∏S Ÿu Âÿ∫ ≈®≈aª J¡° NŸa˚b J¡Fw° Fq≥ $ Ã≈<W N°<Ì J¡° Ÿ‡f∏@ Âÿ∫ ŸaŸ°≤ Ÿu Fæ, N°Ãt° Ÿu fiFÙ* $ N°Ãt° wů Âÿ∫ ≈®≈aª J¡∑ Ã≈<W Ÿu ≈FÔu ıæŸ° S° bæŸ° FÙ ≤Fw° Fæ $ NdCt°`

˚Ù Ÿtu* <bJ¡°≤ fiFÙ N°w° >$$8$$

˚ybwÙ ZC<w ˚Ù J¡FwÙ Fæ #
fi <fi≤ů@ů fi ªůÃ≈<WfiÕ f]ů fi ª Ÿ°@J¡# $ fi tCtCsCfiÕ bæ tC<•w¿≤Ã∫uT° ≈≤t°SÕw° $$

(fi Ã≈<W Fæ N°æ≤ fi ≈®Ô∫ Fæ, Ã≈<W N°æ≤ ≈®Ô∫ fi Fůfiu Ÿu FÙ fi f] (ŸaŸ°≤Ù ıÙb) Fæ, fi Ÿ°@J¡ Fæ, fi tůs°SÙÕ Fæ N°æ≤ fi tC•w Fæ, ∫F ≈≤t°SÕ f°w Fæ $)

∫FÙ oŸ ≈®J¡≤d J¡° ≈®<w≈°Ω NSÕ Fæ, ∫F f°w N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu <b_w°≤ J¡∑ ˚¥<tJ¡° Ju¡

R¡≈ tu* oŸ ŸyÕ tu* J¡FÙ ı°wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°|b, N°≈ ≈FÔu ≈®J¡≤d Ju¡ ≈ůÌg|°w Ju¡ <ÔÎ oŸ ŸyÕ tu* J¡Fu ı°fiub°Ôu NSÕ J¡ů ŸC<fiÎ, wÌC≈≤°∏w tæ* N°≈Ÿu N°≈J¡∑ oh~>° Ju¡ NfiCŸ°≤ oŸJ¡ů <b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡Fq≥y° $$9$$

"≈¥bÕtub <F ∫ů ∫S°' oŸŸu •w NSÕ J¡∑ ≈≈<W Ju¡ <ÔÎ ≈®Ô∫°b_S° tu* Nb<„‹¸> N°Ãt_bR¡≈ J¡ů J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ J¡°≤d tu* ≈¥bÕŸ¨<‹¸> Ju¡ Ô∫ Ju¡ ≈®J¡°≤ J¡ů Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡ J¡Fwu Fæ* $
ıů ∫F ª≤°ª≤ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg <Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ, bF ŸCTC<›w tu* _b›fi J¡∑ fi°o˘ J¡v≈°∏w tu*

(≈®Ô∫∫J¡°Ô tu*) fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $$10$$ wÌ…≈≤°∏w Nt¥wÕ Fůfiu Ÿu <J®¡∫°≤<Fw ≈¿≤h~>uÌ

(t°≈) Ÿu „¥∏∫ Fůfiu Ÿu NS°F (NŸÙt), <fi@Õ<tÕJ¡ (@tÕ≤<Fw) Fůfiu Ÿu ŸaI°≤<Fw N°æ≤

NI°fiŸu N°b¨W Fůfiu Ÿu N<˚∆∫<•w Ÿu „¥∏∫ NSb° ≈®≈aª Ju¡ Ÿa_J¡°≤ J¡° N°@°≤ Fůfiu Ÿu N<˚∆∫<•w Ÿu ≤<Fw Ju¡bÔ Ÿwg fi°tJ¡ FÙ J¡ůoÕ b_wC „uT ≤FwÙ Fæ, bF R¡≈≤<Fw FůfiuŸu fi wů wuı Fæ N°æ≤ fi ≈®J¡°„R¡≈ Fůfiu Ÿu wt FÙ Fæ $$11$$ <bπ°fiů* fiu ∆∫bF°≤ Ju¡ <ÔÎ (c) Ÿ

ŸÌgR¡≈ ŸbÕ∆∫°≈J¡ N°Ãt° Ju¡ M¡w, N°Ãt°, ≈≤, f®Ê, ŸÃ∫ (!) oÃ∫°<Ì NfiuJ¡ fi°tů* J¡∑
c ∫F°≥ ≈≤ ≈Ìu„ Ju¡ ∫ůÀ∫ <„‹∫ N°<Ì J¡ů ≈Ìu„ Ìufi° ∆∫bF°≤ Fæ, Ÿ ∆∫bF°≤ Ju¡ <ÔÎ $

! bF ŸbÕZu‹™> ≈®t°dR¡≈ ZC<w Ÿu ı°fi° ı°w° Fæ, Nw# M¡w J¡FÔ°w° Fæ - "∫hª°&&›fiů<w

∫Ì°ÌWu ∫hª°<w <bT∫°<fiF $ ∫hª°_∫ Ÿawwů ˚°b_w_tt°Ì°Ãtu<w „ÆÌwu $$' (ª¥≥<J¡ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘

J¡ů ∆∫°›w J¡≤w° Fæ, fiJ¡° y®Fd J¡≤w° Fæ, ˚ůy J¡≤w° Fæ N°æ≤ J¡˚Ù fi‹¸> fiFÙ* Fůw°, oŸ<ÔÎ ∫F

N°Ãt° J¡F° ı°w° Fæ) buÌ∆∫°ŸıÙ J¡∑ oŸ <•w Ju¡ NfiCŸ°≤ N°Ãt°, ŸÃ∫w° Ju¡ ÃJ¡TÕ J¡∑ Nb<@

Fůfiu Ÿu ≈≤, _b∫a f¨Fwg Fůfiu Ÿu ∫° ıywg Ju¡ N°J¡°≤ J¡ů f»°fiub°Ô° Fůfiu Ÿu f®Ê, <bπ°fiů* J¡ů

„°˜°fiCŸ°≤ ŸJ¡° NfiC˚b Fůw° Fæ, Nw# ŸÃ∫ J¡FÔ°w° Fæ $

190

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $$12$$

Nf Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* ŸJ¡° <tØ∫°˚¥w Ÿt¿‹¸>ıÙb˚°b J¡Fwu Fæ* $

ªæw∏∫_b˚°b bFÙ N°Ãt° NI°fi Ÿu N∏∫-Ÿ°, ın-Ÿ° NS°Õwg N°J¡°„ N°<Ì Ju¡

J®¡t Ÿu Ã≈∏fi <Ô*yŸt<‹¸>R¡≈ FůJ¡≤ Ÿtu* ≈®bu„ J¡≤fiu Ÿu "bFÙ Fq≥' oŸ N<˚t°fi Ÿu

ŸJ¡∑ fi°o˘ ≈®wÙw Fůw° F…N° ˚°bÙ ıÙbfi°tŸu y<FÕw ffi°oÕ yoÕ ıÙbw° J¡ů ˚®°¿∏w Ÿu

≈®°›w-Ÿ° Fůw° Fæ $$13$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡bÔ I°fi„<•w Ÿu Fůfiub°ÔÙ Ÿ¨<‹¸> J¡ů J¡FJ¡≤ Nf <J®¡∫°„<•w Ÿu ∫C•w I°fi„<•w Ÿu Ÿ°º∫ Ÿ¨<‹¸> J¡ů J¡Fwu Fæ* $
wÌfi∏w≤ <J®¡∫°„<•w J¡∑ ≈®@°fiw° Ÿu Ÿ‡≈∏fi ≈®°d Ju¡ @°≤d Ÿu ªaªÔw° J¡ů ≈®°›w F…N°
bF ˚°æ<wJ¡<Ô*y°Ãt° ŸaJ¡v≈ N°æ≤ <bJ¡v≈ Ju¡ tfifiŸu ınw°b„ t∏Ì FůJ¡≤ tfi ffi ı°w° Fæ $
ıæŸu <fiÿªÔ N°J¡°≤b°Ô° ŸtCB ªaªÔ N°J¡°≤b°Ôu w≤*y˚°b J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ bF
tfiR¡≈ ffi ı°fiu Ÿu N≈fiu tF°fig ≈≤t°Ãt˚°b J¡ů ˚¥ÔJ¡≤ tfi Ju¡ ŸaJ¡v≈, <bJ¡v≈ N°<Ì @tů˘

J¡ů N≈fiu @tÕ ŸtHfiu Ôyw° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿt<‹¸> tfiů˚°b J¡ů ≈®°›w F…N° <F≤^∫y˚Õfi°tJ¡
f®Ê _b∫a FÙ (ÌqŸ≤u π°≤° fů@ ≈°∫u <ffi° FÙ) ≈¥bÕb°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ <b≤°¸>g-˚°b J¡ů, ˚Cbfi N°<Ì ˚°bJ¡ů N°æ≤ bF°≥ ≈≤ _buÌı, <L≠ı, N^±>ı N°æ≤ ı≤°∫Cı R¡≈ ª°≤ ≈®J¡°≤ Ju¡
ıÙb˚°bů* J¡° <fiÃ∫ ŸaJ¡v≈ J¡≤w° ≤Fw° Fæ $ Ÿ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ Ÿu oŸ ≈®J¡°≤ o∏Bı°Ô J¡∑ fi°o˘

∫F <b„°Ô Ÿ¨<‹¸> kæ¡Ô°oÕ ı°wÙ Fæ $$14-16$$

∫ů* Fı°≤ů* Nº∫°≤ů≈ů* Ÿu ˚Ù N<@‹™>°fi J¡∑ ≈°≤t°<SÕJ¡w° J¡° <bfi°„ fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w°,

∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ Â‹¸>°∏w Ìuwu Fæ* $
ıæŸu ŸCbdÕ Ju¡ ffiu F…Î J¡¸>J¡ (J¡n°) R¡≈ ŸCbdÕ Ÿu J¡¸>J¡ „ÆÌ J¡° NSÕ ≈¨SJg¡ fiFÙ* <J¡∫°
ı° ŸJ¡w°, bæŸu FÙ ≈≤f®Ê tu* ıywg-„ÆÌ°SÕ Fæ, NS°Õwg ıywg „ÆÌ J¡° NSÕ ≈≤f®Ê Ÿu ≈¨SJg¡
fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ Â‹¸>°∏w J¡∑ fi°o˘ Ìůfiů* tu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ $ ıæŸu J¡¸>J¡R¡≈w° ŸCbdÕ

Ju¡ _b˚°b Ju¡ FÙ N∏wyÕw Fæ J¡¸>J¡_b˚°b Ju¡ N∏wyÕw fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ≈¿≤h~>uÌ Ÿu ≤<Fw ∫F
ıywg „ÆÌ°SÕ ˚Ù Nfi∏w_bR¡≈ f®Ê Ju¡ _b˚°b Ju¡ FÙ N∏wyÕw Fæ fi°„b°fig N≈fiu _b˚°b Ju¡

N∏wyÕw fiFÙ* Fæ $$17-18$$

∫<Ì ∫F _bw# fiFÙ* Fæ wů Ÿwg J¡∑ fi°o˘ Jæ¡Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu t”_SÔ tu* t¨yw¨‹d° J¡∑ fiÌÙ NŸwg ªaªÔ w≤*yů* J¡° Ÿwg Ju¡ fi°oÕ <b_w°≤ J¡≤wÙ

Fæ bæŸu FÙ tfi Ÿu ∫F o∏Bı°Ô Ÿ≤Ù©° ıywg Ÿwg fi Fůw° F…N° ˚Ù Ÿwg Ju¡ Ÿt°fi ffi°∫°
ı°w° Fæ $$19$$

N<bΩ° Ju¡ NfiCR¡≈ fi°tů* Ÿu N<bΩ° J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $

ŸbÕI <bπ°fiů* fiu <ıŸJu¡ N<bΩ°, ŸaŸ°≤, f∏@fi, t°∫°, tůF, tFwg, wt (c) oÃ∫°<Ì
c <bΩ° Ÿu fi°ÿ∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF N<bΩ° J¡FÙ ı°wÙ Fæ, «¡≈≤, fiÙªu N°æ≤ <w≤~>u ytfi J¡∑

ŸyÕ - 1]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

191

NfiuJ¡ fi°tů* J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ Fæ $ Fu ª∏BbÌfi, ≈FÔu tæ* N°≈Ÿu Ÿ t°∫° (f∏@) J¡° _bR¡≈

J¡F ≤F° Fq≥, Ÿu N°≈ Ÿ°b@°fi FůJ¡≤ ŸC<fiÎ $ ŸJu¡ Zbd Ju¡ Nfi∏w≤ N°≈ tůs Ju¡ _bR¡≈

J¡ů ŸtH ı°∫u*yu $$20,21$$

I°fi π°≤° J®¡t„# fi‹¸> Fůfiu N°æ≤ ≈®°›w Fůfiu ∫ůÀ∫ f∏@ N°æ≤ tůs J¡° _bR¡≈ fwÔ°wu Fæ* $
b_wC, Âÿ∫ ≈®≈aª J¡° N¿_wÃb B‹¸>° J¡° f∏@ J¡F° ı°w° Fæ $ Âÿ∫ Ju¡ J¡°≤d FÙ B‹¸>°
f∏@fi tu* ≈n° Fæ N°æ≤ Âÿ∫ Ju¡ F¸> ı°fiu Ÿu tC•w Fů ı°w° Fæ $ NŸÃ∫ _bR¡≈ Ãbtg' "NFtg'

(tæ*) oÃ∫°<Ì ıywg Âÿ∫ J¡FÔ°w° Fæ ıfwJ¡ ∫F Âÿ∫ ≤Fw° Fæ wf wJ¡ tůs fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$22,23$$

J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ∫<Ì Âÿ∫ J¡° N˚°b FÙ tůs Fæ, wů wwg-wwg J¡°Ô tu* ≈¿_Sw F…Î

Âÿ∫ Ju¡ "∫F fiFÙ* Fæ, ∫F fiFÙ* Fæ' oÃ∫°<Ì <fi≤°J¡≤d Ÿu FÙ ≤ůy Ju¡ <fi≤°J¡≤d Ÿu N°≤ůÀ∫ J¡∑
fi°o˘ tůs <Ÿ] Fů ı°∫uy°, ŸJu¡ <fi≤°J¡≤d°SÕ w[bI°fi≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ J¡‹¸> ™>°fiu J¡∑ •∫°

N°bÿ∫J¡w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫F (Âÿ∫) fiFÙ* Fæ, ∫F (Âÿ∫) fiFÙ* Fæ oÃ∫°<Ì ∆∫SÕ ≈®Ô°≈ů* Ÿu oŸJ¡° <bfi°„ fiFÙ*

Fůw° f¿vJ¡ ŸaJ¡v≈ Ju¡ FuwC "∫F Âÿ∫ fiFÙ* Fæ' oÃ∫°<Ì ≈®Ô°≈ů* Ÿu Âÿ∫R¡≈ ∆∫°<@ f»wÙ Fæ $

˚°b ∫F Fæ <J¡ Âÿ∫ ≤Fwu "∫F Âÿ∫ fiFÙ* Fæ' ∫F ≈®Ô°≈ f°<@w Fů ı°w° Fæ, Nw# bF

<bΩt°fi Âÿ∫ Ju¡ <b≤ů@Ù N∏∫ Âÿ∫ Ju¡ Ã≈°Ìfi-ŸaJ¡v≈ Ÿu ŸJu¡ Ã≈°Ìfi π°≤° ≈¥bÕ Âÿ∫

J¡° <fi≤°J¡≤d J¡≤w° Fæ, ÎuŸ° J¡Ffi° Fůy°, ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* ÎJ¡ Âÿ∫ Ju¡ <fi≤°J¡≤d Ju¡

<ÔÎ Ìů Âÿ∫ů* J¡∑ Ã≈<W Fů ı°fiu Ÿu Âÿ∫ f»w° FÙ Fæ $$24$$ Fu <bª°≤„ÙÔ ≈C”Tů*, Âÿ∫
ıywg Ju¡ <bΩt°fi ≤Fwu ŸæJ¡nů* wJ¡ů˘ Ÿu N°æ≤ wÙSÕ∫°`° wS° <fi∫t N°<Ì Ÿu ˚Ù Âÿ∫R¡≈Ù

∆∫°<@ J¡∑ <fib¨<W fiFÙ* FůwÙ, Ju¡bÔ owfi° FÙ fiFÙ*, <J¡∏wC ÌqŸ≤Ù Âÿ∫ ∆∫°<@ ≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ oŸ Âÿ∫R¡≈Ù ∆∫°<@ J¡∑ Nfi°Ì≤ Ÿu ≈us° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ, f¿vJ¡ <bª°≤ π°≤° oŸJ¡° f°@ J¡≤fi° ª°<FÎ $$25$$

N°æ≤ ÌqŸ≤Ù f°w ∫F ˚Ù Fæ <J¡ ∫<Ì Âÿ∫ _bw# Ÿwg t°fi° ı°∫, wů Ÿwg J¡° f°@ fi Fůfiu Ÿu J¡˚Ù ˚Ù tůs fiFÙ* Fů ŸJu¡y°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì ıywg J¡∑ b°_w<bJ¡ ŸW° Fæ, wů <J¡ŸÙ Ju¡ ıywg J¡∑ <fib¨<W fiFÙ* FůyÙ, •∫ů*<J¡

NŸwg ≈Ì°SÕ J¡∑ ŸW° fiFÙ* FůwÙ N°æ≤ Ÿwg J¡° N˚°b fiFÙ* Fůw°, ∫F NJ¡°ˆ <fi∫t Fæ $$26$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ∫F B‹¸>° ≈C”T w≈, º∫°fi N°<Ì Ju¡ fÔ Ÿu Âÿ∫„¥∏∫ wS° Âÿ∫ Ju¡

Ÿt°bu„ Ju¡ N∫ůÀ∫ ≈≤t°dC Ju¡ Ì≤ N°<Ì tu* ı°J¡≤ ≤Fw° F…N° Âÿ∫ Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈° ı°∫uy°, ÎuŸÙ Nb_S° tu* tůs J¡° N˚°b Jæ¡Ÿu Fůy° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

N°Ãt° J¡° w≈ N°<Ì Ÿu ˚Ù ≈¿≤I°fi fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ <ªBq≈ N°Ãt° <ıŸJ¡ů I°w fiFÙ*

FuwC Fůfiu Ÿu ŸaŸ°≤, N_bw∏`w° J¡∑ ıfifiÙ Fůfiu Ÿu f∏@fi, <tØ∫° Fůfiu Ÿu t°∫°, ˚®t J¡∑ FuwC Fůfiu Ÿu tůF, Ì…_w≤ Fůfiu Ÿu tFwg N°æ≤ _bR¡≈ J¡° N°b≤d J¡≤fiub°ÔÙ Fůfiu Ÿu wt J¡FÙ ı°wÙ Fæ $

192

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

F…N°, bF B‹¸>° ıF°≥ J¡FÙ* ˚Ù (≈≤t°dC Ju¡ tº∫ tu* ˚Ù) ≤Fuy° bF°≥ ≈≤t°dC Ju¡ Ì≤ tu* ˚Ù

ŸJ¡ů Âÿ∫ J¡∑ ≈®wÙ<w FůyÙ FÙ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ <ıŸJ¡ů N°Ãtw[b J¡° ≈¿≤I°fi fiFÙ* Fæ, bF
ıÙb FÙ Âÿ∫ J¡° fÙı Fæ, ≈≤t°dC Ju¡ Ì≤ tu* ˚Ù ˚®°¿∏w Ÿu <b„°Ôw° J¡∑ ≈®wÙ<w tu* <b≤ů@ fi Fůfiu Ÿu bF°≥ ≈≤ ˚Ù ŸJu¡ Âÿ∫R¡≈ f∏@fi J¡° <fib°≤d fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$27$$

•w J¡° FÙ ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
oŸ<ÔÎ Âÿ∫ ıywg Fæ N°æ≤ ŸJ¡° w≈, º∫°fi N°æ≤ ı≈ π°≤° ıF°≥ ≈≤ bF ≤F° bFÙ* ≈≤ Ÿu

<t¸>° <Ì∫° N°æ≤ N∏∫ Ìu„ J¡∑ ≈®°<›w Ÿu ŸJ¡° Ã∫°y J¡≤ <Ì∫°, bF J¡Sfi f°ŸÙ ˚°w N°<Ì Ju¡

Ÿnu ıÔ Ÿu w¨<›w J¡≤fiu J¡∑ fi°o˘ Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫<Ì Âÿ∫R¡≈ ıywg Fæ, wů ŸJ¡° ≈≤t°dC

Ju¡ ˚Ùw≤ N°æ≤ ªæw∏∫R¡≈Ù N°Ì„Õ tu* ˚Ù bæŸ° FÙ ≈®<w<f‡f ≈nw° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ Âÿ∫R¡≈ ıywg ıæŸu <b„°Ô ≈®Ìu„ tu* <bΩt°fi Fæ, bæŸu FÙ ≈≤t°dC tu* Îba ªuwfi N°Ãt° tu* ˚Ù, <ffi° ŸaJ¡ůª Ju¡,

ŸJ¡° ≈®<w<f‡f ≈nw° Fæ $ Ì≈Õd ª°Fu J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù ¿_Sw Fů, Ÿtu* ıæŸu ≈bÕw, ŸtCB, ≈¨<SbÙ, fiÌÙ Ju¡ ıÔ J¡° ≈®<w<f‡f ≈nw° Fæ, bæŸu FÙ ªæw∏∫R¡≈Ù N°Ì„Õ tu* (N°Ãt° tu*) ˚Ù ≈nw° Fæ $

ŸJu¡ Nfi∏w≤ Ÿ ≈®<w<f‡f tu* ≈Cfi# Ì…#© ≈®°›w Fůw° Fæ - ı≤°, t¨Ã∫C N°æ≤ ı∏t ≈®°›w Fůwu Fæ* $ ıæŸu ı°y®w Nb_S° tu* _S¥Ô wS° _b›fi tu* Ÿ¥‚t ˚°b N°æ≤ N˚°b J¡° y®Fd N°æ≤ ŸCTC<›w tu* fiJ¡° Ã∫°y Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F N¿_S≤ ŸaŸ°≤ ≤Fw° Fæ $$28-31$$

I°fi J¡∑ N≈us° fi J¡≤fiub°ÔÙ <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Ÿu Âÿ∫ Ju¡ t°ıÕfi J¡∑ „aJ¡° J¡≤ J¡Fwu Fæ* $
oŸ Âÿ∫ ıywg J¡° tæ*fiu ≈¿≤t°ıÕfi J¡≤ <Ô∫° N°æ≤ ∫F°≥ ≈≤ tæ* Ÿt°<@ tu* ¿_Sw Fq≥, Ÿt°<@ tu* ŸaŸ°≤ Ju¡ _t≤d J¡° ∫F J¡˚Ù s∫ fi Fůfiub°Ô° fÙı Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ <ıŸJ¡°

_t≤d fiFÙ* F…N°, ŸJ¡° t°ıÕfi fiFÙ* Fů ŸJ¡w° N°æ≤ ŸJ¡° _t≤d Fůfiu ≈≤ wů Ÿt°<@

J¡° FÙ ˚*y Fů ı°∫uy° $$32$$

NwÎb <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Ÿu ˚Ù Âÿ∫ J¡° t°ıÕfi fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ Âÿ∫ ≈®≈aª Ju¡ ≤Fwu <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $ <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Fůfiu ≈≤ FÙ
wů <ªW Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ªuwfiw° N°æ≤ <ªW J¡° f°@ Fůfiu ≈≤ wC∫Õ≈Ì J¡∑ ≈≈<W FůwÙ Fæ $ Âÿ∫ Ju¡

≤Fwu wů <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ J¡° NbŸ≤ FÙ J¡F°≥ ?$$33$$

Ÿt°<@ ˚Ôu FÙ Fů <k¡≤ ˚Ù ŸaŸ°≤ J¡∑ <fib¨<W fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ŸCTC<›w Ju¡ (y°»Ù fiÙ*Ì Ju¡) ≈ÿª°wg Ì…#©t∫ ∫F Ÿ°≤° ıywg ≈®°›w Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ Ÿt°<@ ¸¥>¸>fiu ≈≤ ∫F Ì…#©t∫ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg ≠∫ů* J¡° Ã∫ů* ˚°Ÿt°fi ≈®Ã∫Jg¡ N°Ãt°
tu* ≈®°›w Fů ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <k¡≤ ˚Ù ıf NfiSÕ-≈®°<›w J¡∑ Ÿa˚°bfi°

≤FÙ wů sdt°` J¡∑ Ÿt°<@ Ÿu •∫° ŸC© ? oŸ<ÔÎ Ÿt°<@ Ÿu J¡°æfiŸ° ≈®∫ůıfi <Ÿ] Fůw°

Fæ ? ∫<Ì <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ tu* J¡˚Ù N∆∫CÃS°fi J¡ů ≈®°›w Fů, wů I°fi Ju¡ <ffi° ˚Ù Ns∫

ŸC© ≈®°›w Fů y∫°, ÎuŸ° ∫<Ì J¡ůoÕ t°fiu, wů bF <fitÕÔ ≈Ì J¡ů J¡˚Ù sÙd fi Fůfiub°ÔÙ

ŸCTC<›w Ju¡ wCv∫ t°fiw° Fæ (") $$34-36$$

" "Ns∫ŸCTC›w°˚' Ÿu t¥»w° J¡° J¡˚Ù h~>uÌ fi Fůfiu Ÿu Ÿtu* N≈C”T°SÕw° Ÿ¥<ªw FůwÙ Fæ $

ŸyÕ - 1]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

193

•w N∏∫ Ju¡ N°„∫ J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
oŸ tfiR¡≈ Âÿ∫ Ju¡ ≤Fwu Ÿt°<@tu* ˚Ôu FÙ J¡ůoÕ <J¡wfi° FÙ ≈®∫Ãfi •∫ů* fi J¡≤u ? <k¡≤

˚Ù •∫° Ÿu Ì¨¨ÿ∫ ≈®°›w fiFÙ* Fůw°, Nbÿ∫ ≈®°›w Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ ıF°≥-ıF°≥ oŸJ¡° <ªW
ı°w° Fæ, bF°≥-bF°≥ <ªW Ÿu Ã≈∏fi Fůfiub°Ôu ıywg˚®tJ¡° ˚Ù <fib°≤d fiFÙ* <J¡∫° ı°

ŸJ¡w° $$37$$

ÌqŸ≤Ù f°w ∫F ˚Ù Fæ <J¡ ∫<Ì B‹¸>° NI°fiÙ FůfiuŸu N°Ãt<˚∏fi ≈°T°d N°<Ì J¡∑ FÙ Ÿt°<@
tu* ıf≤Ì_wÙ ˚°bfi° (<ª∏wfi°) J¡≤u, wů bF Ÿt°<@ Ju¡ N∏w tu* k¡ÔJ¡°Ô tu* ˚Ù ≈Cfi# Âÿ∫w°

J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ <ıŸtu* Ju¡bÔ N°Ãt° J¡° FÙ „uT ≤Fw° Fæ, bF Ÿt°<@ ŸJ¡ů ≈®°›w fiFÙ*

FůwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì NI°fiÙ B‹¸>° Ÿt°<@ tu* Ÿt°<@ Ju¡ fÔ Ÿu ÔÆ@ Ì…#©„¥∏∫ ≈°T°dw° J¡° <ª∏wfi J¡≤w° ≤Fw° Fæ wů Ÿt°<@ Ju¡ N∏w tu* ŸJ¡ů ≈Cfi# Âÿ∫w° ≈®°›w FůwÙ Fæ $$38$$

Ÿt°<@ π°≤° ≈®°›w Ì…#©„¥∏∫ ≈°T°dw° Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ˚Ù _Sæ∫ÕJ¡∑ J¡ůoÕ N°„° fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<J¡ŸÙ J¡∑ ˚Ù Ÿt°<@fÔ Ÿu ≈®°›w Ì…#©„¥∏∫ ≈°T°dw° Ju¡ wCv∫ <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@∫°≥

¿_S≤w° J¡ů ≈®°›w fiFÙ* FůwÙ, ∫F f°w Ÿ˚Ù Ÿt°<@<fi‹™> ≈C”Tů* π°≤° NfiC˚¥w Fæ $$39$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ <ıfiJ¡∑ Ÿt°<@ R¡i> (≈¿≤≈¢¡) fiFÙ* F…oÕ Fů, ∏Fu* ˚Ôu FÙ ¿_S≤w°

≈®°›w fi Fů, <J¡∏wC <ıfiJ¡∑ Ÿt°<@ ≈≤t°Ãt˚°b°≈<W≈∫Õ∏w R¡» Fæ, ∏Fu* wů ¿_S≤w° ≈®°›w FůyÙ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈¿≤≈•bw° J¡ů ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ˚Ù ≈°T°dw° Ju¡ wCv∫ Nªuwfi Ÿt°<@∫°≥ „°∏w, <ªBq≈, Nı wS° Ns∫R¡≈ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ ∫°fiÙ •w ≈°T°dwCv∫ Ÿt°<@∫°≥ Ÿ‡≈¥dÕ ŸaŸ°≤ J¡∑

<fi#„uT „°¿∏wR¡≈ tůs fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$40$$
oŸ<ÔÎ <ıŸ f°w J¡ů Ft ≈FÔu J¡F N°∫u Fæ*, bFÙ <Ÿ] F…oÕ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ<ÔÎ ∫<Ì ∫F Âÿ∫ Ÿwg Fæ, wů ∫F J¡˚Ù ˚Ù „°∏w fiFÙ* Fůy°, oŸ<ÔÎ w≈, ı≈ N°æ≤

º∫°fi Ÿu Âÿ∫ J¡∑ <fib¨<W Fů ı°∫uyÙ, ∫F NI°<fi∫ů* J¡∑ Ju¡bÔ J¡v≈fi° FÙ Fæ $$41$$

N<bΩ°∫C•w B‹¸>° tu* Â‹∫ J¡∑ <_S<w J¡° Â‹¸>°∏w π°≤° Ÿ°@fi J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu J¡tÔy\>u Ju¡ N∏Ì≤ bF fÙı <bΩt°fi Fæ, <ıŸtu* Fůfiub°ÔÙ J¡t¿ÔfiÙ J¡° Ôw°R¡≈

N∏w<FÕw Fæ, bæŸu FÙ NI°fiÙ B‹¸>°tu* bF Âÿ∫-fC<] ≤FwÙ Fæ, <ıŸtu* ˚°bÙ ŸaŸ°≤ N∏w<FÕw Fæ $ ıæŸu ≈Ì°Sů˘ tu* ≤Ÿ ≤Fw° Fæ, <wÔ N°<Ì tu* wuÔ ≤Fw° Fæ N°æ≤ k¥¡Ôů* tu* ŸCy∏@ ≤FwÙ

Fæ, bæŸu FÙ B‹¸>°tu* Âÿ∫ fC<] ≤FwÙ FÙ Fæ $ J¡≈¥≤ N°<Ì ª°Fu J¡FÙ* ≈≤ •∫ů* fi Fů*, <k¡≤ ˚Ù
ıæŸu fiŸu ŸCy∏@ <fiJ¡ÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ B‹¸>° ª°Fu J¡FÙ* ≈≤ •∫ů* fi Fů, <k¡≤ ˚Ù Ÿtu* Âÿ∫

≤Fw° FÙ Fæ $ ıæŸu N°≈Ju¡ ⁄Ì∫ tu* <_Sw tfiů≤°≠∫fC<] Ju¡bÔ N°≈Ju¡ NfiC˚b Ÿu FÙ Ìu©Ù
ı°wÙ Fæ N°æ≤ ıæŸu _b›fi wS° ŸaJ¡v≈ N°≈FÙ Ju¡ NfiC˚b Ÿu Ìu©u ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ Âÿ∫
ıywg ˚Ù _b°fiC˚b Ÿu FÙ N°≈Ju¡ ⁄Ì∫ tu* ≈®wÙw Fůw° Fæ $ oŸ<ÔÎ ıæŸu <ªW π°≤° J¡<v≈w

194

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<≈„°ª f°ÔJ¡ J¡ů t°≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ Âÿ∫ R¡<≈J¡° (N) (<≈„°ªÙ) oŸ B‹¸>° J¡ů t°≤

ÌuwÙ Fæ ∫°fiÙ _bR¡≈ Ÿu ˚®‹¸> J¡≤ ÌuwÙ Fæ $$42-46$$

∫<Ì Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ ⁄Ì∫ tu* Fæ*, wů N˚Ù ŸfJ¡ů ŸJ¡° NfiC˚b •∫ů* fiFÙ* Fůw° oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu fÙı Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw NaJC¡≤ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu N≈fiu J¡ů ≈®J¡°<„w J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ Âÿ∫fC<] ˚Ù Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu N≈fiu _bR¡≈ J¡ů ≈®J¡°<„w J¡≤wÙ Fæ $ ıæŸu N¿ª∏Ã∫

J¡°∫Õbæ<ªc∫„<•wR¡≈ ªtÃJ¡°≤ fÙı N°<Ì Ju¡ ˚Ùw≤ ≤Fw° FÙ Fæ, bæŸu FÙ <ª∏t°`_bR¡≈

N°Ãt° Ju¡ FÙ Ì≤ tu* <ªÌg N°æ≤ N<ªwg Ÿu Ÿ‡f] NwÙw, Nfi°yw ıywg J¡∑ ŸW° ≤FwÙ

Fæ $$47,48$$

≈FÔ° ŸyÕ Ÿt°›w

ÌqŸ≤° ŸyÕ

˚°æ<wJ¡ ÌuF J¡ů N°Ãt° ŸtHfiub°Ô° NI°fiÙ t¨Ã∫C J¡° ˚ůıfi Fæ, w[bI°fiÙ fiFÙ* bF wů N°J¡°„ı <πı J¡∑ fi°o˘ <ª∏t°`_bR¡≈ FÙ Fæ, oŸJ¡° J¡Sfi $

J¡°t N°æ≤ J¡tÕ J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu ≈¥dÕ N<bΩů≈<Fw N°Ãt° FÙ ıywg J¡° fÙı N°æ≤ t¨Ã∫C J¡°

J¡°≤d Fæ, <bΩ° π°≤° N<bΩ° J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ t¨Ã∫C Ju¡ b„ fiFÙ* Fůw°, oŸ ≈¥bůÕ•w NSÕ tu*

<b„uT <Ì©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ ıywg Ju¡ N°<Ì Ÿ®‹¸>° Ju¡ _bR¡≈ Ju¡ ≈¿≤„ů@fi π°≤° N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu

≈Ìu„ J¡∑ ≈ůÌg|°wR¡≈ N°¶∫°<∫J¡° J¡ů J¡Ffiub°Ôu b<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu # Fu ≤°|b, oŸ N°J¡°„ı ($) <b≈® Ju¡ N°¶∫°fi J¡ů ŸC<fiÎ ıů J¡°fiů* J¡ů <b˚¥<Tw J¡≤fiub°Ô° Fæ N°æ≤ <ıŸŸu Ã≈<W

≈®J¡≤d J¡° N°≈J¡ů fF…w Ÿ≤Ôw° Ÿu fů@ Fů ı°∫uy° $$1$$

≈≤t @t°ÕÃt° (!) N°J¡°„ı fi°tJ¡° ÎJ¡ f®°Êd Fæ $ bF ŸÌ° º∫°fi tu* wÃ≈≤ N°æ≤

≈®ı°Nů* Ju¡ <Fw tu* ≤w Fæ $ ıf bF fF…w J¡°Ô wJ¡ ıÙ y∫°, wf t¨Ã∫C fiu <bª°≤ <J¡∫° - tæ*

Ns∫ Fq≥, tæ* J®¡t Ÿu Ÿ˚Ù ≈®°<d∫ů* J¡° ŸaF°≤ J¡≤w° Fq≥ <k¡≤ tæ* oŸ N°J¡°„ı <b≈® J¡ů •∫ů* fi

©°«≥¡ $ ıæŸu ≈ÃS≤ ≈≤ wÔb°≤ J¡∑ @°≤ JC¡<^™>w Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ oŸ ≈≤ tu≤Ù „<•w JC¡<^™>w Fů yoÕ Fæ, ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤, bF tuR¡≈bÕw Ju¡ tº∫ tu* <_Sw ŸÃ∫ÔůJ¡fi°tJ¡ ŸJu¡

N ˜Ù Ju¡ buT Ÿu ≈C”Tů* J¡ů tů<Fw J¡≤Ju¡ t°≤wÙ F…oÕ <≈„°<ª∫°≥ R¡<≈J¡° J¡FÔ°wÙ Fæ* $

$ N°J¡°„ Ÿu - Nº∫_w N<bΩ°R¡≈Ù fiÙÔw° J¡° N°@°≤ FůfiuŸu N°J¡°„ wCv∫ f®Ê Ÿu NSb°

N<bΩ°b¨W FůfiuŸu _bv≈ ≈®J¡°„b°Ôu f®Ê Ÿu ıů Ã≈∏fi Fæ, bF N°J¡°„ı Fæ NS°Õwg <Ô*yŸt<‹¸>R¡≈

<F≤^∫y˚Õ $

! "wΩS° J¨¡w°S <b<ıw°∫°@≤u∫°# Ÿa∫¿∏w' (ıæŸu ÎJ¡ J¨¡wfi°tJ¡ ≈°Ÿu Ju¡ ıÙwu ı°fiu ≈≤

N∏∫ π°≈≤ N°<Ì ≈°Ÿu ıÙwu ı°wu Fæ*) oÃ∫°<Ì ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤ <F≤^∫y˚Õ≈Ì ≈®°≈J¡

ŸabyÕ<bΩů≈°ŸfiR¡≈ @tÕ tu* Ÿ‡≈¥dÕ ≈®ı°Nů* Ju¡ @tů˘ J¡° N∏w˚°Õb Fůfiu Ÿu bF ≈≤t @t°ÕÃt° J¡F°
y∫° Fæ $

ŸyÕ - 2]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

195
fiy≤ tu* Ÿu t°≤fiu Ju¡ <ÔÎ y∫° $ J¡ůoÕ ˚Ù ŸtSÕ ≈C”T N≈fi° J¡tÕ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ΩtJ¡° Ã∫°y fiFÙ* J¡≤wu $ ŸJu¡ Nfi∏w≤ t¨Ã∫C N°J¡°„ı <b≈® Ju¡ |≤tu* ≠∫ů* FÙ _b∫a ≈®<b‹¸> F…N° Ã∫ů* FÙ

Ÿt°<@ tu* ≈¿_Sw Fůfiub°Ôu <bPfiů* J¡ů F¸>°fiu Ju¡ <ÔÎ f®Ê° π°≤° ≈®J¡°„R¡≈ Ÿu _S°<≈w

≈®Ô∫°<Àfi Ju¡ wCv∫ N<Àfi t¨Ã∫C J¡ů ıÔ°fiu ÔyÙ $ t¨Ã∫C N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°Nů* J¡∑ ≈≤‡≈≤° J¡ů ªÙ≤J¡≤ ˚Ùw≤ y∫° $ Ÿfiu f®°Êd J¡ů Ìu©J¡≤ ∫Ãfi≈¥bÕJ¡ Ÿu F°S Ÿu ≈J¡nfiu J¡∑ oh~>° J¡∑ $
ıæŸu fÔb°fig ≈C”T ˚Ù ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡¿v≈w ≈C”T J¡ů ~¥>fiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ Ÿ°tfiu

<bΩt°fi Ÿ f®°Êd J¡ů bF N≈fiu ŸæJ¡nů* F°Sů* Ÿu ˚Ù ≈J¡nfiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* F…N° $$2-8$$
wÌ…≈≤°∏w t¨Ã∫C fiu Ÿa„∫ J¡ů Ìq≤ J¡≤fiub°Ôu ∫t≤°ı Ju¡ ≈°Ÿ ı°J¡≤ fiŸu ≈¥~>° # Fu <b˚ů, tæ* N°J¡°„ı f®°Êd J¡ů ©°fiu Ju¡ <ÔÎ •∫ů* ŸtSÕ fiFÙ* Fq≥ ? $$9$$ ∫t≤°ı fiu J¡F° # Fu t¨Ã∫ů wCt NJu¡Ôu N≈fiu fÔ Ÿu <J¡ŸÙ J¡ů t°≤fiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* Fů $ <ıŸJ¡ů wCt t°≤wu Fů ŸJu¡ J¡tÕ

FÙ ŸJ¡° t°≤d J¡≤wu Fæ* $ wC‡F°≤Ù N„<•w tu* N°æ≤ J¡ůoÕ J¡°≤d fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿu ∫<Ì wCt t°≤fi° ª°Fwu Fů, wů ∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ŸJu¡ J¡tů˘ J¡ů ©ůıů $ fiJ¡∑ ŸF°∫w° Ÿu wCt Ÿu ©°

ŸJ¡ůyu $$10,11$$ wÌfi∏w≤ t¨Ã∫C ŸJu¡ J¡tů˘ J¡ů ©ůıfiu Ju¡ <ÔÎ wÃ≈≤ FůJ¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ Ìu„ů*,

<Ìy∏wů*, w°Ô°fů*, fi<Ì∫ů*, <Ì„°Nů*, bfiů*, ı*yÔů*, ≈bÕwů*, ŸtCBw¸>ů*, N∏∫°∏∫ πÙ≈ů*, N≤^∫ů*, fiy≤ů*, J¡_fů*, y®°tů*, Ÿ‡≈¥dÕ ≤°‹¸A>ů* Îb* ≤u<y_w°fiů*tu* |¥t° NS°Õwg <J¡Ÿ Ìu„ tu* oŸfiu ≈FÔu

•∫° J¡tÕ <J¡∫°, Ÿu º∫°fi≈¥bÕJ¡ ı°fifi° N<@J¡ ∫ÃfiŸ°º∫ Fůufiu Ÿu wwg-wwg _S°fiů* tu* |¥t°, Ju¡bÔ Ìu„ |¥tfiu Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* |¥t° $ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ‡≈¥dÕ ˚¥t^±>Ô tu* |¥tJ¡≤ ΩtÙ t¨Ã∫Cfiu N°J¡°„ı <b≈® Ju¡ J¡ůoÕ ˚Ù t°≤J¡ J¡tÕ J¡FÙ* ˚Ù fiFÙ* ≈°∫u ıæŸu <J¡ b∏º∫°≈C`J¡ů ≈®°I wS°

J¡<v≈w ≈bÕw J¡ů J¡v≈fi° J¡≤fiub°Ôu ≈C”T Ÿu N∏∫ ≈C”T fiFÙ* ≈° ŸJ¡w° $ Nfi∏w≤ Ÿ‡≈¥dÕ

NSů˘ J¡ů ı°fifiub°Ôu ∫t≤°ı Ju¡ ≈°Ÿ N°J¡≤ t¨Ã∫C fiu fiŸu ≈¥~>°, •∫ů*<J¡ ŸubJ¡ů* J¡ů Ÿ∏ÌuF

≈<_Sw Fůfiu ≈≤ fiJu¡ ≈®˚C FÙ N°Z∫ Fůwu Fæ* $$12-16$$
t¨Ã∫C fiu J¡F° # ≈®˚ů, N°J¡°„ı <b≈® Ju¡ J¡tÕ J¡F°≥ Fæ*, ∫F f°w N°≈ tCHŸu J¡<FÎ $ t¨Ã∫C Ju¡

∫ů* ≈¥~>fiu ≈≤ @tÕ≤°ı fiu <ª≤J¡°ÔwJ¡ <bª°≤ J¡≤ ŸŸu ∫F J¡F° $$17$$

@tÕ≤°ı fiu J¡F° # Fu t¨Ã∫ů, N°J¡°„ı Ju¡ J¡ůoÕ ˚Ù ($) J¡tÕ fiFÙ* Fæ, ∫F N°J¡°„ı <b≈®

Ju¡bÔ N°J¡°„ Ÿu FÙ Ã≈∏fi F…N° Fæ $ N°J¡°„ Ÿu ıů Ã≈∏fi F…N° Fæ, bF N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi

<fitÕÔ Fæ $ oŸJu¡ t°≤d tu* t¨Ã∫C J¡∑ ŸF°∫w° J¡≤fiub°Ôu J¡ůoÕ J¡tÕ (c) FÙ fiFÙ* Fæ $ ıæŸu b∏º∫° Ju¡ ≈C` J¡° N°æ≤ ıæŸu <ıŸJ¡° N°J¡°≤ Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…N°, ŸJ¡° ≈®°•wfi J¡tÕ Ÿu J¡ůoÕ Ÿ‡f∏@ fiFÙ* ≤Fw°, bæŸu FÙ oŸ N°J¡°„ı <b≈®J¡° ≈®°•wfi J¡tÕ Ÿu w<fiJ¡ ˚Ù Ÿ‡f∏@
fiFÙ* Fæ $ N<bΩ° N°<Ì J¡°≤dů* J¡° ∫° <fi<bÕJ¡°≤ w[bJu¡ <bJ¡°≤ Ju¡ FuwCNů* J¡° N˚°b Fůfiu Ÿu

<bJ¡°≤ J¡° Ÿ‡f∏@ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF N°J¡°„R¡≈ FÙ Fæ $ ıæŸu N°J¡°„ tu* tF°fig b¨sJ¡°

$ ≈®°≤Æ@ Ÿu ≈®°›w k¡Ôů* J¡° ≈˚ůy Ÿu FÙ s∫ Fůfiu, Ÿa<ªwů* J¡° I°fi Ÿu s∫ Fůfiu wS° N°y°tÙ

J¡tů˘ J¡° fÙı Ju¡ N˚°b Ÿu s∫ Fůfiu Ÿu J¡tÕ FÙ fiFÙ* Fæ* ∫F ˚°b Fæ $
c NSb° N<˚t°fi, ≤°y N°<Ì NΩwfi J¡tÕ, ∫F NSÕ Fæ $

196

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N¿_wÃb fiFÙ* Fæ, bæŸu oŸJu¡ ≈¥bÕ J¡tů˘ J¡° ˚Ù Ÿa˚b fiFÙ* Fæ $$18-21$$

∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ J¡°<∫J¡ J¡tÕ ˚Ôu FÙ fi Fů*, ≈≤ t°fi<ŸJ¡ J¡tÕ wů ŸJu¡ Fů*yu FÙ ? oŸ

≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈¥bÕ J¡tů˘ Ju¡ N˚°b Ÿu oŸJ¡° <ªW Nb„ fiFÙ* Fæ, N°ı wJ¡ oŸfiu t°≤d tu* t¨Ã∫C Ju¡

ŸF°∫J¡ <J¡ŸÙ t°fiŸ J¡tÕ J¡° Ÿaª∫ fiFÙ* <J¡∫° Fæ $ tfi J¡° ∆∫°≈°≤ ≈¥bÕÌuF J¡∑ ∆∫°≈°≤b°Ÿfi°

Ju¡ N@Ùfi Fæ $$22$$

ÎuŸu Fůfiu ≈≤ ∫F ≈≤f®Ê_b˚°b Ÿu FÙ ¿_Sw Fæ, Âÿ∫_b˚°b ∫F fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ N°J¡°„J¡ů„R¡≈ ∫F N°J¡°„ı f®°Êd <fitÕÔ N°J¡°„R¡≈Ù N≈fiu J¡°≤d tu*

<fiÃ∫ ¿_Sw Fæ, oŸJu¡ J¡ůoÕ ˚Ù J¡tÕ fiFÙ* Fæ* $$23$$

ÎuŸÙ Nb_S° Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ wů ≈¥bÕ J¡tů˘ J¡° ≈®Ÿay FÙ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈®°•wfi J¡tÕ oŸJu¡ Fæ fiFÙ*, N°ıJ¡Ô ∫F JC¡~ J¡tÕ fiFÙ* J¡≤w°, oŸ ≈®J¡°≤ oŸ ŸaŸ°≤tu*

∫F Ju¡bÔ <bI°fi°J¡°„R¡≈ Fæ $$24$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ∫<Ì ∫F JC¡~> ˚Ù J¡tÕ fiFÙ* J¡≤w°, wů Ft Ôůyů* J¡ů ∫F ≈®°d <J®¡∫° Ÿu

∫C•w Îba J¡°∫∆∫°≈°≤b°fig Jæ¡Ÿu <Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
oŸJ¡° ≈®°d∆∫°≈°≤ ∫° J¡°<∫J¡ J¡tÕ <ıŸJ¡ů Ft Ôůy Ìu©wu Fæ*, ŸJ¡ů Ft Ôůy FÙ

N≈fiÙ NI°fiı<fiw ˚®°¿∏w Ÿu Ìu©wu Fæ*, Ôu<J¡fi oŸJ¡∑ Ÿtu* ŸÃ∫w°fC<] fiFÙ* Fæ $$25$$
wů ŸJ¡ů ∫F tu≤° ÌuF Fæ, oÃ∫°<Ì fC<] Jæ¡Ÿu FůwÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ªæw∏∫R¡≈ _w‡˚ tu* ªæw∏∫R¡<≈dÙ ≈®<wt° "tu≤° N°J¡°≤ ≈≤t ≈Ì Ÿu (f®Ê Ÿu) <˚∏fi Fæ'

ÎuŸÙ b°Ÿfi° J¡≤wÙ F…oÕ-ŸÙ <_Sw Fæ $ tu≤° ∫F _bR¡≈ b°Ÿfi°t°` FÙ Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ ŸJ¡∑ fC<] Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$26$$ ıæŸu ıÔ tu* BbÃb (w≤Ôw°) Fæ, ıæŸu N°J¡°„ tu*

„¥∏∫w° Fæ N°æ≤ ıæŸu b°∫Ctu* _≈∏Ìw° (y<w) Fæ, bæŸu FÙ ≈≤t°SÕR¡≈Ÿu N°J¡°„˚¥w ∫F <b≈®

≈≤t≈Ìtu* <_Sw Fæ $ oŸJu¡ fi N°@C<fiJ¡ J¡tÕ Fæ*, fi Ÿa<ªw J¡tÕ Fæ* N°æ≤ fi ≈®°•wfi J¡tÕ Fæ*, oŸ<ÔÎ ∫F°≥ ≈≤ ∫F ŸaŸ°≤J¡° b„Ù˚¥w fiFÙa Fæ $ ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* J¡° N˚°b Fůfiu ≈≤ ıů

Ã≈∏fi Fůw° Fæ, bF N≈fiu J¡°≤d Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fůw°, ÎuŸ° NfiC˚b Fæ $ J¡°≤d fi Fůfiu Ju¡

J¡°≤d ∫F _b∫‡˚¥ Fæ $ Fu t¨Ã∫ů, fi wů oŸfiu ≈FÔu J¡tÕ <J¡∫u Su N°æ≤ fi ∫F N°ı J¡tÕ J¡≤w° Fæ,

˚Ô° fw°Nů wů ŸFÙ ∫F wCtŸu Jæ¡Ÿu N°J®¡°∏w Fůy° ?$$27-31$$

∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ N∏∫ ıÙb ˚Ù wů oŸJu¡ ∆∫<‹¸>R¡≈ FÙ Fæ*, <k¡≤ bu Jæ¡Ÿu t¨Ã∫C Ÿu y¨FÙw Fůwu Fæ* ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

<ıŸ ıÙb J¡° ≈¨<SbÙ N°<Ì Ÿu ≤<ªw ÌuF FÙ tæ* Fq≥ ÎuŸ° <fiÿª∫ Fæ, bF t¥» ≈°<SÕb ÌuF FÙ

Fůw° Fæ, ∫F f®Ê° <ıŸ Ÿt∫ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈fC<] Ÿu t¨Ã∫C J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤uy°, ŸÙ Ÿt∫ wCt

ŸJ¡ů ≈J¡n ŸJ¡wu Fů $ ≈¨<S∆∫°<Ìt∫ ÌuFJ¡° y®Fd fi J¡≤fiu Ÿu ∫F N°J¡°„ı f®°Êd ÌuFb°fig (N°J¡°≤b°fig) fiFÙ* Fæ, NwÎb ıæŸu N°J¡°„ Jæ¡ŸÙ FÙ tıf¥w ≤_ŸÙ •∫ů* fi Fů fiFÙ* f°≥@°
ı°w°, bæŸu FÙ oŸJ¡° ˚Ù y®Fd <J¡∫° FÙ fiFÙ* ı° ŸJ¡w° $$32,33$$

ŸyÕ - 2]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

197

<bJ¡°≤≤<Fw „¥∏∫ J¡° <bJ¡°≤, NıJ¡° ı∏t Îba Ÿwg ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡∑ NŸW° J¡FÙ,

ŸJ¡ů NŸa˚°∆∫ ŸtHw° F…N° t¨Ã∫C fůÔ° $

˚ybfig, „¥∏∫ Ÿu Nı J¡∑ (Nı∏t° J¡∑) Jæ¡Ÿu Ã≈<W FůwÙ Fæ, ∫F f°w tCHu ŸtH°oÎ
wS° ≈¨<SbÙ N°<Ì Jæ¡Ÿu Fæ* ? fiFÙ* Fæ* wů Jæ¡Ÿu fiFÙ* Fæ, ∫F ˚Ù N°≈ tCHu ŸtH°oÎ $$34$$

≈≤f®Ê J¡ů N°J¡°„ J¡F° y∫° Fæ N°æ≤ ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡∑ ıů NŸÃbů<•w Fæ, bF „¥∏∫w° Ju¡

N<˚≈®°∫ Ÿu fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC J¡°∫Õ J¡∑ J¡°≤d Ÿu ≈¨SJg¡ ŸW° fiFÙ* Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu Fæ N°æ≤
oŸÙ ≈®J¡°≤ NıJ¡° ı∏tJ¡Sfi <bbwÕ Ju¡ N<˚≈®°∫ Ÿu Fæ, ≈¿≤d°t Ju¡ N<˚≈®°∫ Ÿu fiFÙ* Fæ, oŸ

N°„∫ J¡ů Ÿ¥<ªw J¡≤wu F…Î ∫t≤°ı fůÔu #

∫F N°J¡°„ı f®°Êd fi J¡˚Ù Ã≈∏fi F…N° N°æ≤ fi J¡˚Ù <bfi‹¸> F…N° $ ª¥≥<J¡ ∫F f®°Êd

≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu Ju¡bÔ ≈®J¡°„°ÃtJ¡ <bI°fi_bR¡≈ Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F ŸÌ° ≠∫ů*-J¡°-Ã∫ů* ≤Fw°

Fæ, J¡˚Ù <bJ¨¡w fiFÙ* Fůw° $$35$$

N°<Ì N°æ≤ N∏w tu* w∏t°`° J¡° (≈®J¡°„°ÃtJ¡ <bI°fit°` J¡°) ≈¿≤„uT ≤Ffiu Ÿu bFÙ
oŸJ¡° _b°˚°<bJ¡ ŸÃ∫ R¡≈ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tF°≈®Ô∫ Fůfiu ≈≤ JC¡~> ˚Ù Nb<„‹¸> fiFÙ* ≤Fw°, Ÿ Ÿt∫ Ju¡bÔ „°∏w ı≤°≤<Fw, Nfi∏w_bR¡≈, „¥∏∫, <fiÃ∫ <Ìw, Ÿ¥‚t, ≈°<@„¥∏∫ ≈≤f®Ê FÙ <_Sw ≤Fw° Fæ $ wÌ…≈≤°∏w Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚J¡°Ôtu* b°Ÿfi° N°æ≤ NÂ‹¸> Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ıÙbJ¡∑ N<bΩ° Ÿu, oŸJu¡ <bI°fit°`

FůfiuŸu, oŸJu¡ <fiJ¡¸> <bT∫˚°bŸu ≈bÕwwCv∫ (≈bÕw Ju¡ Ÿt°fi <ıŸJ¡° <fib°≤d fiFÙ* Fů ŸJ¡w°)

<b≤°¸>gR¡≈ ∫° ªwCtCÕ©R¡≈ ÌuF oŸ fi°t Ÿu J¡Sfi Ju¡ ∫ůÀ∫ _S¥ÔR¡≈ JC¡~> _kC¡¿≤w Fůw° Fæ, Ÿ

Ÿt∫ •w N<bΩ° Ÿu FÙ Ft Ôůy J¡°J¡w°ÔÙ∫Ju¡ Ÿt°fi NJ¡_t°wg _b›fi J¡∑ fi°o˘ <tØ∫°˚¥w

Ÿ N°J¡°≤J¡ů Ìu©wu Fæ* $$36-38$$

ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* N∏∫ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu Nº∫_w ÌuF N°<Ì Ÿu oŸJ¡∑ <fi<bÕJ¡v≈w°J¡∑ s<w fiFÙ*

Fæ, ÎuŸ° ıů Ftfiu ≈FÔu J¡F° S°, Ÿtu* JC¡~> ˚Ù N°aª fiFÙ* N°oÕ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
bFÙ ∫F <fi<bÕJ¡v≈ f®°Êd Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* <fi<bÕJ¡v≈ <ªÌ°J¡°„R¡≈ N≈fiu _bR¡≈ J¡°

NbÔ‡ffi J¡≤ N°J¡°„ tu* ¿_Sw Fæ $ oŸJ¡° fi wů „≤Ù≤ Fæ, fi J¡tÕ Fæ, fi oŸtu* J¡w¨ÕÃb Fæ N°æ≤
fi b°Ÿfi° Fæ $ ∫F „C] <ªÌ°J¡°„, <bI°fi|fi N°æ≤ ŸbÕ∆∫°≈J¡ Fæ $ ∫F Ju¡bÔ N°J¡°„R¡≈

N°æ≤ wuı Ÿu ≈®J¡°„R¡≈-Ÿ° Fæ $ oŸJ¡∑ ≈®°•wfi b°Ÿfi°Î≥ w<fiJ¡ ˚Ù fiFÙ* Fæ $$39-41$$

<ªwg J¡∑ f<FtCÕ© ≈®b¨<W buÌfi° Fæ $ buÌfi°t°` J¡∑ ŸbÕS° „°¿∏w Fůfiu ≈≤

≈®°<w˚°<ŸJ¡R¡≈b°Ô° ˚Ù ∫F <Ì©Ô°oÕ fiFÙ* Ìuw° $ buÌfi° J¡∑ „°¿∏w Jæ¡Ÿu FůwÙ Fæ, ÎuŸÙ N°„aJ¡°

J¡≤ J¡Fwu Fæ* $

N<@‹™>°fi w[b Ju¡ I°fi Ÿu <bT∫ J¡° fů@ Fůfiu ≈≤ <bT∫I°fiR¡≈ buÌfi°Î≥ ˚Ù ıæŸu <ªÌ°J¡°„

Fæ, bæŸu FÙ <ªÌ°J¡°„R¡≈ Ÿu ≤FwÙ Fæ* $$42$$
ıF°≥ ≈≤ <ªÃ_b˚°b buÌfi°Nů* J¡° ŸFfi fiFÙ* Fůw°, bF°≥ ≈≤ ≈¨<SbÙ N°<Ì Ju¡ ŸFfi J¡∑

Ÿa˚°bfi° Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿ ≈≤ wC‡F°≤u N°J®¡td J¡∑ N°„° fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

198

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
oŸtu* ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡° Ÿa˚b Jæ¡Ÿ°, J¡F°≥ Ÿu N°æ≤ Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ NS°Õwg oŸtu* ≈¨<SbÙ

N°<ÌJ¡° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ Fu t¨Ã∫ů, wCt oŸJu¡ «¡≈≤ N°J®¡td J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi tw J¡≤ů $ J¡ůoÕ ˚Ù ≈C”T J¡˚Ù ˚Ù N°J¡°„ J¡ů ≈J¡n fiFÙ* ŸJ¡w° $ ZÙ∫t≤°ı Ju¡ bªfi ŸCfiJ¡≤
t¨Ã∫C J¡ů fn° N°ÿª∫Õ F…N° N°æ≤ bF N≈fiu |≤ Ô°æ¸> y∫° $$43-44$$

N°J¡°„ı f®°Êd oŸ ÌqŸ≤u fi°t Ÿu •w f®Ê° FÙ oŸ N°¶∫°<∫J¡° Ÿu Ì„°Õ∫° y∫° Fæ N°æ≤ ıywg <tØ∫° Fæ-∫u Ìůfiů* f°wu* tæ*fiu ı°fi ÔÙ*, oŸJ¡∑ Ÿ¥ªfi° π°≤° yC” J¡ů ≈®Ÿ∏fi J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ fůÔu #

˚ybfig, N°≈fiu tCHŸu N°J¡°„ı f®°Êd Ju¡ fi°t Ÿu _b∫‡˚¥, Nı, ÎJ¡°Ãt°, ıÙbŸt<‹¸>R¡≈ f®Ê° FÙ J¡F°, ÎuŸÙ tu≤Ù @°≤d° Fæ $$45$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏B, N°≈J¡° J¡Sfi ŸÃ∫ Fæ, tæ*fiu N°≈Ÿu N°J¡°„ı <b≈® Ju¡ fi°t Ÿu f®Ê° J¡° FÙ J¡Sfi <J¡∫° Fæ $

≈®°ªÙfi Ÿt∫ tu* o∏FÙ* Ju¡ <ÔÎ t¨Ã∫Cfiu ∫t Ju¡ Ÿ°S Ÿab°Ì <J¡∫° S° $ t∏b∏w≤tu* ıf <J¡ Ÿ‡≈¥dÕ

≈®°<d∫ů* J¡° ŸaF°≤ J¡≤ ≤F° ŸbÕ˚sÙ t¨Ã∫C fÔb°fig F…N° wf Ÿfiu _b∫a f®Ê°ıÙ ≈≤ N°J®¡td J¡≤fiu J¡° Ωůy <J¡∫° $ ŸÙ Ÿt∫ @tÕ≤°ı ∫t fiu t¨Ã∫C J¡ů <„s° ÌÙ $$46$$
t¨Ã∫C fiu ÎuŸu <bT∫ tu*, <ıŸtu* ŸJ¡∑ „<•w J¡°t fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ SÙ, •∫ů* Ωůy <J¡∫° ?

oŸ „aJ¡° ≈≤ ∆∫Ÿ<fiw° Ju¡ J¡°≤d FÙ Ÿfiu Ωůy <J¡∫°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıů ≈C”T <fiÃ∫ <ıŸ J¡°tJ¡ů J¡≤w° Fæ, ŸÙtu* ŸJ¡∑ ≈®Ù<w FůwÙ Fæ $ f®Ê°

<ªÌ°J¡°„_bR¡≈, ŸaJ¡v≈„≤Ù≤ N°æ≤ ≈¨ØbÙ N°<Ì Ÿu ≤<Fw t¥<wÕb°Ô° Fæ, ŸJ¡° „≤Ù≤ tfiůt°`

Fæ, ˚Ô° Ÿ ≈≤ N°J®¡td FÙ Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? $$47-49$$ ıů <ªÌ°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi ªtÃJ¡°≤b°Ô° N°æ≤ <ªÌ°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi NfiC˚b _bR¡≈ Fæ, bF <ªÌ°J¡°„ FÙ Fæ, Ÿtu* fi J¡°≤dw° Fæ N°æ≤ fi J¡°∫Õw° Fæ $ N°J¡°„ tu* ıæŸu o∏BfiÙÔt<d Ÿu ffi° N°æ*@° ≤•©° F…N° tF°fig J¡n°F∑ Ju¡ N°J¡°≤-Ÿ° ≈Ì°SÕ ≈¨<SbÙ N°<Ì Ÿu ≤<Fw ≈®wÙw Fůw° Fæ N°æ≤ ıæŸu ŸaJ¡v≈ Ÿu

<fi<tÕw ≈C”T ≈¨<SbÙ N°<Ì Ÿu ≤<Fw ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F _b∫‡˚¥ (f®Ê°) ˚Ù ≈¨<SbÙ

N°<Ì Ÿu ≤<Fw ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ $ ıæŸu <fitÕÔ N°J¡°„ tu* tůwÙ J¡∑ t°Ô° Îba ŸaJ¡v≈ N°æ≤

_b›fi tu* fiy≤ ≈¨<S∆∫°<Ì ≤<Fw FÙ ≈®J¡°<„w Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ _b∫a˚¥ ≈¨<S∆∫°<Ì ≤<Fw FÙ

≈®J¡°<„w Fůw° Fæ $ Ju¡bÔ ≈≤t°Ãt° tu* fi Âÿ∫ Fæ N°æ≤ fi B‹¸>° Fæ, Ju¡bÔ <ª∏t°`_b˚°bw° FÙ

Fæ wS°<≈ ∫F _b∫‡˚¥ fi°t Ÿu ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ $ ∫F ŸaJ¡v≈t°` tfi FÙ f®Ê° J¡F° ı°w° Fæ,

∫FÙ ŸaJ¡v≈°J¡°„ ≈C”T f®Ê° Fæ, oŸtu* ≈¨ØbÙ N°<Ì <bΩt°fi fiFÙ* Fæ* $$50-54$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ <fi≤°J¡°≤ ŸaJ¡v≈ J¡∑ ≈C”T°J¡°≤w° Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? wů oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu <ª`J¡°≤ Ju¡ N∏w#J¡≤d tu* <_Sw <ª` ÌuF≤<Fw Fůfiu ≈≤ ˚Ù ≈®<wt°J¡°≤ ≈®wÙw Fůw°

Fæ, bæŸu FÙ <ªÌ°J¡°„ Ju¡ _bh~> ≈®<w<f‡f J¡° y®°FJ¡ tfi f®Ê°J¡°≤ ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ˚°b ∫F

<J¡ ≈FÔu <ª`J¡°≤ N≈fiu N∏w#J¡≤d tu* ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ <ª`≈®<wt° J¡° ŸaJ¡v≈ π°≤° <fit°Õd J¡≤ Ôuw° Fæ $ wÌfi∏w≤ bæŸ° FÙ ŸJ¡° f°F≤ <ª`d J¡≤ ≤Fu <ª`J¡°≤ Ju¡ N∏w#J¡≤dtu* <_Sw

ŸyÕ - 3]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

199

ŸaJ¡<v≈w <ª`≈®<wt° ÌuF≤<Fw FůwÙ F…oÕ ˚Ù <ª`≈®<wt° Ju¡ N°J¡°≤ Ÿu ˚°<Ÿw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ

<ªÌ°J¡°„ Ju¡ ≈®<w<f‡f J¡° y®°FJ¡ _bh~> tfi ≈®ı°≈<w Ju¡ (f®Ê° Ju¡) R¡≈ Ÿu ˚°Ÿw° Fæ $$55$$
tfi J¡° _b∫‡˚¥ Ju¡ N°J¡°≤ tu* ≈¿≤d°t b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC „C] f®Ê FÙ NI°fi Ÿu

Ÿ ≈®J¡°≤ <bbwÕ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $

N°<Ì, tº∫ N°æ≤ N∏w ≤<Fw <ªÌ°J¡°„R¡≈ N<πwÙ∫ f®Ê FÙ N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ju¡ J¡°≤d _b∫‡˚¥ ∫ů* N°J¡°≤b°fig-Ÿ° wS° ≈C”T-Ÿ° ˚°<Ÿw Fůw° Fæ, b°_wbtu* wů b∏º∫°≈C` Ju¡ Ÿt°fi

ŸJ¡° „≤Ù≤ fiFÙ* Fæ $$56$$

ÌqŸ≤° ŸyÕ Ÿt°›w
wÙŸ≤° ŸyÕ
f®Ê° _b∫a tfiůR¡≈ Fæ N°æ≤ ŸJ¡° ŸaJ¡v≈R¡≈ ∫F ıywg Fæ,
oŸ<ÔÎ ∫F tfiů≤°≠∫ Ju¡ Ÿt°fi NŸwg FÙ Fæ $

"tfiůt°à ª ŸaJ¡v≈# ≈¨Ø∆∫°<Ì≤<Fw°J¨¡<w# $' oŸ ≈®J¡°≤ ≈Ù~>u (∫ů.b°. 3-2-49) J¡FÙ
yoÕ ≤Ù<w Ÿu f®Ê° J¡ů ∫<Ì tfiůR¡≈ t°fiu*, wů tfi Ju¡ b°Ÿfi°Ÿt¥FR¡≈ Fůfiu Ÿu "≈®°•wfia b°Ÿfi°ı°Ôa <J*¡<ªÌ_∫ fi <bΩwu' (∫ů.b°.3-2-41) ∫F J¡Sfi NŸayw Fůy°, ÎuŸ° ŸtH

≤F u ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° #

Fu f®Êfig, N°≈fiu ıů f®Ê°J¡° tfi „C] ≈¨<SbÙ N°<Ì Ÿu ≤<Fw J¡F°, bF bæŸ° FÙ ≈®<Ÿ] Fæ $

≈≤∏wC oŸ <bT∫tu* „aJ¡° ∫F FůwÙ Fæ <J¡ ∫<Ì ≈¨<SbÙ N°<Ì Ÿu ≤<Fw tfi f®Ê° Fæ, ∫F ŸÃ∫ Fæ, wů ıæŸu N°≈Ju¡, tu≤u, N∏∫ ≈C”T Ju¡ N°æ≤ ≈„C N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤ tu* ≈¥bÕ_t¨<w J¡°≤d Fæ bæŸu FÙ f®Ê°

Ju¡ „≤Ù≤ tu* ≈¥bÕ„≤Ù≤ Ju¡ Ã∫°y Ju¡ Ÿt∫ Ã≈∏fi _t¨<w J¡°≤d •∫ů* fiFÙ* Fæ ? •∫ů*<J¡ "∫a ∫a b°&<≈

_t≤fig ˚°btg' oÃ∫°<Ì _t¨<w Fæ $ ∫<Ì f®Ê° Ju¡ „≤Ù≤ tu* ≈®°•wfi _t¨<w Fæ, wů ≈®°•wfi Ÿa_J¡°≤

N°æ≤ ÌuF N°<Ì J¡°, ıů ŸJ¡∑ Ã≈<W Ju¡ N°@°≤ Fæ*, b°≤d fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $$1,2$$

™>ÙJ¡ Fæ, ≈¥bÕ ÌuF N°<Ì J¡∑ <Ÿ<] Fůfiu ≈≤ ŸŸu NfiC˚¥w J¡ů <bT∫ J¡≤fiub°ÔÙ _t¨<w f®Ê° Ju¡ „≤Ù≤ tu* J¡°≤d FůyÙ, ≈≤ ≈¥bÕ „≤Ù≤ N°<Ì J¡∑ FÙ <Ÿ<] fiFÙ* FůwÙ, ÎuŸ° ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ

J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tª∏BıÙ, <ıŸJ¡° ≈¥bÕ ı∏tů* tu* ≈°<ıÕw J¡tů˘ Ÿu ∫C•w ≈¥bÕ

„≤Ù≤ Fæ, oŸ ı∏t tu* ŸÙ J¡ů ŸaŸ°≤<_S<w J¡∑ J¡°≤d˚¥w _t¨<w Fů ŸJ¡wÙ Fæ $ ıf <J¡ f®Ê°

J¡° ≈®°•wfi (≈¥bÕı∏t tu* ≈°<ıÕw) J¡tÕ w<fiJ¡ ˚Ù fiFÙ* Fæ, wů fiJ¡ů ≈¥bÕı∏t J¡∑ _t¨<w J¡F°≥

Ÿu N°æ≤ Jæ¡Ÿu FůyÙ ? $$3,4$$

„aJ¡° # "w]æwvÔůJ¡<ıÌub' (bF ∫F ≈®°dÌ„Õfi J¡tÕ≤<Fw ∫°fiÙ Ju¡bÔ ˚Ù ÔůJ¡J¡° Ÿ°@fi FÙ Fůw° Fæ ) oÃ∫°<Ì ZC<w∫ů* Ÿu N°æ≤ "ıæŸ° ŸaJ¡v≈b°Ô° oŸ ÔůJ¡tu* ≈C”T Fůw° Fæ bæŸ° FÙ bF

∫F°≥ Ÿu t≤J¡≤ Fůw° Fæ, ÎuŸÙ ∆∫b_S° Ìu©Ù yoÕ Fæ ÎuŸ° ı°fifiub°Ô° ≈C”T J®¡wC (N<bªÔ

Nº∫bŸ°∫) J¡≤u $' ∫ů* ZC<w tu* ≈®Ì<„Õw J®¡wC∏∫°∫ Ÿu ∫F ≈®<Ÿ] Fæ <J¡ <F≤^∫y˚Õ J¡° ≈Ì J¡tÕ

200

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N°æ≤ ≈°Ÿfi° Ju¡ ŸtChª∫ J¡° k¡Ô Fæ, <k¡≤ <F≤^∫y˚Õ J¡∑ ≈®°•wfi ÌuF J¡∑ b°Ÿfi°Î≥ fiFÙ* Fæ,

∫F J¡Sfi wS° <F≤^∫y˚Õ J¡° tfiůt∫ ÌuF ≈¨<S∆∫°<Ìt∫ fiFÙ* Fæ, ∫F J¡Sfi Jæ¡Ÿu |¸> ŸJ¡w°

Fæ ? •∫ů*<J¡ "N∏fit∫a <F Ÿů‡∫ tfi#' (Fu Ÿů‡∫, tfi N∏fi J¡° <bJ¡°≤ Fæ) oŸ <Ÿ]°∏w Ÿu ˚Ù

<b≤ů@ Fůw° Fæ $

Ÿt°@°fi # ™>ÙJ¡ Fæ, NI°fiÙ J¡∑ Ì¨<‹¸> Ÿu FÙ ≈¥bÕ ÌuFJ¡∑ b°Ÿfi°Nů* J¡∑ Îba tfiJ¡∑ N∏fit∫w°

J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ $ ≈≤∏wC "∫∏tÌ∏∫∏fi°<_w J¡_t°fiC <f˚utÙ<w' (ıf tCHŸu N∏∫ J¡ůoÕ fiFÙ

Fæ wf tæ* <J¡ŸŸu ±>R¡≥), "I°fit≈®<w@a ∫_∫ bæ≤°À∫a ª ıyÃ∫wu# $ Îuÿb∫Õa ªæb @tÕÿª ŸF<Ÿ]a ªwC‹¸>∫tg $' (¿ıŸ ≈®ı°≈<wJ¡° N≈®<wf] I°fi, bæ≤°À∫, Îuÿb∫Õ N°æ≤ @tÕ _b°˚°<bJ¡ Fæ $) oÃ∫°<Ì ZC<w N°æ≤ _t¨<w tu* ≈®<Ÿ] ŸJ¡∑ w[bÂ<‹¸> Ÿu wů ˚¥w, bwÕt°fi N°æ≤ ˚<b‹∫wg ≈®≈aª
fi S°, fi Fæ N°æ≤ fi Fůy° ∫ů* ıywg J¡° `æJ¡°<ÔJ¡ f°@ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿtu* ≈¥bÕ ÌuF J¡∑ b°Ÿfi°
fiFÙ* Fæ, ∫F J¡F° y∫° Fæ $ f°<@w J¡∑ NfiCb¨<W FůwÙ Fæ, oŸ ≈s tu* wů tfitu* N°æ≤ tfiůt∫ f®Ê°

Ju¡ „≤Ù≤tu*, ıÔu F…Î b˜tu* w∏wCt∫w° Ÿt°fi ≈¨<S∆∫°<Ìt∫w° ≈¥bÕ J¡∑ fi°o˘ fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ

J¡ůoÕ <b≤ů@ fiFÙ* Fæ $ ıf Nf°<@w NI°fi Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ı<fiw fiy≤ N°<ÌJ¡∑ ŸÃ∫w° ∫°

˚°æ<wJ¡w° fiFÙ* Fæ, wf w[bI°fi Ÿu f°<@w wS° NfiCb¨W f®Ê° Ju¡ tfi Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi

<bÿbJ¡∑ ŸÃ∫w° wS° ˚°æ<wJ¡w° fiFÙ* Fæ, oŸtu* wů J¡Ffi° FÙ •∫° ? oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu ıywg Ju¡ <tØ∫°Ãb tu* ≈°∫˚¥w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d w[bÂ<‹¸>J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ FÙ

≈®°•wfi ÌuF J¡∑ b°Ÿfi°Nů* J¡° N≈Ô°≈ <J¡∫° y∫° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $
oŸ<ÔÎ f®Ê° J¡° „≤Ù≤ ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡°≤d Ÿu „¥∏∫ Fæ NSb° ıÙbJ¡° <ªW FÙ ŸJ¡°

ÎJ¡t°` J¡°≤d Fæ $ bF N≈fiu J¡°≤d <ªÌg|fi ≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° Ÿu N<˚∏fi, _b∫‡˚¥ N°æ≤ _b∫a N°ÃtR¡≈ Fæ $ Fu ZÙ≤°tıÙ, oŸ _b∫‡˚¥ f®Ê° J¡∑ N°<wb°<FJ¡ ÌuF FÙ (c) Fæ, Nı∏t° J¡∑

N°<@˚°æ<wJ¡ (_S¥Ô ˚¥wů* Ÿu Ã≈∏fi) ÌuF Fů FÙ fiFÙ* ŸJ¡wÙ $$5,6$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° #

˚ybfig, Ÿ‡≈¥dÕ ˚¥wů* Ju¡ (≈®°<d∫ů* Ju¡) ÎJ¡ N°<wb°<FJ¡ N°æ≤ ÌqŸ≤° N°<@˚°æ<wJ¡ ∫ů* Ìů „≤Ù≤

Fæ*, <J¡∏wC f®Ê° J¡° Ju¡bÔ N°<wb°<FJ¡ „≤Ù≤ FÙ •∫ů* Fæ ? $$7$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, J¡°≤d∫C•w (≈aªÙJ¨¡w ˚¥wů* Ÿu Ã≈∏fi ÌuF N°<Ì Ÿu ∫C•w) Ÿ˚Ù ≈®°<d∫ů* Ju¡

N°<wb°<FJ¡ N°æ≤ N°<@˚°æ<wJ¡ ∫u Ìů „≤Ù≤ Fæ*, J¡°≤d fi Fůfiu Ÿu (≈aªÙJ¨¡w˚¥wR¡≈ J¡°≤d fi Fůfiu Ÿu) Nı∏t° <F≤^∫y˚Õ J¡° Ju¡bÔ ÎJ¡ N°<wb°<FJ¡ FÙ „≤Ù≤ Fæ $$8$$
oŸÙ f°w J¡ů ÌqŸ≤u ≈®J¡°≤ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

ÎJ¡ Nı (<F≤^∫y˚Õ) Ÿ‡≈¥dÕ ˚¥wů* J¡° ≈≤t J¡°≤d Fæ $ ŸJ¡° J¡ůoÕ J¡°≤d fiFÙ* Fæ, oŸŸu bF N°<wb°<FJ¡R¡≈ ÎJ¡ ÌuFb°Ô° Fæ, N°<wb°<FJ¡ N°æ≤ N°<@˚°æ<wJ¡R¡≈ Ìů ÌuFůu*b°Ô° fiFÙ*

Fæ $ ≈®St ≈®ı°≈<w (f®Ê°) J¡° ˚°æ<wJ¡ „≤Ù≤ fiFÙ* Fæ $ ˚°æ<wJ¡ „≤Ù≤ fi Fůufiu Ÿu oŸJ¡° Ju¡bÔ

N°<wb°<FJ¡ FÙ „≤Ù≤ Fæ, Nw# bF Ju¡bÔ <ªÌ°J¡°„_bR¡≈ Fæ, J¡°≤d <J¡ N°≤ů<≈w ≈Ì°SÕ J¡°
c N<wbFfi tu*-N<ªÕ≤°<Ì wS° @¥t°<Ì t°yÕ Ÿu N∏∫ ÔůJ¡ tu* ≈F…≥ª°fiu tu* Ìs Ft Ôůyů* Ju¡ <Ô*y

„≤Ù≤ Ju¡ ŸÂ„, „≤Ù≤ N°<wb°<FJ¡ Fæ $

ŸyÕ - 3]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

201

N<@‹™>°fi Ÿu N<w¿≤•w _bR¡≈ fiFÙ* Fůw° $$9,10$$

∫ů* ŸJu¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡<v≈w ıywg ˚Ù ŸJ¡° N<@‹™>°fi˚¥w ªæw∏∫t°` FÙ Fæ, ∫F NSÕ

<Ÿ] F…N°, ∫ů* J¡Ffiu J¡∑ oh~>° Ÿu J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°tıÙ, ≈¨<SbÙ N°<Ì Ÿu „¥∏∫, ŸaJ¡v≈t°`„≤Ù≤ <ªÌ°J¡°„R¡≈ N°<Ì ≈®ı°≈<w fiu

<b<b@ ≈®ı°Nů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ $ bu ≈®ı° f®Ê° Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu N<w¿≤•w J¡°≤dů* Ÿu Ã≈∏fi fiFÙ*

F…oÕ Fæ, Nw# bu ˚Ù <ªÌ°J¡°„_bR¡≈ Fæ* $ <ıŸ ≈°Ì°fi J¡°≤d Ÿu ıů Ã≈∏fi F…N° Fæ bF wBq≈

FÙ Fůw° Fæ, ∫F f°w J¡fiJ¡JC¡^±>Ô N°<Ì tu* Ÿ˚ÙJu¡ π°≤° NfiC˚¥w Fæ $$11,12$$

∫ů* ıywg J¡∑ f®Êt°`w° <Ÿ] F…oÕ, ∫F ˚°b Fæ $ oŸŸu ıÙbJ¡∑ ˚Ù f®Êt°`w° <Ÿ] F…oÕ,

∫F J¡Fwu Fæ* $

ª¥≥<J¡ <ªWů≈°<@ ıÙb <ªW˚®°<∏w Ÿu <ªWt°` FůJ¡≤ ˚Ù ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu <fib°Õdt°`

≈≤tfů@R¡≈ <ªÌ°J¡°„ FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ bF ˚°æ<wJ¡ ≈C”Tw° J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° $ ŸaJ¡v≈

„≤Ù≤ ∫F f®Ê° ŸaŸ°≤tu* ∆∫bF°≤ J¡≤fiub°Ôu Ÿ‡≈¥dÕ ˚¥wů* tu* ≈FÔ° ≈®<w_≈∏Ì Fæ, oŸÙŸu FÙ

NFa˚°b J¡° Ì∫ F…N° Fæ $ oŸ ≈®St ≈®<w_≈∏Ì Ÿu N<˚∏fi _bR¡≈b°ÔÙ (oŸŸu Ã≈∏fi _S¥Ô

≈®≈aª Ju¡ ÎwBq≈ Fůfiu Ÿu N<˚∏fi _bR¡≈b°ÔÙ) ∫F Ÿ¨<‹¸> b°∫C Ÿu _≈∏Ì J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ fi°o˘ kæ¡ÔÙ

F…oÕ Fæ $ ∫F Âÿ∫t°fi Ÿ¨<‹¸> ≈®°<w˚°<ŸJ¡ N°J¡°≤b°Ôu f®Ê° Ÿu Ã≈∏fi Fæ, Nw# ≈®°<w˚°<ŸJ¡R¡≈

Fæ, <k¡≤ ˚Ù Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> tu* ŸÃ∫R¡≈ Ÿu ≈®wÙw FůwÙ Fæ $ NSb° ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu <ª∏t°`

N°J¡°≤b°Ôu f®Ê° Ÿu Ã≈∏fi <ª∏t°` N°J¡°≤J¡ů @°≤d J¡≤wÙ F…oÕ ˚Ù ∫F Ÿ¨<‹¸> ınR¡≈ Ÿu

≈®wÙw FůwÙ Fæ $ NŸÌg b_wC ıů ŸÃ∫R¡≈ Ÿu ≈®wÙw FůwÙ Fæ, Ÿtu* Â‹¸>°∏w Fæ-_b›fiJu¡ N∏Ì≤

F…Î ÌqŸ≤u _b›fi tu* ˜ÙJ¡° Ÿt°yt $ ıæŸu _b›fi tu* ˜ÙŸt°yt J¡° ∫<Ì _b›fi Ìu©° ı°∫,wů

ŸŸu @°wC≈°w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ∆∫bF°≤ N°æ≤ ≈®∫ůıfi J¡∑ <Ÿ<] J¡∑ Â<‹¸> Ÿu NŸÃ∫ ≈Ì°SÕtu*

ŸÃ∫wCv∫ ∆∫bF°≤ Fů ŸJ¡w° Fæ $ NwÎb _b›fi tu* ˜ÙŸt°yt-_b›fi Ju¡ ŸbÕS° NŸÃ∫ Fůfiu

≈≤ ŸŸu ıæŸu ŸÃ∫ Ju¡ Ÿt°fi ≈®∫ůıfi <fi‹≈∏fi Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈®<w˚°Ÿt°` N°J¡°≤b°Ôu f®Ê° Ÿu Ã≈∏fi ≈®<w˚°ŸR¡≈Ù ∫F Ÿ¨<‹¸> ˚Ù ŸÃ∫ Ju¡ wCv∫ ≈®∫ůıfi J¡ů <Ÿ] J¡≤wÙ Fæ $

<ıŸJ¡° „≤Ù≤ ≈¨<SbÙ N°<Ìt∫ fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıů <ªÌ°J¡°„R¡≈ Îba „≤Ù≤ ≤<Fw Fæ,bF ˚¥wů* J¡°

N<@≈<w f®Ê° ˚®°¿∏wb„ ≈C”T°J¨¡<w Îba ŸÌuF-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ f®Ê°Ju¡ ÌůR¡≈ Fæ*-ÎJ¡

Ÿa<bwg-R¡≈ ıů <J¡ ≈°≤t°<SÕJ¡ Fæ N°æ≤ ÌqŸ≤° ŸaJ¡v≈R¡≈ ıů ˚®°<∏w Ÿu Fæ $ ∫ů* Ÿa<bwg N°æ≤

ŸaJ¡v≈R¡≈ f®Ê° ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu <Ìw fiFÙ* Fůw° N°æ≤ ˚®°<∏w Ÿu <Ìw Fůw° Fæ $ _bR¡≈<_S<w ıywg J¡∑ ŸW°Ju¡ Ÿt°fi N<bΩ°Ju¡ N@Ùfi fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ fi wů ŸJ¡° Ì∫ Fůw° Fæ N°æ≤ fi

<bfi°„ FÙ $ ŸaJ¡v≈≈C”T ≈¨<SbÙ Ÿu ≤<Fw N°J¡°≤b°Ô° Ju¡bÔ <ªWt°`„≤Ù≤ f®Ê° FÙ wÙfiů*
ıywů* J¡∑ <_S<w J¡° J¡°≤d Fæ $ •w f®Ê° J¡° ∫F ŸaJ¡v≈ ≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡tů˘ Ju¡ NfiCŸ°≤ <ıŸ

<ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ıæŸu <J¡ N°≈J¡° tfi ≈bÕw Ju¡ N°J¡°≤ J¡ů ≈®°›w Fůw°

Fæ, bæŸu FÙ ∫F ªæw∏∫°Ãt° ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ıf tfi ≈bÕw˚°b tu*

Fůw° Fæ, wf ≈bÕw°J¡°≤ ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ f®Ê° J¡° ŸaJ¡v≈ ≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡tů˘ Ju¡ NfiCŸ°≤

202

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ıf <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu <bJ¡<Ÿw Fůw° Fæ wf <ªÌ°Ãt° bæŸ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $$13-21$$

∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů Ÿf ≈Ì°Sů˘ tu* ŸaJ¡v≈t∫ ≈bÕw Ÿu <bÔsd N°<@˚°æ<wJ¡Ãb, NSÕ<J®¡∫°J¡°¿≤Ãb N°<Ì J¡° NfiC˚b Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ Â» <b_t≤d N°æ≤ N°<wb°<FJ¡ ˚°b Ju¡ <b_t≤d Ÿu N°<wb°<FJ¡ FÙ

ŸbÕS° NŸÃ∫ <≈„°ª J¡Ù fi°o˘ N°<@˚°æ<wJ¡R¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ıæŸu <J¡ <≈„°ª b°_wb tu* ŸbÕS° NŸwg Fůw° F…N° ˚Ù ˚®tb„ N°J¡°≤b°fig-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ Ôůyů* J¡ů _bR¡≈ J¡∑ Ì¨» <b_t¨<w Ÿu N°<wb°<FJ¡ FÙ N°<@˚°æ<wJ¡R¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ $$22$$
wf wů f®Ê° J¡ů ˚Ù, Ft Ôůyů* J¡∑ fi°o˘, N°<wb°<FJ ˚°b <b_t¨w •∫ů* fiFÙ* Fůw° ? oŸ

≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫F f®Ê° J¡° R¡≈ t°∫°„fÔ f®Ê J¡∑ ≈®Stw° (Ÿ‡≈¥dÕ _S¥Ô ≈®≈aª J¡∑ N≈us° J¡°≤d˚¥w Ÿ¥‚t˚¥ww°) Fæ, ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fitu* _bŸaJ¡v≈ Ÿu bæŸu FÙ ≈®Ã∫s N°<b˚¥Õw

≤Fw° Fæ, Nw# N∏@J¡°≤ Ÿu N°h~>°<Ìw fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d „C] Ÿa<bwgR¡≈ ≈®ı°≈<w J¡ů N°<wb°<FJ¡ ˚°b J¡∑ <b_t¨<w fiFÙ* FůwÙ $ oŸ<ÔÎ f®Ê° J¡ů N°<@˚°æ<wJ¡ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ
t¨yw¨‹d° Ju¡ Ÿt°fi NŸÃ∫ ınw°R¡≈Ù ˚®t Ìufiub°ÔÙ <≈„°<ªJ¡° Ã≈∏fi fiFÙ* FůwÙ $$23,24$$
ıf f®Ê° FÙ tfiůt°` Fæ, ≈¨<SbÙ N°<Ìt∫ fiFÙ* Fæ, wf ŸŸu Ã≈∏fi F…N° ∫F <bÿb ˚Ù
tfiůt°` FÙ Fæ, ıů <ıŸŸu Ã≈∏fi Fůw° Fæ, bF wBq≈ FÙ Fůw° Fæ, ∫F ∏∫°∫ ≈®<Ÿ] Fæ $$25$$
oŸ ≈®J¡°≤ "N∏fiufi Ÿů‡∫ „C*yufi°≈ů t¥Ôt<∏bh~>' (Fu Ÿ°æ‡∫, N∏fiR¡≈ J¡°∫Õ Ÿu J¡°≤d ıÔ J¡ů ©ůıů) oŸ ZC<w tu* ≈®Ì<„Õw ∏∫°∫ Ÿu ıywg tfiůt°` Fæ N°æ≤ tfi f®Êt°` Fæ, oŸ

≈®J¡°≤ Nπæw f®Ê k¡<Ôw F…N°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ª¥≥<J¡ Nı Ju¡ ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ ŸŸu Ã≈∏fi F…Î <bÿb Ju¡ ˚Ù J¡ůoÕ ŸFJ¡°≤Ù

J¡°≤d fiFÙ* Fæ $ ∫F°≥ ≈≤ J¡°≤d Ÿu J¡°∫Õ tu* J¡ůoÕ ˚Ù bæ<ªc∫ fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ ıæŸu „C] J¡°≤d Fæ, bæŸu J¡°∫Õ ˚Ù „C] FÙ Fæ, ÎuŸ° <fi<ÿªw F…N° $$26-27$$
oŸ ≈®J¡°≤ ˚uÌJ¡ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d J¡°∫ÕJ¡°≤d˚°b Ju¡ fi Fůfiu Ÿu ıywg f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ,

∫F <Ÿ] F…N°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ <bÿb tu* J¡°∫ÕJ¡°≤dw° J¡∑ w<fiJ¡ ˚Ù ≈≈<W fiFÙ* FůwÙ $ ıæŸ° ≈≤f®Ê Fæ, ™>ÙJ¡ bæŸu FÙ wÙfiůa ıyw Fæ* $ BbÃb Ÿu N<˚∏fi _bR¡≈b°Ôu ıÔŸu ıæŸu BbÃb J¡° <b_w°≤ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ tfiůR¡≈w° J¡ů ≈®°›w F…Î f®Ê° π°≤° ıywg Ÿu N<˚∏fi „C] N°Ãt° Ÿu ıywg J¡° <b_w°≤

<J¡∫° ı°w° Fæ $ ıæŸu NŸwg ŸaJ¡v≈fiy≤ J¡∑ tfi Ÿu FÙ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ N°æ≤ ıæŸu NŸwg y∏@bÕfiy≤ J¡∑ tfi Ÿu FÙ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F NŸwgR¡≈ Ÿt_w <bÿb Ju¡bÔ tfi Ÿu FÙ

J¡¿v≈w Fæ $$28-30$$
oŸ ≈®J¡°≤ ıywg Ju¡ FÙ f°<@w Fůfiu ≈≤ w[bIů* J¡ů ÌuF N°<Ì tu* N°<@˚°æ<wJ¡Ãb J¡∑

≈®wÙ<w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu w[bI°<fi∫ů* J¡∑ Â<‹¸> tu* ≤_ŸÙ tu* Ÿ≈Õw° fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ oŸ ıywg tu* N°<@˚°æ<wJ¡w°

ŸyÕ - 3]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

203
fiFÙ* Fæ $ <k¡≤ ≈®fC] bu f®Ê° N°<Ì N°<@˚°æ<wJ¡ ÌuF N°<Ì tu* Jæ¡Ÿu ≤F ŸJ¡wu Fæ* ? NS°Õwg fiJu¡

N°<@˚°æ<wJ¡ ÌuF N°<Ì fiFÙ* Fæ, oŸtu* wů J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? $$31$$

Jæ¡tC<wJ¡∏∫°∫ Ÿu ˚Ù •w NSÕ J¡ů Â» J¡≤wu Fæ* $

I°fiÙ J¡° N°<wb°<FJ¡ (≈®°<w˚°<ŸJ¡) „≤Ù≤ ˚Ù fiFÙ* Fæ, <k¡≤ ŸJ¡∑ N°<@˚°æ<wJ¡ ÌuF

J¡° J¡Sfi Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? f®Ê° Ju¡ N°J¡°≤ J¡ů @°≤d J¡≤fiub°Ôu tfi fi°tJ¡ tfiC‹∫ J¡°
tfiů≤°≠∫ ∫F ıywg ŸÃ∫R¡≈-Ÿ° <_Sw Fæ $ tfi FÙ f®Ê° Fæ, bF ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ N≈fiu „≤Ù≤

J¡ů <b≈CÔ ffi°J¡≤ tfi Ÿu oŸ ıywg J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fæ $ f®Ê° tfi#_bR¡≈ Fæ N°æ≤ tfi f®Ê_bR¡≈ Fæ, tfitu* ≈¨<SbÙ N°<Ì fiFÙ* Fæ $ tfi Ÿu ≈¨<SbÙ N°<Ì N°Ãt° tu* Nº∫_w Fæ* $

J¡tÔy\>u Ju¡ N∏Ì≤ J¡tÔJ¡∑ Ôw° Ju¡ Ÿt°fi ⁄Ì∫ Ju¡ N∏Ì≤ Ÿ‡≈¥dÕ Ì¨ÿ∫ ≈Ì°SÕ <bΩt°fi Fæ* $

(∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ≈FÔu ÿÔůJ¡ Ÿu tfi tu* ≈¨<SbÙ N°<Ì fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡F° N°æ≤ oŸ ÿÔůJ¡ Ÿu tfi tu* Âÿ∫ ≈Ì°SÕ Fæ*, ÎuŸ° J¡F°, ∫ů* ≈≤_≈≤ <b”] Jæ¡Ÿu J¡Fwu Fæ, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $) ª¥≥<J¡
tfi N°æ≤ Ì¨ÿ∫ wS° ofi Ìůfiů* J¡° B‹¸>° NS°Õwg Ÿ°sÙ˚¥w N°Ãt°-ofi Ìůfiů* J¡° <bbuJ¡ (≈°SÕ•∫)

<J¡ŸÙfiu J¡˚Ù fiFÙ* <J¡∫° $ ıfwJ¡ fiJ¡° <bbuJ¡ fi <J¡∫° ı°∫, wf wJ¡ NI°fi J¡° h~>uÌ fi Fůfiu Ÿu tfitu* Âÿ∫byÕ Fæ FÙ, oŸ<ÔÎ ÎuŸ° J¡F° Fæ $ NSb° tfi N°æ≤ Âÿ∫Ì„Õfi-ofi Ìůfiů* J¡°

N˚Ù h~>uÌ fiFÙ* F…N° Fæ, oŸ<ÔÎ bæŸ° J¡F° y∫° Fæ $ <fi‹J¡TÕ ∫F <fiJ¡Ô° <J¡ tfiJ¡° h~>uÌ

FÙ Âÿ∫Ì„Õfi J¡° h~>uÌ Fæ $ ıæŸu N°≈Ju¡ ⁄Ì∫ tu* tfiů≤°≠∫fC<] N≈fiu NfiC˚b Ÿu FÙ Ìu©Ù yoÕ

Fæ N°æ≤ ıæŸu _b›fi wS° ŸaJ¡v≈ N°≈Ju¡ ⁄Ì∫tu* N≈fiu NfiC˚bŸu FÙ Ìu©u y∫u Fæ*, bæŸu FÙ N°≈Ju¡

⁄Ì∫ tu* Âÿ∫˚¥ (Âÿ∫byÕ) Fæ $ oŸ<ÔÎ ıæŸu <ªW π°≤° J¡<v≈w <≈„°ª f°ÔJ¡ J¡ů t°≤ Ìuw°

Fæ, bæŸu FÙ Âÿ∫R¡<≈dÙ R¡<≈J¡° (<≈„°ªÙ) oŸ B‹¸>° J¡ů t°≤ ÌuwÙ Fæ ∫°fiÙ _bR¡≈ Ÿu ˚®‹¸> J¡≤

ÌuwÙ Fæ $$32-38$$

∫<Ì Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ ⁄Ì∫ tu* Fæ, wů N˚Ù ŸfJ¡ů ŸJ¡° NfiC˚b •∫ů* fiFÙ* Fůw° ? oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu fÙı Ju¡ ˚Ùw≤ <_Sw NaJC¡≤ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu N≈fiu J¡ů ≈®J¡°<„w J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ

Âÿ∫fC<] ˚Ù Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu N≈fiu _bR¡≈ J¡ů ≈®J¡°<„w J¡≤wÙ Fæ $$39$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ tF°fig ≈®∫°Ÿ Ÿu Âÿ∫J¡° <tØ∫°Ãb •∫ů* <Ÿ] J¡≤wu Fů ? ŸJu¡ ŸÃ∫

Fůfiu ≈≤ •∫° s<w Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì Âÿ∫R¡≈ Ì…#© Ÿwg Fů wů ŸJ¡∑ J¡˚Ù „°<∏w fiFÙ* FůyÙ, Âÿ∫ J¡∑ ∫<Ì „°¿∏w fiFÙ*

FůyÙ, wů f°æ]ů* tu* Ju¡bÔÃb J¡∑ (tůs J¡∑) <Ÿ<] fiFÙ* FůyÙ $ Âÿ∫ J¡° N˚°b Fůfiu ≈≤ f°æ]ů* tu*
fů]¨˚°b <_Sw ˚Ù Fů, wů ˚Ù bF <fib¨W Fů ı°w° Fæ <k¡≤ <tØ∫°˚¥w J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <bT∫ tu*
wů J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? f°æ]ů* J¡∑ Ju¡bÔw° J¡ů FÙ <btůs J¡Fwu Fæ* $$40$$
wÙŸ≤° ŸyÕ Ÿt°›w

204

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ª°æS° ŸyÕ
tC<fiZu‹™> ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ≈Ìu„ J¡ů ŸCfifiu Ju¡ ≈≤°∏w Ÿ˚° J¡° <bŸıÕfi,

≤°<`Ju¡ J¨¡Ã∫, ≈®°w#J¡°Ô ≈Cfi# Ÿ˚° tu* N°ytfi wS° <ªW Ju¡ _b˚°b J¡° bdÕfi $

ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ˚≤π°ı, ıf <J¡ tF°tC<fi ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ N≈fiÙ I°fiy<˚Õw Îba ÃJ¨¡‹™> b°dÙ Ÿu ∫ů* ≈Ìu„ Ìu ≤Fu Su, fiJu¡ ≈Ìu„J¡ů ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ Ÿf Ôůy ÎJ¡°y®<ªW N°æ≤ t°æfi Ÿ°@u Su $ ≈Ìu„ ŸCfifiu tu* Ÿf Ôůy ÎuŸu ÔÙfi Fů ≤Fu Su <J¡ <J¡ŸÙJ¡°

J¡ůoÕ Nb∫b <FÔw°-±C>Ôw° FÙ fi S°, NwÎb N°˚¥Tdů* tu* Ôyu F…Î |≥C|R¡Nů* J¡° „ÆÌ

„°∏w S°; <≈*ınu tu* fæ™>u ŸCÀyu, J¡f¥w≤, N°<Ì ≈<s∫ů*fiu* ˚Ù N≈fiÙ _b°˚°<bJ¡ J®¡∑n°

(ªFJ¡fi° N°<Ì) ~>ůn ÌÙ SÙ $ <bÔ°Ÿ≈≤°∫d ≤t<d∫°≥ N≈fiu F°b, ˚°b N°<Ì <bÔ°Ÿů* J¡ů

˚¥ÔJ¡≤ ≈®_w≤≈®<wt°Nů*J¡∑ fi°o˘ fæ™>Ù SÙ* $ ≤°ı˚bfitu* ≤Ffiub°Ôu Ÿ˚Ù ≈®°dÙ <ª`<˚<W tu*

<Ô©u F…Î <ª` J¡∑ fi°o˘ <fiÿªÔ FůJ¡≤ fæ™>u Su $ Ju¡bÔ Ìů |nÙ <Ìfi „uT ≤F y∫° S°, Ÿ

Ÿt∫ J¡° ≈®J¡°„ fn° ˚Ô° Ôyw° S° $ ıæŸu-ıæŸu Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤du* J¡t FůwÙ ı°wÙ SÙ*
bæŸu-bæŸu Ôůy ˚Ù N≈fi° Ìæ<fiJ¡ J¡°tJ¡°ı J¡t J¡≤ ≤Fu Su $ t°fiů* tF<TÕ Ju¡ ≈Ìu„ J¡ů ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ N°oÕ F…oÕ, <bJ¡<Ÿw J¡tÔů* J¡∑ ŸCy<∏@ Ÿu Ÿ≤°fů≤, t∏Ì-t∏Ì Ÿ°∫aJ¡°Ô J¡∑

„ÙwÔ b°∫C fF ≤FÙ SÙ $ tF<TÕıÙŸu ıů ≈Ìu„ ŸCfi° S°, t°fiů* ŸJ¡ů tfifi≈¥bÕJ¡ ©¥f NU∫_w J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ¥∫Õ <Ìfi J¡∑ ≤ªfi° Ju¡ <ÔÎ _bÙJ¨¡w N≈fiu ˚®td J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤
ıfi„¥∏∫ ÎJ¡°∏w N_w°ªÔ Ju¡ <„©≤ J¡ů ªÔu y∫u Su $ I°fiy<˚Õw ≈Ìu„ Ju¡ ŸCfifiuŸu

Ã≈∏fi F…oÕ N∏w#J¡≤dJ¡ů „ÙwÔ J¡≤fiub°ÔÙ „°<∏w Ju¡ Ÿt°fi bfi˚¥<t∫ů* tu* wCT°≤≈°w Ÿu N<bTtw° Fů yoÕ SÙ $ ˚°b ∫F <J¡ wCT°≤ <y≤fiu Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ∆∫°≈°≤ ~>ůn <Ì∫u Su $ Ÿ Ÿt∫

Ÿ˚Ù b_wCNů* J¡∑ ~>°∫° Ô‡fÙ Fů yoÕ <ıŸŸu t°Ô¥t Fůw° S° <J¡ Ÿ˚Ù b_wCNů*J¡∑ ~>°∫°

N≈fiÙ yÌÕfi «≥¡ªÙ J¡≤ t°fiů* ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ≈Ìu„ J¡ů ŸCfi ≤FÙ Fæ* $$1-9$$
oŸÙ Ÿt∫ π°≤≈°Ô Ÿ˚° tu* N°J¡≤ fnu <bfit®˚°b Ÿu tF°≤°ı Ì„≤S Ÿu fůÔ° # Ìub _fi°fi, f®°Êd ≈¥ı° N°<Ì J¡° Ÿt∫ fF…w fÙw ªCJ¡° Fæ $$10$$
wÌ…≈≤°∏w ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu N≈fiÙ t@C≤ b°dÙJ¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤ tF°≤°ı Ÿu J¡F° # tF°≤°ı, N°ı N°≈ Ôůy owfi° FÙ ŸC<fiÎ; „uT J¡Ô ≈®°w#J¡°Ô J¡Fq≥y° $ - ÎuŸ° J¡FJ¡≤ bu t°æfi Fů y∫u $

fiJu¡ bªfi J¡ů ŸCfiJ¡≤ ≤°ı°fiu "wS°_wC' J¡FJ¡≤ N≈fiu Îuÿb∫Õ J¡∑ b¨<] J¡∑ J¡°tfi° Ÿu ≈C‹≈, N|Õ, Ì<sd°Ì°fi N°æ≤ ∫S°∫ůÀ∫ Ÿ‡t°fi π°≤° N°Ì≤≈¥bÕJ¡ Ìubw°, M¡<T N°æ≤ tC<fi∫ů* Ju¡ Ÿ°S

Ÿ‡≈¥dÕ f®°Êdů* J¡∑ ≈¥ı° J¡∑ $ wÌ…≈≤°∏w ≤°ıb¨∏Ì N°æ≤ tC<fit^±>ÔÙ Ju¡ Ÿ°S Ÿ°≤Ù Ÿ˚° ™>

©nÙ F…oÕ $ <fi#_≈¨F tC<fi∫ů* fiu ≤°ı° π°≤° <Ì∫u y∫u fF…t¥v∫ ≤Ãfiů* J¡∑ ≈us° J¡≤ ÌÙ SÙ, NwÎb bu t^±>Ô°J¡°≤ N°b¨W Su $ ≈≤_≈≤ Ju¡ Nayů* J¡∑ @•J¡°@C•J¡∑ Ÿu Ôůyů* Ju¡ f°ı¥f∏@ N°æ≤ J¡nu

™>fiJ¡ ≤Fu Su $ Ÿf Ôůyů* Ju¡ bs#_SÔ N°æ≤ _wfi°∏w≤ F°≤ wS° ŸCbdÕı<nw ≤u„tÙ b˜ů*J¡∑

J¡°<∏w Ÿu <b˚¥<Tw Su $ fůÔ ≤Fu Ju¡„ů* Ju¡ ŸÂ„ „u©≤ (<Ÿ≤ tu* <w≤~>Ù ≈FfiÙ yoÕ t°Ô°) Ju¡

ŸyÕ - 4]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

205
tº∫ tu* ≈FÔu <bZ°∏w N°æ≤ oŸ Ÿt∫ ≈®fC] ˚≥b≤ů* J¡∑ t@C≤ ºb<fi Ÿu Ôůyů* J¡° <Ÿ≤ "|Ca |Ca'

„ÆÌb°Ô° Fů ≤F° S° $ ŸCbdÕ Ju¡ N°˚¥Tdů* J¡∑ J¡°<∏w Ÿu Ôůyů*fiu <Ì„°Nů* J¡ů ŸCbdÕt∫ ffi°

<Ì∫° S° $ <ªW tu* <_Sw tF°tC<fi J¡∑ b°dÙ Ju¡ NSÕ Ÿu ŸfJ¡∑ <ªWb¨<W∫°≥ „°∏w SÙ $ fi ŸU∫ů* tu* Ÿu ıů N°J¡°„ª°≤Ù Su,bu N°J¡°„J¡ů y∫u N°æ≤ ˚¥ÔůJ¡b°ŸÙ Su bu ˚¥<t tu* y∫u $ Ÿffiu N≈fiu-N≈fiu |≤ů* tu* ı°J¡≤ Ìæ<fiJ¡ J¨¡Ã∫ <J¡∫u $ oŸÙ fÙª tu* ıæŸu ∫°æbfitº∫_S° fi°≤Ù
ıfiJ¡ůÔ°FÔ Ju¡ <fib¨W Fůfiu ≈≤ @Ù≤u-@Ù≤u ≈<wy¨F tu* yoÕ F…oÕ <Ì©Ô°oÕ ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ
ıfiŸ‡≈JÕ¡ Ÿu „¥∏∫ J¡°ÔÙ ≤°<` <Ì©°oÕ ÌÙ $ ZÙŸ¥∫Õ ˚yb°fig N∏∫ Ìu„ J¡ů ≈®J¡°<„w J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ ªÔu y∫u, J¡°≤d <J¡ ŸbÕ` ≈®J¡°„ J¡≤fi° FÙ ŸÃ≈C”Tů* J¡° b®w Fæ $$11-20$$ k¥¡Ôu F…Î

≈Ô°„ Ju¡ bfiů* Ÿu ≈¥dÕ bŸ∏w„ů˚° Ju¡ Ÿt°fi <Ìw F…oÕ w°≤°ydůa J¡ů @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ Ÿ∏º∫°

ª°≤ů* Nů≤ Ÿu Ìg˚¥w Fů yoÕ $ ıæŸu <fitÕÔ <ªWb¨<W∫°≥ <fiB°Ÿu N°b¨W <ªW tu* ÔÙfi Fů ı°wÙ

Fæ*, bæŸu FÙ ≈sÙ N°t, J¡Ì‡f N°<Ì b¨sů* J¡∑ ªů<¸>∫ů*tu* wS° y®°t Ju¡ t<∏Ì≤ů* tu* N°æ≤ |≤ů* tu*

ÔÙfi Fů y∫u $$21,22$$ JC¡~>-JC¡~>, Ju¡Ÿ≤ J¡∑ J¡°¿∏w Ju¡ Ÿt°fi ŸCfiFÔÙ Ÿ¥∫Õ J¡∑ J¡°<∏w Ÿu ŸC„ů<˚w tu|©^±>R¡≈Ù ≈ÙÔu b˜b°Ô° w°≤°R¡≈Ù F°≤ wS° ZÙŸu ∫C•w ≈¥bůÕ•w N_w°ªÔ

Ÿ¥∫Õ J¡∑ J¡°<∏w Ÿu <b˚¥<Tw tu|ů* Ÿu ∫C•w Îba F°≤ N°æ≤ ZÙ Ÿu ∫C•w NwÎb Ÿt°fi @tÕb°Ôu N°J¡°„ tu* ≈®<b‹¸> Fů y∫° $ ıæŸu ≈Ùwb˜@°≤Ù F°≤ N°æ≤ Ô‚tÙ Ÿu ∫C•w ZÙ<b‹dC ˚yb°fi N°b≤d≤<Fw wS° N≈fiu NfiCR¡≈ º∫°fi J¡≤fiub°Ôu ıfiů* Ju¡ ⁄Ì∫°J¡°„ tu* ≈®bu„ J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ N_w°ªÔ fiu ˚Ù N°J¡°„tu* ≈®bu„ <J¡∫° $ Ÿt°Ÿů<•w Ÿu ∫F ˚Ù ≈®wÙw Fůw° Fæ <J¡ Ÿ∏º∫°

Ju¡ Ÿt∫ ˚yb°fig J¡° º∫°fi J¡≤fi° Zu‹™> Fæ $ Ÿ∏º∫°ÌubÙ Ju¡ ≈¥ı° ÔuJ¡≤ ªÔu ı°fiu ≈≤ t¥<wÕt°fig buw°Ôů* J¡∑ ˚°≥<w ˚ÙTd N∏@J¡°≤ ª°≤ů* Nů≤ ~>° y∫° $ wCT°≤J¡db°FÙ, b¨sů* Ju¡ J¡ůtÔ-

J¡ůtÔ ≈Wů* J¡ů Nfi°∫°Ÿ <FÔ°w° F…N° N°æ≤ ª°≤ů* Nů≤ N°Ÿ-≈°Ÿ <bJ¡<Ÿw JC¡tCÌů*J¡ů Ÿ¥<ªw J¡≤w° F…N° t∏Ì, ŸCy∏@ N°æ≤ „ÙwÔ ≈bfi fFfiu Ôy° $ ª°≤ů* Nů≤ ∆∫°›w <fi<fn N∏@J¡°≤R¡≈Ù

Ju¡„ů* Ÿu ∫C•w, JC¡F≤u Ÿu N°h~>∏fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <b@b° <Ì„°Î≥ Ô‡f°∫t°fi N°æ≤ y°»

N∏@J¡°≤Ju¡ Ÿt°fi J¡°Ôu Ju¡„b°ÔÙ wS° ŸÌ° ≤ůfiu Ju¡ J¡°≤d <ıfiJu¡ fiùJ¡∑ w°¿≤J¡° _kC¡¸> fiFÙ*

Fæ, ÎuŸÙ <b@b° <˜∫ů* Ju¡ Ÿt°fi ≈≤t N∏@J¡°≤ (<fi≈¸> N∏@u≈fi) J¡ů ≈®°›w Fů yoÕ $ wÌ…≈≤°∏w ª°≥ÌfiÙR¡≈Ù Ìq@Ju¡ ≈®b°F Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ˚Cbfi J¡ů Ôf°Ôf ˚≤ ≤F° Nt¨wt∫t¥<wÕ ª∏Bt°R¡≈Ù
sÙ≤Ÿ°y≤ N°J¡°„tu* N°∫° $ ıæŸu ≤°ı°Nů*Ju¡ <ªWŸu, <ıŸfiu I°fiy<˚Õw ≈Ìu„b°<d∫°≥ ŸCfiÙ

SÙ, NIw° ˚°yJ¡≤ J¡FÙ* ªÔÙ yoÕ bæŸu FÙ ª∏BůÌ∫ Ÿu y°» N∏@J¡°≤ J¡∑ ≤°<„∫°≥ ˚°y J¡≤

J¡FÙ* NÂÿ∫ Fů yoÕ $ ıæŸu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ π°≤° ≈<Ì‹¸> <b<ª` NSů˘ fiu Zůw°Nů* Ju¡ <ªW tu*

<bZ°t <Ô∫° bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ M¡<T, tC<fi, f®°Êd N°æ≤ ≤°ı°Nů* fiu N≈fiu-N≈fiu <fib°Ÿ_S°fiů*
tu* <bZ°t <J¡∫° $ wÌ…≈≤°∏w y°» N∏@J¡°≤ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ NwÎb ∫t≤°ı (J¡°Ô) Ju¡ „≤Ù≤ Ju¡

ŸÂ„ J¡°ÔÙ ≤°<` ªÔÙ yoÕ N°æ≤ fiJu¡ <fib°Ÿ_S°fiů* tu* JC¡F≤u Ÿu Ÿ≤°fů≤ ≈®°w#J¡°Ô fiu ≈Ì°≈Õd

<J¡∫° $ N°J¡°„ tu* ÌæÌÙ›∫t°fi w°≤u ≈®°w#J¡°Ô Ju¡ ≈bfi Ÿu F≤Ù yoÕ ≈C‹≈b¨<‹¸>∫ů* J¡∑ fi°o˘ <~>≈
y∫u N°æ≤ tF°Ãt°Nů* Ju¡ tfi tu* fi¥wfi Ã≈∏fi F…oÕ <bbuJ¡b¨<W J¡∑ fi°o˘ N≈fiÙ J¡°<∏w Ÿu Ôůyů* Ju¡

206

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
fi∫fiů* J¡ů ©ůÔfiub°Ôu ZÙŸ¥∫Õ˚yb°fig fiu Ì„Õfi <Ì∫u $ Ju¡Ÿ≤ J¡∑ J¡°<∏w Ju¡ ŸÂ„ JC¡~> JC¡~>

<b<ª` Ÿ¥∫Õ J¡∑ ŸCfiFÔÙ <J¡≤dů* Ÿu <b˚¥<Tw tu|©^±>R¡≈Ù ≈Ùwb˜ @°≤d <J¡∫° F…N°

Ì∫°ªÔ Ÿ¥∫Õ J¡∑ NR¡d J¡°<∏w Ÿu <b˚¥<Tw N°J¡°„tu* ≈®<b‹¸> Fů y∫° $ ≈®°w#J¡°Ô J¡° J¨¡Ã∫

Ÿt°›w J¡≤ Ÿ˚Ù _byÕb°ŸÙ N°æ≤ ˚¥ÔůJ¡b°ŸÙ NwÙw <Ìfi Ju¡ FÙ J®¡t Ÿu <k¡≤ Ÿ˚°_S°fi tu*

N°∫u $ <ıŸ J®¡t Ÿu ≈¥bÕ<Ìfi Ôůy fæ™>u Su ŸÙ J®¡t Ÿu Ÿ°≤Ù Ÿ˚° fæ™>Ù N°æ≤ ıæŸu b°∫C Ÿu ≤<Fw

≈µů* Ÿu ≈¥dÕ w°Ô°f <fiÿªÔ ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ bF Ÿ˚° f°wJ¡∑ f°w tu* <fiÿªÔ N°æ≤ fiÙ≤b Fů yoÕ $ wÌ…≈≤°∏w J¡S° Ju¡ ≈®Ÿay J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu t@C≤ b°dÙ Ÿu b•w°Nů* tu*

Zu‹™> tF°tC<fi ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿu J¡F° # ˚ybfig, tfi J¡° _bR¡≈ Jæ¡Ÿ° Fæ, ∫F tCHJ¡ů fwÔ°oÎ,

•∫ů*<J¡ tfi Ÿu ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ÔůJ¡taı≤Ù ffiÙ Fæ $$23-37$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu „¥∏∫ N°æ≤ ın N°J¡°≤b°Ôu ˚¥w°J¡°„ J¡° fi°tt°` Ju¡ <Ÿb° J¡ůoÕ R¡≈
fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ „¥∏∫ N°æ≤ ın N°J¡°≤b°Ôu oŸ tfi J¡° J¡ůoÕ ˚Ù R¡≈ fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° $

NwÎb tfi Ju¡ J¡°∫Õ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ tu* "b°ª°≤‡˚da <bJ¡°≤ů fi°t@u∫tg' oÃ∫°<Ì ZC<w Ÿu

≈®<w≈°<Ìw <tØ∫°Ãb J¡∑ ≈≈<W FůwÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$38$$
tfi J¡∑ N°J¡°„wCv∫w° J¡° FÙ ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

Fu ≤°tıÙ, ≈®_w°<bw tfi •∫° f°F≤ Nů≤ •∫° ⁄Ì∫ tu* J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù ŸBq≈ Ÿu <bΩt°fi fiFÙ*

Fæ $ <J*¡wC, ıæŸu N°J¡°„ ŸbÕ` <bΩt°fi Fæ, bæŸu FÙ oŸJ¡ů ˚Ù ŸbÕ` <_Sw ı°fiů $ t¨yw¨‹d° tu*

(›∫°Ÿu t¨yů* J¡ů t”_SÔ tu* Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dů* tu*) ≈®wÙw Fůfiub°Ôu ıÔJ¡∑ fi°o˘ <tØ∫° bF
ıywg tfi Ÿu Ã≈∏fi F…N° Fæ $ oŸJ¡° _bR¡≈ sd˚≤ Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ÌqŸ≤u ª∏Bt° Ju¡ ˚®t J¡∑
fi°o˘ ˚®t°ÃtJ¡ FÙ Fæ NS°Õwg ˚®tI°fi FÙ ŸJ¡° N°J¡°≤ Fæ $$39,40$$

∫Ω<≈ ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu tfi Fæ FÙ fiFÙ*, wS°<≈ „°˜Ù∫ ∆∫bF°≤ Ju¡ <ÔÎ J¡<v≈w ŸJ¡°

R¡≈ J¡Fwu Fæ* $

≈®Ã∫s_SÔ tu* Ÿ°tfiu <bΩt°fi N°æ≤ _t≤d N°<Ì ≈≤ůs_SÔtu* N<bΩt°fi ≈Ì°SÕ J¡° ıů Âÿ∫R¡≈-˚°fi Ÿf Ôůyů* J¡ů Fůw° Fæ, bFÙ tfi Fæ $ ıů ≈Ì°SÕ J¡° ˚°fi Fůw° Fæ, bFÙ tfi J¡F°
ı°w° Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w tfi fi°tJ¡ J¡ůoÕ ˚Ù b_wC J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fæ $$41,42$$

˚°b ∫F <J¡ <fi≤°J¡°≤ <ªwg J¡° ıů ≈Ì°S°ÕJ¡°≤ Nº∫°Ÿ Fæ, bFÙ tfi Fæ $

Ÿ°t°∏∫ b¨<W∫ů* Ÿu ŸJ¡° Ôsd J¡FJ¡≤ NŸ°@°≤d b¨<W Ÿu ˚Ù ŸJ¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tıÙ, ŸaJ¡v≈ J¡ů FÙ N°≈ tfi ı°<fi∫u $ ıæŸu BbÃb Ÿu ıÔ J¡° N°æ≤ ıæŸu b°∫C Ÿu _≈∏Ì J¡° ˚uÌ fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $ bæŸu FÙ ŸaJ¡v≈ Ÿu tfi J¡° ˚uÌ fiFÙ* <J¡∫° ı°

ŸJ¡w° $$43$$

•w f°w J¡ů FÙ <bT∫˚uÌ∆∫b_S° Ju¡ ≈®Ì„Õfi π°≤° Â» J¡≤wu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ¡<bT∫ J¡° ŸaJ¡v≈ Fůw° Fæ, Ÿtu* tfi ŸaJ¡v≈R¡≈ Ÿu <_Sw ≤Fw°

Fæ, NS°Õwg ıů ŸaJ¡v≈ Fæ bFÙ tfi Fæ $ ŸaJ¡v≈ N°æ≤ tfiJ¡° J¡Ì°<≈ <J¡ŸÙ Ÿu ˚uÌ fiFÙ* <J¡∫°
y∫° Fæ $$44$$

ŸyÕ - 4]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

207

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ <ªwgŸu Ÿab<Ôw b¨<W FÙ ≈Ì°SÕ˚°fi J¡F° ı°w° Fæ, ÎuŸÙ ≈¿≤<_S<w tu*

<ªwg Ju¡ ŸÃ∫ Fůfiu ≈≤ <ªÌg|<¸>w tfi Jæ¡Ÿu <tØ∫° Fæ ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈Ì°SÕ˚°fi <tØ∫°<bT∫°J¡°≤ Fůfiu Ÿu <tØ∫° NSb° <ªÃŸab<Ôw Fůfiu Ÿu ŸÃ∫ N°≈J¡∑

<bbs° Ju¡ NfiCŸ°≤ ˚Ôu FÙ Fů, oŸtu* Ft°≤° JC¡~> ˚Ù N°y®F fiFÙ* Fæ $ tfi Ju¡bÔ ŸaJ¡v≈R¡≈

FÙ Fæ $ ıæŸu ŸaJ¡v≈R¡≈ tfi Fæ, bæŸu FÙ tfi J¡∑ Ÿt<‹¸> ˚Ù ŸaJ¡v≈_b˚°b FÙ Fæ, bFÙ

Ÿ¨<‹¸>J¡w°Õ f®Ê° Fæ $$45$$

∫<Ì ŸbÕ≈Ì°S°ÕJ¡°≤ tfi FÙ f®Ê° J¡∑ ÌuF Fæ,wů ŸJ¡∑ N∏∫ Ÿ®‹¸>∆∫ b_wC FÙ •∫° ≤FÙ, oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

N°<wb°<FJ¡ ÌuFR¡≈Ù (ŸaJ¡v≈t∫ ÌuFR¡≈Ù) f®Ê° ÔůJ¡tu* tfi J¡F° y∫° Fæ, bFÙ Ÿ¥‚t

˚¥wů* Ju¡ FÙ <tZd Ÿu ≈aªÙJ¡≤d π°≤° N°<@˚°æ<wJ¡ fC<]J¡° (_S¥Ô ÌuFI°fi J¡°) N°@°fi J¡≤w° Fæ, ∫FÙ ŸJ¡° J¡w¨ÕÃb Fæ $$46$$ N<bΩ°, ŸaŸ°≤, <ªwg, tfi, f∏@fi, tÔ, wt-∫u Ÿf Âÿ∫ Ju¡ ≈∫°Õ∫b°ªÙ „ÆÌ Fæ*, ÎuŸ° <bπ°fig Ôůy J¡Fwu Fæ* $$47$$ Âÿ∫ Ÿu N<w¿≤•w tfi J¡° JC¡~> ˚Ù _bR¡≈ fiFÙ* Fæ, ∫<Ì Ã≈∏fi Âÿ∫ FÙ N<bΩ° N°æ≤ tfi Fæ, wů fiJ¡∑ Nfi°<Ìw°

Jæ¡ŸÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $ ∫F Ì¨ÿ∫ Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…N° Fæ, ÎuŸ° tæ* N°yu J¡Fq≥y° $ ıæŸu J¡tÔy\>u Ju¡ N∏Ì≤ J¡tÔ Ôw° <_Sw ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ tF°ªæw∏∫R¡≈ ≈≤t°dC Ju¡ N∏Ì≤

∫F ıywg <_Sw Fæ $ ıæŸu ≈®J¡°„ J¡° N°ÔůJ¡ _b˚°b Fæ, ıæŸu b°∫C J¡° ª°aªv∫ _b˚°b Fæ N°æ≤ ıæŸu ıÔ J¡° BbÃb _b˚°b Fæ, bæŸu FÙ B‹¸>° tu* Âÿ∫Ãb Fæ $ ıæŸu ŸCbdÕ tu* Ju¡∫¥≤Ãb Fæ, ıæŸu t¨yw¨‹d° tu* ıÔ Fæ N°æ≤ ıæŸu _b°<›fiJ¡ fiy≤ tu* <˚<W Fæ, bæŸu FÙ B‹¸>° tu* Âÿ∫fC¿] Fæ $
oŸ ≈®J¡°≤ B‹¸>° tu* ıů Â‹∫Ãb N<˚∏fi-Ÿ° <_Sw Fæ, ŸJ¡ů ˚Ù (Ÿ tÔ J¡ů ˚Ù) wC‡F°≤u

<ªWR¡≈Ù Ì≈Õd Ÿu „Ù|® <fib¨W J¡≤w° Fq≥ $ Âÿ∫ J¡° N˚°b Fůfiu ≈≤ oŸ B‹¸>°tu* ıů NB˝A>w°
fÔ°wg ≈®°›w FůwÙ Fæ, ŸÙ J¡ů Ÿ∏t°` <ªBq≈ Ÿu Nb<„‹¸> N°Ãt° J¡° Ju¡bÔÙ ˚°b ı°fiů $

<ªW Ju¡ Jæ¡bv∫I°fi π°≤° Ju¡bÔÙ˚°b J¡ů ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ıæŸu b°∫C Ju¡ _≈∏Ìfi≤<Fw Fůfiu ≈≤
bfi, ıÔ°„∫ N°<Ì tu* b°∫C-_≈∏Ìfi≈®∫C•w ªaªÔw° „°∏w Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ

Ju¡bÔÙ˚°b°≈∏fi tfitu* ≤°y, πuT N°<Ì b°Ÿfi°Î≥ „°∏w Fů ı°wÙ Fæ* $ ≈®J¡°ÿ∫ <Ì„°, ˚¥<t, N°J¡°„ N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ fi ≤Ffiu ≈≤ ıæŸu ≈®J¡°„J¡° „C] _bR¡≈ FÙ Nb<„‹¸> ≤Fw°

Fæ, bæŸu FÙ wÙfiů* ıywg, Ãbtg, NFtg, oÃ∫°<Ì Âÿ∫ů* Ju¡ fi ≤Ffiu≈≤ <btÔ_bR¡≈ B‹¸>° J¡°

Ju¡bÔÙ ˚°b FÙ ≤Fw° Fæ $ <ıŸtu* Ÿ‡≈¥dÕ ≈bÕw N°<Ì J¡° ≈®<w<f‡f fiFÙ* ≈n° Fæ, ÎuŸu Ì≈Õd tu*
ıæŸu Ju¡bÔ N°Ãt_bR¡≈˚¥w Ì≈Õdw° FÙ ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ Ãbtg, NFtg, ∫F ıywg oÃ∫°<Ì

Âÿ∫ ˚®t Ju¡ „°∏w Fůfiu ≈≤ Ì¨ÿ∫ů∏tC©w°„¥∏∫ B‹¸>° tu* Ju¡bÔw° FÙ ≤FwÙ Fæ $$48-58$$

ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ∫F Âÿ∫ ∫<Ì Ÿwg Fæ, wů oŸJ¡∑ <fib¨<W fiFÙ* Fů ŸJu¡yÙ,

•∫ů*<J¡ Ÿwg J¡∑ J¡˚Ù <fib¨<W fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $ Ì…#©Ì°∫Ù Âÿ∫J¡∑ NŸW° Ft Ôůyů* J¡ů ≈®wÙw fiFÙ* FůwÙ, oŸ<ÔÎ ∫F Âÿ∫R¡≈Ù tF°t°≤Ù Jæ¡Ÿu „°∏w FůyÙ ? Âÿ∫R¡≈Ù tF°t°≤Ù tfi Ÿu ı∏t N°<Ì ˚®t J¡ů Ã≈∏fi J¡≤fiub°ÔÙ N°æ≤ Ì…#©≈≤‡≈≤° J¡ů Ìufiub°ÔÙ Fæ $$59,60$$

208

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

∫Ω<≈ ıywg NŸwg Fæ, wS°<≈ N<bΩ° Ÿu bF Ÿwg-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ Ju¡bÔÙ˚°b J¡°

Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fůfiu Ÿu N<bΩ° J¡∑ <fib¨<W Fů ı°fiu≈≤ bæŸ° ˚®t fiFÙ* Fůw°, ∫F y¥» N<˚≈®°∫ Fæ $

≈FÔu ıÙb∏tC<•w ≈°fiub°Ôu ≈C”Tů* Ju¡ NfiC˚bR¡≈ ≈®t°d Ÿu wS° N<fitůÕs J¡∑ N°≈<W Ÿu Âÿ∫ tu* ŸÃ∫w°<bÿb°Ÿ J¡ů <fib¨W J¡≤ ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ <bbwÕb°Ì J¡° N°Z∫ J¡≤ fůÔu #

Fu ≤°tıÙ, oŸ Âÿ∫R¡≈Ù <≈„°ª Ju¡ <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ, oŸ t∏` J¡ů ŸCfiů, <ıŸŸu ªuwfiR¡≈

Ÿu N<˚tw ÌuFR¡≈Ù ∫F <≈„°ª ŸbÕS° t≤ ı°∫uy° N°æ≤ NªuwfiR¡≈ Ÿu N<˚tw N∏w#J¡≤d N°<ÌR¡≈ ∫F fi‹¸> Fů ı°∫uy° $$61$$

≈¿≤d°tb°Ì tu* ÌůT <Ì©Ô°wu Fæ* $

Fu ≤°|b, <ıŸ b_wCJ¡° N<_wÃb Fæ, ŸJ¡° J¡Ì°<≈ fi°„ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ fi‹¸> F…N° ˚Ù bF fÙıR¡≈ Ÿu ⁄Ì∫tu* <bΩt°fi ≤Fw° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ≈¿≤d°tb°Ìtu* W≤

Nb_S°Nů* tu* ≈¥bÕ ≈¥bÕ Nb_S°Nů* J¡° <w≤ů˚°bt°` Fůw° Fæ, h~>uÌ fiFÙ Fůw°, J¡°≤d <J¡

Ÿwg J¡° N˚°b J¡˚Ù fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ ÎuŸÙ Nb_S°tu* fi°„R¡≈ T±>g <bJ¡°≤ Ÿu <w≤ů<Fw πæw Ju¡

<ªW tu* NSb° ≈®J¨¡<w tu* <_Sw ≤Ffiu Ÿu J¡°t, J¡tÕ, b°Ÿfi°R¡≈ fÙıŸu ≈Cfi# Ìg˚b J¡ů J¡ůoÕ

≤ůJ¡ fiFÙ* ŸJ¡w°, Nw# N<fitůÕs ≈®Ÿay Fůy° $ Âÿ∫fC<] _t¨<wR¡≈Ù fÙı Ÿu <ªÌ°J¡°„tu* <k¡≤

Ã≈∏fi FůJ¡≤ ˚Cbfi, ≈bÕw, N°J¡°„ N°<Ì N°J¡°≤b°Ôu tF°fig ÌůTJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤wÙ Fæ $ oŸ

≈®J¡°≤ N<fitůÕsR¡≈ ÌůT Fůy°, ≈≤ ŸJ¡° ∫F°≥ ≈≤ Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ NfiuJ¡ Ìubw°, M¡<T, tC<fi ıÙb∏tC•w Ìu©u ı°wu Fæ* $$62-64$$

∫F <ªÌ°Ãt° _b<˚∏fi ≈®@°fi tu* <_Sw Âÿ∫ J¡ů N<bbuJ¡ Ÿu N≈fiu ⁄Ì∫ tu* <_Sw Ìu©w°

Fæ, bFÙ ŸJ¡° ∫F ŸaŸ°≤ Fæ $ <bbuJ¡I°fi Ju¡ Ì∫ Ÿu ≈¥bůÕ•w N<bbuJ¡ı<fiw N<˚t°fi J¡∑

<fib¨<W Fůfiu ≈≤ f°fl ≈Ì°Sů˘ Ju¡ ≤Ffiu≈≤ ˚Ù tůs Fů ı°∫uy°, oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°a¶∫ ≈®<J®¡∫° J¡∑

N°„aJ¡° J¡≤ J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì oŸ ıywg N°<Ì J¡° N<_wÃb ≤Fuy°, wů ŸŸu <J¡ŸÙJ¡° ˚Ù tůs fiFÙ* Fůy°, bF

(Âÿ∫) ª°Fu f°F≤ tu* <_Sw Fů, ª°Fu N∏w#J¡≤dtu* <_Sw Fů ≈≤ bF Ju¡bÔ _bR¡≈fi°„ Ju¡

<ÔÎ FÙ Fůw° Fæ $$65$$
oŸ<ÔÎ N∏w tu* <bbwÕb°Ì FÙ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, N°≈ N<w˚ÙTd oŸ ≈®<wI° J¡ů ŸC<fi∫u, <ıŸJ¡° _bR¡≈

N°≈ N°yu Ju¡ y®∏S Ÿu ˚ÔÙ˚°≥<w ı°fi ı°∫u*yu $ Ÿ°tfiu ıů ∫u ˚°æ<wJ¡ N°J¡°„ N°<Ì N°æ≤

N∏Ì≤ NFa N°<Ì Ô<sw Fůwu Fæ*, bu Ÿf ∆∫bF°≤Ì„° tu* ıywg Fæ*; <J¡∏wC ≈≤t°SÕÌ„° tu*
f®Ê FÙ Fæ* $ f®Ê Ju¡ <Ÿb° ıywg-„ÆÌ J¡° J¡ůoÕ ÌqŸ≤° b°_w<bJ¡ NSÕ fiFÙ* Fæ $ ıů JC¡~>

˚Ù Âÿ∫ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bF Ÿf Nı≤-Nt≤ N∆∫∫ ≈≤t-f®Ê FÙ Fæ $ ≈®Ã∫y°Ãt° ıů f®Êæ•∫ Fæ, bF ≈¥dÕ tu* ≈¥dÕ J¡° ≈®bu„ Fæ $ ª¥≥<J¡ _b›fi, ı°y®wg N°æ≤ ŸCTC<›w - ofi wÙfi Nb_S°Nů* Ÿu ≤<Fw f®Ê tu* N°J¡°„°<Ì ıywg <_Sw Fæ N°æ≤ N°J¡°„ tu* |¸> N°<Ì ≈°<@∫ů*

Ju¡ Ã∫°y Ÿu N°J¡°„ FÙ <Ìw Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ f®Ê tu* FÙ f®Ê ≤Fw° Fæ, NdCt°` ˚Ù

ŸyÕ - 4]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

209

ŸJ¡° <bJ¡°≤ fiFÙ* Fůw° Fæ (") $ b°_wb tu* fi ∫F Âÿ∫ ŸBq≈ Fæ, fi B‹¸>° N°æ≤ fi Ì„Õfi FÙ ŸBq≈ Fæ Îba fi „¥∏∫ ŸBq≈ Fæ fi ın FÙ ŸBq≈ Fæ N°æ≤ fi fC<]≈®<w<f‡f ªæw∏∫ FÙ Fæ <J¡∏wC

ŸbÕ` ∆∫°›w ∫F f®Ê FÙ ŸB¥≈ Fæ $

•w <bbwÕb°Ì tu* ≈°t≤ ≈C”Tů* J¡∑ NŸa˚°bfi° <Ì©Ô°wu F…Î ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° $

˚ybfig, N°≈J¡° •w bªfi "b∏º∫° Ju¡ ≈C` fiu ≈bÕw J¡ů ≈ÙŸ <Ì∫°, ©≤yů„ J¡° ŸÙ*y y°w° Fæ, <„Ô° ˚Cı°Nů* J¡ů kæ¡Ô°J¡≤ w°^±>b fi¨Ã∫ J¡≤wÙ Fæ, f°Ô¥ Ÿu wuÔ <fiJ¡Ôw° Fæ, ≈ÃS≤

J¡∑ ≈®<wt°Î≥ buÌ ≈»wÙ Fæ* N°æ≤ <ª` tu* <Ô<©w tu| y≤ıwu Fæ*' - ofi bªfiů* Ju¡ ŸÌ¨„ ≈®wÙw Fůw° Fæ $ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°t°<dJ¡ ≈C”Tů* tu* ŸbÕZu‹™> Fůwu F…Î ˚Ù N°≈ ı≤°, t¨Ã∫C N°<Ì <b<b@ Ì…#©ů*

Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ≈bÕw, N°J¡°„ N°<Ìt∫ ıywg fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° NZ]u∫ bªfi <bbuJ¡„°ÔÙ wS°

NbaªfiÙ∫ tCHŸu Jæ¡Ÿu J¡Fwu Fæ* ? ˚ybfig, ıæŸu ∫F ıywg fi wů Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu <_Sw Fæ, fi

Ã≈∏fi F…N° N°æ≤ fi oŸ Ÿt∫ <bΩt°fi Fæ, bæŸu tCHŸu J¡<FÎ, <ıŸŸu oŸJ¡° <fiÿª∫ Fů ı°∫ $$66-74$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ≤°|b, tu≤° bªfi ≈¥bÕ≈≤Ÿt∏b∫ Ÿu ≤<Fw fiFÙ*

Fæ wS° „ÆÌ J¡≤fiub°Ôu b∏º∫°≈C` Ju¡ Ÿt°fi ıæŸu ∫F NŸwg ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸ° tu* wCtŸu J¡Fw° Fq≥, ŸCfiů $ ∫F ıywg Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* Ã≈∏fi fiFÙ* S°, oŸ<ÔÎ Ÿ Ÿt∫ oŸJ¡°

N<_wÃb ŸbÕS° fiFÙ* S° $ ıæŸu _b›fi N°<Ì tu* fiy≤ N°<Ì J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, bæŸu ∫F ˚Ù tfi Ÿu Ã≈∏fi F…N° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* NfiCÃ≈∏fi NwÎb NŸwg-„≤Ù≤ tfiR¡≈ ∫F
ıywg ıæŸu NfiC˚¥w Fůw° Fæ, bæŸ° tæ* J¡Fq≥y°, N°≈ ŸC<fi∫u $ tfi sÙd Fůfiub°Ôu Âÿ∫R¡≈ oŸ

ÌůT J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ, ıæŸu <J¡ _b›fi NŸwg Âÿ∫R¡≈ Fůw° F…Î ˚Ù Ÿwg-Ÿ° ≈®wÙw Fůfiub°Ôu N∏∫ _b›fi J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ $ tfi FÙ N≈fiÙ oh~>°fiCŸ°≤ _b∫a ÌuFJ¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ,

ŸÙfiu <ª≤J¡°Ô J¡∑ ˚°bfi° Ÿu <b≈CÔ FůJ¡≤ oŸ o∏Bı°ÔR¡≈ Âÿ∫ J¡∑ ≤ªfi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $

Ju¡bÔ ªaªÔ„<•wt°fig tfi FÙ ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ, ˚®td J¡≤w° Fæ, ytfi°ytfi J¡≤w° Fæ,

≈®°SÕfi° J¡≤w° Fæ, <fitÀfi Fůw° Fæ, ŸaF°≤ J¡≤w° Fæ, Ÿ°aŸ°<≤J¡ Ì„°≈®∫C•w N≈J¡TÕ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ wS° Jæ¡bv∫R¡≈ ÃJ¡TÕ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ ∫F Ÿf tfi J¡∑ FÙ J®¡∑n° Fæ $ tfi FÙ Ÿ‡≈¥dÕ

ŸaŸ°≤ Fæ $ ŸŸu ≈¨SJg¡ ıywg JC¡~> fiFÙ* Fæ $$74-80$$

ª°æS° ŸyÕ Ÿt°›w

" ≈¥dÕ ≈Ì°SÕ J¡° ≈®bu„ N°æ≤ <fiyÕt J¡Ffi° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ $ f®Ê N°æ≤ N°Ãt° J¡∑ ÎJ¡w° I°w Fůfiu≈≤

FÙ ≈¥dÕ tu* ≈¥dÕ J¡° ≈®J¡°„ (≈®bu„) F…N° J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ $ ıf wJ¡ f®Êw[b NI°w ≤Fw° Fæ, wf wJ¡ Ÿtu* ≤_ŸÙtu* Ÿ≈ÕÌ„Õfi Ju¡ Ÿt°fi ıywg-Ì„Õfi Fůw° Fæ $ ≤_ŸÙ tu* ıæŸÙ Ÿ≈ÕJ¡∑ <_S<w Fæ, bæŸu FÙ f®Ê tu* ıywg J¡∑ <_S<w Fæ $ ıywg fiFÙ* Fæ, ∫F I°fi FÙ ıywg J¡∑ „°∏ww° Fæ $ „°∏w tu* „°∏w J¡∑

<_S<w J¡Ffi° <ªw FÙ Fæ $ ÿÔůJ¡ tu* ≈®St „°∏w „ÆÌ f®Ê Ju¡ <ÔÎ N°æ≤ <πwÙ∫ „°∏w„ÆÌ ıywg Ju¡

<ÔÎ ≈°W Fæ $ |¸>°<Ì ≈°<@ Ju¡ fi‹¸> Fůfiu≈≤ ıæŸu N°J¡°„ tu* N°J¡°„ J¡° Ì∫ F…N° J¡F° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ıywg-Ì„Õfi Ju¡ <fib¨W Fůfiu≈≤ f®Ê tu* f®Ê J¡° Ì∫ F…N° J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ $ f®Ê tu* FÙ f®Ê

J¡° Nb_S°fi, oŸJ¡° w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ıywg f®Ê Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $

210

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈°≥ªb°≥ ŸyÕ

<bÿb J¡° t¥Ô tfi Fæ, tfi J¡° t¥Ô ≈≤t°Ãt° Fæ,

≈≤t°Ãt° FÙ tfi N°æ≤ Ÿt_w ıyw J¡° t¥Ô w[b Fæ, oŸ <bT∫ J¡° bdÕfi $

≈¥bůÕ•w ≈®J¡°≤ Ÿu tfi Ju¡ <tØ∫°Ãb bdÕfi J¡≤fiu Ÿu ≈®J¡≤d°SÕ Ju¡ _≈‹¸> Fůfiu ≈≤ tfi Ju¡

N<@‹™>°fi Ju¡ w[b J¡∑, ŸJu¡ N°≤ů≈ Ju¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ N°æ≤ ŸJu¡ <tØ∫°Ãb tu* FuwC J¡∑ <ıI°Ÿ°

J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ fůÔu $

Fu tC<fiZu‹™>, oŸ tfi Ju¡ ˚®t tu* ≈≤t°SÕ˚¥w t¥Ô •∫° Fæ, ˚ybfig, t°∫°t∫ ∫F tfi J¡F°≥ Ÿu Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi F…N° ? $$1$$

Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡∑ Ã≈<W Ju¡ t¥Ô˚¥w FuwC J¡ů ~>ůnJ¡≤ tfi Ju¡ t¥Ô˚¥w FuwC Ju¡ ≈¥~>fiu tu*

J¡Fwu Fæ* $

Fu ≈®˚ů, tfi J¡∑ Ã≈<W <J¡ŸŸu F…oÕ ? ∫F ≈FÔu tCHŸu Ÿasu≈ Ÿu J¡<FÎ, Nfi∏w≤ Nb<„‹¸> b•w∆∫ J¡ů J¡<F∫uy° $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ N°<Ì˚¥w tfiJu¡ t¥Ô J¡° ≈¿≤I°fi Fů ı°fiu≈≤ ŸfJu¡
t¥ÔJ¡° ≈¿≤I°fi Fů FÙ ı°∫uy° $$2$$

•w Ìů ≈®ÿfiů* tu* ≈FÔ° ≈®ÿfi ≈®@°fi Fæ, oŸ<ÔÎ oŸ ŸyÕ J¡∑ Ÿt°<›w wJ¡ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu

≈FÔu ≈®ÿfi J¡° W≤ <Ì∫° $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ, tF°≈®Ô∫°b_S° tu*, ıywg Ju¡ N<wŸ¥‚tR¡≈ Ÿu <_Sw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, N≈fiu J¡°∫Õ tu* NŸtSÕ Fůfiu ≈≤ Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫byÕ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ÿu ≈FÔu ıywg

<fi<bÕsu≈°b_S° tu* „uT ≤Fw° Fæ $ Ÿ Ÿt∫ _b∫a≠∫ů<w, Nı∏t°, ≈®J¡°„t°fi, N°fi∏Ì|fi ŸÌ° ŸbÕ„<•wt°fig Ìub°<@Ìub N<bfi°„Ù Ju¡bÔ ≈≤t°Ãt° FÙ ≤Fwu Fæ* $ <ıŸŸu b°<d∫°≥ ˚Ù

<fib¨W Fů ı°wÙ Fæ*, <ıŸu ıÙb∏tC•w tF°Ãt° ı°fiwu Fæ* N°æ≤ <ıŸJ¡∑ N°Ãt° N°<Ì ŸaI°Î≥

_b°˚°<bJ¡ fiFÙ* Fæ <J¡∏wC J¡<v≈w Fæ* NS°Õwg ŸJ¡∑ N°Ãt° N°<Ì ŸaI°Î≥ Nfi°≤ů<≈w _bR¡≈ Ÿu

Ã≈∏fi fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC N°≤ů<≈w @tÕ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ Fæ* $ <ıŸu Ÿ°a¶∫Ì„Õfi t°fifiub°Ôu "≈C”T'

J¡Fwu Fæ*a, buÌ°∏wÙ "f®Ê' J¡Fwu Fæ*, <bI°fib°ÌÙ NÃ∫∏w <fitÕÔ Ju¡bÔ "s<dJ¡<bI°fiR¡≈'

J¡Fwu Fæ* N°æ≤ <ıŸu „¥∏∫b°ÌÙ "„¥∏∫' J¡Fwu Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ Ÿ˚Ù b°<Ì∫ů* Ju¡ N≈fiu-N≈fiu fC<]bæ˚b Ÿu J¡<v≈w <b<b@ <Ÿ]°∏wů* J¡° <bT∫ bFÙ Fæ, ŸfJu¡ N<@‹™>°fi˚¥w Ÿ ≈≤t°Ãt°

Ju¡ <bT∫ tu* <J¡ŸÙJ¡ů ˚Ù <bb°Ì fiFÙ* Fæ $ ıů Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„J¡° ˚Ù ≈®J¡°„J¡ Fæ, ŸÌ° ŸÃ∫
fůÔfiub°Ô°, ŸÃ∫ tfifi J¡≤fiub°Ô°, ˚ů•w°, B‹¸>° N°æ≤ J¡w°Õ Fæ $ ıywg tu* ŸbÕÌ° <bΩt°fi Fůw° F…N° ˚Ù NŸwg J¡≤ Ìufiub°ÔÙ N<bΩ° Ÿu N°b¨W Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈°t≤ ≈C”Tů* J¡∑ Â<‹¸> tu*
ıů NŸwg Fæ, ıů ÌuFtu* <_Sw Fůfiu ≈≤ ˚Ù N<bΩ°b¨W Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈°t≤ů* J¡∑ Ì¨<‹¸> tu* Ìq≤

¿_Sw Fæ, Ÿ¥∫Õ Ÿu <ı∫°Ôu J¡∑ ˚°≥<w <ıŸŸu bF ªæw∏∫R¡≈Ù ≈®J¡°„ Fůw° Fæ, Ÿ¥∫Õ Ÿu <J¡≤dů*

Ju¡ ŸÂ„ <ıŸŸu <b‹dC N°<Ì Ìubw° Ã≈∏fi Fůwu Fæ* Îba Ÿ°y≤ Ÿu Nfi∏w fCÌgfCÌů* J¡∑ fi°o˘

<ıŸŸu J¡ů<¸> J¡ů<¸> f®Ê°^±> Ã≈∏fi Fůwu Fæ* $$3-9$$ ıæŸu fiÌÙ, fi°Ôu N°<Ì J¡° ıÔ tF°Ÿ°y≤

ŸyÕ - 5]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

211
tu* FÙ <y≤w° Fæ, bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ ≈Ì°SÕ ≈®Ô∫ π°≤° <ıŸtu* <bÔÙfi Fů ı°wu Fæ*, ıů ÌÙ≈J¡

J¡∑ fi°o˘ N≈fi° N°æ≤ N≈fiu tu* J¡<v≈w N∏∫°∏∫ ≈Ì°Sů˘ J¡° ≈®J¡°„J¡ Fæ $ ıů N°J¡°„ tu*, fi°fi°

„≤Ù≤ů* tu*, ≈ÃS≤ů* tu*, ıÔ tu*, Ôw°Nů* tu*, @¥<ÔJ¡dů* tu*, ≈bÕwů* tu*, b°∫C tu* N°æ≤ ≈°w°Ô tu*

<_Sw Fæ $ ıů N≈fiu ∆∫°≈°≤ tu* Ωw ≈C∫Õ‹¸>J¡ J¡ů (J¡tuÕ<∏B∫, I°fiu<∏Ì®∫, ˚¥wt°`°, ≈®°d, N<bΩ°, J¡°t, J¡tÕ N°æ≤ N∏w#J¡≤d J¡ů) f°F≤-˚Ùw≤ N≈fiu ªæw∏∫ J¡∑ ∆∫°<›w Ÿu ªæw∏∫-

∫C•w J¡≤w° Fæ N°æ≤ <ıŸŸu t¥J¡ J¡∑ yoÕ ın <„Ô°Î≥ t°fiů* º∫°fi tu* fæ™>Ù Fæ* $ ªuwfiů* J¡∑ ªuwfi°
tu* bFÙ J¡°≤d Fæ Îba Nªuwfiů* J¡∑ <b<ª`w°tu* ˚Ù bFÙ FuwC Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ N°J¡°„ J¡ů <ıŸfiu

„¥∏∫ ffi° ≤•©° Fæ, ≈bÕwů* J¡ů <ıŸfiu ™>ůŸ R¡≈ <Ì∫° Fæ, ıÔ J¡ů <ıŸfiu w≤Ô ffi° ≤•©° Fæ N°æ≤ <ıŸfiu N≈fiu b„Ù˚¥w Ÿ¥∫Õ J¡ů ÌÙ≈J¡ (≈®J¡°„J¡) ffi° ≤•©° Fæ $$10-13$$ ıæŸu sÙd fi Fůfiub°Ôu ıÔ Ÿu ˚≤u F…Î tu| Ÿu t¥ŸÔ°@°≤ b¨<‹¸> FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ J¡˚Ù sÙd fi Fůfiub°Ôu N°fi∏Ì Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ <ıŸ ≈≤tw[b Ÿu <ª`-<b<ª` ŸaŸ°≤R¡≈Ù t¥ŸÔ°@°≤ b¨<‹¸> FůwÙ Fæ $ ıæŸu tR¡˚¥<t tu* J¡˚Ù <Ì©Ô°oÕ Ìufiub°Ô° J¡˚Ù <~>≈ ı°fiub°Ô° t≤Ù<ªJ¡°ıÔ _kC¡¿≤w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <ıŸ N<w<b_w°≤∫C•w (∆∫°≈J¡) w[b tu* N°<b˚°Õb-<w≤ů˚°bt∫ <`˚CbfiR¡≈ ÔF≤u*

_kC¡¿≤w FůwÙ Fæ* $ ≈®≈aªR¡≈ Ÿu <bfi°„Ù N°æ≤ _bR¡≈ Ÿu N<bfi°„Ù ıů Ÿf ≈®°<d∫ů* Ju¡ N∏Ì≤

<_Sw Fæ $ Ÿ¥‚t Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ˚Ùw≤ yC›w N°æ≤ N<wtFWt Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸfŸu N<w¿≤•w (<fi‹≈®≈aªR¡≈ Ÿu Nb<„‹¸>) ˚Ù ıů Ÿf ≈Ì°Sů˘ tu* <bΩt°fi Fæ $$14-16$$ t°∫° FÙ Ôw° Fæ, bF <ªÌ°J¡°„tu* („C] ªæw∏∫ tu*) Ã≈∏fi F…oÕ Fæ, <ªW ŸJ¡∑ ın Fæ, o<∏B∫°≥ ŸJu¡ ≈Wu Fæ*

N°æ≤ J¡ů<¸>-J¡ů<¸> f®Ê°^±> ŸJu¡ ŸC∏Ì≤ k¡Ô Fæ* $ bF t°∫°R¡≈Ù Ôw° b°∫CR¡≈ <ıŸŸu

≈¿≤ª°<Ôw FůwÙ Fæ $ ıů ªæw∏∫R¡≈Ù t<d ≈®Ã∫uJ¡ ÌuFR¡≈Ù ≈u¸>Ù tu* ≈®J¡°<„w FůwÙ Fæ N°æ≤

ª∏Ì®t° tu* <J¡≤dů* J¡∑ fi°o˘ <ıŸtu* ∫u NfiuJ¡ ıywg _kC¡¿≤w Fæ* $$17,18$$ ıæŸu b¨<‹¸> J¡≤fiub°Ôu y‡˚Ù≤ tu| tu* t¥ŸÔ°@°≤ ıÔb¨<‹¸> N°æ≤ ≈®J¡°„t∫ <fıÔÙ _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ bæŸu FÙ <ıŸ

N°fi∏ÌbTÙÕ „°∏w N°æ≤ <ªÌg|fi tu* ın ≈°≥ª ˚¥w N°æ≤ ªuwfi <b<b@ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ* $

<ıŸJu¡ ≈®J¡°„ Ÿu Ÿf ≈Ì°SÕ ≈≤_≈≤ N°ÿª∫Õ ıfiJ¡ J¡°∫Õ J¡≤wu Fæ, <ıŸŸu NŸÃ≈Ì°SÕ NŸwg Fæ* N°æ≤ Ÿwg ≈Ì°SÕ Ÿ[b J¡ů ≈®°›w F…N° $ ıů Ìubw°, tfiC‹∫ ≈„C, ≈sÙ N°<Ì _bR¡≈ Fæ, NŸay N°æ≤ N<fih~>°b°Ôu NwÎb „°∏w ˚°b Ÿu N≈fiÙ N°Ãt° tu* <_Sw <ıŸJ¡∑ Ÿa<fi<@ tu* ∫F

Âÿ∫byÕ NÃ∫∏w ın Fůw° F…N° ˚Ù <J®¡∫°b°fig Fæ $$19-21$$ <fi∫<w NS°Õwg Ÿ¨<‹¸> Ju¡ NbŸ≤
tu* Nbÿ∫ FÙ Ÿ¨<‹¸> FůfiÙ ª°<FÎ N°æ≤ ≈®Ô∫ Ju¡ NbŸ≤ tu* Nbÿ∫ FÙ ≈®Ô∫ Fůfi° ª°<FÎ oÃ∫°<Ì

<fi∫t, •w <fi∫t Ju¡ Nbh~>uÌJ¡ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô, <ªw Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô tu* fůfiu ≈≤ fÙı°<Ì

Ju¡ N∏wyÕw J¡°∫Õ J¡° fÙı Ju¡ k¥¡Ôfiu Ÿu ªÔfi, fÙı k¡ůnJ¡≤ NaJC¡≤ N°<Ì Ju¡ <fiyÕtfi π°≤°

_≈∏Ìfi N°æ≤ wÌ…≈≤°∏w wfi°, „°©°, ¸>F<fi∫°≥, ≈Wu N°<Ì J®¡tŸu k¡Ô≈∫Õ∏w ıů ıů ∆∫°≈°≤

Fůwu Fæ* bF Ÿf <J®¡∫°„ÆÌb°h∫ Fæ* $ oŸ J®¡t Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°SÕ ıywg Ÿu <bÔsd ŸW°b°Ôu (≈°≤t°<SÕJ¡ ŸW°b°Ôu) <ıŸŸu ∆∫°bF°¿≤J¡ <J®¡∫° J¡≤fiu tu* stw° J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ* $$22$$

NSb° bFÙ t°<∫J¡ N°J¡°„ N°<Ì ≈Ì°Sů˘ Ju¡ <ª∏wfi Ÿu ∆∫ůt°<Ì ˚°b J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ,

212

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ŸŸu N<w¿≤•w ∆∫ůt°<Ì„ÆÌb°h∫ J¡ůoÕ ÌqŸ≤Ù b_wC fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

„C] I°fit∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ıů N°J¡°„ Ju¡ <ª∏wfi Ÿu (tæ* N°J¡°„ Fq≥ oŸ ≈®J¡°≤ <bª°≤

J¡≤fiu Ÿu) N°J¡°„˚°b J¡ů N°æ≤ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ <ª∏wfi Ÿu ≈Ì°SÕÃb J¡ů @°≤d J¡≤ <_Sw Fæ $$23$$

Nf N°≤ů<≈w Ju¡ <tØ∫°Ãb tu* J¡°≤d J¡Fwu Fæ* $

ª¥≥<J¡ ∫F <fi<bJ¡°Õ≤ NwÎb Ã≈<W, <_S<w N°<Ì Ÿu „¥∏∫ I°fit∫ N≈fiu _bR¡≈ tu*

<_Sw N°æ≤ N<πwÙ∫ FÙ Fæ NwÎb NfiuJ¡ tF°fig f®Ê°^±> Ju¡ Ÿt¥Fů* J¡ů N°æ≤ <b<ª` <b<b@

ÔÙÔ°Nů* J¡ů J¡≤w° F…N° ˚Ù fi JC¡~> J¡°∫Õ J¡≤w° Fæ N°æ≤ ÔÙÔ° N°<Ì ªu‹¸>°Î≥ FÙ J¡≤w° Fæ $ ˚°b

∫F <J¡ <ıŸ J¡°∫Õ J¡° ≈°Ì°fi <fi<bÕJ¡°≤ Fůw° Fæ bF <tØ∫° Fůw° Fæ, ∫ů* J¡°∫Õ Ju¡ <tØ∫°Ãbtu*

<fi<bÕJ¡°≤ů≈°ÌfiJ¡Ãb FÙ FuwC Fæ $$24$$

≈°≥ªb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>™>° ŸyÕ

I°fi Ÿu N°Ãt° J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ, J¡tů˘ Ÿu fiFÙ*;

NwÎb I°fi≈®°<›w Ju¡ ≈°∫ů* tu* ≈®∫Ãfi N°æ≤ J®¡t J¡° bdÕfi $

≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu ıywg Ju¡ t¥ÔJ¡°≤d Ìub°<@ÌubJ¡° bdÕfi J¡≤ ŸJ¡∑ ≈®°<›w Ju¡ ≈°∫ ˚¥w I°fi Ju¡ Ÿ°@fiů* J¡ů J¡Ffiu J¡∑ oh~>° Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu #
bÃŸ, Ìubů* Ju¡ Ìub (") oŸ ≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° J¡∑ ≈®°<›w I°fi Ÿu FÙ Fů ŸJ¡wÙ Fæ, J¡t°ÕfiC‹™>°fi Ÿu Ã≈∏fi •Ôu„ů* Ÿu oŸJ¡∑ ≈®°<›w J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $ f®Ê J¡∑ ≈®°<›w tu* I°fiR¡≈Ù

NfiC‹™>°fi J¡° FÙ ≈∫ůy Fæ, I°fi Ÿu N<w¿≤•w J¡tÕ N°<Ì J¡° J¡ůoÕ ≈∫ůy fiFÙ* Fæ $ t”_SÔ
tu* t≤Ù<ªJ¡° tu* ıÔ˚®t J¡∑ <fib¨<W J¡ů<¸>-J¡ů<¸> J¡tÕ J¡≤fiu≈≤ ˚Ù fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, ÎJ¡t°Ì°fi FÙ ŸJ¡∑ <fib¨<W tu* J¡°≤d Ìu©° y∫° Fæ $$1,2$$
fi fF…w fiıÌÙJ¡, fi fF…w Ìq≤, <J®¡∫° Ju¡ <ffi° ≈®°›w Fůfiu Ju¡ N∫ůÀ∫ Îba <bTt _S°fi tu*

<_Sw k¡ÔJ¡∑ ≈®°<›w tu* <J®¡∫° Ÿk¡Ô Fů ŸJ¡wÙ Fæ, ≈≤t°Ãt° •w k¡ÔJu¡ ŸÂ„ fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ bF <J®¡∫° π°≤° J¡Ì°<≈ ÔU∫ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈≤t°Ãt° Ìq≤ ˚Ù fiFÙ* Fæ, fiıÌÙJ¡ ˚Ù fiFÙ* Fæ, ŸCÔ˚ ˚Ù fiFÙ* Fæ, Ì…ÔÕ˚ ˚Ù fiFÙ* Fæ N°æ≤

Ì…yÕt _S°fi tu* <_Sw ˚Ù fiFÙ* Fæ <J¡∏wC <b_t¨w ŸCbdF°≤ J¡∑ fi°o˘ I°fiR¡≈ J¡°æ„Ô Ÿu N≈fiu FÙ „≤Ù≤ Ÿu ≈®°›w Fůw° Fæ $ ≈≤t°Ãt° J¡∑ ≈®¿›w tu* w≈_∫°, Ì°fi, b®w N°<Ì w<fiJ¡ ˚Ù

ŸF°∫w° fiFÙ* J¡≤wu, Ju¡bÔ _bR¡≈ tu* <bZ°<∏w J¡ů ~>ůnJ¡≤ ŸJ¡∑ ≈®°<›w tu* N°æ≤ JC¡~> ˚Ù

Ÿ°@fi fiFÙ* Fæ $$3,4$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ≈≤t°Ãt° J¡∑ ≈®°<›w tu* Ÿ°@fi˚¥w I°fi ŸbÕS° J¡tÕ-<fi≤≈us Jæ¡Ÿu Fæ ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

(") Ìub <F≤^∫y˚Õ, ≈≤f®Ê N°<Ì J¡°≤d FůfiuŸu ŸJu¡ ˚Ù Ìub Fæ*, oŸ<ÔÎ bu Ìub°<@Ìub Fæ* $

ŸyÕ - 6]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

213

Ÿ°@CŸt°yt wS° Ÿwg-„°_`ů* Ju¡ NU∫°Ÿ tu* wÃ≈≤ Fůfi° FÙ ≈≤t f®Ê J¡∑ ≈®°<›w tu* FuwC

Fæ, J¡°≤d <J¡ NI°fi-ı°Ô J¡° Ã≈°ÌJ¡ <fiÃ∫<Ÿ] f®Ê ıf ª≤tŸ°s°ÃJ¡°≤b¨<W tua N°R¡»

Fůw° Fæ, wf bF NI°fiı°Ô J¡° fi°„J¡ Fůw° Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w N∏∫ JC¡~> ˚Ù ŸJ¡°
f°@J¡ fiFÙ* Fůw° $$5$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ wf wů Ì…#© J¡∑ <fib¨<W tu* NSb° ıÙb∏tC<•w tu* N∏∫ Ÿ°@fi Fů*yu ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫F ≈≤t°Ãt° Ÿwg FÙ Fæ, Ju¡bÔ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ I°fit°` Ÿu FÙ ıÙb J¡ů •Ôu„ fiFÙ* Fůw°

N°æ≤ bF ıÙb∏tC<•wJ¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$6$$

"wtuwa buÌ°fiCbªfiufi f®°Êd° <b<b<ÌT<∏w ∫Iufi Ì°fiufi w≈Ÿ°&fi°„Ju¡fi' (f®°Êd ŸJ¡ů buÌ°º∫∫fi, ∫I, Ì°fi N°æ≤ N<bfi°„Ù w≈ Ÿu ı°fifi° ª°Fwu Fæ*) ∫F ZC<w <±><^±>t|ůT Ÿu

∫I, Ì°fi N°æ≤ w≈ J¡ů I°fi J¡° Ÿ°@fi J¡FwÙ Fæ, "<J*¡<ª∏fiů≈J¡≤ů<w' (w≈, Ì°fi, b®w N°<Ì
w<fiJ¡ ˚Ù ŸF°∫J¡ fiFÙ* Fůwu Fæ*) ∫F J¡Sfi J¡™>ů≤wt w≈ N°<Ì Ju¡ <b@°fi J¡∑ oh~>° Ÿu Ÿ°@°≤d w≈ N°<Ì ≈≤ Ô°y¥ Fůw° Fæ ÎuŸ° ŸtH ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ fůÔu #
yC”b≤, _bR¡≈˚¥w oŸ N°Ãt° Ju¡ Ju¡bÔ I°w Fůfiu Ÿu •Ôu„Ì°∫J¡ ı∏t-t≤d N°<Ì

≈Bb <k¡≤ J¡˚Ù fiFÙ* Fůwu Fæ* $ ∫F tF°fig Ìub°<@Ìub <J¡Ÿ ≈°∫ Ÿu N<w„Ù|® ≈®°›w Fůw°

Fæ ? ∫<Ì J¡<FÎ I°fi Ÿu ≈®°›w Fůw° Fæ, wů J¨¡≈∫° fwÔ°oÎ <J¡ bF I°fi <J¡Ÿ Ì…‹J¡≤ w≈

Ÿu NSb° <J¡wfiu ≈®ªC≤ •Ôu„ Ÿu ≈®°›w Fůw° Fæ ?$$7,8$$

<b<b<ÌT° Ju¡ (I°fi J¡∑ oh~>° Ju¡) <ÔÎ <J¡∫u y∫u <fi‹J¡°t J¡tů˘ wS° N∏∫°∏∫ ı∏tů* tu*

<J¡∫u y∫u Ÿ°@°≤d J¡tů˘ Ju¡ <b<b<ÌT° J¡∑ ≈≈<W tu* FÙ sÙd Fů ı°fiu Ÿu ÃJ¡¸> <b<b<ÌT°

Fůfiu ≈≤ Zbd N°<Ì ≈®∫Ãfi FÙ f®ÊI°fi tu* ≈∫ůyÙ Fůw° Fæ, w≈ N°<Ì fiFÙ*, ∫ů* t°fi ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu #

≤°|b, buÌ°∏wZbd N°<Ì N≈fiu ≈°æ”T ≈®∫Ãfi Ÿu <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w F…Î <bbuJ¡ Ÿu FÙ •w Ìub°<@Ìub Ju¡ I°fi J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ, w≈, _fi°fi, ∫I N°<Ì J¡tů˘ Ÿu fiFÙ* $ Fu ≤|Cba„<wÔJ¡,

≤°y, πuT, NI°fi, J®¡ů@, tÌ N°æ≤ t°ÃŸ∫Õ J¡° Ã∫°y <J¡∫u <ffi° w≈, Ì°fi N°<Ì •Ôu„ FÙ Fæ*, b°_w<bJ¡ Ÿ°@fi fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ <ªW tu* ≤°y N°<Ì J¡° Ÿ°t®°≠∫ ≤Ffiu ≈≤ ÌqŸ≤u J¡ů ™>yJ¡≤
ıů @fi ≈°<ıÕw <J¡∫° ı°w° Fæ, ŸJu¡ Ì°fiŸu ŸÙJ¡ů k¡Ô <tÔw° Fæ, <ıŸJ¡° <J¡ bF @fi Fæ $ <ªW Ju¡ ≤°y N°<Ì Ÿu ≈Fw Fůfiu ≈≤ ıů b®w N°<Ì <J¡∫° ı°w° Fæ, bF Ì‡˚ J¡F° ı°w° Fæ,

ŸJ¡° JC¡~> ˚Ù k¡Ô fiFÙ* Fůw° $ oŸ<ÔÎ ≈°æ”T ≈®∫Ãfi Ÿu tC¶∫ N°æT<@ J¡° ≈°ıÕfi J¡≤fi°

ª°<FÎ $ bF tC¶∫ N°æT<@ Fæ-Ÿwg „°˜ů*J¡° NU∫°Ÿ N°æ≤ Ÿ≠ıfiŸay<w, <ıfiŸu ŸaŸ°≤R¡≈Ù

∆∫°<@ J¡∑ <fib¨<W Fů ı°wÙ Fæ $ oŸ ŸaŸ°≤tu* Ÿa≈¥dÕ Ì…#©ů* Ju¡ <bfi°„ J¡∑ ≈®°<›w tu* Ju¡bÔ ÎJ¡

≈°æ”T ≈®∫Ãfi FÙ Ÿ°@fi Fæ, ŸJ¡ů ~>ůnJ¡≤ ÌqŸ≤° J¡ůoÕ ˚Ù ≈°∫ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°ÃtI°fiJ¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ N≈u<sw bF ≈°æ”T Jæ¡Ÿ° Fæ ? Ÿu N°≈ ŸC<fiÎ $

<ıŸŸu ≤°y-πuTR¡≈Ù <bT¥<ªJ¡° ŸbÕS° <fib¨W Fů ı°wÙ Fæ $ tCtCs ≈C”T-<ıŸtu* ÔůJ¡ N°æ≤

214

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

„°˜ Ÿu <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° <b≤ů@ fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ ∫S°∫ůÀ∫ (N≈fiu JC¡Ô°fiCR¡≈) N°ıÙ<bJ¡°Ÿu Ÿ∏wC‹¸> FůJ¡≤-˚ůyb°Ÿfi° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤u $ N≈fiÙ <FwJ¡°¿≤dÙ (c) NfiC<πÀfiw° π°≤°

∫S°Ÿa˚b („•Ã∫fiCR¡≈) Ωůy Ÿu ŸbÕ ≈®St Ÿ≠ıfiŸay<w N°æ≤ Ÿwg-„°˜ Ju¡ NU∫°Ÿ J¡∑

„≤d ÔufiÙ ª°<FÎ $ ıů ≈C”T ≈®°≤Æ@°fiCŸ°≤ ıů JC¡~> ≈Ì°SÕ <tÔ y∫°, ŸŸu Ÿ∏wC‹¸> ≤Fw° Fæ,

„°˜ Îba <„‹¸>ů* π°≤° <fi<∏Ìw J¡∑ ≈us° J¡≤w° Fæ N°æ≤ Ÿ°@CŸay<w wS° Ÿwg-„°˜ Ju¡

NU∫°Ÿ tu* <fi≤w ≤Fw° Fæ, bF „Ù|® tC•w Fů ı°w° Fæ $ <ıŸ tF°t<w ≈C”T fiu <bª°≤π°≤°

N≈fiu _bR¡≈ (N°Ãtw[b) J¡ů ı°fi <Ô∫° Fæ, Ÿ tF°≈C”T Ju¡ ∫u f®Ê°, <b‹dC, „aJ¡≤ N°æ≤
o∏B NfiCJ¡‡≈° ≈°` Fůwu Fæ* $$9-19$$

Ÿ°@C J¡°æfi Fæ ? ÎuŸÙ N°J¡°as° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ZC<w N°æ≤ _t¨<w Ÿu ≈®<w≈°<Ìw ŸÌ°ª°≤ tu* ≈¿≤<fi<‹™>w Ÿ≠ıfi Ôůy <ıŸu Ÿ°@C J¡Fwu Fæ*, bF ∫<Ì I°fi, bæ≤°À∫ N°<Ì „C˚ yCdů* Ÿu <b<„‹¸> Fů, wů bF Ÿ°@C Fæ $ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ŸJ¡∑

„≤d ÔufiÙ ª°<FÎ $$20$$

Ÿwg-„°˜ J¡°æfi Fæ* ? ÎuŸÙ N°J¡°as° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ** $

Ÿ‡≈¥dÕ <bΩ°Nů* tu* Nº∫°Ãt<bΩ° (!) tC¶∫ Fæ, ŸJ¡∑ Ã≈<W Ju¡ NfiCJ¥¡Ô <bª°≤°ÃtJ¡
bdÕfi <ıŸtu* Fů*, bF „°˜ NS°Õwg ≈<fiTwg, Ÿ¥`˚°‹∫, yÙw° Îba ofiJu¡ <bb≤d°ÃtJ¡ y®∏S

Ÿwg-„°˜ J¡FÔ°wu Fæ, ŸJu¡ <bª°≤ Ÿu ≈C”T tC•w Fů ı°w° Fæ $$21$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ N∏∫°∏∫ NfiuJ¡ ≈°∫ů* Ju¡ <bΩt°fi ≤Fwu Ÿ°@CŸay<w N°æ≤ Ÿwg-

„°˜J¡∑ FÙ •∫ů* ≈®„aŸ° J¡≤wu Fæ* ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu <fitÕÔÙ Ju¡ ª¥dÕ Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu ıÔJ¡° tæÔ fi‹¸> Fů ı°w° Fæ N°æ≤ ıæŸu ∫ůy Ju¡ NU∫°Ÿ

Ÿu Ôůyů* J¡∑ f°fl tfiůb¨<W∫°≥ <bfi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ*, bæŸu FÙ Ÿwg-„°˜ N°æ≤ Ÿ°@CŸay<w Ÿu

Ã≈∏fi <bbuJ¡ Ÿu <bΩ° Ju¡ <b≤ů@Ù ≤°y, πuT N°<Ì ŸFŸ° <bfi‹¸> Fů ı°wu Fæ* $$22$$

~>™>° ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ°wb°≥ ŸyÕ

<F≤^∫y˚Õ N°<Ì ıywgJ¡° t¥Ô J¡°≤d˚¥w <ıŸ Ìub°<@Ìub J¡° ≈FÔu bdÕfi Fů ªCJ¡° Fæ, Ÿ‡≈¥dÕ ≈°<@∫ů* Ÿu „¥∏∫ ŸJu¡ w[b J¡° bdÕfi $

≈®_w°b π°≤° <ıI°<Ÿw Ÿ°@fi Ju¡ I°w Fůfiu ≈≤ ≈®_wCw ıyÃJ¡°≤d Ju¡ b°_w<bJ¡ _bR¡≈

J¡ů ı°fifiu J¡∑ oh~>° Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ fůÔu #
f®Êfig , <F≤^∫y˚Õ N°<Ì Ju¡ J¡°≤d˚¥w <ıŸ ≈®Ã∫y°ÃtR¡≈ Ìub J¡° N°≈fiu ≈FÔu bdÕfi <J¡∫°

Fæ, <ıŸJ¡° I°fi Fůfiu ≈≤ ≈C”T <btC•w Fů ı°w° Fæ, bF Ìub°<@Ìub J¡F°≥ ¿_Sw Fæ wS° Ÿu tæ*

Jæ¡Ÿu ≈®°›w J¡≤ ŸJ¡w° Fq≥ , ∫F N°≈ tCHu fwÔ°fiu J¡∑ J¨¡≈° J¡∑<ıÎ $$1$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° #
c ∫F fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° bæ≤°À∫ <πÀfiw° Fæ, ŸJu¡ Ã∫°y π°≤° $

! N°Ãt° J¡ů œuÿ∫ J¡≤Ju¡ ≈®b¨W <bΩ° (I°fi) Nº∫°Ãt<bΩ° Fæ $

ŸyÕ - 7]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

215

Fu ≤|CJC¡ÔÌÙ≈J¡, <ıŸ Ìub°<@Ìub J¡° tæ*fiu bdÕfi <J¡∫° Fæ, bF Ìq≤ fiFÙ* ≤Fw° $ ªæw∏∫t°`R¡≈

Ÿu <b¶∫°w bF <fiÃ∫ „≤Ù≤ tu* FÙ (c) ¿_Sw Fæ $ <ª∏t°` ∫F Ÿ‡≈¥dÕ <bÿb Fæ $$2$$

„aJ¡°- •∫° bF ÌuF Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi FÙ Fæ ?

Ÿt°@°fi - fiFÙ*, bF ŸbÕ∆∫°≈J¡ <bÿbR¡≈ Fæ $ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ N<@‹™>°fiR¡≈ Ÿu ŸbÕ∆∫°<≈w° <Ì©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ ŸJ¡ů <bÿbR¡≈ J¡F° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ Ju¡bÔ ÎJ¡t°òŸÙJ¡∑

ŸW° Fæ $ <bÿb°ÃtJ¡ B‹¸>° fiFÙ* Fæ NS°Õwg ŸŸu N<w¿≤•w <bÿb J¡∑ ŸW° fiFÙ* Fæ $$3$$

Ju¡bÔ J¡°∫°ÕÃtJ¡ <bÿb FÙ ŸŸu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, ∫F f°w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC <bÿb J¡∑ J¡°≤d t°∫° ˚Ù, t°∫° Ju¡ yCdů* Ju¡ (Ÿ[b, ≤ı N°æ≤ wt Ju¡) N<˚t°fiÙ f®Ê°, <b‹dC, R¡B N°<Ì

Ìubw°Nů* Ju¡ Ÿ°S, ŸŸu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

<ª∏t°`_bR¡≈ ∫FÙ tF°Ìub Fæ, <ª∏t°`_bR¡≈ ∫FÙ <b‹dC Fæ, <ª∏t°`_bR¡≈ ∫FÙ Ÿ¥∫Õ

Fæ N°æ≤ <ª∏t°`_bR¡≈ ∫FÙ ªwCtCÕ© f®Ê° Fæ NS°Õwg •w <ª∏t°` Ÿu ofiJ¡∑ ≈¨SJg¡ ŸW°
fiFÙ* Fæ $$4$$

<ª∏t°` J¡° (ªuwfi°Z∫) <bÿb ∫F NSÕ Fůw° Fæ $ bF ÔůJ¡tu* ŸfJ¡ů ˚ÔÙ˚°≥<w <b<Ìw Fæ N°æ≤ bFÙ ≈C”T°SÕ ≈®°›w J¡≤°fiub°Ô° Fæ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* ŸJu¡ ≈Ìu„ J¡∑ J¡ůoÕ N°bÿ∫J¡w°
fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° ŸtH ≤Fu Ôůyů* Ju¡ N<˚≈®°∫ J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤wu F…Î ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ fiu „aJ¡° J¡∑ $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ıf f°ÔJ¡ ˚Ù ∫F ıywg ªuwfit°` Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ*, wů oŸ

<bT∫ tu* ≈Ìu„ J¡∑ •∫° N°bÿ∫J¡w° ≤FÙ ? $$5$$

∫ F J¡w°Õ <•b≈ ≈®Ã∫∫ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ˚°b tu* (ªuwfitg-<ªwg-I°fi) <•b≈g ≈®Ã∫∫ Fæ $

ÎuŸÙ ≈¿≤<_S<w tu* •w ÌůTJu¡ <ÔÎ NbŸ≤ fiFÙ* Fæ NS°Õwg •w ıywg J¡ů ªuwfi°Z∫

ŸbÕŸ°@°≤d Ôůy ı°fiwu Fæ, ≈≤ I°fiR¡≈ (f®ÊR¡≈) fiFÙ* ı°fiwu, oŸ<ÔÎ ≈Ìu„ J¡∑

N°bÿ∫J¡w° Fæ; oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈¥bůÕ•w <bJ¡v≈ J¡∑ <fi∏Ì° J¡≤wu Fæ* $
bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈fiu ıů <bÿb J¡ů <ª∏t°` NS°Õwg ªuwfi ı°fi° Fæ, ÎuŸÙ Ì„°tu*

N°≈fiu ˚b˚Ù<wfi°„J¡ JC¡~> ˚Ù ≈°∫ fiFÙ* ı°fi°, •∫ů*<J¡ J¡w°Õtu* <•b≈g ≈®Ã∫∫ Ÿu <fi‹≈∏fi

<ªwg N°æ≤ ªuwfi „ÆÌ Ÿt°fi°SÕJ¡ FÙ Fæ*, J¡°≤d <J¡ fi∏Ω°<Ìv∫C¸>g ≈®Ã∫∫ ˚Ù J¡w°Õ tu* FÙ Fůw°

Fæ $ fiJ¡° NSÕ Fůw° Fæ-<ª¿wJ¡w°Õ $ <fiÃ∫ <ª<wtu* J¡w¨ÕÃbJ¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ

N<fiÃ∫ tfiůb¨<Wtu* ≈®<wk¡<Ôw <ªwg J¡° y®Fd J¡≤fiu≈≤ ŸJu¡ N°Z∫˚¥w N∏w#J¡≤d J¡ů N°Ãt° ŸtHfiub°Ô° ıÙb FÙ <ªwg„ÆÌ Ÿu J¡F° y∫° Fæ $ bF f<FtCÕ© Fůfiu Ÿu <bT∫ů* J¡ů FÙ Ÿ°≤ ≈Ì°SÕ ŸtHw° Fæ, NwÎb ≈„C Fæ, oŸŸu FÙ ı∏t, t≤d N°<Ì ˚∫ ˚Ùw≤ fæ™>u F…Î-

Ÿu f°F≤ <fiJ¡Ôwu Fæ* $$6,7$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ıÙb t¥wÕ_S¥Ô „≤Ù≤ Ÿu N<w¿≤•w Fæ $ t¥wÕ_S¥Ô„≤Ù≤°<w¿≤•wÃbufi

ŸJu¡ I°fi Ÿu FÙ ı≤°, t≤d N°<Ì J¡° <bfi°„ Fů ı°∫uy°, •∫ů*<J¡ "N„≤Ù≤a b°b Ÿ∏wa <≈®∫°<≈®∫u c ∫F Ÿ°t°∏∫ N<˚∆∫<•w Ÿu „≤Ù≤ tu* N°æ≤ <b„uTR¡≈ Ÿu „≤Ù≤ Ju¡ N∏Ì≤ ⁄Ì∫J¡tÔ tu*

˚ÔÙ˚°≥<w N<˚∆∫•w Fůw° Fæ $

216

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
fi _≈¨„w#' („≤Ù≤≤<Fw ŸJ¡ů <≈®∫ N°æ≤ N<≈®∫ _≈„Õ fiFÙ* J¡≤wu) ÎuŸÙ ZC<w Fæ, oŸ „aJ¡°

≈≤ J¡Fwu Fæ* $
f<FtCÕ© Fůfiu Ju¡¡J¡°≤d f°fl <bT∫ů* J¡ů FÙ Ÿ°≤ ŸtHfiub°Ô° ∫F ıÙb t¥wÕ_S¥Ô „≤Ù≤ Ÿu

„¥∏∫ Fůw° F…N° ˚Ù J¨¡wJ¨¡Ã∫ fiFÙa Fůw°, •∫ů*<J¡ NI°fiÙ Fæ, _b∫a ªuwfiÙ∫ tfiR¡≈ N°æ≤

NfiSÕR¡≈ ffiJ¡≤ <_Sw Fæ, Nw# ∫F Ì…#© J¡° FÙ ˚°ıfi Fæ $$8$$

"N„≤Ù≤tg' oÃ∫°<Ì ≈¥bůÕ•w ZC<w J¡° wů-_S¥Ô, Ÿ¥‚t N°æ≤ J¡°≤d fi°tJ¡ wÙfi ÌuFů* Ÿu

≤<Fw J¡ů <≈®∫ N°æ≤ N<≈®∫ _≈„Õ fiFÙ* J¡≤wu, ÎuŸ° NSÕ fiFÙ* Fæ, J¡°≤d <J¡ _b›fi tu* _S¥Ô

ÌuFJ¡° N˚°b Fůfiu ≈≤ ˚Ù <≈®∫ N°æ≤ N<≈®∫ Ìu©u ı°wu Fæ*, ∫F N<˚≈®°∫ Fæ $

<J¡Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ ıÙb Ju¡ I°fi Ÿu J¨¡w°SÕw° FůwÙ Fæ ? ÎuŸ° ∫<Ì J¡ůoÕ ≈®ÿfi J¡≤u wů Ÿ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

ªuÃ∫ (Âÿ∫) ≈Ì°Sů˘ Ÿu ıů ŸbÕS° tC•ww° (~C>¸>J¡°≤° ≈°fi°) Fæ NSb° ıů NªuÃ∫ (ªuwfiÙ∫

Ÿu <˚∏fi) ≈Ì°SÕ J¡∑ Nů≤ ≈®bdw° (N°J¡TÕd) Fæ, (") bF ıÙb J¡∑ ≈¥d°Õb_S° Fæ, ŸJ¡ů ı°fiJ¡≤ ıÙb <k¡≤ „ůJ¡ fiFÙ* J¡≤w° $$9$$
oŸ <bT∫ tu* ZC<wR¡≈ ≈®t°d ≈<_Sw J¡≤wu Fæ* $

Ÿ ≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fůfiu ≈≤ t¥Ô°I°fi Ju¡ <bfi°„ Ÿu oŸ ıÙb J¡∑
t¥Ô°I°fi J¡∑ J¡°∫Õ N∏w#J¡≤d tu* w°Ì°Ã‡∫°º∫°ŸR¡≈ ⁄Ì∫y®<∏S ¸¥>¸> ı°wÙ Fæ, ŸJu¡ fi°„

Ÿu w∏t¥ÔJ¡ Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ∏ÌuF ˚Ù <~>∏fi-<˚∏fi Fů ı°wu Fæ* N°æ≤ Ÿa<ªw N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ J¡tÕ

<bfi‹¸> Fů ı°wu Fæ* $$10$$

∫<Ì ÎuŸÙ f°w Fæ, wů <ªW<fi≤ů@R¡≈ ∫ůy Ÿu FÙ ıÙb J¡∑ ªuÃ∫ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ Nů≤ ≈®bdw°

≤ůJ¡∑ ı° ŸJ¡wÙ Fæ, <k¡≤ ŸJu¡ <ÔÎ I°fi°SÕ ≈®∫°Ÿ J¡∑ •∫° N°bÿ∫J¡w° Fæ ? o„ „aJ¡° ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

ªuÃ∫ J¡° (Âÿ∫ J¡°) I°fi Ÿu Ÿt¥Ô <bfi°„ <J¡∫u <ffi° ıÙb J¡° Âÿ∫ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ ≈®<w N°J¡TÕd fiFÙ* ≤ůJ¡° ı° ŸJ¡w° $ ˚Ô° fwÔ°o∫u, I°fi Ju¡ <ffi° Âÿ∫ ıywg J¡° h~>uÌ FÙ Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? ˚°b ∫F <J¡ I°fi Ju¡ <ffi° ≈¥bůÕ•w f®Ê_bR¡≈Ÿt°<@ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$11$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ I°fi Ju¡ <ffi° tůs ˚Ù Ì…ÔÕ˚ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıů tůsfi°tJ¡ NªuÃ∫ <ªÃ_bR¡≈ Fæ, bF ≈¥bůÕ•w ªuÃ∫ Ju¡ (Âÿ∫ Ju¡) NŸ‡˚b Ju¡ <ffi°

(I°fiπ°≤° Ÿt¥Ô f°@ Ju¡ <ffi°) Jæ¡Ÿu ≈®°›w Fů ŸJ¡w° Fæ ? ıf<J¡ Ÿt°<@ tu* Ju¡bÔ
f®Ê_bR¡≈ů∏tC©w° ˚Ù Âÿ∫ Ju¡ f°@ Ÿu FÙ FůwÙ Fæ, wf tůs tu* Âÿ∫_bR¡≈ Ju¡ f°@ J¡∑

N°bÿ∫J¡w° Ju¡ <bT∫ tu* J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ?$$12$$

ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ <fi‡fi<fi<ÌÕ‹¸> Ìůfiů* ≈®ÿfiÔůJ¡ NŸayw Fæ*, ÎuŸÙ <J¡ŸÙJ¡ů „aJ¡° Fů ŸJ¡wÙ

Fæ, •∫ů*<J¡ "ªuwfia ≤°t ŸaŸ°≤ůıÙb ÎT ≈„C#_t¨w#' oŸ ÿÔůJ¡ tu* ıÙb J¡u _bR¡≈ J¡° N°æ≤

ŸJu¡ N°@°≤ tfi Ju¡ t¥Ô J¡°≤d J¡° ≈®<w≈°Ìfi ≈FÔu Fů ªCJ¡° Fæ, oŸ<ÔÎ ≈FÔu ÿÔůJ¡ Ju¡ <ÔÎ

" ıÙb J¡∑ ªuÃ∫<fitCÕ•ww° tC•Ã∫°b_S° tu* FůwÙ Fæ N°æ≤ NªuÃ∫ů∏tC©w° Ÿt°<@-Nb_S° tu* FůwÙ Fæ $

ŸyÕ - 7]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

217

NbJ¡°„ fiFÙ* Fæ N°æ≤ f®Ê J¡° _bR¡≈ oŸ ŸyÕ Ju¡ ≈®St ÿÔůJ¡tu* ≈¥~>° y∫° Fæ, oŸ<ÔÎ f®Ê_bR¡≈

Ju¡ ≈®ÿfi Ju¡ <ÔÎ J¡F° y∫° ÌqŸ≤° ÿÔůJ¡ ˚Ù <fi≤bJ¡°„ Fæ $ F°≥ ™>ÙJ¡ Fæ, ıæŸu ≈®ÿfi Ÿ≤Ÿ≤Ù Â<‹¸> Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸ° ZÙ≤°tª∏BıÙJ¡ů N<˚≈®uw fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ∫F N°su≈ Fæ $ fiJ¡°

N°„∫ ∫F Fæ <J¡ "ıÙb FÙ ŸaŸ°≤ Fæ' ∫F J¡Sfi ∆∫°Fw Fæ, •∫ů*<J¡ ıÙbJ¡ů f®Ê≈®°<›w Fůfiu ≈≤
f®Ê ˚Ù ŸaŸ°≤Ù Fů ı°∫uy° $ ∫<Ì ıÙbJ¡ů f®Ê ≈®°<›w fiFÙ* F…oÕ, wů f®Ê≈®°<›w Ju¡ Ÿ°@fi I°fi,

„°˜ N°<Ì ∆∫SÕ Fů ı°∫u*yu $ oŸ<ÔÎ ıÙbJ¡° R¡≈ N∏∫ (ŸaŸ°≤ Ÿu N<w¿≤•w) FÙ J¡Ffi°

ª°<FÎ $ ÌqŸ≤Ù f°w ∫F Fæ <J¡ ıÙb J¡° N°@°≤ f®Ê FÙ Fæ ∫° N∏∫ J¡ůoÕ ? ≈®St ≈s tu* I°fi π°≤° f®Ê tu* Nº∫_w Ÿ‡≈¥dÕ πæw Ju¡ Ÿ°S f®Ê J¡° ˚Ù f°@ Fůfiu ≈≤ b≤|°w∏∫°∫ ≈®°›w Fůy° $

ÌqŸ≤u ≈s tu* Nπæw f®Ê J¡° ∆∫°|°w Fůy°, ∫ů* ŸtH ≤Fu ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ fůuÔu #
f®Êfig, <ıŸ ıÙb Ju¡ I°fi Fůfiu ≈≤ ŸaŸ°≤ J¡° <bfi°„ fiFÙ* Fůw° $ N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi J¡<v≈w R¡≈b°Ô°, f<FtCÕ© Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <bT∫ů* J¡ů FÙ Ÿ°≤ ŸtHfiub°Ô° wS° NI°fiÙ bF
ıÙb <J¡Ÿ N°@°≤ tu* <_Sw Fæ ? N°æ≤ Jæ¡Ÿ° Fæ ? $$13$$

∫°fiÙ ŸJ¡° ŸaŸ°≤J¡ů<¸> tu* Ÿt°bu„ Fæ ∫° N°ÃtJ¡ů<¸> tu* ? ∫F NSÕ Fæ $
f®Êfig ∫<Ì ıÙb J¡° ŸaŸ°≤J¡ů<¸> tu* FÙ Ÿt°bu„ Fæ, wů ŸJ¡° ıů ŸaŸ°≤R¡≈Ù Ÿ°y≤ Ÿu w°≤d J¡≤fiub°Ô° Fæ N°æ≤ <ıŸJ¡° Ÿ°@CŸt°yt N°æ≤ „°˜ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fůw° Fæ, bF Jæ¡Ÿ° Fæ ? Ÿu N°≈ tCHŸu J¡<FÎ $ Ÿ°y≤ J¡ů FÙ Ÿ°y≤ Ÿu J¡ůoÕ w°≤ fiFÙ* ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ
ıÙb J¡° ŸaŸ°¿≤ÃbJ¡Sfi ∆∫°Fw Fæ $$14$$

N°≈J¡° ∫F J¡Sfi ™>ÙJ¡ Fůw°, ∫<Ì ıÙb FÙ ŸaŸ°≤Ù Fůw° N°æ≤ ıÙb FÙ N≈fiu I°fi Ÿu tC•w Fůw° NSb° ıÙb FÙ w°¿[bJ¡ N°Ãt° Fůw°, <J¡∏wC ∫F f°w wů Fæ fiFÙ*, •∫ů*<J¡ ÎuŸ°
t°fifiu Ÿu "f®Ê b° oÌty® N°ŸÙwg wÌ°Ãt°fitub°buÌFa f®Ê°_tÙ<w w_t°WÃŸbÕt˚bwg' (∫F

Ÿf ≈FÔu f®Ê FÙ S°, "tæ* f®Ê Fq≥' ∫ů* f®Ê fiu N≈fiu J¡ů FÙ ı°fi°, oŸŸu bF Ÿf Fů y∫°) oŸ

ZC<w tu* f®Ê J¡ů FÙ N≈fiu NI°fi Ÿu ŸaŸ°≤ Fůw° Fæ N°æ≤ N≈fiu I°fi Ÿu tC<•w FůwÙ Fæ, oŸ

J¡Sfi Ÿu <b≤ů@ Fůw° Fæ N°æ≤ "fi°∏∫ů&wů&¿_w B‹¸>°' oŸŸu ≈®<w≈°<Ìw N∏∫ ªuwfi Ju¡ <fiTu@Ÿu

<b≤ů@ Fůw° Fæ $ ıf f®Ê FÙ "Nfiufi ıÙbufi°Ãtfi°' oÃ∫°<Ì ZC<w Ÿu oÌaJ¡°≤J¡° N°_≈Ì N°æ≤

J¡<v≈w Fůfiu Ÿu Nfi°Ãt˚¥w, ŸaŸ°≤J¡ů<¸> tu* ≈®<b‹¸> wS° ˚®t Ÿu N°ÃtR¡≈Ÿu y¨FÙw ıÙbR¡≈

Ÿu ŸJu¡ @tů˘ π°≤° "tæ* ıÙb Fq≥' ÎuŸ° t°fiw° FCN° ŸaŸ°≤ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, wf ıÙbJ¡∑ FÙ

ŸaŸ°¿≤w° k¡<Ôw FůwÙ Fæ $ ÎuŸÙ Nb_S°tu* ıÙbJ¡° f°@ Fůfiu ≈≤ ˚Ù b≤|°w∏∫°∫J¡∑ ≈®°¿›wR¡≈

ÌůT fiFÙ* Fůw°, ÎuŸ° N≈fiu tfitu* ≤©J¡≤ ≈FÔu ıů _b∫a J¡F° S°, ŸÙJ¡ů Â» J¡≤ ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° #

Fu ZÙ≤°t, ıů ∫F ªuwfi ıÙb <b<b@„≤Ù≤R¡≈Ù ıayÔ tu* ≈<ww N°æ≤ <b„ÙdÕ Fæ, oŸu ıů Ôůy N°Ãt° ŸtHwu Fæ*, bu Ôůy ≈<^±>w („°_`Ù∫ ≈®I°Ÿu Ÿ‡≈∏fi) Fůwu F…Î ˚Ù NI°fiÙ

Fæ* $ Fu ≤°|b, ıÙb FÙ ŸaŸ°≤Ù Fæ N°æ≤ ŸÙJ¡ů Ì…#©≈≤‡≈≤°Nůa J¡° NfiC˚b Fůw° Fæ, NwÎb ıÙb Ju¡ I°w Fůfiu ≈≤ J¡FÙ* ≈≤ JC¡~> I°w fiFÙ* Fůw° $ ∫<Ì ≈≤t°Ãt° J¡° I°fi Fů ı°w° Fæ,

218

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
wů ıæŸu <bT Ju¡ buy Ju¡ „°∏w Fůfiu ≈≤ <bT¥<ªJ¡° „°∏w Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ Ì…#©≈≤‡≈≤°

˚Ù fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ $$15-17$$

∫ů* ıf ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ J¡∑ „aJ¡° J¡° Ÿt°@°fi Fů ªCJ¡°, wf bu ŸyÕ Ju¡ N°≤‡˚tu* ıů ≈®ÿfi

<J¡∫° S° N°æ≤ ıů ≈®Ÿay≈°` J¡Sfiů≈J¡SfiŸu ∆∫b<Fw Fů y∫° S°, Ÿu <k¡≤ _≈‹¸>R¡≈ Ÿu

≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, J¨¡≈° J¡≤Ju¡ ≈≤t°Ãt° ∫S°SÕ_bR¡≈ tCHŸu J¡<F∫u, <ıŸJ¡°

Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fůfiu ≈≤ tfi Ÿ‡≈¥dÕ tůFů* Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈° ı°∫uy° $$18$$

<fi<bÕT∫ I°fi N≈®<Ÿ] Fæ, Nw# bF <fi<bÕT∫, Nfi°b¨W N°æ≤ N≈≤ůs <ªÌ®¥≈ Fæ, ÎuŸ°

J¡Ffiu≈≤ ˚Ù bF NfiC˚b tu* N°R¡» fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ ıæŸu bF NfiC˚b°R¡» Fů, bæŸu J¡Fwu Fæ* $

ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ÎJ¡ ≈ÔJ¡ ˚≤ tu* ÎJ¡ Ìu„ Ÿu Ìq≤ N∏∫ Ìu„tu*

≈®°›w Ÿa<bwg (I°fi) J¡° <fi<bÕT∫ tº∫bwÙÕ ∫°fiÙ <fiJ¡¸> N°æ≤ Ìq≤ Ìu„ Ju¡ tº∫ tu* <_Sw ıů _bR¡≈ Fæ, bFÙ ≈≤t°Ãt° J¡° R¡≈ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ „°©° Ju¡ Ny®˚°ytu* ª∏Bt° Ju¡ Ì„Õfitu* fiù π°≤° <fiyÕw N∏w#J¡≤d°<˚∆∫•w N≈≤ůs I°fi „°©° ≈®Ìu„ Ÿu ÔuJ¡≤ Ìq≤ ª∏B ≈®Ìu„wJ¡ ÎJ¡

≈ÔJ¡ ˚≤ tu* ≈F…≥ª ı°w° Fæ $ „°©° ≈®Ìu„ Ÿu ÔuJ¡≤ ª∏B-≈®Ìu„ wJ¡ •w I°fiJ¡∑ NfiC_∫¥ww°
t°fiu <ffi° „°©° N°æ≤ ª∏Bt° J¡° ÎJ¡ Ÿ°S I°fi fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ŸJ¡∑ ≈≈<W Ju¡ <ÔÎ

„°©° Ÿu ª∏B wJ¡ I°fi J¡∑ NfiC_∫¥ww° Nbÿ∫ t°fifiÙ ª°<FÎ $ bF°≥ ≈≤ „°©° N°æ≤ ª∏B

≈®Ìu„tu* I°fiJu¡ Ÿ<bT∫ Fůfiu ≈≤ ˚Ù fÙªtu* •w I°fiJ¡° ıů _bR¡≈ Fæ, bF <fi<bÕT∫ N≈≤ůs

<ªBq≈ Ÿu ≈®<Ÿ] Fæ, bFÙ ≈≤t°Ãt° J¡° ˚Ù R¡≈ ŸtHfi° ª°<FÎ $ <ıŸ I°fiR¡≈ tF°Ÿ°y≤ tu*
fi°„ N°<Ì <bJ¡°≤ Ju¡ <ffi° FÙ N≈fiu N<@‹™>°fi tu* <tØ∫°Ãb J¡ů ≈®°›w Fůfiub°Ôu ŸaŸ°≤J¡°

NÃ∫∏w N˚°b FÙ Fæ, bF ≈≤t°Ãt° J¡° _bR¡≈ Fæ $$19,20$$

•w J¡ů FÙ ≈Cfi# _≈‹¸> J¡≤wu Fæ* $

<ıŸtu* B‹¸>°, Ì„Õfi, Âÿ∫ ∫u Ÿ‡≈¥dÕ J®¡t ≤Fwu F…Î ˚Ù <fiÃ∫ N_w J¡ů ≈®°›w Fů ı°wu Fæ*, ıů N°J¡°„ fi Fůw° F…N° ˚Ù N≈¿≤<h~>∏fi Fůfiu Ÿu N°J¡°„ Ÿu ≈<tw Fůw° Fæ, bF ≈≤t°Ãt°

J¡° R¡≈ Fæ $ ıywg-_b˚°b Ÿu „¥∏∫ Fůw° F…N° ˚Ù ıů Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ ∫°S°Ã‡∫˚¥w _bR¡≈

Ÿu ≈¥dÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N„¥∏∫-Ÿ° Fæ, N<bΩt°fi ˚Ù ıywg <ıŸtu* <_Sw Fæ ∫°fiÙ ŸÌg˚°b J¡ů

≈®°›w F…N° Fæ wS° <b<b@ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ <ıŸJu¡ ≈®b°F Fæ*, ÎuŸu NI°fi Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ıů <bΩt°fi Fůw° F…N° ˚Ù ≈∫ůy fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d „¥∏∫ J¡∑ fi°o˘ <_Sw Fæ, bF ≈≤t°Ãt° J¡° _bR¡≈ Fæ $
tF°<ª∏t∫ Fůfiu Ÿu ∫°fiÙ tF°<ªÃ≈®ªC≤ Fůfiu Ÿu ıů N_S¥Ô N°<Ì @tÕb°Ô° Fæ, <k¡≤ ˚Ù NI°fiÙ

Ôůyů* J¡∑ Â¿‹¸ tu* ≈°T°d J¡∑ fi°o˘ _S¥Ô Fæ, ıů Nı±> Fůw° F…N° ˚Ù ın J¡∑ ˚°≥<w N∏Ì≤

<_Sw Fæ, bF ≈≤t°Ãt° J¡° _bR¡≈ Fæ $ f°fl ∫°fiÙ N<@˚¥w N°æ≤ N<@Ìæb wS° NŮ∫∏w≤

∫°fiÙ Nº∫°Ãt- ıů ıů ≈Ì°SÕ ≈®<Ÿ] Fæ, fiŸu ∫C•w Ÿ‡≈¥dÕ ıywg <ıŸŸu N°Ω°<Ÿw w°Ì°Ã‡∫Ÿ‡f∏@ J¡ů ≈®°›wJ¡≤ Ÿwg-NŸwg oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ∆∫bF°≤∫ůÀ∫w°R¡≈ _bR¡≈ŸW°

ŸyÕ - 7]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

219

J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bF ≈≤t°Ãt° J¡° _bR¡≈ Fæ $ ıæŸu ≈®J¡°„ J¡° N°ÔůJ¡ N°æ≤ N°J¡°„ J¡°

„¥∏∫Ãb N°ÃtR¡≈ Ÿu <_Sw Fæ, bæŸu FÙ ∫F ıywg <ıŸtu* <_Sw Fæ NS°Õwg ıů oŸ ıywg J¡°

N°ÃtR¡≈ Fæ, bF ≈≤t°Ãt° J¡° R¡≈ Fæ $$21-25$$
ıů b_wC ≈®t°dů* π°≤° ıæŸu ı°fiÙ ı°wÙ Fæ ŸJ¡∑ bæŸÙ FÙ ŸW° FůwÙ Fæ, N∏∫ R¡≈Ÿu fiFÙ* $ f®Ê wů ≈®t°dů* π°≤° ı°fi° fiFÙ* ı°w°, Nw# bF ŸBq≈ Fæ, ∫F <fiÿª∫ Jæ¡Ÿu <J¡∫° ı°

ŸJ¡w° Fæ N°æ≤ ıywg ≈®t°dů* π°≤° Ÿwg-R¡≈ ≈®wÙw Fůw° Fæ, bF NŸwg Fæ, ∫F <fiÿª∫ Jæ¡Ÿu

<J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ ? oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ≈≤t°Ãt° Ÿwg Fæ, ∫F Jæ¡Ÿu ≈®wÙw Fů N°æ≤ owfi° <b„°Ô
wS° <b<b@ ≈®t°dů* π°≤° <Ÿ] oŸ ıywg-fi°tJ¡ Âÿ∫J¡° NŸa˚b Jæ¡Ÿu ≈®wÙw Fů ?$$26$$

"f®Ê ≈®t°dů* π°≤° fiFÙ* I°w Fůw°' oŸ J¡Sfi J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* FůwÙ, •∫ů*<J¡ ∫<Ì ≈®¿wf∏@J¡
fi Fů*, wů tF°b°•∫ů* π°≤° ŸJ¡° I°fi Fůw° Fæ $ ≈®<wf∏@J¡ J¡° fi°„ wů f®Ê tu* Nº∫_w πæw

<tØ∫°Ãb I°fi Ÿu FÙ Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ ıF°≥ ≈≤ ≤≠ıC tu* Ÿ≈Õ J¡° ˚®t Fůw° Fæ, bF°≥ ≈≤ ıf wJ¡

Ÿ≈Õ J¡° <fiTu@ fi Fů wf wJ¡ ≤≠ıC J¡° I°fi fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu #

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu R¡≈FÙfi N°J¡°„ tu* fiÙÔ, ≈Ùw N°<Ì R¡≈ Ìu©u ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ

<ª∏t∫ f®Ê tu* ∫F ıywg-˚®t Ã≈∏fi F…N° $ •w ıyÌg˚®t Ju¡ NÃ∫∏w N˚°b Ju¡ I°fitu*

∫<Ì NÃ∫∏w Ì¨»w° Fů w˚Ù f®Ê J¡° ≈¥bůÕ•w R¡≈ I°w Fůw° Fæ, N∏∫ J¡tÕ Ÿu fiFÙ* $ Âÿ∫ Ju¡

NÃ∫∏w N˚°b Ju¡ <Ÿb° ÌqŸ≤Ù J¡ůoÕ Wt y<w fiFÙ Fæ $ "∫S°#<_Swu#' ∫°fiÙ fi°„ N°<Ì

<bJ¡°≤ Ju¡ <ffi° FÙ N≈fiu N<@‹™>°fitu* <tØ∫°Ãb J¡ů ≈®°›w Fůfiub°Ôu oŸ Âÿ∫ ıywg J¡° NÃ∫∏w N˚°b Fůfiu ≈≤ ıů Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, Ÿ ≈≤t°SÕ b_wCJ¡° fů@ Fůw° Fæ; fů@ Fůfiu Ÿu bF
fů]°J¡° N°Ãt° FÙ Fů ı°w° Fæ $ Ì¨ÿ∫ ıywg Ju¡ N˚°b Ju¡ <ffi° <ª∏t∫ f®ÊJ¡° fC<]tu* ≈®<w<f‡f J¡˚Ù fiFÙ* ≈n ŸJ¡w° $ f®Ê fC<] tu* ≈®<w<f¿‡fw FůJ¡≤ N≈fi° N°b≤d J¡≤fiub°Ôu NI°fiJ¡°
fi°„ J¡≤ w°¿[bJ¡R¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ $ Nº∫_w πæw ≈®≈aªJ¡ů ŸÃ∫ ŸtHfiub°ÔÙ fC<] tu*
f®ÊJ¡° ≈®<w<f‡f fiFÙ* ≈n ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ <b≤ů@Ù πæw Ÿu N°J®¡°∏w fC<]tu* Nπæw J¡° ≈®<w<f‡f

≈nfi° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ $$27-30$$

„aJ¡° - ıf πæw J¡° ≈®<w<f‡f fiFÙ* ≈nw° Ÿ Nb_S°tu* •w fC<]tu* f®Ê J¡°

≈®<w<f‡f ≈nu $

Ÿt°@°fi - fiFÙ*, ıæŸu Ì≈Õd J¡˚Ù ˚Ù <J¡ŸÙ-fi-<J¡ŸÙ ≈®<w<f‡fJ¡° y®Fd <J¡∫u <ffi°
fiFÙ* ≤Fw°, bæŸu FÙ fC<] πæw≈®<w<f‡fJu¡ y®Fd Ju¡ <ffi° fiFÙ* ≤F ŸJ¡wÙ; ÎuŸÙ Nb_S° tu*
πæw≈®<w<f‡f Ju¡ ≤Fwu Ÿtu* Nπæw J¡° ≈®<w<f‡f fiFÙ* ≈n ŸJ¡w° $ bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, ıf wJ¡
ıywg-fi°tJ¡ oŸ Âÿ∫J¡° <tØ∫°Ãb <Ÿ] fi Fů ı°∫, wf wJ¡ ≈≤tw[b J¡ů (f®Ê J¡ů) J¡˚Ù

J¡ůoÕ fiFÙ* ı°fi ŸJ¡w° $$31$$

N≈fiu tfi tu* JC¡~> <b„uT f°w J¡ů ≤©J¡≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ ÌqŸ≤° ≈®ÿfi ™>°wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, owfiu fnu f®Ê°^±>R¡≈ Ìÿ∫Ÿt¥F J¡∑ NŸW° Jæu¡Ÿu Fů

220

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ŸJ¡wÙ Fæ, F°≥; ıæŸu <J¡ N°≈fiu J¡F° bF Fů ŸJ¡w°, ∫<Ì f®Ê tu* ıywg Nº∫_w Fůw° $ ≈≤∏wC
f®Ê tu* ıywg J¡° Nº∫°Ÿ FÙ fiFÙ* ffi ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ <ª∏t°`R¡≈ FůfiuŸu Ÿ¥‚t f®Ê tu* owfiu fnu f®Ê°^±>ů* Ÿu <b_w¨w _S¥Ô ≈®≈aª J¡° Nº∫°Ÿ Fůfi° NŸa˚b Fæ, •∫° J¡FÙ* Ÿ≤Ÿů* Ju¡ N∏Ì≤
tu” ≈bÕw Ÿt° ŸJ¡w° Fæ ? $$32$$ ıæŸ° <J¡ «¡≈≤ J¡F° y∫° Fæ, Ÿ¥‚t <ª∏t°` f®Ê tu* <b„°Ô
ıywg J¡° Nº∫°Ÿ Fůfi° Ÿ≤Ÿů* Ju¡ ≈u¸>tu* ŸCtu” Ju¡ Ÿt° ı°fiu Ju¡ Ÿt°fi NŸ‡˚b Fæ, bF J¡Sfi

™>ÙF Fůw° ∫<Ì ıywg J¡∑ _S¥Ôw° <bª°≤ ŸF FůwÙ, <J¡∏wC ıywg J¡∑ _S¥Ôw° FÙ <bª°≤ŸF
fiFÙ* Fæ $ ıf N°≈J¡∑ ıywg tu* _S¥Ôw° ≈®wÙ<w J¡ů FÙ Ft Ôůy ∫C<•w∫ů* π°≤° ÌÙ|Õ J¡°Ôtu*

<„<SÔ J¡≤u*yu*, wf Ft°≤° J¡Sfi N°≈Ju¡ ⁄Ì∫tu* ıt ŸJu¡y°, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
fůÔu # bÃŸ ZÙ≤°t, ∫<Ì N°≈ NfiC<πÀfi<ªW FůJ¡≤ JC¡~> <Ìfiů* wJ¡ Ÿ°@CŸay N°æ≤ Ÿwg-„°˜ů*

Ju¡ NU∫°Ÿtua ≈≤°∫d ≤Fu*yu, wf tæ* ÎJ¡ sd tu* ıæŸu I°fi Fůfiu ≈≤ t¨yıÔ fi‹¸> Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ N°≈Ju¡ oŸ Ì¨ÿ∫ J¡ů <bfi‹¸> J¡≤ Ìq≥y° $ Âÿ∫ J¡° N˚°b Fůfiu ≈≤ B˝¨>w° ˚Ù „°∏w Fů ı°∫uyÙ, Ju¡bÔ fů@ FÙ Nb<„‹¸> ≤F ı°∫uy° $$33,34$$

Âÿ∫ πæwJ¡° N˚°b Fůfiu ≈≤ Ju¡bÔ B‹¸>°J¡° FÙ N˚°b fiFÙ* Fůw°, <J¡∏wC <πÃb N°æ≤ ÎJ¡Ãb J¡° ˚Ù N˚°b Fů ı°w° Fæ, ÎuŸ° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
oŸ Âÿ∫ Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ B‹¸>¨Ãb ≤Fw° Fæ N°æ≤ B‹¸>° Ju¡ ≤Ffiu≈≤ Âÿ∫Ãb ≤Fw° Fæ $ <πÃb N°<Ì

Ju¡ NÃ∫∏w ≈®<Ÿ] ≤Ffiu≈≤ fiJ¡∑ ∆∫°b¨<W Ju¡ <ÔÎ ÎJ¡Ãb J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ $ ∆∫°bÃ∫Õ FÙ
ıf ≈®<Ÿ] fiFÙ* Fæ, wf <J¡ŸJ¡∑ ∆∫°b¨<W Ju¡ <ÔÎ ŸJ¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ ı°∫ $ ÎJ¡Ãb J¡° ∫ůy Fůfiu ≈≤ FÙ <πÃb Fůw° Fæ $ •w Ìů tu* Ÿu ÎJ¡ Ju¡ N˚°b tu* Ìůfiů* J¡∑ FÙ <Ÿ<] fiFÙ* FůwÙ $ <πÃb, ÎJ¡Ãb, B‹¸>¨Ãb N°æ≤ Âÿ∫ÃbJ¡° s∫ Fůfiu ≈≤ Ju¡bÔ Ÿ∏t°` FÙ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ $$35,36$$

ÌqŸ≤u ≈®J¡°≤ Ÿu ˚Ù Âÿ∫Ju¡ ≈¿≤t°ıÕfiJ¡∑ ≈®<wI° J¡≤wu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tıÙ, Âÿ∫ Ju¡ NÃ∫∏w N˚°b-I°fi Ÿu N°≈Ju¡ tfiR¡≈Ù Ì≈Õd Ÿu tÔR¡≈Ù Âÿ∫

NF∏w°<ÌR¡≈ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů ≈¿≤t°<ıÕw J¡≤ Ìuw° Fq≥ ∫°fiÙ ≈ů*~> Ìuw° F¥≥ $ NŸgw ≈Ì°SÕ J¡∑

ŸW° fiFÙ* FůwÙ N°æ≤ Ÿwg J¡° N˚°b fiFÙ* Fůw° $ ıů b_wC _b˚°bw# fiFÙ* Fæ, ŸJu¡ ≈¿≤t°ıÕfi tu* J¡°æfiŸ°-•Ôu„ Fæ ? ıů ∫F <b_w¨w ıywg <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, ∫F ≈FÔu Ã≈∏fi fiFÙ* F…N° Fæ,

∫F <ª∏t°` Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <fitÕÔ N°Ãt° tu* FÙ J¡<v≈w Fæ, Nw# f®ÊR¡≈ FÙ Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w oŸJ¡∑ ŸW° fiFÙ* Fæ $ ıywg-fi°t Ÿu fi ∫F Ã≈∏fi F…N° Fæ, fi Fæ N°æ≤ fi <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ ıæŸu ŸCbdÕ tu* J¡<v≈w J¡¸>J¡Ãb N°<Ì J¡° ŸCbdÕÂ<‹¸> Ÿu FÙ f°@ Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ f®Ê tu* J¡<v≈w oŸJ¡° f®ÊÂ<‹¸> Ÿu FÙ f°@ Fů ı°w° Fæ $ Nw# oŸJu¡ ≈¿≤t°ıÕfi tu* J¡°æfi-Ÿ° Zt Fæ ? tæ*

<b<b@ ∫C<•w∫ů* π°≤° oŸ <bT∫ J¡ů <b_w°≤≈¥bÕJ¡ oŸ w≤F J¡Fq≥y° ıæŸu <J¡ Nf°<@w w[b N°≈J¡ů _b∫a FÙ NfiC˚¥w Fů ı°∫uy° $$37-41$$
ıů b_wC Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…oÕ, ŸJ¡° Ÿ[bR¡≈ Ÿu y®Fd FÙ NŸwg Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıů ≈FÔu Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…N°, ŸJ¡° ∫F°≥ N<_wÃb Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? tR¡_SÔ tu*
ıÔ≈¥dÕ fiÌÙ J¡∑ ŸW° wS° <πwÙ∫ ª∏Bt° tu* y®FÃb J¡° Jæ¡Ÿu Ÿa˚b Fæ $ oŸ<ÔÎ ıæŸu b∏º∫°

ŸyÕ - 8]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

221

J¡° ≈C` fiFÙ* Fæ, ıæŸu t”˚¥<t tu* ıÔ fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıæŸu N°J¡°„ tu* b¨s fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ıyÌg˚®t

˚Ù fiFÙ* Fæ $ Fu ZÙ≤°tıÙ, ıů JC¡~> ∫F <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bF Ÿf <fitÕÔ f®Ê FÙ Fæ, oŸJ¡ů tæ*

N°yu Ju¡bÔ ≈Ìu„ Ÿu FÙ fiFÙ* N°¶∫°fi N°<Ì ∫C<•w∫ů* Ÿu ˚Ù J¡Fq≥y° $ Ì°≤fC]u, w[bI

≈C”T <ıŸ f°w J¡ů ∫C<•w∫ů* π°≤° <Ÿ] J¡≤wu Fæ*, ŸJ¡∑ ≈us° J¡≤fi° <ªw fiFÙ* Fæ $ ıů t¥»fC¿] ≈C”T ∫C<•w∫C•w w[b J¡° Nfi°Ì≤ J¡≤ ∫C<•w„¥∏∫ b_wC tu* N°y®F J¡≤w° Fæ, Ÿu

<bπ°fig Ôůy NI FÙ ŸtHwu Fæ* $$42-45$$

Ÿ°wb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

N°™>b°≥ ŸyÕ

≈¥bůÕ•w w[bJ¡° I°fi Ÿwg„°˜ů* Ÿu FÙ Fůw° Fæ N∏∫ Ÿu fiFÙ*,

Ÿwg„°˜ůtu* ˚Ù ∫F y®∏S wC≤∏w k¡ÔÌ°∫J¡ Fæ, ∫F J¡Sfi $

ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu "b‚∫°<t ∫C<•ww#' ÎuŸÙ ≈FÔu ıů ≈®<wI° J¡∑ SÙ, ŸÙJ¡ů ZÙ≤°tª∏BıÙ

≈¥~>wu Fæ* #

˚ybfig, ıů N°≈fiu J¡F° <J¡ "∫<ÌÌa Âÿ∫wu ≤°t wÌg f®Êæb <fi≤°t∫tg' (Fu ZÙ≤°tg, ıů ∫F
ıywg <Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ, ∫F <fitÕÔ f®Ê FÙ Fæ) ∫F <J¡Ÿ ∫C<•w Ÿu ı°fi° ı°w° Fæ, <J¡Ÿ ≈®J¡°≤

∫F <Ÿ] Fůw° Fæ N°æ≤ Jæ¡Ÿu ∫C<•w∫ů* π°≤° oŸJu¡ NfiC˚¥w Fůfiu ≈≤ JC¡~> I°w∆∫ „uT fiFÙ*

≤Fw° ? $$1$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, ∫F <tØ∫°I°fiR¡≈Ù <bT¥<ªJ¡° <ª≤J¡°Ô

Ÿu f]t¥Ô Fæ, oŸÙJ¡° fi°t ıywg N°æ≤ N<bª°≤ Fæ, ∫F I°fi Ju¡ <ffi° <fib¨W fiFÙ* FůwÙ $ tæ*

N°≈Ÿu fů@ J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ <ıfi <b<b@ N°¶∫°<∫J¡°Nů* J¡ů J¡Fq≥y°, Fu Ÿ°@ů, fiJ¡ů ∫<Ì N°≈ ŸCfiu*yu wů N°≈ Nbÿ∫ tC•w Fů ı°∫u*yu, oŸtu* Ÿa„∫ fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì
fi ŸCfiu*yu, <πÀfi _b˚°bb°Ôu Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fÙª tu* FÙ ™>J¡≤ ªÔu ı°∫u*yu, wů ≈„CNů*J¡∑ fi°o˘

Ÿwg„°˜Ju¡ Zbd tu* N∫ůÀ∫w°b°Ôu N°≈J¡ů JC¡~> ˚Ù ≈®°›w fiFÙ* Fůy° $$2-4$$

∫<Ì ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ∫F Ÿa„∫ Fů <J¡ tF°Ãt°Nů* J¡ů ˚Ù ıů w[b Ì…ÔÕ˚ Fæ, bF tu≤u ŸÂ„ t∏Ìt<w J¡ů Jæ¡Ÿu ≈®°›w Fůy° ? wů oŸ ≈≤¡J¡Fwu Fæ* $

<ıŸJ¡ů <ıŸ ≈Ì°SÕ J¡∑ ª°F FůwÙ Fæ, bF Ÿ ≈Ì°SÕ J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ bæŸ° FÙ ≈®∫Ãfi J¡≤w° Fæ, Ÿu bF ≈Ì°SÕ Nbÿ∫ ≈®°›w Fůw° Fæ, f„wuÕ ∫<Ì bF fÙª tu* Z°∏w FůJ¡≤ ŸŸu

<b≤w fi Fů ı°∫ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫<Ì N°≈ Ÿ≠ıfiŸay<w N°æ≤ Ÿwg „°˜ů* Ju¡ NU∫°Ÿ tu*
wÃ≈≤ FůNůyu, wů JC¡~> FÙ tFÙfiů* tu*, fiFÙ* fiFÙ* JC¡~> FÙ <Ìfiů* tu* ≈≤t ≈Ì J¡ů ≈®°›w Fů ı°Nůyu $
tF°twu, <ıfi „°˜ů* tu* N°ÃtI°fi J¡° tC¶∫R¡≈ Ÿu ≈®<w≈°Ìfi Fæ, fi „°˜ů* tu* ∫F
tF°≤°t°∫dfi°tJ¡ „°˜ FÙ ŸbÕZu‹™> Fæ $ oŸ ŸbůÕWt o<wF°Ÿ J¡° Zbd J¡≤fiu Ÿu fů@ ≈®°›w Fů ı°w° Fæ, ∫F „°˜ Ÿ‡≈¥dÕ o<wF°Ÿů* J¡° Ÿ°≤ J¡F° y∫° Fæ $ Nw# oŸ „°˜ Ju¡ ŸCfifiu ≈≤

J¡˚Ù sÙd fi Fůfiub°ÔÙ ıÙb∏tC<•w _b∫a <Ìw FůwÙ Fæ, NwÎb ∫FÙ ŸfŸu ≈<b`wt Fæ $
ıæŸu _b›fi N°<Ì tu* _b›fi Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ FÙ "∫F _b›fi Fæ' ÎuŸ° I°fi Fůfiu ≈≤ _b›fitu* ŸÃ∫Ãb˚°fi

222

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<fib¨W Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ oŸ „°˜ Ju¡ <bª°≤ Ÿu ∫S°<_Sw FÙ Âÿ∫ ıywg N_w J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ $ N°Ãtfů@ Ju¡ <ÔÎ N≈u<sw ıů ıů ÃJ¨¡‹¸> ∫C<•w∫°≥ oŸ y®∏S tu* Fæ*, bu ÌqŸ≤u y®∏S
tua fiFÙ* Fæ $ ıů ∫F°≥ ≈≤ fiFÙ* Fæ, bF J¡FÙ* ˚Ù fiFÙ* Fæ $ oŸÙ<ÔÎ <bπ°fig ıfi oŸJ¡ů Ÿ‡≈¥dÕ

<bI°fi „°˜R¡≈Ù @fiů* J¡° J¡ů„y¨F (©ı°fi°) J¡Fwu Fæ* $ ıů ≈C”T <fiÃ∫ oŸJ¡° Zbd J¡≤w°

Fæ, Ÿ ÃJ¨¡‹¸> fC<]b°Ôu ≈C”T J¡∑ fC<] N∏∫ y®∏Sů* Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu Ã≈∏fi fů@ J¡∑ N≈us°

ÃJ¨¡‹¸> fů@ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, oŸtu* J¡ůoÕ Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ Ì…˚°ÕÀ∫b„ <ıŸ ≈C”T J¡ů ∫F

„°˜ ”<ªJ¡≤ fiFÙ* Fůw°, bF I°fi J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°Ôu N∏∫ <J¡ŸÙ „°˜ J¡° <bª°≤

J¡≤u, oŸtu* Ft°≤° J¡ůoÕ πuT fiFÙ* Fæ $$5-14$$

∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ oŸ „°˜ Ju¡ N<w„∫tu* FuwC •∫° Fæ, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu Wt N°æT<@Ju¡ Ÿubfi Ÿu ¿fi≤ů<yw° _b∫a ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ oŸ „°˜J¡° Zbd J¡≤fiu≈≤ ıÙb∏tC<•w _b∫a NfiC˚¥w FůwÙ Fæ $$15$$
oŸ „°_` Ju¡ ŸCfifiu ≈≤ Zůw° ≈C”T ıÙb∏tC<•w J¡° _b∫a FÙ NfiC˚b J¡≤w° Fæ, ∫F ıů Ftfiu J¡F° Fæ, bF b≤ N°æ≤ „°≈ Ju¡ Ÿt°fi ∫S°SÕ FÙ Fæ,N∏∫S° fiFÙ* Fů ŸJ¡w° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $

Fu ≤°tıÙ, ≈®_wCw y®∏S J¡∑ N°Ãt<bª°≤°ÃtJ¡ J¡S° Ÿu FÙ N°≈J¡° ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù •Ôu„
fi‹¸> Fů ı°∫uy° $ @fi, Ì°fi, w≈_∫°, πæw„°˜ů* Ju¡ Zbd, J¡tÕJ¡°^±>R¡≈ buÌ N°æ≤
πæwbuÌ„°˜R¡≈ b°•∫≈®f∏@ Ÿu •w ∫I, ∫°y, Fůt N°<Ì ŸæJ¡nů* ≈®∫Ãfiů* Ÿu ˚Ù N°≈J¡°

∫F ŸaŸ°≤R¡≈ •Ôu„ fi‹¸> fiFÙ* Fůy° $$16,17$$

N°™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
fi°æb°≥ ŸyÕ
ıÙb∏tC<•w Ju¡ Ôsd wS° Ÿb°ÕÃtw°J¡° bdÕfi N°æ≤
ıywg J¡° ≈®Ô∫ Fůfiu ≈≤ Nb<„‹¸> N°Ãt_bR¡≈J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

N°Ãt<bª°≤ ˚Ù ıf wJ¡ N°ÃtI°fi fi Fů ı°∫, wf wJ¡ <fi≤∏w≤ ÎJ¡°y® tfi Ÿu J¡≤fi°

ª°<FÎ $ J¡Ì°<ªwg t°Ÿ Ìů t°Ÿ tu* J¡≤ <Ô∫° ∫° <fiÃ∫ J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù fÙª-fÙªtu* N∏∫°∏∫

∆∫°≈°≤ J¡≤wu ≤Fu, oŸ ≈®J¡°≤ fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ, •∫ů*<J¡ "N°ÃtJ®¡∑±> N°Ãt≤<w# <J®¡∫°b°fiuT
f®Ê<bÌ°a b¿≤‹™>#' (ıů N°Ãt° tu* FÙ J®¡∑n° J¡≤fiub°Ô°, N°Ãt° tu* FÙ ≤td J¡≤fiub°Ô°, º∫°fi, bæ≤°À∫ N°<Ì <J®¡∫°b°Ô° Fæ, bF f®ÊI°<fi∫ů*tu* Zu‹™> Fæ) "f®ÊŸa_Sů&t¨wÃbtu<w' (N°Ãt<fi‹™> tůs J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ) ÎuŸÙ ZC<w Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu #

Fu ≤°tıÙ, <ıfiJ¡° <ªW <fi≤∏w≤ N°Ãt° tu* FÙ Ôy° Fæ N°æ≤ N°Ãt° J¡∑ ≈®°<›w tu* FÙ <ıfiJ¡°
ıÙbfi∆∫°≈°≤ Fæ, ıů ¿fiÃ∫ ≈≤_≈≤ N°Ãt°J¡° FÙ fů@ J¡≤°wu F…Î ≈®Ÿ∏fi Fůwu Fæ* N°æ≤ ŸJu¡

<bT∫tu* b°w°ÕÔ°≈ J¡≤wu F…Î N°fi∏ÌtÀfi Fůwu Fæ* $ Ju¡bÔ I°fiŸ°@fi Zbd, tfifi N°<Ìtu* FÙ

<ıfiJ¡∑ ÎJ¡w°fiw° Fæ N°æ≤ ıů ŸÌ° N°ÃtI°fiJ¡° FÙ <bª°≤ J¡≤wu Fæ*, fi tF°Ãt°Nů* J¡∑ bF
ıÙb∏tC<•w <Ìw FůwÙ Fæ, ıů ÌuF ~C>¸>fiu Ÿu „C] tC<•w FÙ Fæ, N∏∫ fiFÙ* Fæ $$1,2$$

ŸyÕ - 9]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

223

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, <bÌuFtC•w N°æ≤ ıÙb∏tC•w J¡° Ôsd N°≈ tCHŸu J¡<F∫u $

<ıŸŸu <J¡ tæ* „°˜R¡≈Ù fiù Ÿu Ã≈∏fi J¡∑ yoÕ fC<] Ÿu bæŸ° FÙ Fůfiu Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡R¡≥ $$3$$

≈FÔu ıÙb∏tC<•w FůwÙ Fæ, wÌ…≈≤°∏w <bÌuFtC<•w FůwÙ Fæ, ≈≤∏wC ÿÔůJ¡ tu* ZÙ≤°tª∏BıÙ
fiu ≈FÔu <bÌuFtC<•w J¡° Ôsd ≈¥~>° Fæ, ≈ÿª°wg ıÙb∏tC<•w J¡° $ ≈°™>J®¡t Ÿu NSÕJ®¡t fÔb°fig Fůw° Fæ, oŸ ∏∫°∫ Ÿu ≈°™> J®¡t J¡° vÔa|fi J¡≤Ju¡ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu ≈FÔu ıÙb∏tC<•w Ju¡

Ôsd J¡° ≈®<w≈°Ìfi <J¡∫° $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, <ıfi J¡tů˘J¡° „°˜ tu* <fiTu@ fiFÙ* Fæ, fiJ¡ů J¡≤wu F…Î ˚Ù <ıŸ ≈C”T J¡° ∫S°<_Sw ∫F <bÿb ≈≤t°SÕ Ì¨<‹¸> Ÿu <fib¨W FůJ¡≤ N°J¡°„ J¡∑
fi°o˘ „¥∏∫ Fů ı°w° Fæ, Ì≈Õd tu* <_Sw fiy≤ J¡∑ fi°o˘ ≈®wÙw Fůw° F…N° ˚Ù Fæ FÙ fiFÙ*, bF
ıÙb∏tC•w J¡F° ı°w° Fæ $ ıů ∆∫bF°≤ J¡≤w° F…N° FÙ "fiæb <J¡<ª*ÃJ¡≤ůtÙ<w ∫C•wů t∏∫uw w[b<bwg' oŸ ˚ybπªfi Ju¡ NfiCŸ°≤ ı°y®wg Nb_S° tu* ˚Ù ŸCTC›w Ju¡ Ÿt°fi <fi<bÕJ¡°≤ ≤Fw°

Fæ, fů@<fi‹™>w° J¡ů ≈®°›w bF ıÙb∏tC•w J¡F° ı°w° Fæ $ <ıŸJ¡∑ tC©J¡°<∏w J®¡t„# ŸC©

N°æ≤ Ì…#© tu* <Ìw N°æ≤ N_w fiFÙ* FůwÙ NS°Õwg <ıŸJ¡∑ tC©J¡°<∏w ŸC© tu* <bJ¡<Ÿw N°æ≤

Ì…#© tu* ‡Ô°fi fiFÙ* FůwÙ N°æ≤ ıů JC¡~> <tÔ y∫° ŸŸu ıÙbfi<fib°ÕF J¡≤w° Fæ, bF ıÙb∏tC•w J¡F° ı°w° Fæ $ ıů <fi<bÕJ¡°≤ N°Ãt° tu* ŸCTC›w Ju¡ Ÿt°fi ¿_Sw ≤Fw° F…N° ˚Ù N<bΩ°R¡≈Ù

<fiB°J¡° <bfi°„ Fůfiu Ÿu N°Ãt°tu* ŸÌ° ı°yR¡J¡ ≤Fw° Fæ $ ÌuF, o<∏B∫ N°<Ì J¡° f°@ Fů ı°fiu Ÿu o¿∏B∫ů* π°≤° ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ≈®wÙ<wR¡≈Ù ı°y®w Nb_S° <ıŸJ¡∑ fiFÙ* Fæ N°æ≤ <ıŸJ¡° I°fi b°Ÿfi°≤<Fw Fæ, bF ıÙb∏tC•w J¡F° ı°w° Fæ $ f°F≤ NfiC≤°y, πuT, ˚∫ N°<Ì J¡° ∫S°∫ůÀ∫
fi¸> J¡∑ fi°o˘ N°ª≤d J¡≤w° F…N° ˚Ù ıů N∏Ì≤ N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ ¿fi<bÕJ¡°≤ Fæ wS° <fi≤°b≤d _bR¡≈ N°Ãt° tu* <_Sw Fæ, bF ıÙb∏tC•w J¡F° ı°w° Fæ $ <ıŸtu* NFaJ¡°≤ fiFÙ* Fæ N°æ≤ J¡tÕ

J¡≤ ≤Fu NSb° fi J¡≤ ≤Fu <ıŸJ¡∑ fC<] J¡w¨ÕÃb N°æ≤ NJ¡w¨ÕÃb Ju¡ N<˚t°fi Ÿu <Ô›w fiFÙ* FůwÙ, bF ıÙb∏tC•w J¡F° ı°w° Fæ $ ıů <ªÌ°Ãt° Ju¡ N@Õ N°≤bd˚ay Ÿu wÙfiů* ÔůJ¡ů* J¡° ≈®Ô∫ N°æ≤

N]Õ-N°b≤d Ÿu wÙfiů* ÔůJ¡ů* J¡∑ Ã≈<W Ìu©w° Fæ Îba ıů N≈fiÙ N°Ãt° tu* Ÿt Fæ, bF
ıÙb∏tC•w J¡F° ı°w° Fæ $ <ıŸŸu N∏∫ Ôůyů* J¡ů ˚∫ fiFÙ* Fæ N°æ≤ <ıŸJ¡ů Ôůyů* Ÿu ˚∫ fiFÙ*

Fæ ∫°fiÙ FTÕ, J®¡ů@ N°æ≤ ˚∫ Ju¡ FuwC NI°fi°<˚t°fi Ÿu ≤<Fw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <ıŸŸu N∏∫ Ôůy

˚∫˚Ùw fiFÙ* Fůwu N°æ≤ _b∫a ıů N∏∫ Ôůyů* Ÿu ˚∫˚Ùw fiFÙ Fůw°, bF ıÙb∏tC•w J¡F°
ı°w° Fæ $ <ıŸJ¡∑ ŸaŸ°≤<bT∫J¡ ŸÃ∫w°fC<] <fib¨W Fů yoÕ Fæ, ıů ÌqŸ≤ů* J¡Ù Ì¨<‹¸>tu* ÌuF

N°<Ì Nb∫bů* Ÿu ∫C•w Fůw° F…N° ˚Ù <fi≤b∫b Fæ N°æ≤ ıů Ÿªuwfi Fůw° F…N° ˚Ù <ªW≤<Fw Fæ, bF ıÙb∏tC•w J¡F° ı°w° Fæ $ ≤°y N°<Ì Ju¡ <bT∫ ≈Ì°Sů˘tu* ˚Ù ≈¥d°ÕÃt° (N°ÃtfC<]) FůJ¡≤ ıů ≈C”T Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ tu* ∆∫bF°≤ J¡≤w° F…N° ˚Ù ≤°y N°<Ì Ÿu w°≈ J¡ů ≈®°›w fiFÙ*

Fůw°, bF ıÙb∏tC•w Fæ $$4-13$$

Nf ≈FÔu ≈¥~>u y∫u ıÙb∏tC•wJ¡° Ôsd J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $

Fu ≤°t, ıæŸu b°∫C N≈fiÙ ŸFı ªaªÔw° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤fiu Ju¡ ≈≤°∏w ¿_S≤w° J¡ů ≈®°›w

224

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈¥bůÕ•w ıÙb∏tC•w ≈C”T ÌuF ~¥>¸>fiu Ju¡ Nfi∏w≤ ∫°fiÙ ≈®°≤Æ@ J¡tů˘ Ju¡ sÙd Fůfiu ≈≤ ıÙb∏tC<•w≈ÌJ¡° Ã∫°y J¡≤ <bÌuFtC<•w tu* ≈®bu„ J¡≤w° Fæ $$14$$

ŸbÕ≈®St ıÙb∏tC•ww° J¡° <bπ°fiů* π°≤° NfiC˚¥w _bR¡≈Ôsd J¡Fwu Fæ* $

<ıŸ ≈C”T J¡ů <bÌuFtC<•w ≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ, ŸJ¡° <k¡≤ J¡˚Ù fi Ì∫ (b¨<]) Fůw° Fæ N°æ≤ fi °Ÿ FÙ Fůw° Fæ $ bF fi wů „°∏w FÙ Fůw° Fæ (N°æ≤ fi N„°∏w FÙ Fůw° Fæ), bF ∆∫•w

˚Ù fiFÙ* Fæ, N∆∫•w ˚Ù fiFÙ* Fæ, Ìq≤_S ˚Ù fiFÙ* Fæ N°æ≤ <fiJ¡¸>_S ˚Ù fiFÙ* Fæ NS°Õwg ŸbÕ∆∫°≈Ù

Fæ $ bF N°ÃtR¡≈ fiFÙ* Fæ, ∫F ˚Ù fiFÙ* J¡F ŸJ¡wu NS°Õwg bF N°ÃtR¡≈ FÙ Fæ N°æ≤ N°Ãt° Ÿu

<˚∏fi ÌuF, o<∏B∫ N°<ÌR¡≈ fiFÙ* Fæ, ∫F ˚Ù fiFÙ* J¡F ŸJ¡wu, •∫ů*<J¡ ŸbÕ_bR¡≈ Fůfiu Ÿu Ÿf JC¡~> bFÙ Fæ $$15$$

ÔůJ¡Ì¨<‹¸> Ÿu ŸJ¡° Ÿb°ÕÃtR¡≈ w¸>_SÔsd J¡Fwu Fæ* $
bFÙ Ÿ¥∫Õ ffiJ¡≤ ıywg J¡ů ≈®J¡°„ N°æ≤ @¥≈ Ìuw° Fæ, <b‹dC ffiJ¡≤ ŸfJ¡° ≈°Ôfi-≈ůTd J¡≤w° Fæ, ”B ffiJ¡≤ ŸfJ¡° ŸaF°≤ J¡≤w° Fæ N°æ≤ f®Ê° ffiJ¡≤ <b<b@ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ J¡≤w° Fæ $ bFÙ

N°J¡°„ ffiJ¡≤ b°∫C_J¡∏@ů* J¡ů («¡≈≤ <_Sw fiª°Ÿ b°∫CR¡≈ _w≤ů* J¡ů) wS° M¡<T, Ìub N°æ≤ NŸC≤ů* J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ, bFÙ ŸCtu” N°æ≤ <Ft°Ô∫ ffiJ¡≤ o∏B N°<Ì ÔůJ¡≈°Ôů* J¡ů

@°≤d J¡≤w° Fæ $ bFÙ ˚¥<t ffiJ¡≤ J¡˚Ù <b<h~>∏fi fi Fůfiub°ÔÙ oŸ ıfit∫°ÕÌ° J¡∑ ≤s° J¡≤w°

Fæ N°æ≤ bFÙ <wfiJu¡, H°<n∫°≥ N°æ≤ Ôw°Î≥ ffiJ¡≤ <b<b@ k¡Ô Ìuw° Fæ $ bFÙ ıÔ N°æ≤ N<ÀfiJ¡°

N°J¡°≤ @°≤d J¡≤ f≤Ÿw° Fæ N°æ≤ ıÔw° Fæ, bFÙ ª∏Bt° ffiJ¡≤ Nt¨w f≤Ÿ°w° Fæ, FÔ°FÔ

<bT ffiJ¡≤ t¨Ã∫C ≈æÌ° J¡≤w° Fæ $ bFÙ ≈®J¡°„ ffiJ¡≤ <Ì„°Nů* J¡ů ≈®J¡°<„w J¡≤w° Fæ N°æ≤ wt ffiJ¡≤ N∏@J¡°≤J¡ů kæ¡Ô°w° Fæ, „¥∏∫ FůJ¡≤ ∆∫ůtR¡≈w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ wS° ≈bÕw ffiJ¡≤
b°∫C N°<ÌJu¡ buy J¡ů ≤ůJ¡w° Fæ $ bFÙ N∏w#J¡≤d tu* _kC¡¸> N<˚∆∫•w ªæw∏∫ π°≤° ıayt ıywg J¡∑ N°æ≤ Nfi<˚∆∫•w ªæw∏∫ π°≤° ın°J¨¡<w ffiJ¡≤ _S°b≤ ıywg J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fæ $
bFÙ ŸtCB ffiJ¡≤ ≈¨<SbÙR¡≈Ù ˜Ù J¡ů, ıæŸu J¡n° ˜ÙJ¡ů ≈¿≤bu<‹¸>w J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ, ≈¿≤bu<‹¸>w J¡≤w° Fæ $ N°b≤d≤<Fw ªæw∏∫ R¡≈ ffiJ¡≤ ªæw∏∫ Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu ∆∫°›w wÙfiů* ıywů* Ÿu ÔuJ¡≤
c∫dCJ¡≈∫Õ∏w Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡° <b_w°≤ J¡≤w° FCN° ˚Ù _b∫a „°∏w (<fi<bÕJ¡°≤) FÙ ≤Fw°

Fæ $ N<@J¡ •∫° J¡Fu*, ıů JC¡~> ∫F Âÿ∫ oŸ Ÿt∫ ≈®J¡°<„w Fů ≤F° Fæ ∫°fiÙ bwÕt°fitu* <_Sw Fæ, ıů JC¡~> ≈FÔu ≈®J¡°<„w F…N° S°, ∫°fiÙ ˚¥wJ¡°Ôtu* <_Sw S° N°æ≤ ıů JC¡~> N°yu ≈®J¡°„

J¡ů ≈®°›w Fůy° ∫°fiÙ ıů ˚<b‹∫J¡°Ô tu* <_Sw Fůy° bF Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ ∫FÙ Fæ, oŸŸu N<w¿≤•w J¡FÙ* JC¡~> fiFÙ* Fæ $$16-23$$

≈C”T J¡ů ŸtÂ<‹¸> ≈®°›w J¡≤fiu tu* NfiuJ¡°fiuJ¡ <bPfif°@°Î≥ ≈<_Sw FůwÙ Fæ, Nw# ŸtÂ<‹¸> Ì…ÔÕ˚ Fæ $ ıf ŸtÂ<‹¸> Ì…ÔÕ˚ Fæ, wf tC<•w J¡∑ Ì…ÔÕ˚w° |≤Ù @≤°oÕ Fæ, ÎuŸ° ŸtH ≤Fu tC<•w J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ ≈°∫ Ju¡ ≈®<w ÃJ¡<^™>w ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ fiu J¡F° #

˚ybfig, J¨¡≈° J¡≤Ju¡ J¡<FÎ <J¡ ıæŸ° N°≈fiu J¡F° Fæ, bæŸ° tæ* Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fq≥ ? •∫ů*<J¡
tu≤Ù Â<‹¸> <bTt Fæ $ ÎuŸÙ Nb_S° tu* tC<•w Ì…‹≈®°›∫ Fæ $ ∫<Ì ∫S°<J*¡<ªw ≈®°›w ˚Ù Fů ı°∫,

ŸyÕ - 9]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

225
wů Ÿtu* <ªW J¡ů <_S≤ ≤©fi° J¡FÙ* J¡<™>fi Fæ $ bF F°Stu* N°J¡≤ ˚Ù _S°∫Ù fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, ÎuŸ° tu≤° <fiÿª∫ Fæ $$24$$ ∫ů* ÃJ¡<^™>w F…Î ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů tC<•w≈®°<›w Ju¡ ≈°∫ Ju¡

≈Ìu„ π°≤° @Ù≤ı Ìuwu F…Î ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu # ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F tC<•w J¡FÙ ı°wÙ Fæ, oŸu f®Ê J¡Fwu Fæ* wS° ∫F <fib°Õd J¡F° ı°w° Fæ, bF Jæ¡Ÿu ≈®°j›w Fůw° Fæ, oŸJ¡ů tæ* J¡Fw° Fq≥ N°≈

ŸC<fiÎ $ bÃŸ, wCt, tæ*, bF, ∫F oÃ∫°<Ì ˚°bů* Ÿu ∫C•w ıů ∫F Âÿ∫ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bF ∫Ω<≈

Ÿwg-R¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, wS°<≈ b∏º∫°≈C` Ju¡ wCv∫ ŸJ¡∑ NÃ∫∏w NfiCÃ≈<W Ju¡ I°fiŸu,

∫F tC<•w ≈®°›w FůwÙ Fæ $$25,26$$
f®Ê≈®°<›w Fůfiu Ju¡ Nfi∏w≤ f®Ê˚°b Ÿu ŸaŸ°≤≈®°<›w FÙ •∫ů* fiFÙ* FůyÙ ? •∫ů*<J¡ f®Ê

Ÿb°ÕÃtR¡≈ Fæ, ∫ů* ˚ybwÙ ZC<w J¡FwÙ Fæ, ÎuŸÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu I°<fi∫ů* tu* Zu‹™>, <bÌuFtC•w ≈C”T ıf `æÔů•∫R¡≈w° J¡ů

≈®°›w Fůwu Fæ*, wf bu ŸaŸ°≤˚°b J¡ů FÙ ≈®°›w F…Î, ÎuŸ° tu* ŸtHw° F¥≥ $$27$$

Âÿ∫t°fi ıywgJ¡∑ ≈¥bůÕ•w NÃ∫∏w NfiCÃ≈<WJ¡° FÙ NbÔ‡ffi J¡≤ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ

ZÙ≤°tª∏BıÙJ¡∑ „aJ¡° J¡° <fi≤°J¡≤d J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, ∫<Ì `æÔů•∫ Fů, wů bu (<bÌuFtC•w) `æÔů•∫w°J¡ů

≈®°›w Fů* $ ıF°≥ ≈≤ `æÔů•∫„ÆÌ J¡° J¡ůoÕ NSÕ FÙ* fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, bF°≥ ≈≤ ∫F f®Ê (<bÌuFtC•w)

`æÔů•∫R¡≈w° J¡ů ≈®°›w F…N°, oŸ ≈®J¡°≤ N°≈Ju¡ π°≤° „a<J¡w NSÕJ¡∑ ≈®wÙ<w FÙ Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? oŸŸu <Ÿ] F…N° <J¡ b∏º∫°≈C` „ÆÌ Ju¡ NSÕ J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ fi°o˘ ıywg„ÆÌ Ju¡

NSÕ J¡∑ J¡v≈fi° fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $ ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıywg Ÿı°wÙ∫ N°æ≤ <bı°wÙ∫ ˚uÌ Ÿu „¥∏∫,

<fi<bÕJ¡°≤, N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi <fitÕÔ <ª∏t°` f®Ê FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg Ju¡ ≈Ì°Sů˘ tu*

Ÿ∏t°`w° J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ $$28-30$$

∫<Ì I°fiÂ<‹¸> Ÿu ≈∫°ÕÔůªfi <J¡∫° ı°∫, wů f®Êtu* Nº∫_w ıywg J¡∑ NŸW° _≈‹¸>w∫°

≈®wÙw Fů ı°wÙ Fæ, oŸ f°w J¡° Â‹¸>°∏wů* π°≤° NfiC˚b J¡≤°wu Fæ* $
bÃŸ, tæ*fiu Ÿůfiu Ju¡ J¡nu tu*, fF…w <bª°≤ J¡≤Ju¡ ˚Ù, <b„C] ŸCbdÕ Ju¡ <Ÿb° "J¡¸>J¡'

fi°tJ¡ J¡ůoÕ b_wC J¡FÙ* fiFÙ* Ìu©Ù $ ıÔ-w≤aytu* ıÔ Ju¡ <Ÿb° tæ* JC¡~> fiFÙ* Ìu©w° Fq≥ N°æ≤
ıF°≥ ≈≤ w≤ay fiFÙ* <Ì©°oÕ ÌuwÙ, bF°≥ ≈≤ ˚Ù ıÔJu¡ <Ÿb° JC¡~> fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡
ıÔJ¡∑ ª°Fu w≤ay°b_S° Fů, ª°Fu Nw≤ay°b_S° Fů, Ìůfiů* ıÔJu¡ <Ÿb° N∏∫ JC¡~> b_wC
fiFÙ* Fæ $ b°∫C Ÿu <˚∏fi _≈∏ÌÃb fi°t J¡∑ J¡ůoÕ b_wC J¡˚Ù J¡FÙ* ≈≤ fiFÙ* Ìu©Ù yoÕ, _≈∏Ì

(b°∫C J¡∑ y<w) ŸÌ° b°∫CR¡≈ FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ f®Ê Ÿu ıywg N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC
f®ÊR¡≈ FÙ Fæ $ ıæŸu N°J¡°„ tu* „¥∏∫Ãb, tR¡˚¥<t tu* w°≈ FÙ ıÔ N°æ≤ ≈®J¡°„ wuıR¡≈

Fæ, bæŸu FÙ `æÔů•∫ f®Ê FÙ Fæ $$31-34$$

ZÙ yC”ıÙ fiu ıů Â‹¸>°∏w Ì„°Õ∫u, fi ≈≤ ˚ÔÙ˚°≥<w <bª°≤ J¡≤ ZÙ≤°tª∏BıÙJ¡ů yC”ıÙ
π°≤° J¡<Sw NSÕtu* ıů Ÿa˚°bfi° F…oÕ Ÿu Ìů ÿÔůJ¡ů* Ÿu fwÔ°wu F…Î wS° Ÿtu*

<b≈≤Ùw˚°bfi°R¡≈ <bsu≈ Ju¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <k¡≤ NŸa˚°bfi° N°<Ì <bJ¡v≈ů* Ju¡ Ì∫ Ÿu N<_S≤

226

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
tfi π°≤° Ÿ ≈Ìu„ Ÿu •w w[b J¡° @°≤d J¡≤fiu tu* NŸtSÕ-Ÿu Fůwu F…Î-ZÙ≤°tª∏BıÙ

ŸJu¡ Nb@°≤d Ju¡ ≈°∫ ≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, <ıŸ ∫C<•w Ÿu Âÿ∫t°fi ıywg Ju¡ f°@ π°≤° tC<•w ≈®°›w Fů Ÿ Wt ∫C<•wJ¡° tCHu ≈Ìu„ ÌÙ<ı∫u $ ≈≤_≈≤ ÎJ¡ Ÿa¶∫°tu* ≈®°›w F…Î ∫°fiÙ f°@ Ju¡

Nb<@R¡≈ Ÿu Nb<„‹¸> _b≈®J¡°„ N°Ãt˚°bJ¡ů ≈®°›w F…Î B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫ tu* <πwÙ∫w° Ju¡

N˚°b Ju¡ <_S≤ Fůfiu ≈≤ <fib°Õd (tC<•w) „uT ≤FwÙ Fæa $ oŸ<ÔÎ <ıŸŸu Âÿ∫ ıywg J¡°

NÃ∫∏w N˚°b (f°@) Fů N°æ≤ ıywgJ¡° f°@ Fůfiu ≈≤ J¥¡¸>_S f®Ê J¡° FÙ fů@ Fů, Ÿ ≈°∫

J¡ů tCHŸu J¡<FÎ $ •w f°w <J¡Ÿ ∫C<•w Ÿu I°w FůwÙ Fæ N°æ≤ Jæ¡Ÿu <_S≤ FůwÙ Fæ, Fu tC<fiZu‹™>, oŸJu¡ <_S≤ Fůfiu ≈≤ <k¡≤ JC¡~> ˚Ù Ÿ°º∫ (J¡wÕ∆∫) „uT fiFÙ* ≤Fw° $$35-38$$

ZCw NSÕ J¡∑ ÎJ¡ f°≤ Ÿa˚°bfi° Fůfiu ≈≤ ≈Cfi# ≈Cfi# <ª≤J¡°Ô wJ¡ ŸJ¡° NU∫°Ÿ FÙ

ŸJu¡ Nb@°≤d J¡° ≈°∫ Fæ, ÎuŸ° ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, <ª≤J¡°Ô Ÿu f]t¥Ô ∫F NI°fiR¡≈Ù <bT¥<ªJ¡°

(Fæı°) <bª°≤R¡≈Ù t∏` Ÿu Ÿt¥Ô fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ, oŸtu* w<fiJ¡ ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ J¡ůoÕ ª°Fu

<J¡ tæ* wC≤∏w ÎJ¡ sd tu* oŸu fi‹¸> J¡≤ Ìq≥, wů ŸJ¡° bæŸ° ª°Ffi° ™>ÙJ¡ fiFÙ*, •∫ů*<J¡ ÎJ¡ sd tu* „Ù|® oŸJ¡° fi°„ Fůfi° J¡<™>fi FÙ fiFÙ* NŸa˚b Fæ, ıæŸu <J¡ ≈bÕw <„©≤ ≈≤ ª»u F…Î ≈C”T

Ju¡ <ÔÎ <ıŸJu¡ ª°≤ů* Nů≤Ÿu fiÙªu <y≤fi° wCv∫ FÙ Fæ, ÎuŸæ ≈bÕwtu* ÎJ¡ FÙ Ÿt∫ tu* ª»fi° N°æ≤

w≤fi° J¡<™>fi FÙ fiFÙ* NŸ‡˚b Fæ $ bæŸ° FÙ ∫F°≥ ≈≤ ˚Ù ŸtHfi° ª°<FÎ $ NwÎb N°≈J¡∑ ∫F
ıyÌg˚®°<∏w ≈Cfi# ≈Cfi# NU∫°ŸŸu, ∫C<•w∫ů* Ÿu wS° Â‹¸>°∏wů* π°≤° ıæŸu „°∏w Fů ı°∫ bæŸu tæ*

J¡Fw° F¥≥, N°≈ ŸC<fiÎ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈J¡ů fů@ J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu Ju¡ <ÔÎ <ıŸ

N°¶∫°<∫J¡° J¡ů J¡Fq≥y°, Fu Ÿ≠ıfi<„≤ůtdu, ŸJ¡ů ∫<Ì N°≈ ŸCfiu*yu, wů I°fiÙ FůJ¡≤ Nbÿ∫
tC•w FÙ Fů ı°∫u*yu, oŸtu* JC¡~> ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ ≈®Ô∫°¶∫°<∫J¡° Ju¡ Nfi∏w≤ tæ* N°≈Ÿu ıywg J¡∑ Ã≈<WJ¡° J®¡t J¡Fq≥y° $ Fu ≤°tıÙ, ıů ıů Ã≈∏fi Fůw° Fæ, bFÙ tC•w Fůw° Fæ NS°Õwg f∏@„¥∏∫ _bR¡≈ Ÿu <_Sw Fůw° Fæ $ Ã≈<W-≈®J¡≤d ∫°fiÙ ıyÌ…Ã≈<WJ®¡t $ bF

<fi<bÕJ¡°≤ f®Ê FÙ <ıŸJ¡° ≈°Ì°fi Fæ, ÎuŸ° ıywg <bbwÕ FÙ Fæ, ÎuŸ° k¡<Ôw Fůw° Fæ, oŸ

≈®J¡°≤ f∏@Ju¡ <tØ∫° Fůfiu ≈≤ tůs _bw#<Ÿ] ™>F≤°, ∫FÙ Ã≈<W≈®J¡≤d Ju¡ bdÕfi J¡° N<˚≈®°∫

Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ∫F ıyÌg˚®°¿∏w J¡˚Ù Ã≈∏fi fi F…oÕ wS° „¥∏∫R¡≈ FůwÙ F…oÕ ˚Ù ≈®wÙw FůwÙ Fæ, oŸ Ã≈<W≈®J¡≤d tu* Nf ∫FÙ tæ* N°≈Ÿu J¡Fq≥y° $$39-44$$

•w NSÕ J¡° FÙ ≈®Ô∫°¶∫°<∫J¡° π°≤° ŸtSÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®J¡≤d°∏w≤ J¡° N°≤‡˚

J¡≤wu Fæ* $

<b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ b_wCNů* tu* ≈¿≤≈¥dÕ wS° Ìubw°, NŸC≤, <J¡∏fi≤, N°<Ì Ÿu N<@<‹™>w Ÿ‡≈¥dÕ ıů JC¡~> ˚Ù ∫F Ÿª≤°ª≤ ıywg <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bF R¡B N°<ÌJ¡° ˚Ù <w≤ů@°fi J¡≤fiub°Ôu tF°≈®Ô∫ tu* NŸÌg Îba NÂÿ∫_bR¡≈ FůJ¡≤ fi t°Ô¥t J¡F°≥ ªÔ° ı°w° Fæ, <bfi‹¸> Fů ı°w° Fæ, ŸJu¡ Nfi∏w≤ fi°t N°æ≤ R¡≈ Ÿu ≤<Fw „°∏w y‡˚Ù≤ Ju¡bÔ "Ÿwg' FÙ Nb<„‹¸>

ŸyÕ - 9]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

227

≤Fw° Fæ, ıů Nfi∏wR¡≈ Ÿu <_Sw Fæ $ bF fi wuı Fæ N°æ≤ fi ∆∫°›w N∏@J¡°≤ FÙ Fæ $ fi bF

„¥∏∫ FÙ Fæ, fi N°J¡°≤b°fig FÙ Fæ, fi Âÿ∫ Fæ, fi Ì„Õfi Fæ N°æ≤ fi ˚¥w-˚°æ<wJ¡ ≈Ì°SÕŸt¥F

FÙ Fæ $ fi°t≤<Fw FůfiuŸu bF N∆∫≈Ìuÿ∫_bR¡≈ Fæ (ŸJu¡ _bR¡≈ J¡° <fibÕªfi fiFÙ* <J¡∫°
ı° ŸJ¡w°) N°æ≤ ≈¥dÕ Ÿu ˚Ù ≈¥dÕw≤ N°J¡°≤b°Ô° Fæ $ fi bF ∆∫•w Fæ, fi N∆∫•w Fæ, fi

∆∫•w°∆∫•w Fæ, fi bF J¡°ÔŸ‡f∏@ FÙ Fæ N°æ≤ fi J¡°ÔŸ‡f∏@b°fig FÙ Fæ $ bF Âÿ∫„¥∏∫,

<ª∏t°`, Nfi∏w, Nı≤, <„b, N°<Ì, tº∫ N°æ≤ N∏w Ÿu ≤<Fw, J¡°≤d„¥∏∫ N°æ≤ <fiÌůÕT

Fæ $ <ıŸtu* ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıywg <ª`, ˚®°¿∏w N°<Ì tu* Ìu©u y∫u tC•w°t∫ FaŸ J¡∑ fi°o˘

≈®_kC¡¿≤w F…N° Fæ N°æ≤ ıů ∆∫•w N°æ≤ N∆∫•w Ìůfiů* Nb_S°Nů*tua NfiCyw Fæ, bF Ju¡bÔR¡≈

Ìub Nº∫°≤ů≈Â<‹¸> Ÿu ıyB¥≈ Fæ N°æ≤ N≈b°Ì Â<‹¸> Ÿu ıyBq≈ fiFÙ* Fæ (") $ <ıŸJu¡ fi J¡°fi Fæ, fi ıÙ˚ Fæ*, fi fi°<ŸJ¡° Fæ, fi Ãbª° Fæ N°æ≤ fi fiù Fæ* <k¡≤ ˚Ù bF ŸÌ° Ÿ˚Ù ıyF

ŸCfiw° Fæ, _b°Ì Ôuw° Fæ, Ÿ¥≥|w° Fæ, ~¥>w° Fæ N°æ≤ Ìu©w° Fæ $ <ıŸ ≈®J¡°„ Ÿu ≈¥bůÕ•w ŸÌg N°æ≤ NŸÌ®¥≈ ≈®≈aª <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bF ªæw∏∫R¡≈ N°ÔůJ¡ ˚Ù bFÙ Fæ $ NI°fi Ju¡ ≤Ffiu≈≤

<b<b@ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ J¡≤fiub°Ô° bFÙ Fæ N°æ≤ NI°fiJ¡∑ <fib¨<W Fůfiu ≈≤ N°<Ì N°æ≤ N∏w Ÿu „¥∏∫

_bR¡≈ J¡ů ≈°J¡≤ <ªÃ≈®J¡°„_bR¡≈ ˚Ù bFÙ Fæ $$45-53$$
oŸÙ ≈®J¡≤ ıÙb∏tC•wÌ„° tu* f°<@w ıywg J¡° N°˚°ŸR¡≈ Ì„Õfi ˚Ù bFÙ Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ∫ůyÙ ©uª≤Ù tCB° tu* Ìů ˚°æFů* Ju¡ fÙª tu* Â<‹¸> ≤©fiu ≈≤ N@ůÕ<∏t<Ôw fiù Ÿu Â‹∫

˚°æFů* Ju¡ tº∫tu* fiùů* J¡∑ J¡°ÔÙ≈CwÔÙJ¡ů Ôy° J¡≤ N_kC¡¸> Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸÌ° N°˚°ŸR¡≈
ıywg J¡ů Ìu©wu Fæ*, bæŸu FÙ ıů N°J¡°„R¡≈ ŸÌ°˚°Ÿ_bR¡≈ J¡ů Ìu©w° Fæ, bF ˚Ù ŸBq≈

FÙ Fæ $ ıæŸu ©≤yů„ Ju¡ ŸÙ*y J¡ůoÕ J¡°≤d fiFÙ* Fæ, bæŸu <ıŸ ŸbÕ∆∫°≈J¡ J¡° J¡ůoÕ ÌqŸ≤°

J¡°≤d fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıæŸ° ıÔ J¡° w≤*y Ÿt¥F J¡°∫Õ Fæ, bæŸu FÙ <ıŸ ŸbÕJ¡°≤d J¡° ∫F ıywg J¡°∫Õ Fæ $$54,55$$
oŸ ≈®J¡°≤ ŸJ¡ů Ÿ‡≈¥dÕ ıÙbů* Ju¡ Ô∫ Ju¡ N°@°≤ wÃ≈Ì°SÕ_bR¡≈ Ÿu Ì„°ÕJ¡≤ Nf Ãba≈Ì°SÕR¡≈ Ÿu Ÿu Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ J¡Fwu Fæ* $

Ÿ°t°∏∫R¡≈ Ÿu Ÿ˚Ù ıyF ÌæÌÙ›∫t°fi ≈≤∏wC N∏w#J¡≤d tu* N°b≤d„¥∏∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸÌ° <b„uT N<˚∆∫<•w π°≤° ÌæÌÙ›∫t°fi N°æ≤ <bΩt°fi <ıŸ <ª∏t°`R¡≈Ù ÌÙ≈J¡ J¡∑ ÌÙ<›w

" "Ì¨‹¸>t°æ<•wJ¡FaŸbwg' oŸ ≈Ì J¡° Ÿa_J¨¡w ¸>ÙJ¡°J¡°≤ fiu ÎJ¡ N°æ≤ NSÕ ˚Ù <J¡∫° Fæ, bF ∫ů*

Fæ $ FaŸ tůwÙ ©°wu Fæ*, Nw# fiJ¡° Ÿ‡≈¥dÕ „≤Ù≤ tů<w∫ů* J¡° FÙ ≈¿≤d°t ™>F≤° $ fiJ¡ů Ìu©fiu Ÿu

≈FÔu ŸFŸ° ∫FÙ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ <J¡ ∫u tůwÙ Fæ*, ıf ŸtÙ≈ ı°J¡≤ <b„uTR¡≈ Ÿu Ìu©° ı°w° Fæ, wf

∫u tůwÙ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC FaŸ Fæ*, ÎuŸ° <fiÿª∫ Fůw° Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F F…N° <J¡ ıæŸu <b„uTw# Ny¨FÙw tC•w°˚ůıÙ FaŸR¡≈ Ì®∆∫ tu* Nº∫°≤ů≈Â<‹¸> Ÿu tC•w°R¡≈w° J¡∑ N°æ≤ N≈b°ÌÂ<‹¸> Ÿu NtC•w°R¡≈w°

J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ Nº∫°≤ů≈Ì<‹¸> Ÿu ∆∫•w°∆∫•w°fiCyw Ìub ıyBq≈ Fæ N°æ≤ N≈b°ÌÂ<‹¸> Ÿu ıyBq≈ fiFÙ* Fæ $

228

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ÿu wÙfiů* ıywg ≈®J¡°<„w Fůwu Fæ*, ∫u ≈®J¡°„t∫ Ÿ¥∫Õ N°<Ì ˚Ù <ıŸJu¡ <ffi° N∏@J¡°≤ŸÂ„ Fæ*

N°æ≤ <ıŸJu¡ ≤Ffiu≈≤ FÙ wÙfiů* ıyBq≈Ù t¨yw¨‹d°Î≥ ≈®b¨W FůwÙ Fæ* $ ıæŸu ≤°w tu* ıÔÙ F…oÕ

ÔJ¡nÙ J¡ů |Ct°fiu ≈≤ ªJ®¡°J¡°≤w° ÌÙ© ≈nwÙ Fæ, bæŸu FÙ oŸJu¡ tfiů˚°bJ¡ů ≈®°›w Fůfiu Ÿu

<bsů˚∫C•w Fůfiu ≈≤ ∫F ıywg-„ů˚° <Ìw Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ ≈®Ã∫Jg¡Ãb J¡ů ≈®°›w Fůfiu Ÿu

<fi#_≈∏Ì (<bsů˚≤<Fw) Fůfiu ≈≤ ıywg„ů˚° <Ìw fiFÙ* FůwÙ $ ıywg J¡∑ Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ ŸaF°≤

<ıŸJu¡ <bÔ°Ÿ Fæ*, ıů tF°fig ŸbÕ∆∫°≈J¡ N°æ≤ _≈∏Ì_bR¡≈ wS° N_≈∏Ì_bR¡≈ Fæ Îba <ıŸJ¡°

≈°≤t°<SÕJ¡ _bR¡≈ <fitÕÔ N°æ≤ Ns∫ Fæ $ b°∫C J¡∑ _≈∏Ìt∫Ù N°æ≤ N_≈∏Ìt∫Ù ŸbÕy°<tfiÙ

ŸW° J¡∑ fi°o˘ <ıŸJ¡∑ _≈∏Ìt∫Ù N°æ≤ N_≈∏Ìt∫Ù ŸbÕy°<tfiÙ ŸW° ∆∫bF°≤b„ fi°t Ÿu FÙ

<˚∏fi-ŸÙ Fæ, b_wCw# <˚∏fi fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ≈¥bůÕ•w _≈∏Ì N°æ≤ N_≈∏Ì ŸBq≈w° N°æ≤

≈¥dÕw° R¡≈ FÙ Fæ*, ŸŸu N<w¿≤•w ıů N∏∫S°˚°b Fæ, ŸJ¡∑ <bbwÕb„ ı<fiw ŸW° Ju¡bÔ
fi°t Ÿu FÙ <˚∏fi Fæ, b_wCw# <˚∏fi fiFÙ* Fæ $ ıů ŸÌ° FÙ ı°y° ≤Fw° Fæ, ıů ŸÌ° FÙ Ÿů∫° ≤Fw°

Fæ N°æ≤ ıů Ÿ˚Ù ıyF ŸÌ° fi Ÿů∫° ≤Fw° Fæ N°æ≤ fi ı°y° ≤Fw° Fæ $ <ıŸJ¡° N_≈∏Ì_bR¡≈

<„b N°æ≤ „°∏w ∫°fiÙ ≈≤t t*yÔt∫ Fæ N°æ≤ <ıŸJ¡° _≈∏Ì_bR¡≈ <„b N°æ≤ „°∏w ∫°fiÙ

≈≤t t*yÔt∫ Fæ N°æ≤ <ıŸJ¡° _≈∏Ì_bR¡≈ wÙfiů* ıywů* J¡∑ ¿_S<w Fæ $ ∫ů* _≈∏Ì N°æ≤ N_≈∏Ì

J¡° <bÔ°Ÿ FÙ <ıŸJ¡° _bR¡≈ Fæ $ ıů ÎJ¡ (N<πwÙ∫) N°æ≤ ≈¿≤≈¥dÕ_bR¡≈ Fæ $ ıæŸu ≈C‹≈ů* tu*

ŸCy¿∏@ Ÿ°≤ Fæ, bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ <bfi°„Ù ≈Ì°Sů˘ tu* ıů Ÿ°≤R¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ $ <bfi°„Ù ≈Ì°Sů˘

J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ ˚Ù ıů N<bfi°„Ù_bR¡≈ Ÿu ¿_Sw ≤Fw° Fæ $ Ÿ‡≈¥dÕ b_wCNů* J¡° ≈®Ã∫s J¡≤fiub°ÔÙ b¨<W∫ů* tu* ≈®J¡°„R¡≈ Ÿu ¿_Sw Fůw° F…N° ˚Ù „C•Ô b˜ tu* ¿_Sw „C•Ôw° J¡∑
fi°o˘ b¨<W<bT∫ÃbR¡≈ Ÿu y¨FÙw fiFÙ* Fůw°, ıů b°yg N°<Ì o¿∏B∫ů* Ÿu ≤<Fw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d t¥J¡

Ju¡ ŸÂ„ Fůw° F…N° ˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ b°<d∫ů* J¡∑ ≈®b¨<W tu* J¡°≤d Fůfiu Ÿu t¥J¡ fiFÙ* Fæ, ıů tfiR¡≈

<bJ¡°≤ Ÿu ≤<Fw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈°T°d Ju¡ wCv∫ Fůw° F…N° ˚Ù t∏w° (tfifi<J®¡∫°J¡°≤Ù) Fæ, ıů

<fiÃ∫w¨›w Fůw° F…N° ˚Ù ˚sd J¡≤w° Fæ, ıů <J®¡∫°wÙw Fůw° F…N° ˚Ù J¡w°Õ Fæ, N*y≤<Fw Fůfiu

≈≤ ˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ Ôůyů* Ju¡ N*y FÙ <ıŸJu¡ N*y Fæ*, NwÎb <ıŸJ¡∑ Fı°≤ů* ˚Cı°Î≥ Fæ* N°æ≤ Fı°≤ů*
fiù N°<Ì Fæ* $ <ıŸJu¡ „≤Ù≤ J¡° JC¡~> ˚Ù y™>fi fiFÙ* Fæ, <k¡≤ ˚Ù <ıŸfiu oŸ ıywg J¡ů ∆∫°›w J¡≤

≤•©° Fæ $ ıů o¿∏B∫fÔ Ÿu <bFÙfi Fæ, <k¡≤ ˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫∆∫°≈°≤ J¡≤w° Fæ, ıů tfifi„¥∏∫

Fæ, <k¡≤ ˚Ù ∫u ≈®<Ÿ] ıyBq≈ J¡°≤Ùy¿≤∫°≥ <ıŸJ¡∑ J¨¡<w∫°≥ Fæ*, ıů <J¡ tfiJu¡ <ffi° fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $ <ıŸJu¡ NÌ„Õfi Ÿu ˚®tı<fiw ŸaŸ°≤R¡≈Ù Ÿ≈Õ J¡∑ ˚Ù<w∫°≥ FůwÙ Fæ, <ıŸJ¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤

Fůfiu ≈≤ Ÿ‡≈¥dÕ ˚b˚Ù<w∫°≥ ª°≤ů* <Ì„°Nů* tu* ˚°y ı°wÙ Fæ* $ ıæŸu ÌÙ≈J¡ Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ fi°ˆ

N°<Ì <J®¡∫°Î≥ FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ N≈¿≤¿h~>∏fi ≈®J¡°„R¡≈ NwÎb Ÿ°sÙR¡≈ <ıŸ J¥¡¸>_S Ju¡

≤Fwu _≈∏Ì≈¥bÕJ¡ <ªWªu‹¸>°Î≥ ≈®b¨W FůwÙ Fæ* $ ıæŸu ŸtCB Ÿu w≤*yŸt¥F˚¥w fnÙ fnÙ ÔF≤u*

<fiJ¡ÔwÙ Fæ*, bæŸu FÙ <ıŸŸu |¸>-≈¸>°J¡°≤ ŸæJ¡nů* Fı°≤ů* ≈Ì°SÕ ≈®b¨W Fůwu Fæ*, ıæŸu J¡n°, f°ı¥f∏Ì, Ju¡∫¥≤ wS° fi¥≈C≤ů* Ÿu fiJ¡° J¡°≤d ŸCbdÕ N∏∫-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈®<Ÿ]

„w„w ≈Ì°Sů˘ Ju¡ ˚®t Ÿu ıů N∏∫-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ıů wCtŸu Ÿ°s°ÃJ¨¡w_bR¡≈ Fůw°

ŸyÕ - 10]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

229

F…N° ÃbBq≈ FÙ ÎJ¡ Fæ, tCHŸu Ÿ°s°ÃJ¨¡w_bR¡≈ Fůw° F…N° tBq≈ FÙ ÎJ¡ Fæ N°æ≤ N∏∫ ıfiů*
π°≤° Ÿ°s°ÃJ¨¡w_bR¡≈ Fůw° F…N° wwg wwg R¡≈ FÙ ÎJ¡ Fæ wS° ıů NI°w_bR¡≈ Fůw° F…N° fi ÃbBq≈ Fæ, fi tBq≈ Fæ N°æ≤ fi N∏∫ ıfiR¡≈ Fæ $ ıæŸu ıÔ tu* sd tu* fi‹¸> Fůfiub°ÔÙ w≤*yů* J¡∑

≈a<•w _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ <ıŸŸu Nfi∏∫ FůwÙ F…oÕ ˚Ù N∏∫-ŸÙ, ≈¨SJg¡ fi FůwÙ F…oÕ ˚Ù

≈¨SJg¡-ŸÙ, ≈®Stw# <Ÿ] F…oÕ ˚Ù Ã≈∏fi F…oÕ-ŸÙ ∫F <bfi°„„ÙÔ Âÿ∫≈≤‡≈≤° _kC¡¿≤w FůwÙ

Fæ $ <ıŸŸu J¡°Ô Ju¡ ~># ˚°b<bJ¡°≤, Âÿ∫ J¡∑ Âÿ∫w° wS° o‹¸>≈®°<›w Îba N<fi‹¸> ≈¿≤F°≤<bT∫J¡

<b<b@ tfiů≤S Fůwu Fæ*, ∫u wÙfi <ıŸJ¡∑ ÌÙ<›w Ÿu ıywg Ju¡ ≈®J¡°„R¡≈ FÙ Fæ*, ŸŸu N∏∫ JC¡~> fiFÙ* Fæ $ Fu ≤°t, N°≈ <J®¡∫°, R¡≈, ≤Ÿ, y∏@, „ÆÌ, _≈„Õ, ªuwfi J¡ů ∫Ã_bR¡≈ FůJ¡≤ ı°fiwu Fů, bF <ªBq≈ ˚Ù bFÙ Fæ N°æ≤ ¿ıŸŸu ı°fiwu Fů, bF ˚Ù bFÙ Fæ $ B‹¸>°, Ì„Õfi N°æ≤ Âÿ∫ Ju¡
tº∫ tu* Ÿ°sÙR¡≈ Ÿu ıů ¿_Sw Fæ $ _b°Ãt˚¥w ŸJ¡ů ÎJ¡°y® tfi Ÿu ≈°<@∫ů* Ÿu ≈¨SJg¡ J¡≤Ju¡

Fu Ÿ°@ů N°≈ Ÿt<HÎ $$56-75$$
oŸ ≈®J¡°≤ wwg N°æ≤ Ãba ≈Ì°SÕ J¡° <fiÌuÕ„ J¡≤ N∏w tu* b°•∫°SÕ J¡° <fiÌuÕ„ J¡≤wu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tıÙ, ı∏t N°æ≤ ı≤° Ÿu ≤<Fw, Nfi°<Ì, <fiÃ∫, t*yÔt∫, <fitÕÔ, Ntů|, ŸfJu¡
b∏ÌfiÙ∫, N<fi∏Ω, Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ‡f∏@ů* Ÿu ≤<Fw, Ÿ‡≈¥dÕ J¡°≤dů* Ju¡ J¡°≤d, NfiC˚bR¡≈Ù

<bÿb°ÃtJ¡ Ÿ°sÙR¡≈ ıů f®Ê Fæ, bFÙ wCt Fů (c) $$76$$
fi°æb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÌŸb°≥ ŸyÕ

≈¥bůÕ•w f®ÊÔsd tu* <b≤ů@ J¡∑ -ŸÙ Ÿa˚°bfi° J¡≤ ŸJu¡ ≈¿≤F°≤ π°≤°

•w f®Ê-Ôsd Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡° bdÕfi $
tF°≈®Ô∫ tu* ıů ŸBq≈ JC¡~> Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, "bF fi wuı Fæ N°æ≤ fi wt Fæ' oÃ∫°<Ì

<b”] _bR¡≈ J¡ů NŸa˚°<bw ŸtHJ¡≤ b<Ÿ‹™>ıÙ J¡∑ <•w Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡ů ı°fifiu Ju¡ <ÔÎ

ÃŸCJ¡ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ìůfiů* tu* Ÿu ÎJ¡ NSÕ J¡∑ Ÿa˚°bfi° J¡≤wu F…Î ≈®ÿfi J¡∑ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $

ZÙ≤°tıÙ fiu J¡F° # tF°≈®Ô∫ Fůfiu ≈≤ ıů ∫F "Ÿwg' Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, bF N°J¡°≤≤<Fw Fæ, oŸtu* wů Ÿa„∫ FÙ fiFÙ* Fæ, Ôu<J¡fi bF „¥∏∫ fiFÙ* Fæ, ∫F Jæ¡Ÿu ? bF ≈®J¡°„ _bR¡≈ fiFÙ*

Fæ, ∫F Jæ¡Ÿu ? wtůR¡≈ fiFÙ* Fæ, ∫F Jæ¡Ÿu ? fi ˚°_b≤ FÙ Fæ, ∫F Jæ¡Ÿu ? wS° fi <ªBq≈ FÙ

Fæ, ∫F Jæ¡Ÿu ? NSb° bF ıÙb Jæ¡Ÿu fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, bF fC<]w[b Jæ¡Ÿu fiFÙ* Fæ NSb° tfi Jæ¡Ÿu fiFÙ* Fæ, bF Jæ¡Ÿu JC¡~> fiFÙ* Fæ N°æ≤ Jæ¡Ÿu Ÿf JC¡~> Fæ, N°≈J¡∑ oŸ bªfi˚*yÙ Ÿu tu≤u tfi tu* tůF-Ÿ° Ã≈∏fi Fů y∫° Fæ $$1-4$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈fiu c "J¡°≤da J¡°≤d°fi°tg' oŸŸu wÃ≈Ì Ju¡ b°h∫ NSÕ J¡° <fiÌuÕ„ Fæ, "Nıtı≤0' ∫F°≥ Ÿu ÔuJ¡≤

"ŸJ¡ÔJ¡Ôfi„¥∏∫tg' wJ¡ wÃ≈Ì Ju¡ Ô‚∫ NSÕ J¡° <fiÌuÕ„ Fæ $ "<bÿba buÌfitg' Ÿu wÙfiů* Nb_S°Nů*

Ju¡ B˝¨>w°R¡≈ Ãba≈Ì Ju¡ b°h∫ NSÕ J¡° <fiÌuÕ„ Fæ N°æ≤ "NbuΩa buÌfitg' Ÿu buΩ wÙfiů* Nb_S°Nů* Ÿu

<fitCÕ•wÃbR¡≈ Ãba≈Ì Ju¡ Ô‚∫ NSÕ J¡° <fiÌuÕ„ Fæ $

230

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
tu≤u N°„∫ J¡ů ™>ÙJ¡ fi ŸtH J¡≤ ∫F ≈®ÿfi <J¡∫° Fæ, NwÎb ∫F <bTt (¸>u»°) ≈®wÙw Fů

≤F° Fæ $ ıæŸu Ÿ¥∫Õ N≈fiu _b˚°<bJ¡ ≈®J¡°„ Ÿu ≤°<` Ju¡ N∏@J¡°≤ J¡ů <bfi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ tæ* ˚Ù N≈fiu N<˚≈®°∫ Ju¡ Ìg|°¸>fi π°≤° N°≈Ju¡ Ÿ∏ÌuF J¡ů <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤ Ìuw°

F¥≥ $ bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, tF°≈®Ô∫ Fůfiu ≈≤ ıů Ÿwg Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, bF bæŸ° „¥∏∫ fiFÙ* Fæ, ıæŸ° <J¡ N°≈ ŸtHwu Fæ*, oŸÙ J¡ů tæ* J¡Fw° Fq≥, N°≈ º∫°fi ÌuJ¡≤ ŸC<fiÎ $ ıæŸu fi y»Ù yoÕ

≈®<wt° ©‡˚u tu* ¿_Sw ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F <bÿb Ÿtu* ¿_Sw Fæ, Nw# bF „¥∏∫ fiFÙ* Fæ $

˚°b ∫F <J¡ ıæŸu ©‡˚u tu* fi y»Ù yoÕ ≈®<wt° J¡∑ ©‡˚u J¡∑ ŸW° Ÿu N<w¿≤•w ŸW° fi Fůfiu Ÿu ©‡˚u J¡∑ ŸW° Ÿu FÙ bF ¿_Sw ≤FwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ıf <J¡ bF ©‡˚u tu* fiFÙ* y»Ù yoÕ, wf ˚Ù Ÿtu* ŸJ¡∑ ¿_S<w J¡° <bfi°„ fiFÙ* Fůw° $ oŸÙ ≈®J¡°≤ ∫F ≈®ªC≤ ˚ůyů* Ÿu ≈¥dÕ
ıywg-fi°t J¡° ≈®≈aª ∆∫bF°≤w# ŸÃ∫ N°æ≤ ≈≤t°SÕw# NŸÃ∫ ˚Ôu FÙ Fů, oŸtu* Ft°≤°

N°y®F fiFÙ* Fæ, ≈≤ <ıŸ N<@‹™>°fi tu* oŸJ¡° ˚°fi Fůw° Fæ, bF°≥ ≈≤ oŸJ¡∑ „¥∏∫w° fiFÙ*

Fæ, J¡°≤d <J¡ „¥∏∫ J¡° fi wů N°≤ů≈ Fů ŸJ¡w° Fæ N°æ≤ fi bF N<@‹™>°fi FÙ Fů ŸJ¡w° Fæ $
ıæŸu bF ©‡˚°, <ıŸtu* <J¡ ≈®<wt° fiFÙ* y»Ù yoÕ Fæ, ≈®<wt°„¥∏∫ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ f®Ê ˚Ù
ıywg„¥∏∫ fiFÙ* Fæ $ <„v≈Ù Ju¡ J¡°æ„Ô Ÿu ≈®Ã∫uJ¡ ©‡˚u tu* ≈®<wt° J¡∑ N<˚∆∫<•w Fů ŸJ¡wÙ

Fæ, Nw# <ıŸtu* ≈®<wt° fiFÙ* ©ůÌÙ yoÕ, bF ©‡˚° ≈®<wt°„¥∏∫ fiFÙ* J¡F° ı° ŸJ¡w°, Nw#
wÃ≈Ì (f®Ê) ıywg Ÿu „¥∏∫ fiFÙ* Fæ, ∫F J¡Sfi ™>ÙJ¡ FÙ Fæ $$5-9$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ Ÿ Ÿt∫ ∫<Ì ıywg J¡° N¿_wÃb Fæ, wů bF ≈®Ô∫J¡°Ô fiFÙ*

J¡F° ı° ŸJ¡w° $ ∫<Ì ıywg J¡° N¿_wÃb fiFÙ* Fæ, wů „¥∏∫w° ≈®°›w FÙ Fů yoÕ, oŸ ≈®J¡°≤ Ÿu Ÿ[b N°æ≤ NŸ[b Ju¡ ∆∫°|°w J¡ů Â‹¸>°∏w π°≤° F¸>°wu Fæ* $
ıæŸu „°∏w (<bsů˚ „¥∏∫-NªaªÔ) ıÔ tu* ÔÙfi bÙ<ªJ¡∑ (ÔF≤ J¡∑) fi wů ŸW° Fæ N°æ≤
fi NŸW° Fæ NS°Õwg Ÿtu* fi bÙ<ª Fæ, ∫F J¡F ŸJ¡wu Fæ* N°æ≤ fi fiFÙ* Fæ, ∫F J¡F ŸJ¡wu Fæ*, bæŸu FÙ f®Ê tu* ÔÙfi ∫F ıywg ˚Ù fi „¥∏∫ Fæ N°æ≤ fi N„¥∏∫ Fæ, NS°Õwg N<fibÕªfiÙ∫ Fæ, NSb° „¥∏∫

N°æ≤ N„¥∏∫ Ìůfiů* J¡v≈fi°Nů* Ju¡ N<@‹™>°fi ≈≤t°SÕ b_wC (f®Ê) J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $$10$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ©‡˚u tu* ≈®<wt° Ju¡ Ÿt°fi ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ıywg Fæ, wů ŸJu¡ <bT∫ tu*
b°<Ì∫ů* J¡ů Ÿa„∫ •∫ů* Fůw° Fæ, _w‡˚ J¡∑ ≈®<wt° Ju¡ <bT∫ tu* wů <J¡ŸÙ J¡ů Ÿ∏ÌuF fiFÙ*

Fůw° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈un J¡ů ªÙ≤ J¡≤ ffi°∫u y∫u ©‡˚u tu* ≈®<wt° J¡° <fit°Õd Fů ŸJ¡w° Fæ, J¡°≤d <J¡ ıF°≥

<„v≈Ù N≈fi° <„v≈ J¡≤u, ÎuŸ° _S°fi, <Ìfi N°<Ì J¡°Ô wS° fŸCÔ° N<Ì Ÿ˚Ù ≈J¡≤d bF°≥

<bΩt°fi Fæ*, NwÎb ©‡˚u tu* ≈®<wt° J¡∑ ŸW° J¡∑ Ÿa˚°bfi° J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ Fæ, <J¡∏wC Nfi∏w (Ìu„w#, J¡°Ôw# N°æ≤ ≈¿≤t°dw# N≈¿≤¿h~>∏fi ∫°fiÙ Ìu„, J¡°Ô ≈¿≤t°d- ofi wÙfi ≈®J¡°≤

Ju¡ ≈¿≤h~>uÌů* Ÿu ≤<Fw) f®Ê tu* •w Ÿ°ty®Ù J¡° ŸbÕS° N˚°b Fæ, Nw# ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ıywg J¡∑ ŸW° Ju¡ <bT∫ tu* b°<Ì∫ů* J¡ů Ÿ∏ÌuF Fůw° Fæ $$11$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ •w ≈®J¡°≤ Ÿu Ìůfiů* tu* ∫<Ì Ÿt°fiw° fiFÙ* Fæ, wů _w‡˚≈®<wt° J¡°

ŸyÕ - 10]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

231

Â‹¸>°∏w Jæ¡Ÿu <Ì∫° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈¥bůÕ•w _w‡˚≈®<wt° N°<Ì "f®Ê tu* ıywg J¡∑ ŸW° Fæ' oŸ ÎJ¡ Na„ Ÿu (ŸJ¡∑ ŸW° Ju¡

N¿_wÃbR¡≈ Na„ Ÿu) Âÿ∫ Fæ*, Nw# ŸÙ Na„ tu* ≈t°fi Fæ*, ŸbÕS° Â‹¸>°∏w fiFÙ* $ ˚°b ∫F

<J¡ ıæŸu ©‡˚u tu* ≈®<wt° J¡∑ ŸW° Fæ, bæŸu FÙ f®Ê tu** ıywg J¡∑ ŸW° Fæ, Ju¡bÔ oŸÙ Na„ tu*

_w‡˚≈®<wt° J¡° Â‹¸>°∏w Fæ, N∏∫ Na„ů* tu* fiFÙ* $$12$$

≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu f®Ê tu* ıywg J¡∑ ŸW° ˚Ôu FÙ Fů, <J¡∏wC ıywg J¡∑ Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„

J¡∑ ıů <J¡ ≈≤_≈≤ <b≤ů@Ù Fæ*, Ÿtu* ÎJ¡ FÙ J¡°Ô tu* ŸW° Jæ¡Ÿu t°fiÙ ı° ŸJ¡wÙ Fæ ? oŸ ≈®J¡°≤

„aJ¡° J¡≤ ıywg Ju¡ Ì∫ N°æ≤ <bfi°„ J¡∑ fiJu¡ @tÙÕ ıywg Ÿu N<w¿≤•w ŸW° fiFÙ* t°fiÙ yoÕ

Fæ, oŸ<ÔÎ fiJ¡∑ @<tÕŸW° Ÿu ≈¨SJg¡ ŸW° Ju¡ (@tÙÕ Ÿu ≈¨SJg¡ ŸW° Ju¡) <fi≤°Ÿ Ju¡ <bT∫ tu*

Ÿa˚°bfi° FÙ fiFÙ* Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
b°_wb tu* ∫F ıywg ≈≤f®Ê Ÿu fi J¡˚Ù <Ìw Fůw° Fæ N°æ≤ fi Ÿtu* N_w J¡ů ≈®°›w Fůw°

Fæ, Ju¡bÔ ŸÌgf®Ê FÙ ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu N≈fiu _bR¡≈ tu* ¿_Sw Fæ $$13$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ∫<Ì „¥∏∫ fiFÙ* Fæ, wů "fiůÌu<w', "fi „°‡∫<w' oŸ ≈®J¡°≤ „¥∏∫°SÕJ¡
fi√g Ÿu ŸJ¡° vÔu© Jæ¡Ÿu <J¡∫° ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ŸJ¡∑ ıů „¥∏∫R¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡∑ ı°wÙ Fæ, bF N„¥∏∫ J¡∑ N≈us° Ÿu Fæ N°æ≤ „¥∏∫ J¡∑

N≈us° N„¥∏∫ J¡∑ J¡v≈fi° Fæ $ ∫<Ì Ju¡bÔ ÎJ¡t°` „¥∏∫ ∫° N„¥∏∫ FÙ Fůw°, wů „¥∏∫ N°æ≤

N„¥∏∫ J¡∑ J¡v≈fi° FÙ Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ ? ˚°b ∫F <J¡ ≈®<w∫ůyÙ tu* (<ıŸJ¡° N˚°b J¡F°
ı°w° Fæ bF ≈®<w∫ůyÙ Fæ) N„¥∏∫w° J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ Ÿ J¡¿v≈w N„¥∏∫w° J¡∑ N≈us° Ÿu N∏∫ b_wC tu* ŸJ¡∑ „¥∏∫w° (N˚°b) J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ N°æ≤ J¡¿v≈w „¥∏∫w° J¡∑ N≈us°

Ÿu ≈®<w∫ůyÙ tu* N„¥∏∫w° J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ <ıfiJ¡∑ J¡v≈fi° ≈≤_≈≤ Ÿ°≈us Fæ, ÎuŸÙ „¥∏∫w° N°æ≤ N„¥∏∫w° Fů FÙ Jæ¡Ÿu ŸJ¡wÙ Fæ* ?$$14$$
oŸ ≈®J¡°≤ "fi „¥∏∫a J¡StuwÃ_∫°wg' oÃ∫°<Ì Ÿu •w ≈®St ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡≤ Nf "fi

≈®J¡°„# J¡Sa ˚buÌg' oÃ∫°<Ì Ÿu •w ÌqŸ≤u ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
ıÔR¡≈ o∏@fi Ju¡ ∫° ≈°<SÕb o∏@fi Ju¡ ∆∫∫ Ÿu ˚°æ<wJ¡ Ÿ¥∫Õ, N<Àfi, ª∏Bt°, w°≤° N°<Ì

Ju¡ ≈®J¡°„ J¡° Ÿa˚b Fæ, <J¡∏wC N∆∫∫ f®Ê tu* bF ≈®J¡°„ Jæ¡Ÿu ? $$15$$ oŸÙ<ÔÎ "fi ≈®J¡°„#'

J¡F° Fæ $ oŸŸu "bF Jæ¡Ÿu ˚°_b≤ fiFÙ* Fæ ?' oŸ ≈®ÿfi J¡° ˚Ù Ÿt°@°fi Fů y∫° $

Nf "J¡Sa b° fi wtůR¡≈tg' ? oŸ w¨wÙ∫ ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $

Ÿ¥∫Õ N°<Ì tF°˚¥wů* Ju¡ N˚°b Ÿu wt Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ ≈¨<SbÙ N°<Ì tF°˚¥wů* Ju¡ ≈®J¡°„

J¡° <b≤ů@Ù Fůw° F…N° bF ÌqŸ≤u Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu ≈®J¡°<„w Fůfiub°Ôu ≈¨<SbÙ N°<Ì tu* FÙ J¡F° ı°

ŸJ¡w° Fæ NS°Õwg "wt' ∫F ∆∫bF°≤ ≈¨<SbÙ N°<Ì tu* FÙ Fůw° Fæ $$16$$

_b≈®J¡°„ f®Ê tu* wt J¡∑ ¿_S<w J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $ oŸ<ÔÎ "fi wt#' J¡Sfi <ªw FÙ Fæ $ ∫F°≥ ≈≤ "wC' „ÆÌ t°∫°R¡≈Ù wt J¡∑ ∆∫°b¨<W Ju¡ <ÔÎ Fæ $
f®Ê J¡∑ _b≈®J¡°„w° J¡∑ NfiC˚b Ÿu <Ÿ<] J¡≤wu Fæ* $

232

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<ªÌ°J¡°„R¡≈Ù oŸ f®Ê J¡° ≈®J¡°„ _b°fiC˚bæJ¡yůª≤ Fæ, NS°Õwg f®Ê Ju¡ ≈®J¡°„ Ju¡ <ÔÎ

N∏∫ Ÿ°@fi J¡∑ N°bÿ∫J¡w° fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC bF Ju¡bÔ _b°fiC˚b Ÿu FÙ Fůw° Fæ $ ıů Ÿb°Õ∏w≤

N°Ãt° Fæ, ŸJ¡° bFÙ NfiC˚b J¡≤ ŸJ¡w° Fæ, N∏∫ fiFÙ* $ ∫Ω<≈ fC<] N°<Ì J¡° NfiC˚b N∏∫

Ÿu Fůw° Fæ, wS°<≈ ıů fC<] N°<Ì J¡° N°∏w≤ Fæ, ŸJ¡° bFÙ NfiC˚b J¡≤ ŸJ¡w° Fæ, ŸJu¡

<ÔÎ N≈fiu Ÿu N<w¿≤•w NfiC˚b J¡∑ N≈us° fiFÙ* J¡≤w° $$17$$

N∏∫S° Nfib_S°ÌůT ≈®°›w Fůy°, ∫F NSÕ Fæ $

ÌqŸ≤u N°æ≤ wÙŸ≤u ≈®ÿfi Ju¡ W≤ J¡° ıů ≈≈°Ìfi <J¡∫° y∫°, ŸÙJ¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ı≤° N°æ≤ t≤d Ÿu b<ıÕw ∫F ≈≤t ≈Ì wt N°æ≤ ≈®J¡°„ Ÿu „¥∏∫ Fæ, ∫F
f°w •w ≈®J¡°≤ Ÿu ı°fifiÙ ª°<FÎ $ @fiR¡≈Ù ıywgŸW° Ju¡ J¡ů„y¨F (@fi°y°≤) R¡≈Ù f®Ê

J¡ů N°≈ N°J¡°„ Ju¡ tº∫ Ju¡ Ÿt°fi FÙ _bh~> ı°<fiÎ $$18$$ ıæŸu <fvb (fuÔ) k¡Ô N°æ≤

<fvb-k¡Ô Ju¡ Ì≤ tu* JC¡~> ˚Ù N∏w≤ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ f®Ê N°æ≤ ıywg tu* w<fiJ¡ ˚Ù <˚∏fiw°
fiFÙ* Fæ $ ıæŸu ıÔ Ju¡ N∏Ì≤ w≤*y N°æ≤ <t\>Ù Ju¡ N∏Ì≤ |n° Fæ, bæŸu FÙ <ıŸ f®Ê tu* ıywg J¡∑

ŸW° Fæ, bF „¥∏∫ Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ $$19,20$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ıÔ Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw ≈¨<SbÙ N≈fiu N°@°≤ ıÔR¡≈ fiFÙ* Ìu©Ù
ı°wÙ N°æ≤ |nu N°<Ì Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw ıÔ N≈fiu N°@°≤˚¥w |¸> N°<ÌR¡≈ fiFÙ* Ìu©° ı°w°,

<k¡≤ f®Ê Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw ıywg FÙ N≈fiu N°@°≤ f®ÊR¡≈ Jæ¡Ÿu ?

N°≈fiu ıů ≈¨<SbÙ, ıÔ N°<Ì Â‹¸>°∏wR¡≈ Ÿu ≈¿_Sw <J¡∫u Fæ*, bu Ÿt fiFÙ* Fæ*, <J¡∏wC

<bTt Fæ*, •∫ů*<J¡ bu ŸÌ° Ÿ°J¡°≤ FÙ <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ* N°æ≤ f®Ê N°J¡°„ŸÂ„ <fi≤°J¡°≤ Fæ,

<fi≤°J¡°≤ f®Ê Ju¡ N∏Ì≤ <bÔÙfi ∫F ıywg f®Ê Ju¡ ŸÂ„ FÙ <fi≤°J¡°≤ Fæ $$21$$

•w NSÕ J¡ů FÙ _≈‹¸> J¡≤wu Fæ* $
oŸ<ÔÎ N°J¡°„ Ÿu ˚Ù <fitÕÔ <ªÌ°J¡°„ f®Ê ıæŸ° <fi≤°J¡°≤ Fæ, bæŸ° FÙ <fi≤°J¡°≤

ŸJu¡ N∏Ì≤ <_Sw "ıywg' „ÆÌ J¡° NSÕ˚¥w Âÿ∫ ≈®≈aª ˚Ù Fæ $ ıæŸu <tª°Õ ©°fiub°Ôu ≈C”T

Ju¡ <ffi° <tªuÕ Ju¡ N∏Ì≤ <bΩt°fi wÙ‚dw° (J¡±C>bu≈fi) J¡° ≈¿≤I°fi fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, bæŸu FÙ <ªÌ°J¡°„ tu* Âÿ∫w° Ju¡ ¿ffi° <ª∏t°`w° J¡° I°fi fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ ˚°b ∫F <J¡ ∫Ω<≈

Âÿ∫ Ÿu N<w¿≤•w FÙ ŸÃ∫ (<ª∏t°`) Ì„ÕfiR¡≈ Ÿu (Ÿ°sÙR¡≈ Ÿu) ≈®<Ÿ] Fæ, wS°<≈ Âÿ∫

J¡° N˚°b Fůfiu ≈≤ bF Ì„ÕfiÃb∆∫bF°≤ Ju¡ ∫ůÀ∫ FÙ fiFÙ* Fůw° $ oŸ<ÔÎ <ªÌ°ÃtJ¡ f®Ê
tu* ªuÃ∫ Ÿu (Âÿ∫ Ÿu) N<w¿≤•wR¡≈ <ªwg F…N° ˚Ù N<ªwg FÙ Fæ $ <ªÌg N°æ≤ N<ªwg ≈≤_≈≤

Ÿ°≈us Fæ*, N<ªwg Ju¡ ŸbÕS° N˚°b tu* <ªwg ˚Ù N<ªwg FÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ıywg J¡° Ô∫

Fůfiu ≈≤ <ªwg J¡∑ ıy<πT∫w°R¡≈ <ªW° <fib¨W Fů ı°wÙ Fæ, NwÎb ≈®Ã∫y°Ãt° tu* <ªÌg N°<Ì „ÆÌ Ôsd° Ÿu ≈®b¨W Fůwu Fæ* $ ∫F ıyW° ˚Ù bæŸu FÙ Fæ, ˚°b ∫F <J¡ ıæŸu ıywg J¡° Ô∫ Fůfiu ≈≤ <ªwg J¡∑ ıy<πT∫w°R¡≈ <ªWw° <fib¨W Fů ı°wÙ Fæ $ bæŸu FÙ

<ªÌg<bT∫J¡ÃbR¡≈ ıywJ¡∑ ıyW° ˚Ù <fib¨W Fů ı°wÙ Fæ $ f°fl |¸>, ≈¸> N°<Ì <bT∫
wS° NŮ∫∏w≤ ŸC©, Ì…#© N°<Ì f®Êt°`_bR¡≈ Fůufiu Ju¡ J¡°≤d f®Êt∫ FÙ Fæ*, ŸŸu

ŸyÕ - 10]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

233

<˚∏fi fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ ∫S°<_Sw, ŸCTC<›wR¡≈ N°æ≤ wC∫ÕR¡≈ (c) Ÿ‡≈¥dÕ <bÿb f®ÊR¡≈

FÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ Ÿ‡≈¥dÕ Ÿa_J¡°≤ů* J¡° J¡ůTR¡≈ ŸCTC›w°ÃtJ¡ ∫ůyÙ Ô°æ<J¡J¡ ∆∫bF°≤ J¡≤w°

F…N° ˚Ù Ÿa_J¡°≤≤<Fw f®Ê FÙ Fæ $$22-26$$

N°J¡°≤≤<Fw f®ÊR¡≈ Ÿu Ÿ°J¡°≤ ıywg J¡∑ ŸW° Jæ¡Ÿu Fæ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤ ıæŸu <b<˚∏fi N°J¡°≤b°ÔÙ ÔF≤ů* J¡∑ ÎJ¡°J¡°≤ ıÔR¡≈Ÿu <_S<w Fæ, bæŸu FÙ Ÿ°J¡°≤ ıywg J¡∑ <fi≤°J¡°≤
f®ÊR¡≈Ÿu <_S<w tu* J¡ůoÕ <b≤ů@ fiFÙ* Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu <fiÿªÔ („°∏w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈®Ÿ∏fi) N°J¡°≤b°Ôu ıÔ tu* ªaªÔ°J¡°≤ fnÙ ÔF≤u*

<bΩt°fi ≤FwÙ Fæ*, bæŸu FÙ N°J¡°≤≤<Fw f®Ê tu* ∫F <bÿb <fi≤°J¡°≤R¡≈ Ÿu <_Sw Fæ* $$27$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈°<@˚¥w ıywg J¡° J¡°≤d Ÿu N≈¨S•Ãb J¡Fwu Fæ* $
ıů ≈¥dÕ f®Ê Ÿu N°æ≈°<@J¡ ˚uÌ π°≤° ıÙbR¡≈ Ÿu Ã≈∏fi Fůw° Fæ, bF ≈≤t°SÕw# ≈¥dÕ FÙ Fæ N°æ≤ ıů ≈¥dÕ Fæ, bF <fi≤°J¡°≤ Fæ, •∫ů*<J¡ Ÿ°J¡°≤ ≈¥dÕ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$28$$

„aJ¡° # ∫<Ì bF ≈¥dÕ Fæ, wů ıÙbR¡≈ Ÿu •∫ů* ≈®wÙw Fůw° Fæ ?

Ÿt°@°fi # ıů bF <bÿbR¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, bF Ÿfiu N≈fiu _bR¡≈ Ô°˚R¡≈ ≈®∫ůıfi J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ <Ì©Ô°∫° Fæ $ J®¡t„# N<@J¡°≤Ù Ju¡ „≤Ù≤ J¡∑ ≈®°<›w Ÿu N≈fiu w[b Ju¡

Ÿ°s°ÃJ¡°≤ π°≤° NI°fiŸu <w≤ů<Fw N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ Ô°˚ Ju¡ <Ô∫u bF ıÙb˚°bŸu ≈®wÙw Fůw° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $

≈¥dÕ Ÿu ≈¥dÕ FÙ N°<b˚¥Õw Fůw° Fæ, ≈¥dÕ tu* <_Sw bF ≈¥dÕ FÙ Fæ, Nw# <bÿb Ã≈∏fi FÙ fiFÙ*

F…N° N°æ≤ ıů Ã≈∏fi F…N° Fæ bF wÃ_bR¡≈ f®Ê FÙ Fæ $ ªuÃ∫ J¡° (Âÿ∫ J¡°) Ÿa˚b fi Fůfiu Ÿu

Ÿ <ªÌg|fi N°fi∏Ì tu* ıywg„ÆÌ°SÕw° ("ıywg' „ÆÌ J¡° NSÕ) ÎJ¡≤Ÿ Fů yoÕ, ≈¨SJg¡ fiFÙ*

≤FÙ, ıf N°_b°Ì Ôufiub°Ô° FÙ fiFÙ* Fæ, wf <tªuÕ tu* J¡±C>bu≈fi J¡∑ •∫° Ÿa˚°bfi° ? NS°Õwg bF
fiFÙ* Ju¡ f≤°f≤ Fæ $ Âÿ∫ ≈®≈aª Ju¡ f®Ê tu* ÎJ¡≤Ÿ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d FÙ f®Ê tu* <ªW°, ªuÃ∫w° N°<Ì

ŸbÕS° NŸÃ∫ Fůwu F…Î ˚Ù ŸÃ∫-Ÿu ≈®wÙw Fůwu Fæ* $ oŸ ≈®J¡°≤ ≈°<@J¡° N˚°b Fůfiu ≈≤

≈®<w<f‡f˚¥w ıÙb J¡∑ ≈®<w<f‡f∫ůÀ∫w° J¡F°≥ ? ıf ≈°<@ Fů N°æ≤ Ÿtu* ≈®<w<f‡f ≈nu wf

≈®<w<f‡f˚¥w ıÙb˚°b J¡∑ ŸW° Fů, ≈°<@ FÙ ıf fiFÙ* Fæ, wf ≈®<w<f‡f˚¥w ıÙb˚°bw°
f®Ê tu* J¡F°≥ ? Nw# bF ıÙb ˚Ù fiFÙ* Fæ, ∫F J¡Sfi <ªw FÙ Fæ $ oŸŸu "ıÙbů b° fi J¡Sa

˚buwg' oŸ „aJ¡° J¡° ¿fi≤°J¡≤d F…N° $$29-31$$
ıÙb NdC≈¿≤t°d ∫° tº∫t≈¿≤t°d Fæ, ≈C^∫-≈°≈ N°<Ì Ÿu Ìq<Tw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N„C<ª

Fæ N°æ≤ J¡t°ÕfiCŸ°≤ ≈®°›w <bT∫ů* J¡° ˚ů•w° Fæ, ≈≤∏wC f®Ê ŸŸu ŸbÕS° <b≈≤Ùw Fæ, Nw# bF
ıÙb Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bF ≈≤t°dC Ÿu ˚Ù N<@J¡ Ÿ¥‚t, NÃ∫∏w Ÿ¥‚tŸu ˚Ù Ÿ¥‚t, NÃ∫∏w „C] NÃ∫∏w „°∏w N°æ≤ N°J¡°„ Ju¡ tº∫ Ÿu ˚Ù f» J¡≤ <fitÕÔ Fæ $ Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ ≈¿≤t°d Ÿu ŸJu¡ _bR¡≈J¡°
c N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ Ÿ°w ˚¥<tJ¡°Nů* tu* Ÿu ≈®St Ÿu Ôu J¡≤ ≈°≥ªbÙ ˚¥<tJ¡° wJ¡ ≈F…≥ªu F…Î

∫ů<y∫ů* J¡° ıywg ŸCTC›w Fæ wS° ~>™>Ù N°æ≤ Ÿ°wbÙ* ˚¥<tJ¡° tu* ≈F…≥ªu F…Nů* J¡° <bÿb wC∫Õ Fæ $

234

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈¿≤h~>uÌ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, NwÎb bF NÃ∫∏w <b_w¨w (ŸbÕ∆∫°≈J¡) Fæ $ ŸJ¡° fi N°<Ì Fæ, fi tº∫ Fæ N°æ≤ fi N∏w Fæ N°æ≤ bF _b∫a ≈®J¡°„_bR¡≈ Fæ Îba ŸJ¡° ˚°ŸJ¡ ˚Ù J¡ůoÕ fiFÙ* Fæ, bF

_b≈®J¡°„ Fæ $$32,33$$
ıů N≈fiu tu* <bT∫≈®J¡°„fiR¡≈ <ªBq≈w° J¡ů ˚Ù ŸFfi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w°, bF NfiCJ¥¡Ô N°æ≤

≈®<wJ¥¡Ô <bT∫˚ůK¨¡ÃbR¡≈ ıÙbw° J¡ů Jæ¡Ÿu ŸFfi J¡≤ ŸJu¡y°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıF°≥ ≈≤ <ªBq≈w°J¡° FÙ Ô°˚ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, bF°≥ ≈≤ <ªWw°J¡°≤ ıÙbw° N°æ≤ b°Ÿfi°

Jæ¡Ÿu ≤F ŸJ¡wÙ Fæ* $$34$$ <ªBq≈ J¡° Ì∫ fi Fůfiu Ÿu FÙ Ÿtu* ıÙbw° Fæ FÙ fiFÙ* N°æ≤ oŸÙ

J¡°≤d fC<]w°, <ªWw°, o<∏B∫w° N°æ≤ b°Ÿfi° ˚Ù fiFÙ* Fæ $ oŸŸu "'J¡Sa fi fC<]w[ba _∫°ÃJ¡Sa b° fi tfiů ˚buwg ofi „aJ¡°Nů* J¡° ˚Ù <fi≤°Ÿ F…N° $$35$$

Ÿ‡≈¥dÕ ≈®ÿfiů* J¡° Ÿt°@°fi J¡≤fiu ≈≤ k¡<Ôw NSÕJ¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ tF°˚¥w-˚°æ<wJ¡ ≈Ì°Sů˘Ÿu ≈¥dÕ ˚Ù ı≤°t≤d„¥∏∫ f®Êw[b Ft°≤Ù Ì¨<‹¸> Ÿu N°J¡°„ Ÿu ˚Ù N<@J¡ „¥∏∫ N°æ≤ <fi<bÕJ¡°≤ <_Sw Fæ $$36$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈®ÿfiů* J¡° Ÿt°@°fi Fůfiu ≈≤ „aJ¡°„¥∏∫ <ªW tu* <ıŸ R¡≈ Ÿu ŸJ¡° N≈≤ůs I°fi Fů ŸJu¡, Ÿ NŸ°@°≤d R¡≈J¡ů ≈<Fª°fifiu Ju¡ <ÔÎ ZÙ≤°tª∏BıÙ <k¡≤ ≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, Nfi∏w <ªÌ°J¡°≤ Ÿ ≈≤t°SÕw[bJ¡° Jæ¡Ÿ° R¡≈ Fæ ?

˚ÔÙ˚°≥<w ŸJ¡° fů@ ≈®°›w Fůfiu Ju¡ ¿ÔÎ ŸJ¡ů tCHŸu <k¡≤ J¡<FÎ $ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° #
bÃŸ, tF°≈®Ô∫ Fůfiu ≈≤ Ÿ‡≈¥dÕ J¡°≤dů* J¡° ˚Ù J¡°≤d N≈≤ůs ≈≤tf®Ê Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ,

ŸJ¡° tæ* bdÕfi J¡≤w° Fq≥, N°≈ ŸC<fiÎ, Ÿt°<@ tu* tfi J¡° <bT∫ů* Ÿu <fi≤ů@ π°≤° b¨<W J¡° s∫

Fůfiu ≈≤ ÔJ¡<n∫ů* Ju¡ Ÿt°›w Fůfiu ≈≤ N<Àfi J¡∑ fi°o˘ tfi Ju¡ _bR¡≈ J¡° ˚Ù fi°„ J¡≤Ju¡ ıů fi°t-R¡≈-„¥∏∫ _b≈®J¡°„ ŸBq≈ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, bFÙ Ÿ ≈≤t°SÕ b_wC J¡° R¡≈ Fæ $

<fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Ju¡ N°≤‡˚ tu* Âÿ∫ ıyw J¡∑ ŸW° fiFÙ* ≤FwÙ, Âÿ∫ Ju¡ N˚°b Ÿu B‹¸>° ˚Ù

<bÔÙfi F…Î J¡∑ fi°o˘ ≈®wÙw Fůw° Fæ, ∫ů* Iu∫, I°w° N°æ≤ I°fi oŸ <`≈C¸>Ù Ju¡ Ô∫ J¡° Ÿ°sÙR¡≈
ıů I°fi Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, bFÙ Ÿ ≈≤t°SÕ b_wC J¡° R¡≈ Fæ $ Ÿt°<@-∆∫CÃS°fi Fůfiu Ju¡

≈FÔu ıů N°yu ıÙb-_bR¡≈ Fůfiub°ÔÙ Fæ, Ÿ <ª<wJ¡° NªuÃ∫ů∏tC© (<ª∏t°` tu* ≈®bd) ıů

<ª∏t°`, <fitÕÔ N°æ≤ <fi<bÕJ¡°≤R¡≈ Fæ, bF Ÿ ≈≤t°Ãt° J¡° R¡≈ Fæ $ „≤Ù≤tu* b°∫C N°<Ì J¡°

_≈„Õ Fůfiu ≈≤ ˚Ù <ªW Ju¡ ≤Fwu-≤Fwu NS°Õwg¡Ìq@tu* <tÔu F…Î ıÔJu¡ Ÿt°fi f®Ê tu* ÎJ¡≤Ÿ

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <w≤ů˚¥w <ªW J¡ů JC¡~> fi <yfiJ¡≤ _≈„Õ N°<Ì Ju¡ NfiC˚b Ju¡ <ffi° ≈®wÙw Fůfiub°Ô° ıů R¡≈ Fæ, bFÙ Ÿ ≈≤t°Ãt° J¡° R¡≈ Fæ $$37-42$$

Nf •w R¡≈ ∫ůyŮ∫°Ÿ Ÿu ≤<Fw ≈C”Tů* Ju¡ ˚Ù NfiC˚btu* ıæŸu N°R¡» Fů, bæŸ° ŸJ¡°

≈®<w≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

Fu Nfi|, <ıŸtu* _b›fiÌ„Õfi fiFÙ* Fæ, ıů th~>≤, ©¸>tÔ N°<Ì π°≤° ı<fiw fÙª fÙª tu*

<bh~>uÌ Ÿu ≤<Fw Fæ, tfiJ¡∑ <bZ°<∏w J¡° FuwC, ŸCTC<›wR¡≈ tfiJ¡∑ ınw° Ÿu FÙfi y°» <fiB° J¡°
ıů R¡≈ Fæ, bFÙ Ÿ ≈≤t°Ãt° J¡° R¡≈ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ $ ıæŸu N°J¡°„J¡°

ŸyÕ - 10]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

235
w°¿[bJ¡ R¡≈ „¥∏∫Ãb Fæ, <„Ô°J¡° |fiÃb Fæ N°æ≤ b°∫CJ¡° N∏wfÕ<F#≈¥dÕÃb Fæ, bæŸu FÙ ŸÙ

Ì¨ÿ∫<˚∏fi N°æ≤ Âÿ∫≤<Fw <ªÌ°J¡°„ ≈≤t°Ãt° J¡° ıů R¡≈ Fů, bFÙ bF Fæ $ fF…w •∫° J¡Fu*

Ÿ‡≈¥dÕ ıÙ<bw ıÙbů* J¡∑ ªuÃ∫ (Âÿ∫) N°æ≤ <ªW J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤fiu ≈≤ _b˚°bw# ıů <_S<w Nb<„‹¸> ≤FwÙ Fæ, bF „°∏w ÃJ¨¡‹¸> ŸW° Ÿ N°<Ì≈C”T J¡° R¡≈ Fæ $ <ªwg-≈®J¡°„

N∏fit∫J¡ůT≈∫Õ∏w N°ÃtR¡≈ Ÿu ∆∫°›w Fæ, N∏fit∫, tfiůt∫, ≈®°dt∫, <bI°fit∫ N°æ≤

N°fi∏Ìt∫-ofi ≈°≥ª J¡ůTů* tu* ≈®Ã∫uJ¡ J¡ůTJ¡° <bbuJ¡-≈¥bÕJ¡ <bª°≤ J¡≤fiu Ÿu N°fi∏Ìt∫ J¡ůT

Ÿf J¡ůTů*J¡° N°∏w≤ ™>F≤w° Fæ N°æ≤ N°fi∏Ìt∫ J¡ůTJ¡° N°∏w≤ f®Ê Fæ, Nw# B‹¸¨>J¡ů<¸ >tu*

Ÿb°Õ∏w≤˚¥w <ªÃ≈®J¡°„R¡≈ N°fi∏Ìt∫ J¡ůTJ¡° ˚Ù N°∏w≤ Fůfiu Ÿu ıů tº∫ Fæ (c) $ N°æ≤

Âÿ∫J¡ů<¸> tu* t¥wÕ ≈®≈aª Ju¡ Ÿ°≤˚¥w Ÿ¥∫ÕR¡≈ ≈®J¡°„ J¡°, Nt¥wÕ ≈®≈aª Ju¡ Ÿ°≤˚¥w ˚¥w°J¡°„J¡°

NSb° <Ô*yŸt<‹¸>R¡≈ N∆∫°J¨¡w N°J¡°„J¡° N°∏w≤ Fůfiu Ÿu ıů tº∫ Fæ (!) wS° ª°sCT

N°<Ì b¨<W∫ů* Ju¡ ˚Ùw≤ _kC¡≤dR¡≈ Ÿu <bΩt°fi Fůfiu Ÿu ıů •w b¨<W∫ů*J¡° tº∫ Fæ (N) J®¡t„# ıů N°fi∏Ì, Ÿwg N°æ≤ <ªBq≈ Fæ, ŸÙJ¡ů I°fiÙ ıfi f®Ê J¡° R¡≈ ı°fiwu Fæ* $ fC<]b¨<WJ¡°,

≈Ì°Sů˘ Ju¡ _kC¡≤dJ¡°, <bT∫J¡° N°æ≤ NI°fiJ¡° Ÿ°sÙR¡≈ N°<Ì N°æ≤ N∏w Ÿu „¥∏∫ ıů I°fi Fæ, bF Ÿ ≈≤t°Ãt° J¡° R¡≈ Fæ $ <ıŸJ¡° R¡≈ J¡˚Ù <Ìw fiFÙ* F…N° ∫°fiÙ <fiÃ∫ NfiC<Ìw R¡≈b°Ô° Fůw° F…N° ˚Ù ıywg <ıŸŸu <Ìw-Ÿ° Fůw° Fæ, <ıŸŸu N<˚∏fi Fůw° F…N° ˚Ù

<fÔJC¡Ô <˚∏fi-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, bF ≈≤t°Ãt° J¡° ≈°≤t°<SÕJ¡ R¡≈ Fæ $ t°<∫J¡ ∆∫bF°≤ů*tu*

ŸaÔÀfi F…Î ˚Ù <ıŸJ¡∑ (I°fiÙ J¡∑ NSb° oÕÿb≤ J¡∑) ≈°T°d Ju¡ ŸÂ„ ıů <fiÿªÔ <_S<w Fæ N°æ≤ <fi≤bJ¡°„ (Ÿ¥≤°© N°<Ì Ÿu „¥∏∫) Fůwu F…Î ˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů N≈fiu tu* NbJ¡°„ Ìufiu Ÿu ıů ∆∫ůtw° (Ÿ°bJ¡°„w°) Fæ, bFÙ ≈≤t°Ãt° J¡° R¡≈ Fæ $$43-49$$
buΩ (Iu∫) N°<Ì <`≈C¸>Ù Ju¡ ı∏t N°<ÌJ¡° FuwC ıů Ÿ<hªÌ°fi∏Ì°ÃtJ¡ R¡≈ Fæ, bFÙ bF

Fæ, - ÎuŸ° J¡Fwu Fæa $

Iu∫, I°fi N°æ≤ I°w°-ofi wÙfi R¡≈ů*b°Ô° Ÿ°tfiu <bΩt°fi ∫F ≈®≈aª <ıŸŸu N°<b˚¥Õw Fůw°

Fæ, <ıŸtu* <_Sw ≤Fw° Fæ N°æ≤ <ıŸtu* ÔÙfi Fů ı°w° Fæ, bFÙ ŸJ¡° ≈≤t Ì…ÔÕ˚ R¡≈ Fæ $$50$$

Ÿtu* ıů <fi<tWJ¡°≤dw° Fæ, bF ≈¿≤d°tR¡≈ Ÿu fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC <bbwÕR¡≈ Ÿu Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $
c wæ<w≤Ù∫ ≈<fiTÌg tu*-N∏fit∫ N°<Ì Ÿf J¡ůTů* Ju¡ N°∏w≤ N°fi∏Ìt∫ J¡ůT J¡ů <Ì©Ô°J¡≤

"w_∫ <≈®∫tub <„≤# $ tůÌ# Ì<sd# ≈s# $ ≈®tůÌ W≤# ≈s# $ N°fi∏Ì N°Ãt° $ f®Ê ≈Ch~>a ≈®<w‹™>° $
oŸ ZC<w π°≤° N°fi∏Ìt∫ J¡ůT J¡° ˚Ù N°∏w≤ f®Ê Ì„°Õ∫° y∫° Fæ $

! f¨FÌ°≤^∫J¡ ≈<fiTwg tu*-"πæ b°b f®Êdů R¡≈u t¥w˘ ªæb°t¥w˘ ª' oŸ ≈®J¡°≤ N°≤‡˚ J¡≤ "w_∫æw_∫
t¥wÕ_∫ ≤Ÿů ∫ ÎT w≈<w w_∫æw_∫°t¥wÕ_∫ ≤Ÿů ∫ ÎT Îw¿_t∏t^±>Ôu ≈C”T#, oŸŸu t¥wÕ N°æ≤ Nt¥wÕ

R¡≈ J¡° Ÿ°≤ <Ì©Ô° J¡≤ "NS°Õwg N°Ìu„ů fiu<w fiu<w' oŸŸu t¥wÕ N°æ≤ Nt¥wÕ Ju¡ N°≤ů≈ J¡° N<@‹™>°fi f®Ê fiJ¡° N°∏w≤ Fæ, ∫F f°w fiJu¡ (t¥wÕ N°æ≤ Nt¥wÕJu¡) <fiTu@ Ÿu <Ì©Ô°oÕ Fæ $'

N wÔbJ¡°≤ů≈<fiTwg tu*- "≈®<wfů@<b<Ìwa twtg' oŸ b°•∫ Ÿu f®Ê Ÿ‡≈¥dÕ fC<]b¨<W∫ů*J¡° N°∏w≤

J¡F°∫° Fæ $

236

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
fC<] N°<Ì Ÿu ≤<Fw tF°Ì≈Õd R¡≈ <ıŸtu* Iu∫, I°fi, I°w° R¡≈ ıywg ≈®<w<f<‡fw Fůw°

Fæ, bFÙ ŸJ¡° ŸbÕZu‹™> ≈≤t R¡≈ Fæ $ _b›fi N°æ≤ ı°y≤d Ÿu <fitCÕ•w ŸCTC›wR¡≈ ıů tfi Fæ, bFÙ tF°<ªwg J¡° R¡≈ Fæ, bFÙ Âÿ∫ J¡° ≈®Ô∫ Fůfiu ≈≤ _S°b≤ N°æ≤ ıayt ≈Ì°Sů˘ tu* Nb<„‹¸>

≤Fw° Fæ $ _S°b≤ ≈Ì°Sů˘ J¡° tfi, fC<] N°<Ì Ÿu „¥∏∫ ıů R¡≈ Fæ ∫°fiÙ NªÔ_b˚°b, bF ∫<Ì
fů@t∫ (ªuwfi°∫C•w) Fů ı°∫, wů fiJu¡ tfi, fC<] N°<Ì Ÿu <fitCÕ•w Ÿ fů@R¡≈ J¡∑

≈≤t°Ãt° Ÿu wCÔfi° J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ Fæ $$51-53$$ ≈®Ô∫°b_S° tu* f®Ê°, Ÿ¥∫Õ, <b‹dC, F≤, o∏B, ŸÌ°<„b N°<Ì Ju¡ <bÔÙfi Fůfiu ≈≤ Ÿ‡≈¥dÕ ≈°<@∫ů* J¡° <bÔ∫ Fůfiu Ÿu <bÿb Ju¡ ŸaŸyÕ

Ÿu ≤<Fw <fi<bÕJ¡v≈R¡≈, ªæw∏∫t°`, ≈≤t<„b Ju¡bÔ bFÙ ÎJ¡ „uT ≤Fw° Fæ $$54$$

ÌŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

À∫°≤Fb°≥ ŸyÕ

ŸwgR¡≈ N<@‹™>°fib„ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ˚Ù ıywg J¡∑ ŸW° J¡° ≈®<w≈°Ìfi N°æ≤

_bw# wů Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô tu* ˚Ù ŸJ¡∑ ŸW° Ju¡ N˚°b J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

≈®Ô∫J¡°Ô tu* "∫F ıywg Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ <b„uTR¡≈ ŸW° Ÿu ıywg J¡∑ <fib¨<W Fůfiu ≈≤ ˚Ù
f®ÊR¡≈ Ÿ°t°∏∫ ŸW° Ju¡ Nb<„‹¸> ≤Ffiu Ÿu ıywg J¡∑ f®ÊR¡≈ Ÿu ŸW° ˚Ôu FÙ Fů, <J¡∏wC

Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô tu* wů ıywg J¡∑ ≈®Ô∫J¡°Ô Ÿu <bÔsdw° ŸfJ¡ů _≈‹¸> FÙ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, Nw#
ıywg J¡∑ _bw∏` ŸW° ˚Ù ÌqŸ≤Ù t°fifiÙ FÙ ≈nuyÙ $ ÎuŸÙ Nb_S°tu* •w _bw∏` ŸW° Ÿu

∫C•w ıyw f®Ê tu* bwÕt°fi fi Fůw° F…N° N∏∫` <_Sw Fæ, ÎuŸÙ Ÿa˚°bfi° ˚Ù fiFÙ* ≤ůJ¡∑ ı°

ŸJ¡wÙ, •∫ů*<J¡ N°≈ ≈FÔu "fi°&˚°bů <bΩwu Ÿw#' Ÿu Ÿwg J¡∑ NŸW°J¡° _b∫a b°≤d J¡≤

ªCJu¡ Fæ* $ oŸ<ÔÎ ≈®Ô∫J¡°Ôtu* ıF°≥ ≈≤ ıywg <_Sw ≤Fuy°, bFÙ ıywg J¡° N°Z∫ t°fi° ı°∫uy°,

ŸJ¡° N°≈ tCHu ≈Ìu„ ÌÙ<ıÎ, oŸ N°„∫Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ fůÔu #
f®Êfig, ª°æÌF ˚Cbfi, Ìubw°, tfiC‹∫, NŸC≤, ≈„C, ≈sÙ, J¡∑¸>, ≈way N°<Ì NŸÙt

<b_w°≤b°Ô° N<w_≈‹¸>R¡≈ Ÿu <Ì©°oÕ Ìufiub°Ô°, ≈®Ã∫s N°<Ì ≈®t°dů* Ÿu Â»ÙJ¨¡w ∫F ıywg,

<ıŸJ¡° N°≈ f®Ê tu* N˚°b J¡Fwu Fæ*, tF°≈®Ô∫ Fůfiu ≈≤ <J¡Ÿtu* ¿_Sw ≤Fw° Fæ, Ÿu J¨¡≈°

J¡≤Ju¡ tCHŸu J¡<FÎ $$1$$

∫<Ì Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ Ã≈<W Ju¡ Ÿt∫ N≈fiÙ NÔy ŸW° Ju¡ Ÿ°S ıywg J¡° J¡FÙ*Ÿu N°ytfi Fůw°, wů ≈®Ô∫J¡°Ôtu* ıywg J¡° N∏∫ _S°fitu* ytfi N°æ≤ N∏∫tu* <_S<w FůwÙ;

<J¡∏wC b∏º∫°≈C`J¡∑ fi°o˘ N≈fiÙ ≈¨SJg¡ ŸW° Ÿu ŸJ¡° N°ytfi FÙ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* #
bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈Ju¡ ≈®ÿfi J¡° W≤ tæ* ≈Ù~>u Ìq≥y° ≈FÔu N°≈ ∫F fwÔ°o∫u <J¡
b∏º∫°≈C` J¡F°≥ Ÿu N°w° Fæ, Jæ¡Ÿ° Fæ, N°æ≤ J¡F°≥ ı°w° Fæ Îba N°J¡°„ tu* <_Sw bfi J¡F°≥ Ÿu N°w° Fæ N°æ≤ <J¡Ÿtu* Ÿt° ı°w° Fæ ? $$2$$

Â‹¸>°∏w N°æ≤ Ì°‹¸>°Õ∏w tu* <bTtw° (NŸt°fiw°) J¡∑ „aJ¡° J¡≤wu F…Î ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° #

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

237

˚ybfig, b∏º∫°≈C` N°æ≤ N°J¡°„bfi fi wů oŸ Ÿt∫ Fæ* N°æ≤ fi N°yu Fů*yu $ <k¡≤ fiJ¡∑

Jæ¡ŸÙ Ì¨ÿ∫w° N°æ≤ Jæ¡ŸÙ fi°<_ww° ? $$3$$
w°ÃJ¡°<ÔJ¡ ŸW°, ˚<b‹∫ÃJ¡°<ÔJ¡ŸW° N°æ≤ ≈®Ã∫sbuΩw° ˚Ù •w b∏º∫°≈C` N°æ≤

N°J¡°„bfi tu* fiFÙ* Fæ, Nw# ıywg N°æ≤ fitu* <bTtw° Fæ $ fiJu¡ ≈®<w∫ůyÙ J¡∑ ŸW° ≈®<Ÿ]

fiFÙ* Fæ, Nw# fiJ¡∑ fi°<_ww° ˚Ù fiFÙ* J¡FÙ ı° ŸJ¡wÙ ∫F ˚°b Fæ $ ™>ÙJ¡ Fæ, <J¡∏wC ıywg J¡∑ ˚Ù wů fi bwÕt°fiJ¡°<ÔJ¡ ŸW° Fæ, fi ˚<b‹∫ÃJ¡°<ÔJ¡ ŸW° Fæ N°æ≤ fi bF Âÿ∫ FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ıywg J¡° b∏º∫°≈C` N°æ≤ N°J¡°„bfi Ju¡ Ÿ°S Ÿ°Âÿ∫ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu #
bÃŸ, ıæŸu b∏º∫°≈C` N°æ≤ N°J¡°„bfi J¡∑ `æJ¡°<ÔJ¡ ŸW° fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ oŸ Ÿ‡≈¥dÕ
ıywg N°<Ì Âÿ∫ J¡∑ ˚Ù `æJ¡°<ÔJ¡ ŸW° fiFÙ* Fæ $$4$$

ŸW° fi Fůfiu ≈≤ ıywg Ju¡ Ã≈<W N°<Ì ˚Ù <Ÿ] fiFÙ* Fůwu ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°tıÙ, fi wů ∫F ıywg Ã≈∏fi F…N° Fæ N°æ≤ fi <bfi°„Ù FÙ Fæ $ <ıŸJ¡∑ ≈FÔu ŸW° FÙ
fiFÙ* Fæ ŸJ¡∑ Ã≈<W Jæ¡ŸÙ N°æ≤ Ÿtu* <bfi°„ „ÆÌ J¡∑ FÙ •∫° J¡S° Fæ ? $$5$$
ıywg J¡∑ Ã≈<W ≈®Ã∫s ≈®t°d Ÿu <Ÿ] Fæ, NwÎb ≈®St wů Ã≈<Wt°fig ıywg J¡°
b∏º∫°≈C` ≈t°fi fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ÌqŸ≤u NÃ∫∏w NŸwg J¡FÙ* ≈t°fi fiFÙ* Ìu©° ı°w°, Nw#

≈¿≤„uT Ÿu <bJ¡v≈R¡≈ b∏º∫°≈C` N°<Ì Ju¡ I°fiJ¡ů ıywg J¡° ≈t°fi t°fifi° ≈nuy° $ ŸJ¡°
ı∏t N°æ≤ fi°„ Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJ¡° ıywg Ju¡ Ÿ°S Ÿ°Âÿ∫ ˚Ù Fů ŸJ¡w° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤

ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, b∏º∫°≈C` N°æ≤ N°J¡°„b¨s J¡∑ wů J¡v≈fi° FůwÙ FÙ Fæ $
bF ıæŸu ı∏t N°æ≤ fi°„ Ÿu ∫C•w Fæ, bæŸu FÙ ∫F ıywg ˚Ù ı∏t N°æ≤ fi°„ Ÿu ∫C•w •∫ů* fiFÙ*

Fůy° ? $$6$$
b∏º∫°≈C` N°æ≤ N°J¡°„b¨s J¡° I°fi (<bJ¡v≈R¡≈) ≈t°fi Fů ŸJ¡w° ∫<Ì bF ≈tu∫R¡≈
ıywg Ju¡ fÙª tu* ≈n° fi Fůw° $ ≈tu∫R¡≈ ıywg Ju¡ tº∫≈<ww Fůfiu ≈≤ bF ≈t°fi fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ oŸ<ÔÎ N≈°≤t°<SÕJ¡ ŸW°b°Ôu ıywg J¡° tu≤u π°≤° <Ì∫° y∫° FÙ ≈t°fi ™>ÙJ¡ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu W≤ <Ì∫° #

Ì¨ÿ∫ <J¡ŸÙ N∏∫ ≈Ì°SÕ Ju¡ Ÿ°S wCÔfi° (≈t°) J¡≤fiu J¡∑ oh~>° wů Fæ ≈≤ ≈tu∫˚¥w Âÿ∫ ≈Ì°SÕ Ÿu N<w¿≤•w ≈t°fi fi <tÔfiu Ju¡ J¡°≤d ŸJ¡∑ <J¡ŸÙŸu ≈t° FÙ fiFÙ* J¡∑ ı°

ŸJ¡wÙ $$7$$

≈tu∫ J¡ů<¸ >tu* ≈®<b‹¸> <ıfi <J¡∏FÙ* ≈Ì°Sů˘ Ÿu ŸJ¡ů ıů ≈t° ÌÙ ı°wÙ Fæ bF

Nfi∏b∫°ÔaJ¡°≤ J¡° Ì°Fd Fæ, bæŸu FÙ N°≈J¡∑ ∫F <•w ˚Ù Fæ $
yyfia yyfi°J¡°≤a Ÿ°y≤# Ÿ°y≤ů≈t# $ ≤°t≤°bd∫ů∫CÕ]a ≤°t≤°bd∫ů¿≤b $$

∫F <•w ofiJ¡° J¡ůoÕ ≈t°fi FÙ fiFÙ* Fæ oŸ ≈®J¡°≤ NfiC≈tÃb tu* ≈∫Õb<Ÿw FůwÙ Fæ bæŸu FÙ N°≈J¡° ∫F J¡Sfi ˚Ù NfiC≈tÃb tu* ≈∫Õb<Ÿw Fůy°, oŸ<ÔÎ b∏º∫°≈C` N°æ≤ N°J¡°„b¨s

238

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ju¡ <bJ¡v≈R¡≈ I°fi J¡ů Â‹¸>°∏w t°fifi° ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ $ Nw# ∫F <Ÿ] F…N° <J¡ ıywg J¡∑ ≈¨SJg¡

ŸW° tu≤u π°≤° J¡FÙ yoÕ b∏º∫°≈C` J¡∑ ŸW° Ju¡ Ÿt°fi FÙ Fæ $ ÌqŸ≤Ù f°w ıů N°≈fiu ∫F J¡FÙ Fæ

<J¡ NŸwg Â‹¸>°∏w ˚Ù fiFÙ* Fů ŸJ¡w° Fæ oŸ ≈≤ ŸC<fiÎ, NŸwg ∫Ω<≈ Ÿwg J¡° Â‹¸>°∏w fiFÙ*

Ìu©° ı°w° <k¡≤ ˚Ù ŸJu¡ NŸwg Ju¡ Â‹¸>°∏w Fůfiu tu* J¡ůoÕ <b≤ů@ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ b∏º∫°≈C`Ju¡

Ÿt°fi N°J¡°„≈C‹≈ NŸwg Fæ, ÎuŸu ≈®∫ůy Ìu©u ı°wu Fæ* $ <ıŸJ¡° ≈®Ã∫sR¡≈ Ÿu NfiC˚b Fů ≤F°

Fæ, ŸJ¡∑ NŸW° Jæ¡Ÿu ? ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤ ≈®Ã∫sŸu ≈®wÙw Fů ≤Fu ≈Ì°SÕJ¡∑ ˚Ù, <bª°≤ J¡≤fiu≈≤
f°@ Ìu©fiu Ÿu, NŸW° fF…w Ÿu Ì¨‹¸>°∏wů* tu* ≈®<Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ŸCbdÕ Ju¡ J¡nu tu* _≈‹¸>w# ˚ÔÙ ˚°≥<w <Ì©°oÕ Ìu ≤F° ˚Ù J¡¸>J¡Ãb fi°tJ¡° J¡ůoÕ ≈Ì°SÕ
fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ≈®Ã∫sw# NfiC˚¥∫t°fi ˚Ù ∫F ıywg ≈≤tu* (f®Ê tu*) fiFÙ* Fæ $ ıæŸu N°J¡°„ tu*

≈Ô‡∫t°fi „¥∏∫Ãb N°J¡°„ Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ f®Ê tu* ≈®Ã∫sw# ≈Ô‡∫t°fi ˚Ù ∫F
ıywg f®Ê Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $ ıæŸu J¡°ıÔ Ÿu J¡°<Ôt° ≈¨SJg¡ I°w fiFÙ* FůwÙ, <Ft Ÿu „ÙwÔw°

≈¨SJg¡ I°w fiFÙ* FůwÙ bæŸu FÙ ≈≤t ≈Ìtu* (f®Ê tu*) ≈¨SJg¡ y¨FÙw Fůfiub°Ô° ıywg fiFÙ* Fæ $ ıæŸu

„ÙwÔw° ª∏Bt° Ÿu N°æ≤ <Ft Ÿu (f≤k¡ Ÿu) ≈¨SJg¡ fiFÙ* FůwÙ bæŸu FÙ f®Ê Ÿu ˚Ù ∫F ıywg

≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ $ ıæŸu tR¡˚¥<t tu* ≈®wÙ∫t°fi fiÌÙ tu* ıÔ fiFÙ* Fæ, NSb° ıæŸu ≈®wÙ∫t°fi <πwÙ∫

ª∏Bt° tu* ª∏BÃb fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ŸbÕ<b@ tÔů* Ÿu ≤<Fw f®Ê tu* NfiC˚¥∫t°fi ıywg ˚Ù fiFÙ*

Fæ $ J¡°≤d Ju¡ fi ≤Ffiu Ÿu ıů _b∫a ≈FÔu ˚Ù fiFÙ* S°, bF bwÕt°fi J¡°Ô tu* ˚Ù fiFÙ* Fæ, Nw#

ŸJ¡° fi°„ FÙ Jæ¡Ÿ° ? $$8-13$$

J¡°≤d J¡° NŸa˚b Jæ¡Ÿu Fæ ? Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ~>°∫° J¡° J¡°≤d @¥≈ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, bæŸu FÙ ≈¨<SbÙ N°<Ì ın b_wC J¡° ınw° Ÿu

≤<Fw f®Ê J¡°≤d fiFÙ* Fů ŸJ¡w° NS°Õwg ınJ¡° FÙ ın ≈¿≤d°t Fů ŸJ¡w° Fæ, J¡FÙ* ˚Ù

_b<bR¡] ≈¿≤d°t fiFÙ* Ìu©fiu tu* N°w°, ∫F ˚°b Fæ $$14$$ ≈¿≤d°tÙ J¡°≤d fi Fůfiu Ÿu ∫F

≈¿≤d°tÙ J¡°∫Õ fiFÙ* Fæ, Nw# ≈¿≤d°tÂ<‹¸> Ÿu ∫F JC¡~> <Ìw fiFÙ* Fæ, ∫Ω<≈ <bbwÕÂ<‹¸> Ÿu

<bR¡] J¡° ˚Ù N°≤ů≈ Fů ŸJ¡w° Fæ, wS°<≈ <bbwÕ J¡° J¡°≤d˚¥w f®Ê FÙ ıywg R¡≈Ÿu Nb<_Sw Fæ, Nw# ıywg J¡∑ J¡°∫ÕR¡≈ Ÿu ≈¨SJg¡ ŸW° fiFÙ* Fæ $$15$$

∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ NI°fi FÙ ıywg J¡° ≈¿≤d°tÙ J¡°≤d Fæ, <k¡≤ J¡°≤d Ju¡ N˚°b Ÿu ∫F
ıywg J¡°∫Õ fiFÙ* Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥bÕ ÿÔů*J¡tu* J¡°≤d J¡° N˚°b Jæ¡Ÿu J¡F° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıů NI°fi FÙ ıyÌ°J¡°≤ Ÿu ≈¿≤dw Fůw° Fæ, ∫F J¡F° ı°w° Fæ, ŸJ¡° ∫F w°Ã≈∫Õ fiFÙ*

Fæ <J¡ ıæŸu Ìq@J¡° ≈¿≤d°t ÌFÙ Fůw° Fæ, bæŸu NI°fi J¡° ≈¿≤d°t ıywg Fæ, f<vJ¡ NI°fi Ÿa<bwg J¡ů (I°fi J¡ů) FÙ ıywgR¡≈ Ÿu Ì„°Õw° Fæ NS°Õwg Ÿa<bwgJ¡° FÙ ıywg Ju¡ R¡≈ Ÿu <bbwÕ

J¡≤°w° Fæ $ NI°fiJ¡° ≈¿≤d°t Ÿa<bwg J¡° <bbwÕ FÙ Fæ, ∫F f°w _b›fitu* ≈®<Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $ _b›fi tu* ıů ıywg (_b°<›fiJ¡ ≈®≈aª) <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bF Ÿa<bwg J¡° <bÔ°Ÿ FÙ Fæ $

(Ÿa<bwgJ¡° <bbwÕ FÙ Fæ), ŸŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $$16$$

•w <bT∫ J¡ů FÙ _≈‹¸> J¡≤wu Fæ* $

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

239

_b›fi tu* _b›fi Ìu©fiub°Ôu ≈C”T Ju¡ N∏w#J¡≤d tu* ıů _b°<›fiJ¡ ıywg J¡∑ ˚®°<∏w FůwÙ Fæ, bF ıæŸu Ÿa<bwg-<bJ¡°Ÿ FÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* f®Ê tu* ∫F ıywg-<bJ¡°Ÿ F…N° Fæ, f®Ê Ÿu N<w¿≤•w ıywg fi°t J¡∑ J¡ůoÕ b_wC FÙ fiFÙ* Fæ $$17$$

Nw# ≈FÔu ıů ıywg f®Êt°` Fæ, ÎuŸÙ ≈®<wI° J¡∑ yoÕ SÙ, bF <Ÿ] F…oÕ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫F ıů JC¡~> ≈®≈aª <Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ, ∫F ŸÌ° FÙ N°Ãt° tu* <_Sw Fæ $ fi wů ∫F J¡˚Ù JC¡~>

˚Ù <Ìw Fůw° Fæ N°æ≤ fi J¡˚Ù w<fiJ¡ ˚Ù fi‹¸> Fůw° Fæ $ ıæŸu BbÃb ıÔ Fæ (w≤Ôw° N°æ≤
ıÔtu* J¡ůoÕ ˚uÌ fiFÙ* Fæ), ıæŸu _≈∏Ìfi b°∫C Fæ (J¡‡≈fi N°æ≤ b°∫Ctu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ) N°æ≤ ıæŸu

≈®J¡°„ N°˚°Ÿ Fæ $ (≈®J¡°„ N°æ≤ N°˚°Ÿ tu* J¡ůoÕ N∏w≤ fiFÙ Fæ), bæŸu FÙ ∫u wÙfiů* ıywg f®Ê

FÙ Fæ (<`ıywg N°æ≤ f®Êtu* J¡ůoÕ N∏w≤ fiFÙ* Fæ) $ ıæŸu _b›fi Ìu©fiub°Ôu ≈C”T Ju¡ N∏Ì≤

<bΩt°fi ªæw∏∫ FÙ fiy≤-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈≤t°SÕ _bR¡≈ tu* ≈≤t°Ãt° FÙ ıywg-

Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $$18-20$$
ıywg J¡∑ ıů ≈®wÙ<w Fů ≤FÙ Fæ, ∫F fnÙ Â» Fæ N°æ≤ _b›fi J¡∑ ≈®wÙ<w ≈¥dÕR¡≈ Ÿu N<˚∆∫•w fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d J¡ůtÔ (NÌ¨») Fæ, Nw# Ìůfiu* tu* N°J¡°„-≈°w°Ô J¡° N∏w≤ Fæ N°æ≤ ÌqŸ≤Ù

∫F f°w ˚Ù <bª°≤dÙ∫ Fæ <J¡ B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫ J¡° Ÿ‡f∏@ _b°˚°<bJ¡ Fæ, Nw# ŸJ¡° <fib°≤d Fůfi° J¡<™>fi FÙ fiFÙ*, ≈®Ã∫Cw NŸ‡˚b Fæ, Nw# tC<•wJ¡° Ÿ‡˚b FÙ fiFÙ* Fæ, ∫ů* ZÙ≤°tª∏BıÙ

„aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, ∫<Ì ∫F Âÿ∫R¡≈Ù <bT ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu _b›fi J¡∑ ≈®wÙ<w Ju¡ Ÿt°fi <tØ∫° Fæ, wů ∫F owfiÙ ŸCÂ» ≈®wÙ<w Ÿu ∫C•w Jæ¡Ÿu Fů y∫°, NS°Õwg ≈®Ô∫ Fůfiu wJ¡
oŸtu* ÎuŸÙ ŸCÂ» ≈®wÙ<w ≤FwÙ Fæ <J¡ ∆∫bF°≤ tu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ynfnÙ fiFÙ* Fůfiu ≈°wÙ, oŸJ¡°

•∫° J¡°≤d Fæ ? Âÿ∫ Ju¡ <bΩt°fi ≤Fwu B‹¸>° (Ì„ÕJ¡) J¡° <fib°≤d fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° NS°Õwg Ì¨ÿ∫ ∫<Ì ≤Fuy°, wů ŸJ¡° B‹¸>° ˚Ù Nbÿ∫ ≤Fuy° N°æ≤ B‹¸>° ∫<Ì ≤Fuy°, wů Âÿ∫ ˚Ù Nbÿ∫

≤Fuy° $ ˚°b ∫F <J¡ Âÿ∫ N°æ≤ B‹¸>° ≈≤_≈≤ Ÿ°≈us Fæ* $ Âÿ∫ w˚Ù J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ, ıf<J¡

ŸJ¡° Ì„ÕJ¡ Fů N°æ≤ B‹¸>° w˚Ù J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ, ıf <J¡ ŸJu¡ Ì„Õfi J¡° <bT∫ (Ì¨ÿ∫) Fů $ Ì¨ÿ∫ N°æ≤ B‹¸>° Ìůtu* Ÿu ÎJ¡ Ju¡ N<_wÃb tu* Ìůfiů* J¡° f∏@fi Fæ N°æ≤ Ìůfiů* tu* Ÿu ÎJ¡ J¡° ˚Ù
s∫ Fů ı°∫ wů Ìůfiů* J¡∑ tC<•w Fů ı°wÙ Fæ, ≈≤ ÎuŸ° Fůfi° FÙ NŸ‡˚b Fæ $$21,22$$

•∫ů* NŸ‡˚b Fæ ? ÎuŸ° ∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıf wJ¡ t¥Ô°<bΩ° Ju¡ <bfi°„ Ÿu Âÿ∫ Ju¡ N°Ã∫<∏wJ¡ s∫ J¡° (ŸbÕS° h~>uÌ J¡°) I°fi fi Fů, wf wJ¡ B‹¸>° tu* Âÿ∫Ãb J¡° N<_wÃb N<fib°∫Õ Fæ, oŸ<ÔÎ tC<•w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$23$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ Âÿ∫ Ju¡ N°Ã∫<∏wJ¡ s∫J¡° ≈¿≤I°fi ˚Ôu fi Fů $ ŸJ¡∑ •∫° N°bÿ∫J¡w°

Fæ ? <J¡∏wC Ã≈∏fi F…Î Âÿ∫J¡° <bΩ°Ÿu <bfi°„ Fů, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì Âÿ∫ ≈®≈aª J¡∑ ≈FÔu Ã≈<W N°æ≤ ≈Ù~>u ŸJ¡° <bfi°„ t°fiů, wů Ÿa_J¡°≤R¡≈ Ÿu

<_Sw Âÿ∫ J¡° ≈Cfi# ≈Cfi# Ìg˚bR¡≈ NfiSÕJ¡°≤Ù f∏@ J¡˚Ù <bfi‹¸> FÙ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$24$$

Âÿ∫≈®Ìu„ Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y Ÿu FÙ Ì¨ÿ∫ Ju¡ NŸ‡˚b J¡∑ ≈≈<W Fů NS°Õwg ıF°≥ ≈≤ Ì¨ÿ∫ fiFÙ*

240

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fæ, bF°≥ ≈≤ Âÿ∫ Ju¡ NŸ‡˚b J¡∑ ≈≈<W Fů, oŸ „aJ¡° J¡° Ÿt°@°fi _b∫a N°≈ FÙ ≈FÔu J¡≤

ªCJu¡ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu _bh~> Ì≈Õd ª°Fu J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù <_Sw •∫ů* fi Fů, Ÿtu* ≈®<w<f‡f ≈nw° FÙ Fæ, bæŸu FÙ

ªæw∏∫°Z∫ B‹¸>° tu* ŸbÕ_t¨<wt∫ ≈®<w<f‡f Nbÿ∫ ≈nw° FÙ Fæ $$25$$ ∫<Ì ≈FÔu Ÿu Ã≈∏fi fi F…Î Âÿ∫ J¡° _b∫a N<_wÃb fi Fůw°, wů B‹¸>° J¡∑ Âÿ∫_b˚°b Ÿu tC<•w Fů ŸJ¡wÙ, ≈≤∏wC
ıywg Ã≈∏fi fiFÙ* Fæ, ∫F f°w NfiC˚b tu* fiFÙ* N°wÙ, Nw# Ì®‹¸>°J¡∑ Âÿ∫_b˚°b Ÿu <fitCÕ<•w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, ∫F ˚°b Fæ $$26$$ Fu I°<fi∫ů* tu* ŸbÕZu‹™>, oŸ<ÔÎ tu≤Ù tC<•w Ju¡ NŸa˚b J¡∑

N°„aJ¡° J¡ů ∫C<•w∫ů* π°≤° Ìq≤ J¡≤ ıf wJ¡ Âÿ∫ Ju¡ NÃ∫∏w NŸ‡˚b J¡° tCHu Â» ≈¿≤I°fi fi Fů ı°∫, wf-wJ¡ N°≈ tCHu ≈Ìu„ ÌÙ<ı∫u $$27$$

_b›fi-≈®wÙ<w Ÿu ıygw-≈®wÙ<wbæT‡∫ J¡∑ ıů ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu N°„aJ¡° J¡∑ SÙ, ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ŸJu¡ Ÿt°@°fiJ¡∑, N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ Ÿ¨‹¸>Ù J¡∑ N°¶∫°<∫J¡° Ÿu, ≈®<wI°

J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ∫F ıywg f®Ê°ÃtJ¡ FÙ Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $ ıywgR¡≈ Ÿu NŸwg Fůw° F…N° ˚Ù <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿwg-≈®wÙw Fůw° Fæ, ŸJ¡ů tæ* N°≈Ÿu fnÙ Ô‡fÙ

(t^±>≈ů≈°¶∫°fi N°<Ì Ÿu f»°oÕ yoÕ) N°¶∫°<∫J¡° Ÿu J¡Fw° Fq≥, N°≈ ŸC<fi∫u $ N°„∫ ∫F <J¡

∫Ω<≈ oŸ ıywgJ¡∑ ≈®wÙ<w fnÙ Â» Fæ, wS°<≈ ∫F NŸwg Fůw° FÙ ŸBq≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, oŸ Na„tu* oŸJ¡∑ _b›fi Ÿu Ÿtw° Fæ FÙ $ ≤F yoÕ Â» ≈®wÙ<w J¡∑ f°w, Ÿů wů <ª≤J¡°Ô Ÿu f]t¥Ô Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Fæ $ wf wJ¡ ŸC<fi∫u, ıf wJ¡ <J¡ ≈¥bÕıů* Ju¡ ∆∫bF°≤ Ju¡ ≈®<w≈°ÌJ¡
b°•∫ů* Ÿu fi Ô‡fÙ N°¶∫°<∫J¡°Nů* tu* b<dÕw w[b N°≈Ju¡ ⁄Ì∫ tu*, w°Ô°f tu* @¥<Ô Ju¡

Ÿt°fi, fi fæ™> ı°∫ $$28,29$$

ŸÙŸu N°≈J¡∑ ÌqŸ≤Ù „aJ¡° <fib¨W Fů ı°∫uyÙ N°æ≤ ÌqŸ≤Ù „aJ¡° J¡∑ <fib¨<W Fůfiu ≈≤

N°≈J¡ů „°<∏w <tÔuyÙ N°æ≤ ÔůJ¡∆∫bF°≤ ˚Ù <Ÿ] Fůy°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

N°≈J¡ů ˚®°<∏w Ÿu ıů ∫F ıywg J¡∑ ŸW° <Ì©Ô°oÕ Ìu ≤FÙ Fæ, oŸJu¡ NÃ∫∏w N˚°b J¡ů (ŸbÕS° N˚°b J¡ů) ı°fiJ¡≤, N°≈ N<πwÙ∫ N©^±> f®Ê Ju¡ º∫°fi tu* ŸaÔÀfi Fů Ô°æ<J¡J¡

∆∫bF°≤ J¡≤u*yu $ <ıfiJ¡° ≈®∫ůıfi ≤Ffiu ≈≤ y®Fd Fůw° Fæ N°æ≤ ≈®∫ůıfi fi ≤Ffiu ≈≤ Ã∫°y Fůw°

Fæ, ÎuŸu _S¥Ô, Ÿ¥‚t N°<Ì <bT∫ů*tu (<bT∫ů* Ju¡ NfiCŸ°≤) ªaªÔ N°æ≤ <_S≤ ∆∫bF°≤Â<‹¸>∫°≥

N°≈J¡ů oŸ ≈®J¡°≤ ≈Ù<nw fiFÙ* J¡≤ ŸJu¡yÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ <J¡ f°d ≈bÕw J¡ů <b] fiFÙ* J¡≤

ŸJ¡wu $ Fu ≤|CJC¡Ô<wÔJ¡, <ıŸJ¡° ≈FÔu <b_w°≤Ÿu bdÕfi <J¡∫° Fæ, bFÙ ∫F Ju¡bÔ ÎJ¡

(N<πwÙ∫) N°Ãt° Fæ $ oŸJu¡ <Ÿb° ÌqŸ≤Ù J¡v≈fi° FÙ fiFÙ* Fæ $ oŸ <πwÙ∫-J¡v≈fi° Ÿu „¥∏∫

N°Ãt° tu* ∫F ıywg <ıŸ ≈®J¡°≤ Ã≈∏fi F…N° Fæ, ŸJ¡ů tæ* N°yu N°≈Ÿu J¡F¥≥y° $ ∫u Ÿ‡≈¥dÕ
ıywg Ÿ N°Ãt° Ÿu N°<b˚¥Õw F…Î Fæ* $$30-32$$

„aJ¡° - •∫° ıæŸu ∫u w¸>_S oÕÿb≤ Ÿu ˚uÌ Ÿu N°<b˚¥Õw Fæ*, bæŸu FÙ oŸŸu ˚Ù ˚uÌ Ÿu N°<b˚¥Õw F…Î Fæ* ? NS°Õwg ıæŸu N∏∫°<˚tw Ÿ®‹¸>° oÕÿb≤ Ÿu <˚∏fiw∫° Ÿ¨≠∫ ≈Ì°Sů˘ J¡°

ŸyÕ - 12]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

241

N°<b˚°Õb t°fi° ı°w° Fæ bæŸu FÙ N°≈Ju¡ N<˚tw Ÿ®‹¸>° N°Ãt° Ÿu <˚∏fiw∫° ıywg J¡° N°<b˚°Õb F…N° Fæ ?

Ÿt°@°fi - fiFÙ*, bF tF°fig N°Ãt° FÙ Ÿt<‹¸>∆∫<‹¸>R¡≈ f°F≤ o<∏B∫ů* π°≤° <Ì©°oÕ

Ìufiub°Ô° Âÿ∫Ì„Õfi≈®J¡°≤°J¡°≤ N°æ≤ N∏Ì≤ tfifi≈®J¡°≤°J¡°≤ FůJ¡≤ _b∫a FÙ <Ìw Fůw° Fæ N°æ≤ <bÔÙfi Fůw° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ b°_wb tu* ŸJ¡° Ì∫ N°æ≤ <bfi°„ wů Fůwu fiFÙ*, ≈≤

NI°fiw# ˚®°¿∏w Ÿu ŸJu¡ Ì∫ N°æ≤ <bfi°„ J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ $$33$$

À∫°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
f°≤Fb°≥ ŸyÕ

N°yu N≈b°Ì Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ¨<‹¸>J¡° NÃ∫∏w N˚°b J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ

N≈b°Ì°fiCR¡≈ Nº∫°≤ů≈˚¥w Ÿ¨<‹¸>J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu ≈FÔu <ıŸ <bT∫ J¡Ù ≈®<wI° J¡∑ SÙ, ŸJ¡ů J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ˚¥<tJ¡°
f°≥@wu F…Î fůÔu #
bÃŸ ZÙ≤°tª∏B, ŸbůÕWt, „°∏w N°æ≤ ≈≤t ≈<bòŸ ≈Ì Ÿu (f®Ê Ÿu) ∫F Ÿ‡≈¥dÕ

<bÿb ıæŸu N°<b˚¥Õw F…N° Fæ, Ÿu N°≈ Wt fC<] Ÿu (sů˚„¥∏∫ ÎJ¡°y® tfi Ÿu) ŸC<fi∫u $$1$$
ıæŸu ŸCTC›w N°Ãt° FÙ _b›fi-ŸÂ„ ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ f®Ê FÙ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ fi°o˘ ≈®wÙw Fůw° Fæ $ (∫F J¡v≈fi° Â‹¸> Ju¡ NfiCŸ°≤ Fæ $) _b›fi Ju¡bÔ ÎJ¡ ≈C”TJ¡∑ b°Ÿfi° J¡° J¡°∫Õ Fæ, Nw# _b›fi≈®wÙ<w Â» fiFÙ* FůwÙ N°æ≤ ≈®≈aª Ÿ‡≈¥dÕ ıÙbů* J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu Ã≈∏fi Fæ, Nw#

ŸJ¡∑ ≈®wÙ<w ŸCÂ» Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙJ¡∑ ≈¥bůÕ•w „aJ¡° Ju¡ ≈¿≤F°≤ Ju¡ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

ŸJ¡° N<@‹™>°fi Ÿb°ÕÃtJ¡ (ŸbÕŸCTC›wŸt‹ˆb_S N°æ≤ ŸbÕ≈®Ô∫°b_S) f®Ê Fæ $ oŸ

<bT∫ tu* N°≈ J®¡t J¡ů ŸC<fi∫u $$2$$ ª¥≥<J¡ ∫F Ÿ‡≈¥dÕ <bÿb _b˚°bw# ŸÌ° Nfi∏w≈®J¡°„R¡≈
wS° Nfi∏wªæw∏∫_bR¡≈ f®Ê J¡° ŸW°t°`R¡≈ (c) Fæ, oŸ<ÔÎ bFÙ t°fiů* ªuÃ∫w° J¡ů (Âÿ∫w°J¡ů) ≈®°›w Fůw° Fæ, ∫ů* N<y®t ÿÔůJ¡ Ÿu Ÿ‡f∏@ Fæ $$3$$

≈FÔu Ÿtu* "Ÿ oÕsw ÔůJ¡°∏fiC Ÿ¨ı° o<w' (Ÿfiu ŸaJ¡v≈ <J¡∫° <J¡ tæ* ÔůJ¡ů*J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡R¡≥) oŸ ZC<w Ÿu <Ÿ] oÕsd˚°b J¡ů <Ì©Ô°wu Fæ* $

N°J¡°„ Ÿu ˚Ù Ÿ¥‚t N°æ≤ <fitÕÔ ıů fů@ Fæ, bF ˚°bÙ (Fůfiub°Ôu) fi°t N°æ≤ R¡≈ů* Ju¡

NfiCŸ∏@°fi Ÿu JC¡~> NfiC<twR¡≈b°Ô° FůJ¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ®‹¸>∆∫ (Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu ∫ůÀ∫) <bT∫ů* tu*

ŸaJ¡v≈≈¥bÕJ¡ NFaJ¡°≤°º∫°Ÿ Ju¡ <ffi° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ NwÎb bFÙ _b∫a N≈fiu _bR¡≈ tu* t°fiů*

<J*¡<ªwg ªuÃ∫w° (Âÿ∫w°) J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$4,5$$
oÕsdb¨<W N°æ≤ oÕsdb¨<W Ju¡ <bT∫R¡≈ ≈°<@∫ů* Ÿu Ÿtu* oÕÿb≤˚°b N°æ≤ ıÙb˚°b J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $
c ªæw∏∫R¡≈ f®Ê J¡∑ ŸW° FÙ ŸJ¡° ≈≤t°SÕR¡≈ Fæ, ŸJ¡∑ ŸW° Ÿu N<w¿≤•w ŸJ¡° R¡≈ fiFÙ* Fæ $

242

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
wÌ…≈≤°∏w bF ≈≤t ŸW° FÙ oÕsd°ÃtJ¡ b¨<W Ÿu ∫C•w ªuwfi° tu* (•w oÕsd°ÃtJ¡ b¨<W tu*

N<˚∆∫•w ªæw∏∫ tu*) ∏tC© FůJ¡≤ ∫°fiÙ oÕsdb¨<WŸ<Fw ªuwfi°≈®@°fi FůJ¡≤ b°dÙ Ju¡ ∆∫bF°≤

Ju¡ <bT∫ @tů˘ Ÿu ∫C•w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d b°dÙ Ÿu ≈®°›∫ (Iu∫) Fůfiu Ÿu ∫°fiÙ b°dÙ Ju¡ ∆∫bF°≤ Ju¡ ∫ůÀ∫

Fůfiu Ÿu "<ªwg' fi°t Ju¡ ∫ůÀ∫ ("ŸbÕI oÕÿb≤' fi°t Ju¡ ∫ůÀ∫) FůwÙ Fæ $ ≈Ù~>u <ª≤J¡°Ô J¡∑ NfiCb¨<W

Ÿu <ıŸJ¡∑ oÕsdb¨<W NÃ∫∏w @fi Fů yoÕ Fæ N°æ≤ <ıŸfiu •w oÕsdb¨<W Ju¡ <bT∫ Ÿ¥‚t

≈®≈aª_bR¡≈w°R¡≈ ≈¿≤h~>uÌ _bÙJ¡°≤ J¡≤ <Ô∫° Fæ Îba˚¥w bFÙ ≈≤tŸW° ıf ≈≤t ≈ÌJ¡° Ã∫°y J¡≤wÙ Fæ wf ˚°bÙ ≈®°d@°≤dR¡≈ ≈°<@b°Ôu ıÙb, <F≤^∫y˚Õ N°<Ì fi°tb°ÔÙ FůwÙ Fæ $$6,7$$
bæŸu Fůfiu ≈≤ ˚Ù f®ÊŸW° _bR¡≈ Ÿu <bfi‹¸> fiFÙ* FůwÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ÿ Ÿt∫ f®ÊŸW° FÙ Ju¡bÔ ˚°bfi° Ÿu ŸaŸ°≤ů∏tC© FůwÙ Fæ, <bJ¡°≤ N°<Ì <J®¡∫° Ÿu fiFÙ* $$8$$

„aJ¡° - Ÿů Jæ¡Ÿu ?

Ÿt°@°fi - f®Ê_b˚°b FÙ ÎuŸ° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ •w f®ÊŸW° J¡° _b˚°b FÙ Fæ <J¡
bF Ju¡bÔ ˚°bfi°t°` Ÿu (ŸaJ¡v≈t°` Ÿu) ŸaŸ°≤˚°b J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, Ÿtu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤J¡°

<bJ¡°≤ FůJ¡≤ bF ŸaŸ°≤˚°b J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, ∫F f°w fiFÙ* Fæ $

„aJ¡° - wů ŸJ¡° ıÙb˚°b Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ ?

Ÿt°@°fi - ≤≠ıC tu* Ÿ≈Õ J¡∑ fi°o˘ ŸÙtu* ıÙb˚°b J¡° Ì∫ Fůw° Fæ $

Nf ZÙtF°tC<fi b<Ÿ‹™>ıÙ tF°˚¥wů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡ů J¡Ffiu J¡∑ oh~>° Ÿu ≈FÔu N°J¡°„ J¡∑

Ÿ¨<‹¸> J¡Fwu Fæ* $
ıÙb˚°b J¡° Ì∫ Fůfiu Ju¡ Nfi∏w≤ N∏∫ ˚¥wů* J¡ů NbJ¡°„ Ìufiub°ÔÙ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d

„¥∏∫≈®°∫# (≈®°∫# ¿≤•w) N°J¡°„ŸW° <Ìw FůwÙ Fæ, ıů <J¡ Ÿ¥∫Õ N°<Ì J¡∑ Ÿ¨<‹¸>Ju¡

≈ÿª°wg Fůfiub°Ôu N°J¡°„ N°<Ì fi°tů* Ju¡ NSÕ J¡ů (N°J¡°„ ∫°fiÙ N°Ÿt∏w°wg-J¡°„wu

≈®J¡°„wu ∫°fiÙ ª°≤ů* Nů≤ ıů ≈®J¡°<„w Fæ, oÃ∫°<Ì NSÕJ¡ů) ÌuwÙ Fæ N°æ≤ „ÆÌ N°<Ì yCdů*

J¡∑ J¡°≤d Fæ $$9$$

≈¥bůÕ•w <F≤^∫y˚ÕR¡≈ ıÙb Ju¡ NF∏w°<˚t°fi J¡∑ N°æ≤ wfŸu ÔuJ¡≤ <π≈≤°]Õ≈¿≤<tw f®Ê° J¡∑ N°∫CR¡≈ J¡°ÔJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡ů J¡Fwu Fæ* $

N°J¡°„ŸW° Ju¡ Nfi∏w≤ ˚°bÙ (Fůfiub°Ôu) fi°tů* Ju¡ NSÕR¡≈ Ÿu ıywg<_S<w J¡∑ tC¶∫
fÙı˚¥w NF∏w° (NFaJ¡°≤) J¡°ÔŸW° Ju¡ Ÿ°S <Ìw FůwÙ Fæ $$10$$

•w N°J¡°„, NFaJ¡°≤ N°æ≤ J¡°Ô J¡∑ Ÿ¨<‹¸> <F≤^∫y˚Õ Ÿu fiFÙ* FůwÙ, <J¡∏wC <F≤^∫y˚ÕR¡≈

≈°<@ Ÿu ≈<Fw ≈≤t°ÃtŸW° Ÿu FÙ FůwÙ Fæ, •∫ů*<J¡ bFÙ ŸfJ¡∑ FuwC Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ÿ ≈≤t„<•w (≈≤t°ÃtŸW°J¡°) _bŸaJ¡v≈t°`R¡≈ ∫F ≈®J¡°„t°fi NŸÌ°ÃtJ¡ Âÿ∫

≈®≈aª Ÿwg J¡∑ fi°o˘ ŸŸu <Ìw Fůw° Fæ $ oŸJu¡ Ì∫Ÿu ≈≤t°ÃtŸW°tu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤J¡°

<bJ¡°≤ fiFÙ* Fůw°, ∫F Ÿ¥ªfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ "_bŸabuÌfit°`J¡tg' J¡F° Fæ $$11$$

" tæ* N°J¡°„ Fů«≥¡' oŸ NFaJ¡°≤ Ÿu (N<˚t°fi Ÿu) <ıŸJ¡° _bR¡≈ ≈®°∫# N°J¡°„-Ÿ°

ŸyÕ - 12]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

243

Fů ı°w° Fæ ÎuŸÙ Ÿa<bwg N°J¡°„J¡°∫Õ (b°∫C N°<Ì) <bT∫J¡ ŸaJ¡v≈R¡≈Ù b¨s J¡∑ fÙı Fæ $

NwÎb ŸŸu ≈¿≤<h~>∏fi _≈∏Ì„<•w≈®@°fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NFaJ¡°≤ J¡° ÎJ¡ Na„-Ÿ° b°∫C

N°<b˚Õ¥w Fůw° Fæ $$12$$

N°J¡°„°FaJ¡°≤ů≈°<@ Ÿu ≈<Fw ≈≤t°ÃtŸW° FÙ ıf Ÿ‡≈¥dÕ „ÆÌů*Ju¡ fÙı-˚¥w „ÆÌ
w∏t°` R¡≈ ffifiu J¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤wÙ Fæ, wf ŸÙŸu „ÆÌ w∏t°`°J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

N°J¡°„ tu* NF∏w°fC<]b°ÔÙ ≈≤t°ÃtŸW° „ÆÌw∏t°` Ju¡ ŸaJ¡v≈Ÿu ("tæ* „ÆÌ w∏t°`°

Fů«≥¡' oŸ ŸaJ¡v≈ Ÿu) N<wŸ¥‚t N°J¡°„˚°b Ÿu JC¡~> |fi FůJ¡≤ „ÆÌw∏t°`°

FůwÙ Fæ (") $$13$$
buÌ N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ „ÆÌů* J¡° „ÆÌw∏t°`° ≈°Ì°fi Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

˚°bÙ (Fůfiub°Ôu) fi°tů* J¡° NSÕ˚¥w wS° „ÆÌŸt¥FR¡≈Ù b¨sJ¡° fÙı bF „ÆÌw∏t°`°

FÙ <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w <J¡∫° y∫° ≈Ìb°•∫≈®t°dfi°tJ¡ buÌŸt¥F Fæ $$14$$ oŸ ≈®J¡°≤
buÌR¡≈w° J¡ů ≈®°›w F…Î ≈≤t°Ãt° Ÿu, ıů <J¡ „ÆÌŸt¥F Ÿu <fi<tÕw ≈Ì°SÕŸt¥FR¡≈ ≈¿≤d°t (J¡°∫Õ) J¡° <b_w°≤ J¡≤wu Fæ*, ıywg J¡∑ Ã≈<W FůyÙ $ ˚°b ∫F <J¡ "Ÿ ˚¥¿≤<w ∆∫°F≤wg Ÿ ˚CbtŸ¨ıw' Ÿfiu "˚¥#' J¡F°, Nfi∏w≤ ≈¨<SbÙJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑) "Îw o<w bæ

≈®ı°≈<wÌuÕb°fiŸ¨ıw NŸ¨y®<t<w tfiC‹∫°<fi∏Ìb o<w <≈w¨fig' (≈®ı°≈<wfiu "Îw' oŸŸu Ìubw°Nů*J¡∑, "NŸ¨y®tg' Ÿu tfiC‹∫ů*J¡∑ N°æ≤ "o∏Ìb#' Ÿu <≈w≤ů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑) oÃ∫°<Ì

ZC<w∫ů* Ÿu ∫F ≈®<Ÿ] Fæ <J¡ buÌtu ıů „ÆÌŸt¥F Ÿu <Ÿ] ≈Ì°SÕ Fæ*, ∏FÙ*J¡° ≈≤t°Ãt°

<b_w°≤ J¡≤wu Fæ* $$15$$ oŸ ≈®J¡°≤ b°∫C≈∫Õ∏w <ıŸJ¡° ≈¿≤b°≤ Fæ, ÎuŸÙ bF <ª¿w ıÙb„ÆÌ

Ÿu J¡FÙ ı°wÙ Fæ $ bFÙ ˚°bÙ fi°t-R¡≈Ÿt¥F Ÿu t¥<wÕt°fig ıÙbů* Ju¡ Ÿt¥FR¡≈Ù b¨s J¡∑ fÙı Fæ NS°Õwg Ÿ‡≈¥dÕ t¥Ã∫°ÕJ¡°≤ ≈Ì°SÕ (ıÙb) ŸÙŸu Ã≈∏fi Fůwu Fæ* $$16$$
bF (≈≤t°Ãt°) ∆∫<‹¸>≈®°dR¡≈ Ÿu N°º∫°<ÃtJ¡ Ÿ‡≈¥dÕ <J®¡∫°Nů*J¡° FuwC Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ª°æÌF ˚Cbfi Fæ* $ ≈®Ã∫uJ¡ ˚Cbfitu* ≈®°<d∫ů*J¡° N°J¡°≤-≈®J¡°≤ <˚∏fi <˚∏fi Fæ $ NwÎb ª°æÌF

˚Cbfiů* Ju¡ ˚uÌ Ÿu ª°æÌF ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°dÙ ≈¥bůÕ•w ≈®°db°∫C Ju¡ J¡°≤d N≈fiu Ÿu (f®Ê Ÿu) ∆∫°›w FůJ¡≤ f®Ê°^±>ůÌ≤R¡≈ <b<b@ ywů˘ tu* |¥twu <k¡≤wu Fæ* $$17$$
bFÙ ªæw∏∫ ıf "tæ* b°∫C Fq≥' oŸ N<˚t°fi Ÿu ∫C•w Fůw° Fæ wf bF Ÿ‡≈¥dÕ _≈„ů˘ J¡°

≈°Ì°fi-J¡°≤d _≈„Õw∏t°`°R¡≈ N°æ≤ N°bF, ≈®bF N°<Ì fiª°Ÿ b°∫CNů*Ju¡ <b˚°y Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ

≈Ì°Sů˘J¡∑ ªu‹¸>° J¡° J¡°≤d Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫Ω<≈ "tæ* b°∫C Fq≥' oŸ N<˚t°fi Ju¡ ≈¥bÕ •w ªæw∏∫ J¡° fi "b°∫C' fi°t S° N°æ≤ fi Ÿtu*

" ∫Ω<≈ Ÿ°a¶∫Ì„Õfi, ≈C≤°d N°<Ì tu* w∏t°`°Nů* Ÿu ˚¥wů* J¡∑ Ã≈<W J¡FÙ yoÕ Fæ, wS°<≈ "N°Ãtfi N°J¡°„# Ÿ‡˚¥w#', "wWuıů&Ÿ¨ıw' oÃ∫°<Ì ZC<w∫ů* tu* f®Ê FÙ N°J¡°„ N°<Ì ˚¥wů* J¡° Ÿ°s°wg ≈°Ì°fi ŸCfi° y∫° Fæ N°æ≤ "wÌg∫S° Ì…∏Ì…˚uFÕ∏∫t°fi_∫' oÃ∫°<Ì ZC<w tu* Ÿ°t°∏∫ „ÆÌ <b„uT „ÆÌů* J¡° J¡°≤d ŸCfi° y∫° Fæ, NwÎb N°J¡°„ Ÿu FÙ Ÿ°t°∏∫ „ÆÌ R¡≈ „ÆÌw∏t°`° J¡∑ Ã≈<W J¡FÙ yoÕ Fæ $

244

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ªÔfi°<Ì <J®¡∫° FÙ SÙ, wS°<≈ "tæ* b°∫C Fq≥' oŸ ≈®J¡°≤ N≈fiu tu* b°∫CÃb Ju¡ ∆∫°≈°≤b°fig (ªÔfi°<Ì

∆∫°≈°≤Ÿu ∫C•w) FůJ¡≤ _≈„Õw∏t°`° J¡∑ ˚°bfi° Ÿu ("tæ* _≈„Õw∏t°`° Fů«≥¡' oŸ ŸaJ¡v≈ Ÿu) bFÙ „Ù|® _≈„Õw∏t°`° Fů ı°w° Fæ $ bF (_≈„Õw∏t°`°) <b<b@ _≈„ÕR¡≈Ù b¨s J¡° fÙı Fæ wS° fiª°Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ b°∫CNů* J¡° <b_w°≤ Ÿtu* Ÿ¥‚tR¡≈ Ÿu <fi<Fw Fæ $ ŸÙŸu Ÿ‡≈¥dÕ ˚¥wů*
tu* ªÔfi°<Ì <J®¡∫°R¡≈Ù _≈∏Ì Ã≈∏fi Fůw° Fæ $$18,19$$
b°∫C J¡∑ Ã≈<W Ju¡ ≈ÿª°wg wuı J¡∑ Ã≈<W J¡Fwu Fæ* $
wÌ…≈≤°∏w "tæ* ≈®J¡°„R¡≈ Fů«≥¡' oŸ ˚°bfi° Ÿu ŸÙtu* (ªæw∏∫ tu* FÙ) ≈®J¡°„ J¡∑ Ã≈<W

FůwÙ Fæ $ ≈®J¡°„R¡≈w° J¡ů ≈®°›w NfiC˚bR¡≈ ªæw∏∫Ÿu FÙ R¡≈w∏t°`° J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, ıů

<J¡ Ÿ‡≈¥dÕ ˚°bÙ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ fi°t N°æ≤ R¡≈ J¡∑ ≈®J¡°„J¡ Fæ $ Ÿ¥∫Õ, N<Àfi, <fıÔÙ, ª∏Bt°, fis` N°<Ì R¡≈ bF wuı ≈®J¡°„R¡≈Ù b¨s J¡° fÙı Fæ $ ŸŸu (wuı Ÿu) <b<b@ R¡≈ů* Ju¡ ˚uÌ
π°≤° ŸaŸ°≤ J¡° <b_w°≤ Fůw° Fæ $$20,21$$
wÌ…≈≤°∏w ıÔ J¡∑ Ã≈<W J¡Fwu Fæ* $
bF wuı_bR¡≈w° J¡ů ≈®°›w ªæw∏∫ t°fiů* ıÔJu¡ <b<b@ ≤Ÿ tæ* FÙ Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ N≈fiÙ
ıÔR¡≈w° J¡∑ (NSb° ≈¿≤<h~>∏fiw° J¡∑) ˚°bfi° J¡≤w° F…N° ıÔR¡≈w° J¡ů ≈®°›w Fůw°

Fæ $ ıÔR¡≈ t¥wÕ B∆∫ (≈Ì°SÕ) J¡° <ıà° Ÿu N°_b°Ì Ôufiu ≈≤ "∫F tÙ™>° Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ J¡°
ıů _b°Ì Fæ, bF Ÿ‡≈¥dÕ ≤Ÿů* J¡° ÎJ¡t°` ≈°Ì°fi Fůfiu Ÿu ≤Ÿw∏t°`° J¡FÔ°w° Fæ $ bF

≤ŸR¡≈Ù b¨sJ¡° fÙı Fæ N°æ≤ ˚°bÙ ıÔJu¡ <b<b@ N°J¡°≤ů* J¡ů @°≤d J¡≤fiub°Ô° Fæ $ o<∏B∫

N°æ≤ <bT∫R¡≈ Ÿu ≈≤_≈≤ ≤Ÿ J¡° N°_b°Ì Ôufiu ≈≤ <bT∫ů* tu* NfiC≤°y N°<Ì J¡∑ Ã≈<W Ÿu

≈Cfi# ≈Cfi# <bT∫ů* Ju¡ ≈°ıÕfi tu* ≈®b¨<WR¡≈ ŸaŸ°≤ J¡° ŸŸu ≈®Ÿ°≤ Fůw° Fæ $$22,23$$
wÌfi∏w≤ ≈¨<SbÙ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡Fwu Fæa $
ıÔ˚°b J¡ů ≈®°›w ≈≤t°Ãt° "tæ* ≈¨<SbÙ FÙ Fq≥' ∫ů* ŸaJ¡v≈R¡≈ Fůfiu Ÿu <ıŸJ¡° _bR¡≈

N°yu Fůfiub°Ô° Fæ, Ÿ ≈¨<SbÙ J¡° ŸaJ¡v≈fi°ÃtJ¡ FůJ¡≤ ŸaJ¡v≈R¡≈ N≈fiu yCdů* Ÿu N≈fiu J¡ů y∏@w∏t°`° Ìu©w° Fæ $ NS°Õwg "tæ* y∏@w∏t°`° Fů«≥¡' N≈fiu oŸ ŸaJ¡v≈fi°ÃtJ¡¡yCd Ÿu y∏@w∏t°`° Fů ı°w° Fæ $$24$$

Nf ≈¨<SbÙ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡° ≈∫ůy fwÔ°wu Fæ* $

˚°bÙ (N°yu Fůfiub°Ôu) f®Ê°^±>yůÔJ¡R¡≈ Ÿu ∫° ≠∫ů<wT„°_` tu* ≈®<Ÿ] ˚¥yůÔR¡≈ Ÿu bF tfiC‹∫ N°<Ì Ju¡ <b<b@ N°J¡°≤R¡≈ b¨sJ¡° fÙı Fæ $ Ÿ‡≈¥dÕ ª≤ N°æ≤ Nª≤ ıÙbů* Ju¡

N°@°≤_bR¡≈ •w ≈¨<SbÙ Ÿu ŸaŸ°≤ J¡° ≈®Ÿ°≤ Fůw° Fæ $$25$$

•w ≤Ù<w Ÿu Ã≈∏fi ≈°≥ª ˚¥wů* Ju¡ Ÿa<tZd Ÿu f®Ê°^±>°J¡°≤ J¡° <bJ¡°Ÿ J¡Fwu Fæ* $

ªæw∏∫ Ju¡ ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu ≈°≥ª ˚¥wů* tu* NF∏w° (NFaJ¡°≤˚°b) J¡ů ≈®°›w Fůfiu ≈≤ •w ªæw∏∫ Ÿu f®Ê°^±>°J¡°≤ ≈®wÙw Fů ≤Fu ˚¥ww∏t°`° NS°Õwg „ÆÌw∏t°`°, _≈„Õw∏t°`°, R¡≈w∏t°`°, ≤Ÿw∏t°`° N°æ≤ y∏@w∏t°`° ≈≤_≈≤ Ÿu Ÿa<tZd Ÿu, ıÔtu* fCÌgfCÌů* J¡Ù fi°o˘, _b∫a f®Ê°^±>°J¡°≤ Ÿu ≈¿≤dw Fůwu Fæ* $$26$$

ŸyÕ - 12]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

245

<J¡wfiu Ÿt∫ wJ¡ bu Ÿa<tZd˚°b tu* <_Sw ≤Fwu Fæ*, ÎuŸÙ N°J¡°as° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫u ≈°≥ª ˚¥w oŸ ≈®J¡°≤ Ÿa<tZd J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ <bfi°„ Fůfiu wJ¡

(tF°≈®Ô∫≈∫Õ∏w) ≈¨SJg¡ N°æ≤ „C] fiFÙ* ≈°∫u ı° ŸJ¡wu $$27$$

<ıwfiÙ b_wCNů* J¡° _S¥ÔR¡≈ Ÿu N°<b˚°Õb F…N°, bu Ÿf ≈FÔu f®ÊŸW° Ÿu <bΩt°fi SÙ, oŸ f°w J¡ů Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu b¸> Ju¡ N<wŸ¥‚t fÙı Ju¡ N∏Ì≤ <b„°Ô b¸>b¨s <_Sw Fæ, bæŸu FÙ ∫u f®Ê°^±> ˚Ù

N∆∫°J¨¡w N°J¡°„ Ju¡ N∏Ì≤ Ju¡bÔ Ÿa<bBq≈ Ÿu <_Sw Fæ $$28$$

∫<Ì <J¡ŸÙJ¡ů N°„aJ¡° Fů <J¡ ˚¥ww∏t°`° N<wŸ¥‚t Fæ*, NwÎb _S°fi°˚°b fitu* _S¥Ô

≈Ì°Sů˘ J¡° ≤Ffi° <bR¡] ≈®wÙw Fůw° Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
w∏t°`°Nů* J¡∑ _S¥Ô ≈Ì°Sů˘ J¡∑ b°_wb tu* <_S<w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC fiŸu fiJ¡∑ Ju¡bÔ
t°<∫J¡ Ã≈<W <Ì©Ô°oÕ ÌuwÙ Fæ N°æ≤ <k¡≤ bu „°©°-≈®„°©° Ju¡ ˚uÌ Ÿu <b<b@ <b_w°≤ J¡ů

≈®°›w Fůwu Fæ* N°æ≤ sd tu* FÙ <bÔÙfi Fů ı°wu Fæ* $ ≈¥bůÕ•w t°<∫J¡ Ã≈<W J¡° ≈®Ì„Õfi N<wŸ¥‚t b_wC tu* ˚Ù Fůw° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$29$$
w∏t°`°Nů* Ju¡ •w ≤Ù<w Ÿu _S¥Ô Fů ı°fiu≈≤ ˚Ù fiJu¡ Ÿ¥‚t-R¡≈ J¡∑ s<w fiFÙ* FůwÙ,

•∫ů*<J¡ <ıŸ N<@‹™>°fi tu* <bbwÕ Fůw° Fæ, ŸJ¡° <bJ¡°≤ fiFÙ* Fůw°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bu <bbwÕ J¡∑ Nů≤ Ny®Ÿ≤ Fůwu Fæ* ∫°fiÙ <bbwÕ Ÿu _S¥Ôw° J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, ≈≤ b°_wb tu* <bbwÕ≤<Fw N≈fiu Ÿ¥‚twt _bR¡≈ tu* FÙ ≤Fwu Fæ* $ <bJ¡°≤≤<Fw ªuwfi Ÿu Ÿ‡f] Fůfiu Ju¡

J¡°≤d sd tu* FÙ <≈^±>Ù˚°b (_S¥Ôw°) J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $ ∫<Ì ∫F _S¥Ô˚°b w∏t°`°Nů*

J¡° ≈¿≤d°t Fůw°, wů ıæŸu J¡ÌgÌq Ju¡ fnu Fůfiu tu* Ÿt∫ Ôyw° Fæ, bæŸu FÙ ofiJ¡∑ _S¥Ôw°
tu* Ÿt∫ Ôyw°, ∫F ˚°b Fæ $$30$$
oŸ ŸyÕ tu* ≈FÔu ıů <bT∫ J¡F° y∫° Fæ, ŸJ¡° _t≤d J¡≤°wu F…Î oŸ ŸyÕ J¡° ≈ŸaF°≤

J¡≤wu Fæ* $

∫F w∏t°`°Ÿt¥F, <ıŸJ¡° ≈FÔu <b_w°≤ Ÿu bdÕfi <J¡∫° y∫° Fæ, ŸaJ¡v≈_bR¡≈ ªæw∏∫

FÙ Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ; J¡°≤d <J¡ ªæw∏∫ FÙ "tæ* NtCJ¡ Fq≥' oŸ N<˚t°fi Ÿu wwg-wwg _bR¡≈ F…N° Fæ $ ªæw∏∫ N≈fiu _bR¡≈ Ÿu wů <fi≤°J¡°≤ FÙ Fæ, ≈≤ ŸaJ¡v≈R¡≈ Ÿu bF N≈fiu J¡ů

`Ÿ≤udCŸÌ¨„ (_S¥ÔR¡≈) Ìu©w° Fæ $$31$$
ıů ≈FÔu ∫F J¡F° S° <J¡ f®Ê FÙ ıywg Ju¡ N°J¡°≤ tu* ≈¿≤dw Fůw° Fæ, bF ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu <Ÿ] F…N°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Âÿ∫t°fi ıywg Ju¡ t¥Ô ≈aª˚¥ww∏t°`° FÙ Fæ*, ≈aªw∏t°`°Nů* J¡° t¥Ô t°∫°„<•w FÙ Fæ,

<ıŸJ¡° ≈≤t°Ãt° Ÿu w<fiJ¡ ˚Ù ∆∫b@°fi fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıů ıywg J¡∑ <_S<w tu* J¡°≤d Fæ $ oŸ

≈®J¡°≤ <ªÌg|fi Nı ≈≤t°Ãt° FÙ t°∫°„<•w π°≤° ıywg J¡° fÙı Fæ $ t°∫° Ju¡ F¸> ı°fiu ≈≤
bFÙ ŸÌ° NfiC˚b°R¡» Fůw° Fæ, oŸ <ÔÎ ∫F Ì¨ÿ∫t°fi ıywg ªuwfiR¡≈ FÙ Fæ $$32$$
f°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

246

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
wu≤Fb°≥ ŸyÕ
f®Ê Ju¡ ıÙb˚°b wS° ÌuF N°<Ì J¡∑ ≈®°<›w J¡° bdÕfi $
ıæŸu ŸCTC<›w Nb_S° tu* ıÙb≈®∫ůıJ¡ ≈°<@∫ů* J¡° (N∏w#J¡≤d N°<Ì J¡°) <bfi°„

Fůufiu Ÿu bu t°∫°„fÔf®Ê˚°b J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ ≈®Ô∫°b_S° tu* <bÔ∫ Fůfiu Ÿu t°∫°„fÔ f®Ê˚°b J¡ů ≈®°›w F…oÕ ıÙb≈®∫ůıJ¡ ≈°<@∫ů* Ju¡ <k¡≤ N°<b˚°ÕbJ®¡t J¡ů ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ FuwC≈¥bÕJ¡ J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, ŸbÕ∆∫°≈J¡ Ÿt N°æ≤ NŸt (<bJ¡°≤ Ÿu Fůfiub°ÔÙ <bTtw° Ÿu „¥∏∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿt-ÎJ¡≤Ÿ-N°æ≤ t°∫°„fÔ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d

<bTt) N<@‹™>°fiR¡≈ Ã≈∏fi fi F…Î N°J¡°„, wuı N°æ≤ wt N°<Ì Ju¡ J¡°≤dŸW°_bR¡≈

(ıf <J¡ N°J¡°„, wuı, wt N°<Ì J¡∑ Ã≈<W fiFÙ* F…oÕ SÙ wf fiJ¡∑ J¡°≤dR¡≈ ŸW°
f®ÊŸW° Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* SÙ) <ªÌg|fi ≈≤f®Ê tu* Âÿ∫ Na„ Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu (c) ≈FÔu Âÿ∫Ãb (<bT∫˚°b) J¡∑ J¡v≈fi° <Ìw FůwÙ Fæ, •∫ů*<J¡ ªæw∏∫ J¡° <bT∫ J¡ů ≈®J¡°<„w J¡≤fi° _b˚°b FÙ Fæ $ wÌ…≈≤°∏w <ª<w„<•w Ju¡ ≈®J¡°„fi Ÿu •w <ªÌ°Ãt° tu* <ªW J¡∑

J¡v≈fi° <Ìw FůwÙ Fæ, <ıŸJ¡° Nº∫°Ÿ <J¡∫° ı°w° Fæ, ŸÙJ¡° ≈®J¡°„fi J¡≤fi° <ª<wJ¡°

_b˚°b FÙ Fæ $ •w <ª<w Ju¡ Nº∫°Ÿ Ju¡ <bT∫ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ Ÿu ≈¥bÕ <bΩt°fi Fæ, NwÎb bFÙ ŸfJu¡ ≈®<w <fi<tW Fæ $ wÌfi∏w≤ <bT∫ů* Ju¡ Ÿ°S ŸJu¡ Ÿ‡f∏@ J¡° ≈®J¡°„ Fůfiu Ÿu

•w <ªÌ°Ãt° tu* ıÙbÃb J¡∑ J¡v≈fi° <Ìw FůwÙ Fæ $ "tæ* Ju¡bÔ <bT∫R¡≈ Fq≥' ÎuŸ°

N<˚t°fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d •w <ªÌ°Ãt° tu* NFa˚°bJ¡∑ J¡v≈fi° <Ìw FůwÙ Fæ $ wÌ…≈≤°∏w

•w NFa˚°b J¡∑ N<˚b¨<] Fůfiu Ÿu •w <ªÌ°Ãt°tu* fC<]˚°b J¡∑ J¡v≈fi° <Ìw FůwÙ Fæ $
oŸ ≈®J¡°≤ @tů˘ J¡∑ <Ÿ<] Fůfiu ≈≤ „ÆÌ°<Ìw∏t°`°Nů* Ÿu ∫C•w bFÙ tfi#_bR¡≈ Fů ı°w°

Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ıæŸu _b›fi tu* Ÿa_J¡°≤R¡≈ Ÿu N≈fiu N∏wyÕw „ÆÌ N°<Ì <bT∫ů* J¡° tfifi Fůw° Fæ, bæŸu FÙ Ÿa_J¡°≤R¡≈ Ÿu N≈fiu N∏wyÕw „ÆÌ°<Ì<bT∫t°`°Nů* Ju¡ tfifi Ÿu bFÙ

<ªÌ°Ãt° „ÆÌ°<Ì<bT∫t°`°Nů* Ÿu ∫C•w tfi ffi ı°w° Fæ $$1-4$$
tfiů˚°b°≈∏fi <ªÌ°Ãt° J¡∑ _S¥ÔÌuF˚°b-≈®°<›w J¡Fwu Fæ* $

Ÿa_J¡°≤R¡≈ Ÿu <_Sw „ÆÌw∏t°`°Nů* J¡° _≈„°Õ<Ìw∏t°`°Nů* Ju¡ Ÿ°S Ÿa<tZd J¡≤fiu Ÿu ≈aªÙJ¡≤dR¡≈ Ÿu N°º∫°<ÃtJ¡ tF°˚¥wR¡≈Ù (_S¥ÔÌuF˚°b J¡ů ≈®°›w F…Î) tfi Ÿu FÙ ∫F
tF°b¨sR¡≈Ù N<w<b„°Ô ª≤°ª≤ ≈®≈aª oŸ ≈®J¡°≤ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ ıæŸu _b›fi tu* oh~>° fi

≤Fwu ˚Ù fiy≤ ffi ı°w° Fæ, bæŸu FÙ oh~>° Ju¡ <ffi° FÙ ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu „Ù|® ffi° F…N° ∫F
ıywgR¡≈Ù tF°fig b¨s tF°J¡°„R¡≈Ù tF°≤^∫ tu* ≈Cfi# ≈Cfi# Ã≈∏fi FůJ¡≤ fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $

∫F fů∫u <ffi° FÙ y° F…N° ıyÌgR¡≈Ù J¡≤aı b¨sů* (Ja¡ı°) J¡∑ H°<n∫ů* J¡° fÙı Fæ, oŸu c ıf <bT∫ N°æ≤ J¡≤dů* J¡∑ <Ÿ<] Fů ı°∫, wf ªuw<∫w¨Ãb_bR¡≈ ıÙb J¡∑ <Ÿ<] FůwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ <ªÌ°Ãt° tu* ≈FÔu <bT∫ N°æ≤ J¡≤dů* J¡° Nº∫°Ÿ Ì„°Õ∫° Fæ $

ŸyÕ - 13]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

247

<t\>Ù, ıÔ, ≈®J¡°„, b°∫C N°<Ì <J¡ŸÙJ¡∑ ˚Ù N°bÿ∫J¡w° fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ N∏∫°∏∫
fÙıů* J¡ů yfiu Ju¡ <ÔÎ ˚¥<t, ıÔ, Ÿ¥∫Õw°≈ N°<Ì J¡∑ N°bÿ∫J¡w° FůwÙ Fæ, ≈≤ ∫F fiŸu

<bÔsd Fæ, oŸu <J¡ŸÙJ¡∑ ˚Ù N°bÿ∫J¡w° fiFÙ* Fæ, N°æ≤ ∫F fů∫u <ffi° FÙ yw° Fæ $
wÌfi∏w≤ ıæŸu _b›fi Ìu©fiub°Ô° ≈C”T N≈fiu Ÿu NfiC˚¥∫t°fi fiy≤ J¡ů Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ∫F <ªÌ°Ãt° ˚Ù ≈¨<SbÙ N°<ÌJ¡∑ Ã≈<W J¡≤w° Fæ $ b_wCw# _bR¡≈ Ÿu wů NŸay

<ªÌ°ÃtJ¡ FÙ ≤Fw° Fæ, bF ıF°≥ J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù <_Sw Fů, ıyBq≈Ù NaJC¡≤ J¡° Ã∫°y J¡≤w° FÙ

Fæ (ıyBq≈ NaJC¡≤ J¡ů Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ) $ ≈aª˚¥w w∏t°`°Î≥ ıywg J¡∑ fÙı Fæ* N°æ≤

≈aªw∏t°`°Nů* J¡° fÙı N<bfi°„Ù <ªÌ°Ãt° Fæ $ ıů fÙı Fæ, bFÙ k¡Ô Fůw° Fæ, (•∫ů*<J¡

J¡°∫Õ N°æ≤ J¡°≤dJ¡° N˚uÌ Fæ) $ oŸ<ÔÎ ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ ıywg J¡ů f®ÊR¡≈ ı°<fi∫u $
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚tu* ∫u ≈aª˚¥ww∏t°`°Î≥, ıů <J¡ <ªÌ°Ãt° J¡∑ <bT∫≈®J¡°„fi„<•w Ÿu _b_bR¡≈˚¥w° Fæ*, tF°J¡°„ tu* J¡<v≈w Fæ*, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ $ ∫Ω<≈ ∫u FÙ ≈aª˚¥ww∏t°`°Î≥

≈≤_≈≤ Ÿa<tZd Ÿu _S¥Ôw° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ oŸ Ÿ‡≈¥dÕ _S¥Ô ≈®≈aª J¡° <b_w°≤ J¡≤wÙ

Fæ*, wS°<≈ ∫u N°J¡°„tu* ≈®wÙ∫t°fi R¡≈ J¡∑ ˚°≥<w N≈fiÙ J¡v≈fi° Ju¡ N<@‹™>°fi <ªÌ°Ãt° tu*

<_Sw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d FÙ Ÿwg Fæ*, _bw# Ÿwg fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ <ıŸJ¡° N<Ÿ] ≈Ì°SÕ Ÿu Ÿ°@fi <J¡∫° ı°w° Fæ, bF J¡˚Ù <Ÿ] fiFÙ* Fůw°, ∫F <fi<ÿªw Fæ $ ıů _bR¡≈ J¡°v≈<fiJ¡

Fæ ∫°fiÙ b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, bF Jæ¡Ÿu ŸÃ∫ Fů ŸJ¡w° Fæ ? $$5-12$$

„aJ¡° - f®Ê tu* Nº∫_w ≈aª˚¥ww∏t°`°Nů* J¡∑ f®Êt°`w° ˚Ôu FÙ Fů, ≈≤ fiJu¡ J¡°∫Õ
ıywg J¡∑ f®Êt°`w° Jæ¡Ÿu ?

Ÿt°@°fi - ∫<Ì "∫u f®Ê_bR¡≈ Fæ*' oŸ fC<] Ÿu ≈aª˚¥ww∏t°`°Î≥ f®Ê_bR¡≈° Fæ*, wů

≈aªw∏t°`°Nů* Ju¡ J¡°∫Õ _S¥Ô ≈°aª tF°˚¥w ˚Ù f®Ê FÙ Fæ*, ŸŸu N<w¿≤•w fiFÙ*, •∫ů*<J¡

J¡°∫Õ N°æ≤ J¡°≤d J¡∑ ÎJ¡w° <ÌfiJu¡ Ÿt°fi ≈®<Ÿ] Fæ $ oŸŸu ∫F <Ÿ] F…N° <J¡ <ª≤J¡°Ô Ÿu f]t¥Ô wÙfiů* ıywg f®Ê FÙ Fæ* $

„aJ¡° - ∫<Ì fitu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ, wů N¿˚∏fi ≈Ì°Sů˘tu* J¡°∫ÕJ¡°≤d˚°b J¡° ∆∫bF°≤ Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ ?

Ÿt°@°fi - ıæŸu Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ≈¥bÕ tu* ∫u J¡°≤d˚¥w ≈aªw∏t°`°Î≥ _bR¡≈˚¥w _S¥Ô ≈®≈aª Ju¡

≈®¿w J¡°≤dR¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ N°ı ˚Ù bu N°yu Fůfiub°Ôu N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ ≈®<w FÙ

J¡°≤d FůwÙ Fæ*, Nw# fitu* J¡°∫ÕJ¡°≤d˚°bJ¡° ∆∫bF°≤ Fůw° Fæ $
oŸ ≈®J¡°≤ ∫F ıywg fi J¡˚Ù Ã≈∏fi Fůw° Fæ N°æ≤ fi Ã≈∏fi F…N° <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ ıæŸu ŸaJ¡v≈ N°æ≤ tfiů≤S π°≤° <fi<tÕw fiy≤ NŸwg Fůw° F…N° ˚Ù Ÿwg-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ
f®Ê°J¡°„R¡≈Ù ≈≤t≈®J¡°„ N°Ãt° tu* ıÙb°J¡°„Ãb NŸwg Fůw° F…N° ˚Ù Ÿwg-Ÿ° ≈®wÙw Fůw°

Fæ $ b_wCw# <ªÌ°Ãt° tu* ≈¨<SbÙ N°<ÌJ¡° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, NwÎb ıæŸu N°J¡°„tu* y∏@bÕfiy≤,

|¸>°J¡°„, tF°J¡°„ N°<Ì ≈¿≤<h~>∏fi N°J¡°„ N°J¡°„ Ÿu FÙ J¡v≈fi° π°≤° Ã≈∏fi F…N° Fæ bæŸu FÙ ∫F N°J¡°„°Ãt° ıÙb ˚Ù J¡F° y∫° Fæ (∫°fiÙ ≈≤t ≈®J¡°„R¡≈ tF°J¡°„ tu* Ã≈∏fi

248

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

F…N° Fæ), ÎuŸ° I°fi Ÿu <b„C]°∏w#J¡≤db°Ôu Ôůy Ìu©wu Fæ* $$13-17$$
f®Ê Ju¡ "ıÙbů&Ftg' oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Ÿ°@°≤d N<˚t°fiŸu Ÿt<‹¸>ıÙb˚°bJ¡ů J¡FJ¡≤ Nf

<b„uT N<˚t°fi Ÿu ∆∫<‹¸>ıÙb˚°b π°≤° _S¥ÔÌuF≈∫Õ∏w w°Ì°Ã‡∫ Ju¡ N°≤ů≈ Ju¡ J®¡t J¡° <b_w°≤

Ÿu ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡Fwu Fæ* $
bÃŸ, ıÙb°J¡°„ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu oŸ ÌuF J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, Ÿ ≈®J¡°≤ J¡ů Nf N°≈
tCHŸu ŸC<fiÎ $ <ªÌ°Ãt° ≈≤tuÿb≤tu* J¡<v≈w Ÿt<‹¸>ıÙb°J¡°„ N<w<b_w¨w Fůw° F…N° ˚Ù tæ*

<ªfiy°≤Ù J¡∑ fi°o˘ NÃ∫∏w Ÿ¥‚t wuı J¡° J¡d Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ ˚°bfi° J¡≤fiu Ÿu bæŸ° FÙ (NdCR¡≈

FÙ) N≈fiu J¡ů ı°fiw° Fæ $ oŸÙ N<˚≈®°∫ Ÿu ZC<w fiu J¡F° Fæ - "∫S° NÀfiæ# sCB° <b_kC¡<vÔ*y°

∆∫Chª≤∏w∫ubtub°_t°Ì°Ãtfi# ŸbÕ Îw N°Ãt°fiů ∆∫Chª≤<∏w' (ıæŸu N<Àfi Ÿu ~>ů¸>Ù-~>ů¸>Ù

<ªfiy°¿≤∫°≥ <fiJ¡ÔwÙ Fæ*, bæŸu FÙ oŸ N°Ãt° Ÿu ∫u Ÿf ıÙb N°<b˚¥Õw Fůwu Fæ*) $ N°J¡°„ tu*

N°ÃtR¡≈ Ÿu <ıŸ _S¥Ôw° J¡° <ª∏wfi J¡≤w° Fæ, ˚°bfi° π°≤° wBq≈ FÙ N≈fiu J¡ů _S¥ÔR¡≈-

Ÿ° ŸtHw° Fæ $ ıæŸu ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡<v≈w ª∏Bt° Ÿwg fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ <ıŸJ¡∑ ˚°bfi° J¡≤w°

Fæ, bF _bR¡≈ Ÿwg fiFÙ* Fæ, <k¡≤ ˚Ù Ÿwg-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, ŸÙJ¡∑ ˚°bfi° J¡≤fiu Ÿu ∫F

B‹¸>°-Âÿ∫R¡≈ Ÿu <_Sw Fæ $$18-20$$ _b›fi tu* N≈fiu t≤dI°fi Ju¡ Ÿt°fi ÎJ¡ FÙ bF

<ªÌ°Ãt° <πwÙ∫w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ≈¥bůÕ•w N<wŸ¥‚t wuı#J¡d_bR¡≈w° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤
w°≤ů* Ju¡ ŸÂ„ _S¥Ôw° J¡ů t°fiů* ≈®°›w J¡≤w° Fæ NS°Õwg ∫FÙ ŸJ¡∑ ˚¥w w∏t°`°Nů* Ÿu Ÿab<Ôw

<Ô*y°Ãtw° Fæ $ ŸaJ¡<v≈w NSÕ J¡∑ ˚°bfi° Ÿu wS° <bÿb°ÃtJ¡ Fůfiu Ÿu "Ÿů&Ftg' oŸ ≈®J¡°≤ bF
w°≤J¡°J¡°≤ N°Ãt° FÙ _b°Ãt° F…N° $$21,22$$

∫F ¿ÔayÌuFI°fi N°æ≤ ˚°bÙ _S¥ÔÌuFI°fi <ªWJ¡v≈fi° Ÿu FÙ Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu _b›fi Ìu©fiub°Ô° ≈C”T _b›fi tu* ≈<SJ¡ ffi ı°w° Fæ, bæŸu FÙ bF <ªW J¡∑ J¡v≈fi°

Ÿu tæ* <Ô*yÌuF°J¡°≤ N°æ≤ ˚°bÙ _S¥ÔÌuF°J¡°≤ Fq≥, oŸ I°fi J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ $ ıæŸu <ªW

<bT∫°J¡°≤w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ ∫°fiÙ _b›fi N°æ≤ tfiů≤Stu* f°F≤ <_Sw ˚Ù <bT∫ f°flR¡≈ J¡°

Ã∫°y J¡≤ ˚Ùw≤ N∏w#J¡≤d°Ãtfi° ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ˚°bfi° J¡≤w° FCN° ∫F <ªÌ°Ãt°
wBq≈w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, wÌ…≈≤°∏w ≈°<@ Ÿu ˚Ùw≤ J¡<v≈w N°J¡°„ tu* N≈fiu _b°˚°<bJ¡

R¡≈ J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ f°fl R¡≈w° J¡ů ≈®°›w J¡≤w° Fæ $ ıæŸu f°F≤ <_Sw ˚Ù, ≈bÕw Ì≈Õd tu*

˚Ùw≤ <_Sw-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, ıæŸu ŸbÕ` ∆∫bF°≤ J¡≤fiu tu* (∫°w°∫°w tu*) ŸtSÕ „≤Ù≤

J¥¡≈ıÔtu* ≈®<w<f<‡fw FůJ¡≤ J¥¡≈tu* FÙ ∆∫bF°≤ J¡≤fiub°Ô° ≈®wÙw Fůw° Fæ, ıæŸu Ìq≤ Ÿu ŸCfifiu Ju¡ ∫ůÀ∫ yCF°<_Sw ÌÙ|Õ„ÆÌ yCF° N°<Ì tu* FÙ <_Sw ≤Fw° Fæ, f°F≤ fiFÙ <fiJ¡Ôw°, ıæŸu _b›fi N°æ≤ tfiů≤Stu* Ÿa<bwg ÌuF tu* FÙ _b›fi N°<Ì Ìu©wÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈¥bůÕ•w _kC¡<vÔ*yŸÂ„

≈°<@ tu* _bR¡≈ Ÿu J¡<v≈w w°≤J¡° tu* <_Sw <ªÌ°Ãt° b°Ÿfi°t∫ ÌuF°<ÌJ¡° NfiC˚b J¡≤w°

Fæ $ w°≤J¡°J¡°„R¡≈Ù J¡ů„ tu* <_Sw ∫F b°Ÿfi°t∫ ÌuF N°<Ì ∆∫bF°≤Â<‹¸> Ÿu <bª°≤ J¡≤fiu≈≤
fC<], <ªW N°<Ì R¡≈ FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ bF fC<], <ªW N°<Ì J¡° ≈¿≤d°t Fæ N°æ≤ ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu

<bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ wů bF I°fi, ŸW° N°æ≤ N°fi∏ÌR¡≈ FÙ Fæ $ wÌ…≈≤°∏w ıÙb "tæ* Ìu©¥≥' oŸ

ŸyÕ - 13]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

249

˚°bfi° Ÿu N°J¡°„tu* <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ <ıfi Ìů <~>Bů* Ÿu bF ˚°bÙ <bT∫ů* J¡ů Ìu©w°

Fæ ŸJ¡° fi°t fiù ≈nw° Fæ, <ıŸŸu <bT∫ů* J¡ů ~¥>w° Fæ bF Ãbª° fi°t Ÿu <b¶∫°w FůwÙ Fæ,

<ıŸŸu „ÆÌ°<Ì <bT∫ů* J¡ů ŸCfiw° Fæ ŸJ¡° fi°t J¡°fi Fůw° Fæ N°æ≤ <ıŸŸu y∏@ N°<Ì J¡ů Ÿ¥≥|w° Fæ bF fi°J¡ J¡FÔ°w° Fæ $ bF N≈fiu tu* N≈fiu J¡ů Ìu©w° Fæ (NfiC˚b J¡≤w° Fæ) $ ŸJ¡∑
ıů ≤Ÿfiu<∏B∫ Fæ, bF ≈Ù~>u ıÙ˚ fi°tŸu ≈®<Ÿ] FůwÙ Fæ, <ıŸŸu ÿb°Ÿ≈®ÿb°Ÿ N°<Ì <J®¡∫°

FůwÙ Fæ bF b°∫C ŸJu¡ ≈®°d, N≈°fi N°<Ì Ÿu ≈®<Ÿ] Fůw° Fæ, ŸJ¡∑ ıů ªu‹¸>°Î≥ Fæ* bu J¡tuÕ<∏B∫°≥

FůwÙ Fæ* $ oŸ ≈®J¡°≤ f°fl <bT∫ů* N°æ≤ t°fi<ŸJ¡ <bT∫ů* J¡∑ ˚°bfi° J¡≤ ≤F° tfiůt∫ „≤Ù≤@°≤Ù

N<wŸ¥‚t ıÙb N°J¡°„tu* <_Sw ≤Fw° Fæ $ ≈¥bůÕ•w ≈®d°ÔÙ Ÿu •w wuı Ju¡ J¡d tu* _S¥Ôw°

J¡° Nº∫°Ÿ J¡≤w° F…N° f®Ê FÙ ıÙbfi°t@°≤Ù Fůw° Fæ $ ∫ů* ıÙb„ÆÌ J¡° NSÕ˚¥w F…N° bF

<ªÌ°Ãt° FÙ <b<b@ J¡v≈fi°Nů* Ÿu, ıů NŸÃ∫ FůwÙ F…oÕ ˚Ù ŸÃ∫-ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ*, ≈¥dÕ Fů y∫° Fæ $ tfiůt∫ „≤Ù≤ f®Ê FÙ _S¥ÔÌuF°J¡°≤ (!) ffiJ¡≤ ∫°fiÙ <ªfiy°≤Ù Ju¡ N°J¡°≤ Ÿu ÔuJ¡≤ f°fl _S¥Ô <bT∫°J¡°≤ ≈∫Õ∏w, ıů _b∫a ≤ªfi° J¡∑, wBq≈ ffiJ¡≤ N≈fiÙ ≤ªfi° Ju¡ N∏w tu* N°b≤d N°<Ì Ÿu ∫C•w f®Ê°^±> J¡ů Ìu©w° Fæ $ J¡ůoÕ ıÙb ıÔ Ju¡ tº∫ tu* <_Sw f®Ê°^±> tu*

"NFtg' ˚°bJ¡° I°fi Fůfiu Ÿu f®Ê°^±> J¡ů ı°fiw° Fæ N°æ≤ J¡ůoÕ f®Ê°^±> Ju¡ tº∫bwÙÕ f®Ê° Ju¡

„≤Ù≤ tu* "NFtg ' ˚°bfi° J¡° I°fi Fůfiu Ÿu f®Ê° J¡ů ı°fiw° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ <ªfiy°≤Ù Ÿu ÔuJ¡≤
f°fl _S¥Ô <bT∫°J¡°≤ ≈∫Õ∏w _bJ¡v≈fi° J¡ů N≈fiu ŸaJ¡v≈°fiCŸ°≤ J¡ůoÕ f®Ê°^±>R¡≈ Ÿu ı°fiw°

Fæ N°æ≤ J¡ůoÕ <F≤^∫y˚ÕR¡≈ Ÿu $ wÌfi∏w≤ N°yu Fůfiub°Ôu f®Ê°^±> J¡∑ J¡v≈fi° J¡ů ˚Ù Ìu©w° Fæ N°æ≤ ŸJ¡° NfiC˚b ˚Ù J¡≤w° Fæ $ tfiůt∫ „≤Ù≤@°≤Ù ıÙb tfi J¡ů FÙ N°Ãt° ŸtHw° Fæ $

NwÎb N°ÃtR¡≈ tfi Ÿu N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ju¡ NfiCŸ°≤ y˚ÕR¡≈Ù |≤ (y˚Õb°Ÿ<fi<tW Fůfiu Ÿu y˚Õy¨F), Ìu„, J¡°Ô, J¡tÕ, B∆∫ N°<Ì J¡v≈fi°Nů* J¡∑ ˚°bfi° J¡≤w° F…N° fi°t N°<Ì J¡°

<fit°Õw° tfiůt∫ ÌuF@°≤Ù bF oÕÿb≤ FÙ _bJ¡¿v≈w wwg wwg fi°tů* Ÿu ≈Ì°Sů˘ J¡ů N°æ≤ N≈fiu J¡ů

˚Ù NŸÃ∫ ıyÌg˚®ttu* f°≥@w° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ıÙb˚°b°≈∏fi oÕÿb≤ FÙ tfi Ÿu Ìu„, J¡°Ô

N°<Ì <b<b@ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ Ìu„, J¡°Ô N°<Ì fi°tů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ N°æ≤ fi fi°tů*

Ÿu fi ≈Ì°Sů˘ J¡° Ÿ‡f∏@ _S°<≈w J¡≤ fiJ¡ů N°æ≤ N≈fiu J¡ů ıyBq≈ ˚®t tu* f°≥@w° Fæ $ ıæŸu _b›fi tu* N°J¡°„ tu* nfi° NŸÃ∫ Fæ, bæŸu FÙ tfiůt∫ ÌuF@°≤Ù ≈≤t°Ãt° ≈¥bůÕ•w NŸÃ∫
ıyÌ®¥≈ ˚®ttu* <tØ∫° FÙ <bJ¡°ŸJ¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥bÕ tu* Ã≈∏fi fi F…N° FÙ ∫F
tfiůt∫ ÌuF@°≤Ù ≈®ı°≈<w N°<Ì _b∫‡˚¥ <Ìw F…N° Fæ $ oŸ f®Ê°^±>°J¡°≤ ˚®t Ju¡ Fůfiu ≈≤ ˚Ù

JC¡~> ˚Ù fiFÙ* F…N° Fæ, JC¡~> ˚Ù ≈æÌ° fiFÙ* F…N° Fæ N°æ≤ fi JC¡~> <Ì©°oÕ FÙ Ìuw° Fæ $ Ju¡bÔ <fitÕÔ

Nfi∏w f®Ê°J¡°„ FÙ Fæ $ tfiů≤S Ÿu J¡<v≈w fiy≤ Ju¡ wCv∫ ∫F ıyÃ≈®≈aª Ÿwg-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° F…N° ˚Ù Ÿwg fiFÙ* Fæ $ _b∫a <Ìw F…N° ∫F ≈®≈aª Ÿ <ª` Ju¡ ŸÂ„ Fæ, <ıŸJ¡∑ fi wů

<J¡ŸÙ <ªwu≤u fiu wC<ÔJ¡° N°<Ì f°F≤Ù Ÿ°ty®ÙŸu ≤ªfi° J¡∑, fi <ıŸtu* <b<b@ ≤ay ˚≤u, fi t°fi¿ŸJ¡

! <ªWÌuF°‡f≤°J¨¡<W# = <ıŸJ¡° Ÿ¥‚t tfiůt∫ „≤Ù≤ _S¥Ôw° Ÿu _S¥Ô ÌuF°J¡°≤ ffi y∫° Fæ, bF Fæ-<ªWÌuF°‡f≤°J¨¡<w $

250

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈®∫Ãfi Ÿu FÙ <ıŸJ¡° <fit°Õd F…N°, fi <J¡ŸÙJ¡ů NfiC˚b FÙ F…N° N°æ≤ ıů fi ŸÃ∫ FÙ Fů, <k¡≤

˚Ù ŸÃ∫ Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fů $$23-42$$
wf ıywg J¡ů NÂ‹¸> Ÿa_J¡°≤ N°<Ì Ÿ°ty®ÙŸu Ã≈∏fi F…N° •∫ů* fi t°fi° ı°∫ ? oŸ „aJ¡°

≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tF°J¡v≈ Ju¡ N∏w tu* f®Ê° (<F≤^∫y˚Õ) N°<Ì tC•w Fů ı°wu Fæ*, oŸtu* wů J¡ůoÕ Ÿ∏ÌuF FÙ
fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ bwÕt°fi ı∏t tu* f®Ê° J¡∑ ≈¥bÕ ı∏t J¡∑ _t¨<w wů ıywg J¡∑ Ã≈<W tu* J¡°≤d Fů fiFÙ* ŸJ¡wÙ $$43$$

˚°b ∫F Fæ <J¡-
f®Êd° ŸF wu ŸbuÕ Ÿ‡≈®°›wu ≈®<wŸaª≤u $ ≈≤_∫°&∏wu J¨¡w°Ãt°fi# ≈®<w„¿∏w ≈≤a ≈Ìtg $$

(f®ÊÔůJ¡ tu* y∫u F…Î J¡tÙÕ tF°≈®Ô∫ Fůfiu ≈≤ f®Ê° Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡∑˚¥w FůJ¡≤ ≈≤t ≈Ì tu*

≈®bu„ J¡≤wu Fæ* ∫°fiÙ tC•w Fů ı°wu Fæ*) wS° "∫°bÌ<@J¡°≤tb¿_S<w≤°<@J¡°¿≤J¡°d°tg (≈®°≤Æ@

J¡tů˘ J¡∑ Nb¿_S<w wJ¡ ıÙb∏tC•wR¡≈ Ÿu N<@J¡°¿≤∫ů* J¡∑ Nb¿_S<w ≤FwÙ Fæ, wÌfi∏w≤ bu

<bÌuFtC<•w J¡ů ≈®°›w J¡≤wu Fæ*) oÃ∫°<Ì _t¨<w N°æ≤ Ÿ¥` tu* ≈®Ì<„Õw ∏∫°∫ Ÿu tF°J¡v≈ Ju¡ N∏w tu* fi ≈¥bÕ J¡v≈ Ju¡ f®Ê° N°<Ì J¡∑ tC<•w Fů ı°wÙ Fæ, ÎuŸ° <fiÿª∫ <J¡∫° y∫° Fæ $ oŸ<ÔÎ, f®Ê° Ju¡ NÂ‹¸> Ÿa_J¡°≤ Ÿu N°yu Ju¡ ıywg J¡° <fit°Õd fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ ıů ≈°ŸJ¡ J¡v≈ Ju¡

N°≤‡˚ tu* <F≤^∫y˚Õ N°<Ì Ju¡ ≈Ì J¡ů ≈®°›w J¡≤w° Fæ, Ÿfiu ≈FÔu J¡˚Ù ∫F <b<ª` ıywg ffi°∫° fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿu ıywg Ju¡ <fit°Õd J¡° NfiC˚b fi Fůfiu Ÿu ŸŸu ŸaŸ°≤ J¡° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ ıywg J¡ů Ÿa_J¡°≤ Ÿu Ã≈∏fi fiFÙ* J¡F ŸJ¡wu, <J¡∏wC bF _b›fi N°æ≤ o∏Bı°Ô

N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi NJ¡_t°wg Ã≈∏fi F…N° Fæ, NwÎb <tØ∫° FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ıæŸ° ŸaJ¡v≈t∫
f®Ê° Fæ, bæŸu FÙ ŸŸu Ã≈∏fi ∫F ıywg ˚Ù ŸaJ¡v≈t∫ FÙ Fæ $ ∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ Nfi°<Ì

Ÿ°sÙR¡≈ ªuwfi Ju¡ NfiC˚b Ÿu ı<fiw ıywg Ju¡ <fit°Õd Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu ıywg J¡∑ Ã≈<W Fů ?

wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ <bT∫ tu* Nfi°<Ì NfiC˚b J¡ů J¡°≤d t°fiů, wů Ÿ°sÙbuΩ

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d _b›fi°fiC˚¥w ≈Ì°SÕ ı°y®w°b_S° tu* ıæŸu (<tØ∫°) Fůwu Fæ* Nfi°<Ì Ÿ°sÙ Ju¡

Ÿa_J¡°≤ Ÿu Ã≈∏fi ıywg ˚Ù bæŸ° (<tØ∫°) FÙ Fů ı°∫uy° $ ıæŸu _b∫‡˚¥ (<F≤^∫y˚Õ) bwÕt°fi J¡°Ô tu* <ıŸJ¡° _t≤d Fů ≤F° Fæ, ÎuŸu NwÙw ≈Ì°SÕ J¡∑ fi°o˘ „¥∏∫t°`_bR¡≈ Fæ, bæŸu FÙ

ŸŸu Ã≈∏fi ıywg ˚Ù „¥∏∫t°` _bR¡≈ Fæ $ ıæŸu <J¡ŸÙ Ìu„ N°æ≤ <J¡ŸÙ J¡°Ô tu* ıÔ Ÿu w≤Ôw° <˚∏fi fiFÙ* FůwÙ Fæ NS°Õwg ıÔ N°æ≤ Bbw° (w≤Ôw°) N<˚∏fi ≈Ì°SÕ Fæ, bæŸu FÙ

<J¡ŸÙ Ìu„ N°æ≤ <J¡ŸÙ J¡°Ô tu* ≈≤t°Ãt° tu* ıyÃŸ¨<‹¸> J¡° ˚uÌ fiFÙ* Fæ NS°Õwg Ÿ¨<‹¸> ≈≤t°Ãt° Ÿu

<˚∏fi fiFÙ* Fæ $ ∫F Ÿ¨<‹¸> ˚®t Ÿu FÙ ≈®°æ» ≈®wÙw FůwÙ Fæ, b°_wbtu* Ju¡bÔ (ıywg-bæT‡∫ Ÿu

≤<Fw) ≈≤t°Ãt° FÙ <_Sw Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w JC¡~> fiFÙ* Fæ $ NÃ∫∏w <fitÕÔ <ªÌ°Ãt° FÙ
f®Ê°^±>-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ∫F Âÿ∫ (ıywg), <ıŸJ¡° N°Ãt°tu* <b„uTR¡≈ Ÿu

˚®t F…N° Fæ, „°∏w, N°@°≤≤<Fw, N°@u∫„¥∏∫, Nπæw wS° πæw ∆∫bF°≤ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d FÙ

ŸyÕ - 14]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

251

∆∫°bÃ∫Õ fi Fůfiu Ÿu ÎJ¡Ãb Ÿa¶∫°Ÿu ˚Ù ≤<Fw f®ÊR¡≈ FÙ Fæ $ ∫Ω<≈ ıyw J¡∑ ˚®°<∏w FůwÙ Fæ

<k¡≤ ˚Ù Ã≈∏fi JC¡~> fiFÙ* F…N° Fæ $ ª°≤ů* Nů≤ Ÿu „¥∏∫, <fitÕÔ <ªÌ°J¡°„ FÙ _bR¡≈ Ÿu <_Sw Fæ, fi Ÿtu* Ÿ‡≈¥dÕ ŸaŸ°≤ Fæ, fi ŸJ¡° J¡ůoÕ N°@°≤ Fæ, fi J¡ůoÕ ŸJ¡° N°@u∫ Fæ, fi Âÿ∫ Fæ, fi B‹¸>¨Ãb Fæ, fi f®Ê°^±> Fæ, fi f®Ê° Fæ N°æ≤ fi J¡FÙ* tÌ°∏@ tůF°∏@ ıÔR¡≈Ù yı|¸>° Fæ $ fi ıywg Fæ N°æ≤ fi ≈¨<SbÙ Fæ $ ∫F Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ <fitÕÔ f®Ê FÙ Fæ $ •w <ªÌ°Ãt° f®Ê N≈fiu tu*

N≈fiu Ÿu _b∫a <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ w≤Ô Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ıæŸu ıÔ FÙ N≈fiu tu* N°bwÕR¡≈

Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, N°bwÕ (˚≥b≤) J¡ůoÕ ≈¨SJg¡ ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ <ªÌgR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N°Ãt° tu* N°Ãt° FÙ ıywg-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, ıywg J¡ůoÕ ≈¨SJg¡ ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ, ∫ů* ∫F NŸwg Fůw° F…N° ˚Ù ˚®°¿∏wb„ Ÿwg-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $$44-52$$
ıæŸu _b›fi tu* ≈®wÙw F…N° NŸwg N≈fi° t≤d ı°y®w tu* f°<@w Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ

NI°fi°b_S° tu* ≈®wÙ∫t°fi ∫F Âÿ∫ ≈®≈aª I°fi Fůfiu ≈≤ f°<@w Fů ı°w° Fæ $

≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu N≈b°ÌÂ<‹¸> π°≤° _bR¡≈w# ıywg J¡∑ NŸW° J¡° ≈®<w≈°Ìfi <J¡∫° y∫°

Fæ, Nf N<@‹™>°fiÂ<‹¸> Ÿu ˚Ù ŸJ¡∑ NŸW° J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

NSb° f®Ê_bR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ∫F Âÿ∫ ≈®≈aª <fitÕÔ, ≈¿≤≈¥dÕ, N<πwÙ∫, N°<Ì N°æ≤

N∏w Ÿu „¥∏∫ <ªÌ°J¡°„_bR¡≈ f®Ê FÙ Fæ $ ŸŸu N<w¿≤•w oŸJ¡∑ ŸW° FÙ fiFÙ* Fæ $$53$$

<Ÿ*F°bÔůJ¡fi ∏∫°∫ Ÿu ≈¥bůÕ•w Ÿ‡≈¥dÕ <bT∫ J¡° ≈Cfi# Ÿasu≈ Ÿu <fiR¡≈d J¡≤ ≈ŸaF°≤

J¡≤wu Fæ* $

≈≤f®Ê tu* J¡¿v≈w _b∫‡˚¥ ≈®ı°≈<w „¥∏∫ FÙ Fæ $ ıů ÎJ¡≤Ÿ ≈≤t°Ãt° Fæ, ŸÙJ¡° _b∫a NŸwg ≈®ı°≈<wR¡≈ Ÿu N°˚°Ÿ Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ ≈®ı°≈<w J¡° tfiůt∫ „≤Ù≤ Fæ ≈aª˚°æ<wJ¡

„≤Ù≤ fiFÙ* Fæ $ ∫u ≈¨<SbÙ N°<Ì tfiůt∫„≤Ù≤b°Ôu ≈®ı°≈<w Ju¡ ŸaJ¡v≈t°` Fæ, NwÎb ∫u ˚Ù

NŸÃ∫ Fæ $ ıæŸu J¡˚Ù Ã≈∏fi fi F…N° ©≤yů„ J¡° ŸÙ*y ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ∫u ˚Ù ŸÃ∫
fiFÙ* Fæ $$54$$
wu≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æÌFb°≥ ŸyÕ

≈¥bÕ ŸyÕ tu* b<dÕw ıÙb˚°btu* ≈¿≤h~>uÌ N°<Ì Ÿ∏ÌuFů* J¡°

∫C<•w Ÿu ©^±>fi J¡≤ Ju¡bÔ t°` f®Êæ•∫ J¡° bdÕfi $

ŸfŸu ≈FÔu Ÿt<‹¸> (<F≤^∫y˚Õ), ŸŸu Ã≈∏fi <b≤°¸>g N°æ≤ ∆∫<‹¸> ıÙb oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡

≈¿≤h~>uÌ Ju¡ ©^±>fi Ju¡ <ÔÎ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈¥bůÕ•w <bT∫ Ju¡ NfiCb°Ì π°≤° ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $
ıæŸ° <J¡ ≈FÔu ŸyÕ tu* J¡F° y∫° Fæ, ŸJu¡ NfiCŸ°≤ NF∏w° N°<Ì Âÿ∫Ÿt¥F˚¥w ıywg J¡°

N<_wÃb w<fiJ¡ ˚Ù fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ bF Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…N° Fæ N°æ≤ <ıŸJ¡° N<_wÃb Fæ, bF

≈≤t°Ãt° FÙ Fæ $ ıæŸu <fiÿªÔ Ÿ°y≤ tu* ıÔ _≈∏Ìw° J¡ů (ªaªÔw°J¡ů) ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ

Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚tu* ≈≤t≈®J¡°„R¡≈ ≈≤t°Ãt° FÙ "tæ* ıÙb Fq≥ 'oŸ ≈®J¡°≤ _b∫a ıÙbw° J¡∑ ˚°bfi°

252

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡≤w° Fæ $ ıæŸu ÌuF Ju¡ N∏Ì≤ <bΩt°fi ªuwfib¨<W _b›fi tu* Ìu©u y∫u ∫° tfiů≤S π°≤° J¡¿v≈w

≈bÕw, fiy≤ N°<Ì tu* N°ÃtÙ∫w° Ju¡ ˚®t Ÿu ≈®ut J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ N≈fiÙ N°J¡°„R¡≈w°

(≈≤t≈®J¡°„R¡≈w°) J¡° Ã∫°y <J¡∫u <ffi° FÙ ŸaJ¡v≈R¡≈ <ªÌgb¨<W b‚∫t°d <b≤°¸g >tu*

N°ÃtÃb˚®°¿∏w Ÿu t°fiů* ≈®ut J¡≤wÙ Fæ, ∫FÙ tu≤Ù N°Ãt° Fæ, oŸ ˚®t Ÿu ŸJ¡ů t°fiů* N≈fiu

≈®utJ¡° ≈°` ŸtHwÙ Fæ $ <ªÌ°Ãt° J¡∑ ıů <b≤°¸>gR¡≈ ÌuF Fæ, bF ≈¨<SbÙ N°<ÌŸu „¥∏∫ Fæ, NS°Õwg ≈°aª˚°æ<wJ¡ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC tfiůt∫ FÙ Fæ (ŸaJ¡v≈ı∏∫ FÙ Fæ) NwÎb bF <ª∏t°`

<fitÕÔ N°J¡°„_bR¡≈ FÙ Fæ, ŸŸu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì _b›fi tu* Ìu©° y∫° ≈bÕw Ns∫

(<ª≤_S°∫Ù) Fů N°æ≤ _b›fi tu* Â‹¸> fiy≤ <ª≤J¡°Ô wJ¡ ≤Fu, wů fiŸu oŸ ≈®≈aªR¡≈ <b≤°¸>gg ÌuF

J¡∑ wCÔfi° Fů ŸJ¡wÙ Fæ N°æ≤ ŸªtCª ∫F ≈®≈aª <ª`J¡°≤J¡° <ªW ∫<Ì ¿_S≤ Fů N°æ≤ Ÿtu*
b°Ÿfi°t∫ ¿_S≤ <ª` ffiu wů Ÿtu* J¡v≈fi°<Ô<©w Ÿufi° Ju¡ ŸÂ„ Fæ $ fF…w J¡F°≥ wJ¡ J¡Fu*,

∫F tF°fig ©‡˚ů* J¡∑ fi ≈®<wt°Nů* Ju¡ ŸÂ„ Fæ, ıů <J¡ y»Ù fiFÙ* yoÕ Fæ, ÎuŸu FÙ N°æ≤ ˚Ù

NfiuJ¡ů* ≈t°fiů* Ÿu oŸJ¡∑ ≈t° Fů ŸJ¡wÙ Fæ $ t°fi ÔÙ<ı∫u, ∫F ≈®≈aª <ªÌ°J¡°„R¡≈Ù ŸC∏Ì≤

©‡˚u tu* fiFÙ* y»Ù yoÕ ÎJ¡ ≈®<wt° Fæ $ N°<Ì ≈®ı°≈<w J¡° ˚Ù, ıů "_b∫‡˚¥' oŸ fi°t Ÿu ŸfŸu

≈FÔu <b¶∫°w F…N°, J¡ůoÕ J¡°≤d fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ŸJu¡ ≈¥bÕı∏t Ju¡ J¡tÕ fiFÙ* Fæ $ •∫ů* fiFÙ* ?

ÎuŸÙ „aJ¡° Ju¡ <ÔÎ ∫F°≥ NbJ¡°„ FÙ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ Ft ≈FÔu FÙ J¡F N°∫u Fæ* <J¡ tF°≈®Ô∫

Fůfiu ≈≤ ≈¥bÕJ¡v≈ Ju¡ Ÿ˚Ù ≈®ı°≈<w tC•w Fů ı°wu Fæ*, Nw# fitu* ≈®°•wfi (≈¥bÕı∏t J¡°) J¡tÕ

Jæ¡Ÿu ≤F ŸJ¡w° Fæ ? ıæŸu N°b≤d≤<Fw Ì≈Õd N°<Ì tu* ≈®<w<f‡fR¡≈ Ÿu ≈nÙ F…oÕ ÌÙb°≤ N°<Ì

J¡° _bR¡≈ <Ì©°oÕ Ìuw° F…N° ˚Ù NŸwg Fůfiu Ÿu NÂÿ∫ (Ì„Õfi∫ůÀ∫ fiFÙ*) Fæ, bæŸu FÙ ≈®ı°≈<w Âÿ∫ Fůw° F…N° ˚Ù Ÿwg fi Fůfiu Ÿu NÂÿ∫ FÙ Fæ N°æ≤ <bJ¡°≤„¥∏∫ <ªÌ°Ãt° tu* J¡¿v≈w Fæ $

<fi<bÕJ¡°≤ <ªÌ°Ãt° tu* B‹¸>°, Âÿ∫ wS° Ì„Õfi, Ÿ®‹¸>°, Ÿ¨<‹¸> wS° ŸıÕfi Îba ˚ů•w°, ˚ůÀ∫

N°æ≤ ˚ůy ofi Ÿ‡≈¥dÕ <`≈C<¸>∫ů* J¡° Ÿa˚b FÙ fiFÙ* Fæ, Nw# Ÿ®‹¸>° ≈®ı°≈<w NŸwg Fæ $ ŸfJ¡°

<fiTu@ Fůfiu ≈≤ ˚Ù „ÆÌ N°æ≤ NSů˘ J¡∑ „¥∏∫w° fiFÙ* Fæ, J¡°≤d <J¡ ∫F ≈®Ã∫y°wt° FÙ Ÿ‡≈¥dÕ

„ÆÌ N°æ≤ NSů˘ J¡° N°ÃtR¡≈ Ÿu <_Sw Fæ $ ıæŸu ÎJ¡ ÌÙ≈J¡ Ÿu NfiuJ¡ ÌÙ≈J¡ Ã≈∏fi Fůwu Fæ*

(ıÔ°∫u ı°wu Fæ*) bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ıÙb ŸÙŸu N°<bÕ˚¥w Fůwu Fæ* $$1-10$$

¿b≤°¸>g |fiŸaJ¡v≈_bR¡≈ Fæ, ŸJ¡° J¡°∫Õ Fůfiu Ÿu ∆∫‹ˆ°ÃtJ¡ ıÙb ˚Ù ŸaJ¡v≈ FÙ Fæ,

≈¨<SbÙ N°<Ì ≈aª˚¥wů* Ÿu <fi<tÕw fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ŸaJ¡v≈R¡≈ <F≤^∫y˚Õ Ÿu <tØ∫° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w „¥∏∫ ŸaJ¡v≈R¡≈ <b≤°¸>g

Ã≈∏fi F…N° Fæ wS° ıæŸu <tØ∫°˚¥w _b›fi Ÿu N∏∫ <tØ∫°˚¥w _b›fi Ã≈∏fi Fůw° Fæ, bæŸu FÙ

≈¨<SbÙ N°<Ì Ÿu „¥∏∫ ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ <b≤°¸>g Ÿu ŸaJ¡v≈R¡≈ ıÙb Ã≈∏fi F…N° Fæ $$11$$

∆∫<‹¸> N°æ≤ Ÿt<‹¸> Ìůfiů* ÎJ¡_b˚°b Fæ* $ ÎJ¡_b˚°b Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ìůfiů* J¡∑ ÎJ¡w° J¡ů

<Ÿ] J¡≤ ŸŸu f®Êæ•∫ <Ÿ] F…N° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* Ju¡ fi ≤Ffiu Ÿu ıů <fi#ŸF°∫ (ÎJ¡°J¡∑) FÙ ≈®wÙw Fůw° Fæ, Ÿ <b≤°¸>g Ÿu

<ıfi ∆∫‹ˆ°ÃtJ¡ ıÙbů* J¡° N°<b˚°Õb Fůw° Fæ, bu N°Ãt_bR¡≈ FÙ Fæ*, ŸŸu <˚∏fi fiFÙ*,

ŸyÕ - 14]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

253

•∫ů*<J¡ ÎJ¡t°` b¨s Ÿu <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w F…oÕ „°©°∫u* b¨s Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Ìu©Ù ı°wÙ, ∫F ˚°b Fæ $$12$$ ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* Ju¡ fi ≤Ffiu ≈≤ J¡°∫Õ N°æ≤ J¡°≤d ÎJ¡ FÙ ∫°fiÙ N<˚∏fi FÙ ≤Fw° Fæ,

≈¨SJg¡ fiFÙ*, Nw# ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d Ÿu „¥∏∫ ªæw∏∫ Ÿu ı<fiw ŸyÕ˚®t ˚Ù ≈≤_bR¡≈

(ªæw∏∫_bR¡≈) FÙ Fæ, ŸŸu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $ f®Ê FÙ ŸbÕ ≈®St Fůfiub°Ô° <F≤^∫y˚Õ Fæ,

<F≤^∫y˚Õ FÙ <b≤°¸>°Ãt° Fæ, <b≤°¸>g FÙ Ÿ¨<‹¸>_bR¡≈ Fæ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿu bF <ªÌ°Ãt° ıÙbR¡≈ Ÿu

¿_Sw Fæ, <ıŸŸu NŸwg ≈¨<SbÙ N°<Ì Ã≈∏fi Fůwu Fæ* Nw# Ÿ‡≈¥dÕ ıywg f®Ê Ju¡ <Ÿb° N∏∫

JC¡~> fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$13,14$$

∆∫<‹¸>, Ÿt<‹¸> N°æ≤ fi Ìůfiů* J¡∑ t¥Ô˚¥w b_wC Ju¡ ÎJ¡ Fůfiu ≈≤ ∆∫<‹¸> N°æ≤ Ÿt<‹¸> J¡°

<tØ∫°Ãb N°æ≤ fiJ¡∑ t¥Ô˚¥w b_wC J¡° ŸÃ∫Ãb Jæ¡Ÿu J¡Fwu Fæ* ? ∫FÙ •∫ů* fiFÙ* J¡Fwu <J¡
t¥Ô˚¥w b_wC N°æ≤ Ÿt<‹¸> Nb°_wb (<tØ∫°) Fæ N°æ≤ ≈®Ã∫s N°<Ì ≈®t°dů* Ÿu <Ÿ] ∆∫<‹¸>

<b˚°y ŸÃ∫ Fæ, •∫ů*<J¡ Ÿufi° ∫° Ÿt°ı N°<Ì _SÔů* tu* Ÿt<‹¸> J¡∑ <fib¨<W Fůfiu ≈≤ ˚Ù

Nb<„‹¸> ∆∫<‹¸> Ÿu Ÿt<‹¸> J¡∑ ŸÃ∫w° Ìu©Ù ı°wÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ fůÔu #

˚ybfig, •∫° ÎJ¡t°` (≈¿≤<tw) ıÙb Fæ ∫° Nfi∏w ıÙbů* J¡∑ ≤°<„ Fæ ∫° ≈bÕw Ju¡

Ÿt°fi Nfi∏w N°Ãt°Nů* J¡° ŸtCÌ°∫˚¥w ıÙb<≈^±> Fæ ? w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ∆∫<‹¸>t°` J¡ů ŸÃ∫ t°fiu*, wů ∆∫<‹¸>˚¥w ÎJ¡ ıÙb FÙ ÎJ¡fC<] Ÿu ≈¿≤<tw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ∫° ÎJ¡ Ìu„ tu*

≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d NSb° ≈≤_≈≤ Ÿa|TÕ Ÿu ÎJ¡ Ÿa|°wR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d J¡¿v≈wR¡≈

Ÿt‹ˆ°Ãt° Fů ŸJ¡w° Fæ $$15$$

∆∫<‹¸> ıÙb J¡ů t°fiJ¡≤ J¡¿v≈w Ÿt<‹¸> t°fifiÙ ª°<FÎ, N∏∫S° tu| J¡∑ b¨<‹¸>@°≤ Ju¡

Ÿt°fi, ŸtCB Ju¡ ıÔJ¡dů* Ju¡ Ÿt°fi N°æ≤ N<Àfi J¡∑ <ªfiy°¿≤∫ů* Ju¡ Ÿt°fi Ÿt<‹¸> J¡∑ Ã≈<W
t°fifiu ≈≤ Ÿt<‹¸> Ju¡ N<fiÃ∫ Fůfiu Ÿu J¨¡wF°<fi N°æ≤ NJ¨¡w≈®°<›w R¡≈ ÌůT Fůy°, oŸ N°„∫

Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tu| Ÿu b¨<‹¸>@°≤°Nů* Ju¡ Ÿt°fi, ŸtCB Ÿu ıÔJ¡dů* Ju¡ Ÿt°fi, w≈°∫u F…Î ÔůFu Ju¡ yůÔu Ÿu

<ªfiy°¿≤∫ů* Ju¡ Ÿt°fi ∫u ıÙb <J¡ŸŸu N°<bÕ˚¥w Fůuwu Fæ* ? ˚°b ∫F <J¡ <ıŸŸu N°<bÕ˚¥w Fůwu Fæ*, ŸJ¡∑ ≈≈<W fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ (N) $$16$$

˚ybfig, tu≤Ù „aJ¡° J¡ů Ìq≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ tCHŸu ıÙbŸt¥F J¡° <fidÕ∫ J¡∑<ıÎ $ <b„uTR¡≈

Ÿu ı°fifiu J¡∑ oh~>° Ÿu tæ*fiu N°≈Ju¡ J¡Sfi Ju¡ <b≈≤Ùw ≈®ÿfi N°≈Ÿu <J¡∫° Fæ $ t∏ÌfC<] Fůfiu Ju¡

J¡°≤d tæ* N°≈Ju¡ N°„∫ J¡ů fiFÙ* ŸtH ŸJ¡°, oŸ<ÔÎ fiFÙ* <J¡∫° Fæ, bæŸu FÙ $
ıů ≈¥bÕ tu* N°≈ tCHŸu J¡F N°∫u Fæ*, Ÿu ≈®°∫# Ÿ°t°∏∫R¡≈ Ÿu tæ* ŸtH y∫° Fq≥, ŸÙJ¡ů Nf N°≈ <b„uTR¡≈ Ÿu _kC¡¸> J¡∑<ı∫u $$17$$

Ju¡bÔ ÎJ¡t°` f®Ê FÙ Fæ, ∫F <Ÿ] J¡≤fi° Ft°≤° ≈®∫ůıfi Fæ, •w ≈®∫ůıfiJ¡∑ <Ÿ<] Ju¡

<ÔÎ Ftfiu ÎJ¡ f®ÊR¡≈ N<@‹™>°fi tu* NfiuJ¡ J¡v≈fi° J¡≤fiu Ÿu Ô°|b Fæ, ∫F ŸůªJ¡≤

N NfiC≈≈<W tu* J¡°≤d Fæ - Ÿt<‹¸> J¡∑ ∫<Ì Ã≈<W t°fiůyu, wů Ÿt<‹¸> J¡° ı∏∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d

<bfi°„ Fů ı°fiu Ÿu J¨¡wF°<fi-NJ¨¡w°‡∫°ytR¡≈ ÌůT Fůy° $

254

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ÿt<‹¸>ıÙbJ¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ŸŸu ≈<Fw ∆∫<‹¸> ıÙbJ¡∑ J¡v≈fi° J¡FÙ Fæ $ Ft°≤Ù ∫F J¡v≈fi°

∆∫<‹¸> N°æ≤ Ÿt<‹¸> tu* Ÿu <J¡ŸÙ ÎJ¡J¡∑ ŸÃ∫w° Ju¡ <ÔÎ ∫° ıÙbů* J¡∑ Ã≈<W N°<ÌJ¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ oŸ <bT∫tu* N°≈J¡∑ „aJ¡° Ju¡ <ÔÎ NbJ¡°„ FÙ fiFÙ* Fæ, oŸ

N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu #

Fu bÃŸ, ıf ÎJ¡ ˚Ù ıÙb fiFÙ* Fæ, wf ıÙbů* J¡∑ ≤°<„∫ů* J¡° wů Ÿ‡˚b FÙ J¡F°≥ Fæ ? N°≈J¡°

≈¥bůÕ•w ≈®ÿfi ÎuŸ° FÙ ≈F°Ÿ°_≈Ì Fæ, ıæŸu J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ©≤yů„ J¡° ŸÙ*y nJ¡≤ ı°w° Fæ $

˚°b ∫F <J¡ ∫<Ì ©≤yů„ Ju¡ ŸÙ*y J¡° Ÿa˚b Fů, wů bF n J¡≤ ı°w° Fæ ∫° ¿_S≤ ≤Fw° Fæ, ÎuŸ°

Ÿ∏ÌuF Fů, ıf ©≤yů„ Ju¡ ŸÙ*y J¡∑ FÙ ŸW° fiFÙ* Fæ, wf ŸJ¡∑ y<w<b<@ Ju¡ <bT∫ tu* Ÿa„∫

J¡≤fi° ≈F°_∫ fiFÙ* wů N°æ≤ •∫° Fæ ? ıf ıÙb Fů, wf ŸJ¡∑ ≤°<„ ∫° Ÿa|°w J¡∑ J¡v≈fi°

Fů, ıÙb FÙ ıf NŸwg Fæ, wf ŸJu¡ <bT∫ tu* N∏∫°∏∫ J¡v≈fi°Nů* J¡° NbJ¡°„ FÙ J¡F°≥ Fæ ?

Fu ≤°|b, fi wů ÎJ¡ ıÙb Fæ, fi ıÙbů* J¡° Ÿt¥F Fæ N°æ≤ fi ≈bÕw°J¡°≤ J¡ůoÕ ıÙbŸa|°w FÙ Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ N°˚°Ÿů* Ÿu ∫C•w J¡ůoÕ ˚Ù ıÙb-≈®<w˚°Ÿ <ªÌ°Ãt° tu* fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° N°≈J¡ů Â» <fiÿª∫ Fů $ Ju¡bÔ ÎJ¡t°` „C], <ªÌg|fi, ŸbÕ∆∫°≈J¡ <fitÕÔ f®Ê FÙ Fæ, bF

ŸbÕ„<•wŸ‡≈∏fi Fůfiu Ÿu <ıfi J¡v≈fi°Nů* J¡∑ ˚°bfi° J¡≤w° Fæ, _ba∫ wBq≈ Fů ı°w° Fæ $ ıæŸu Ôw° J®¡t Ÿu N≈fiÙ J¡ů≤<J¡w°b_S° N°æ≤ ≈®kC¡<vÔw°b_S° J¡ů Ìu©wÙ Fæ, bæŸu FÙ f®Ê ˚Ù fi-

fi ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ b¨<W∫ů* Ju¡ J®¡t Ÿu ≈®°›w F…Î N°˚°Ÿů* Ju¡ ≈®bu„ Ÿu FÙ t¥wÕ NSb° Nt¥wÕR¡≈

Ÿu N°<b˚¥Õw J¡v≈fi°J¡ů „Ù|® Ìu©w° Fæ $ <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fů ≤FÙ N≈fiÙ ŸW° J¡ů FÙ ıÙb, fC<], <J®¡∫°, _≈∏Ì, tfi, <πÃb, ÎJ¡Ãb N°<Ì R¡≈ Ÿu I°fi<bT∫ J¡≤w° Fæ NS°Õwg •w ≤Ù<w Ÿu <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fů ≤FÙ N≈fiÙ ŸW° J¡ů FÙ ıÙb N°<Ì R¡≈ Ÿu ı°fiw° Fæ $$18->23$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿu oŸJ¡° (f®Ê J¡°) <bJ¡°Ÿ Ju¡bÔ N<bΩ° Ÿu FÙ Fůw° Fæ, _bw# fiFÙ*, N<bΩ°

J¡∑ <fib¨<W Fů ı°fiu≈≤ wů <bsu≈„¥∏∫ _bR¡≈t°` Ÿu oŸJ¡∑ Nb¿_S<w ≤FwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

•w f®ÊŸW° tu* ıf NI°fiR¡≈ N°b≤d ≤Fw° Fæ, wf bF ≈¥bÕJ¡Sfi°fiCŸ°≤ <b<b@

R¡≈ů* J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $ fů@ Ÿu wů bF f®Ê FÙ Fæ $ N°ÃtI°fi Ÿu NI°fi J¡° <bfi°„ Fů ı°w°

Fæ, ≈≤ N°ÃtI°fi J¡∑ ≈®°<›w Ì…ÔÕ˚ Fæ $$24$$

NI°fi ıf <fib¨W Fůw° Fæ, wf <fib¨W F…N° NI°fi <J¡Ÿ R¡≈ Ÿu ≤Fw° Fæ ? I°fiR¡≈ Ÿu

ŸJ¡° „uT ≤Ffi° wů Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ÎJ¡ wů I°fi NI°fi J¡° J¡°≤d fiFÙ* Fæ, <ıŸŸu

<J¡ bF I°fiR¡≈ Ÿu ≤Fu $ ÌqŸ≤Ù f°w ∫F Fæ <J¡ I°fi N°æ≤ NI°fi tu* ≈≤_≈≤ <b≤ů@ Fæ, oŸ

J¡°≤d ˚Ù bF I°fiR¡≈ Ÿu fiFÙ* ≤F ŸJ¡w° $ <J¡ŸÙ N∏∫ Ju¡ R¡≈ Ÿu ŸJ¡° ≈¿≤„uT ≤Fw° Fæ, ∫F

˚Ù fiFÙ* ffi ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ N∏∫ b_wC „uT FÙ fiFÙ* ≤FwÙ, ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N∏@J¡°≤ Ÿu N°h~>∏fi _S°fi tu* ÌÙ≈J¡ ÔuJ¡≤ N∏@J¡°≤ J¡ů Ìu©fiu Ÿu N∏@J¡°≤ fi t°Ô¥t J¡F°≥ ˚°y ı°w° Fæ, ŸJu¡ t¥Ô J¡° ≈w° fiFÙ* Ôyw° Fæ, ™>ÙJ¡ oŸÙ ≈®J¡°≤ I°fi Fůfiu ≈≤

NI°fi fi t°Ô¥t J¡F°≥ ªÔ° ı°w° Fæ ? ŸJ¡° JC¡~> ˚Ù ≈w° fiFÙ* Ôyw° $$25$$

<ıŸ <bT∫ J¡° ≈FÔu <b_w°≤ Ÿu ≈≈°Ìfi J¡≤ N°∫u Fæ*, ŸÙJ¡° Nf ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

ŸyÕ - 14]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

255
oŸ ≈®J¡°≤ N©^±>, Nfib¿h~>∏fi, Nfi°<Ì, Nfi∏w wS° ŸbÕ„<•wt°fig ıÙb°Ãt°, ıů

<J¡ J¡˚Ù f°<@w fi Fůfiub°Ôu tF°ªæw∏∫R¡≈Ù Ÿ°≤˚¥w Na„ Ÿu ≈≤t°SÕw# R¡≈b°fig Fæ, f®Ê FÙ

Fæ, ŸŸu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $$26$$ f®Ê Ÿf ≈®J¡°≤ Ÿu - Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ ≈¿≤t°d Ÿu N≈¿≤¿h~>∏fi Fæ, Nw# b°_wb tu* ŸJ¡° J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıů Ÿtu* ˚uÌJ¡v≈fi° FůwÙ Fæ, bF bFÙ

Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ÎuŸ° FÙ ŸbÕ` NfiC˚b Fůw° Fæ, ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıæŸu bfi Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ b¨sů* J¡ů J¡°¸> Ìufiu ≈≤ b¨sů* π°≤° ≈®wÙw Fůfiub°Ô° ≈®J¡°„ J¡° ˚uÌ ªÔ° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <bT∫˚uÌ Ju¡ F¸> ı°fiu ≈≤ <bT∫˚uÌ J¡v≈fi°≈®∫C•w ˚uÌ ˚Ù ªÔ° ı°w° Fæ $$27$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu ıů J¡F°, ŸJ¡ů _bÙJ¡°≤ J¡≤, ZÙ≤°tª∏BıÙ ıæŸ° <J¡ N°≈ J¡F N°∫u Fæ*, bæŸu FÙ ∫<Ì ∆∫<‹¸> N°æ≤ Ÿt<‹¸> ıÙbů* J¡° N˚uÌ t°fi° ı°∫, wů Ÿt<‹¸> J¡∑ oh~>°

(ŸÃ∫ŸaJ¡v≈) ıæŸu Ntů| Fæ, bæŸu FÙ ∆∫<‹¸> ıÙbů* J¡∑ oh~>° ˚Ù Ÿt<‹¸> J¡° @tÕ Fůfiu Ÿu Ntů| Fů ı°∫uyÙ, ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* NtCJ¡ J¡ů ˚ůy N°æ≤ NtCJ¡ J¡ů tůs Fůw° Fæ, ÎuŸÙ

„°˜ J¡∑ ∆∫b_S° fiFÙ* ffiuyÙ, •∫ů*<J¡ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ Fůfiu Ÿu ıů-ıů ª°Fuy°, bFÙ Fů ı°∫uy°

ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, N°≈J¡° J¡Sfi ™>ÙJ¡ Fæ, ŸJ¡ů tæ* _bÙJ¡°≤ J¡≤w° Fq≥ $ ≈≤
oŸtu* tCHu ÎJ¡ Ÿ∏ÌuF Fůw° Fæ $ bF ∫F <J¡ ÎJ¡ ıÙb J¡∑ ıæŸÙ oh~>° FůwÙ Fæ, bæŸÙ FÙ oh~>°
ıywg Ju¡ N∏∫°∏∫ Ÿ‡≈¥dÕ ıÙbů* J¡∑ •∫ů* fiFÙ* FůwÙ ? •∫ů*<J¡ tF°ıÙb wů ÎJ¡ FÙ Fæ, ŸÙJu¡

NfiCŸ°≤ Ÿf ıÙbů* tu* ÎJ¡ FÙ oh~>° FůfiÙ ª°<FÎ, ∫F ˚°b Fæ $$28$$
f®Ê ≈FÔu ŸÃ∫ŸaJ¡v≈b°Ôu Ÿt<‹¸>ıÙb˚°b J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, wÌfi∏w≤ N≈fiu ŸaJ¡v≈

Ju¡ N@Ùfi ≤Ffiub°Ôu ∆∫<‹¸>ıÙb˚°b J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ Ÿt<‹¸>ıÙb Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu <b”] NSÕ
tu* ∆∫<‹¸>ıÙbů* J¡∑ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈w° J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* FůwÙ, ∫ů* ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ „aJ¡° J¡° Ÿt°@°fi J¡≤ ≤Fu ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ fůÔu #
bÃŸ, ∆∫<‹¸><b˚°y Ÿu ≈FÔu ∆∫<‹¸><b˚°y Ÿu ≤<Fw ŸbÕ„<•wŸ‡≈∏fi tF°ıÙbR¡≈ bF
f®Ê "tæ* FÙ ŸÌ° Ÿf ıÙbů* tu* ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ Fů«≥¡' - ÎuŸÙ oh~>° J¡≤w° Fæ $ bF <ıŸ <J¡ŸÙ
b_wC J¡∑ oh~>° J¡≤w° Fæ, bF Ÿ tF°Ãt°J¡ů ŸÌ° „Ù|® ≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ $ Ÿfiu ≈FÔu N≈fiu ŸÃ∫ŸaJ¡v≈Ãb N°æ≤ ÌqŸ≤ů* J¡∑ oh~>° Ju¡ <fi≤ů@ J¡∑ oh~>° J¡∑, wÌ…≈≤°∏w ∆∫<‹¸><b˚°y J¡° Ì∫ F…N°, <k¡≤ Ÿfiu ∆∫<‹¸><b˚°y J¡ů ≈®°›w F…Î N≈fiu Na„˚¥w ıÙbů* J¡° <J®¡∫°J®¡t Ì^±>, ªJ®¡ N°<Ì f°F≤Ù Ÿ°ty®Ù Ÿu oŸ ≈®J¡°≤ |Ct°fiu Ÿu |¸> N°<Ì J¡°∫Õ J¡∑ Ã≈<W FůwÙ

Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° <J®¡∫°J®¡t ffi°∫° $ Ju¡bÔ ŸaJ¡v≈ Ÿu fiJu¡ J¡°∫Õ J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* FůwÙ,

∫F ˚°b Fæ $$29,30$$

N∏∫ tF<TÕ∫ů* J¡° ˚Ù wů, <J®¡∫°J®¡t Ju¡ <ffi°, ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ J¡°∫Õ Ÿ‡≈∏fi Fůwu Ìu©° ı°w°

Fæ, Ÿů Jæ¡Ÿu ?

•w <J®¡∫°J®¡t Ju¡ <ffi° ∆∫<‹¸> ıÙbů* Ju¡ J¡°∫Õ J¡∑ Ã≈<W fiFÙ* FůwÙ Fæ, oŸ f°w Ju¡

<fi¿ÿªw Fůfiu ≈≤ ıů J¡FÙ* ≈≤ tF<TÕ N°<Ì ∆∫<‹¸> ıÙbů* J¡∑ <J®¡∫°J®¡t Ju¡ <ffi° oh~>° Ÿu FÙ

256

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡°∫Õ J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, bF°≥ ≈≤ ≈®@°fi (Ÿt<‹¸>ıÙb) J¡∑ FÙ oh~>° Ÿu J¡°∫Õ Fůw° Fæ, oŸJ¡°

∫F ŸaJ¡v≈ <Ÿ] Fů, ÎuŸÙ ≈®@°fi J¡∑ FÙ oh~>° bF°≥ ≈≤ FuwC FůwÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ ∫F <fi∫t ı∏t≤<Fw f®°ÊÙ „<•w fiu FÙ ffi°∫° Fæ $$31,32$$ <ıŸ ıÙb J¡∑ (tF<TÕ N°<Ì J¡∑) oh~>°

J¡°∫Õ J¡ů Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ, bF ≈®@°fi „<•w J¡∑ N≈us° J¡≤Ju¡ FÙ J¡°∫Õ J¡ů Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ,

≈®@°fi „<•w Ju¡ <fi∫t Ju¡ NfiC‹™>°fi Ju¡ <ffi° J¡°∫Õ J¡∑ Ã≈<W fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ Fæ $$33$$

•w <J®¡∫°J®¡t J¡∑ ˚Ù k¡Ô <Ÿ<] ≈®@°fi Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ju¡ N@Ùfi FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì ≈®@°fi „<•w J¡° <fi∫t k¡Ô<Ÿ<] (J¡°∫Õ<Ÿ<]) Ju¡ NfiCJ¥¡Ô fi Fůy°, wů J¡°∫ů˘ J¡∑

FuwC˚¥w ªu‹¸>°Nů* J¡° ˚Ù J¡FÙ* ≈≤ k¡Ô fiFÙ* Fůy°, •∫ů*<J¡ J¡°∫ÕıfiJ¡ ªu‹¸>°Î≥ ˚Ù „<•w Ju¡ FÙ

N@Ùfi Fæ* $$34$$
oŸ ≈®J¡°≤ <fi‹J¡TÕ ∫F <fiJ¡Ô° <J¡ f®Ê FÙ tF°ıÙb Fæ N°æ≤ tF°ıÙb FÙ ∆∫<‹¸>ıÙb N°æ≤

Ÿt<‹¸> ıÙb Fæ, ∫ů* ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
oŸ w≤F f®Ê FÙ Nı∏t° N°æ≤ N<bfi°„Ù tF°ıÙb Fæ wS° tF°ıÙb FÙ ıÙbů* J¡∑ ∆∫<‹¸> N°æ≤ Ÿt<‹¸> R¡≈ Ìů J¡ů<¸>∫°≥ Fæ*, ŸŸu N<w¿≤•w JC¡~> fiFÙ* Fæ $$35$$

≈FÔuuuu <b_w°≤ Ÿu J¡FÙ yoÕ f°wů* J¡ů FÙ, Ÿ≤Ôw° Ÿu fiJ¡° I°fi Fů oŸ<ÔÎ, Ÿasu≈ Ÿu

<Ì©Ô°wu Fæ* $
f®Ê FÙ <bT∫ů* Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu (<ª∏wfi Ÿu) ıÙb Fůw° Fæ N°æ≤ ı∏tt≤dR¡≈ ŸaŸ°≤ J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ $ <bT∫ŸaJ¡v≈ J¡° Ã∫°y J¡≤fiu Ÿu <k¡≤ bæT‡∫≤<Fw f®Ê_bR¡≈ J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ $$36$$
ıÙbů* J¡ů f®Ê˚°b J¡∑ ≈®°<›w ∫° wů ≈°Ÿfi° π°≤° Ÿt<‹¸>ıÙb˚°b (<F≤^∫y˚Õ ˚°b)

≈®°<›w≈¥bÕJ¡ J®¡t„# FůwÙ Fæ ∫° I°fi Ÿu Ÿ°s°wg FůwÙ Fæ, - ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu w°≥f° N°<Ì @°wCNů* J¡∑ ŸCbdÕw° ≤Ÿ N°æ≤ N°æT<@∫ů* π°≤° ≈°J¡J®¡t Ÿu FůwÙ Fæ ∫°

≈°≤Ÿ Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu J®¡t Ju¡ <ffi° FÙ wC≤∏w Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ∆∫<‹¸> ıÙbů* J¡∑ ≈¥bůÕ•w f®Ê˚°bR¡≈ tF°ıÙbw° ∫° wů Ÿt<‹¸>ıÙb Ju¡ J®¡t Ÿu (≈FÔu bu ≈°Ÿfi° π°≤° <F≤^∫y˚Õ≈Ì

J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, wÌ…≈≤°∏w <F≤^∫y˚Õ Ju¡ Ÿ°S f®Ê˚°b J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, oŸ J®¡t Ÿu) ∫°

<ffi° J®¡t Ÿu (I°fi Ÿu Ÿ°s°wg f®Ê˚°b J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*) <Ìw FůwÙ Fæ $$37$$

∫<Ì ˚ÔÙ˚°≥<w <bª°≤ <J¡∫° ı°∫, wů ıÙb˚°b N°æ≤ ıywg ˚°b b°_wb tu* ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡°

<ªwg J¡° ªtÃJ¡°≤ t°` FÙ Fæ, J¡ůoÕ N<w¿≤•w b_wC fiFÙ* Fæ, - ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫Ω<≈ ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu oŸ ≈®Ã∫Jg¡-ªæw∏∫R¡≈ tF°fig N°J¡°„ tu* ∫F ıÙb, ıywg N°<Ì

ŸtCÌ°∫ NŸwg FÙ Fæ, wS°<≈ •w tF°fig N°J¡°„ tu* <ªwg (Ÿa<bwg) J¡° ªtÃJ¡°≤R¡≈ <ªÌ°Ãt°

FÙ ıÙb N°<ÌR¡≈ Ÿu Ÿwg J¡∑ fi°o˘ <Ìw Fůw° Fæ $ <ª¿w J¡° ªtÃJ¡°≤ ıů _b∫a FÙ ˚<b‹∫wg fi°t, ÌuF N°<Ì ˚°b J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ŸJu¡ NFaJ¡°≤ J¡ů ˚°bfi° J¡Fwu Fæ* $$38,39$$

<ª¿w J¡° ªtÃJ¡°≤ •∫° Fæ ? oŸ ≈®ÿfi ≈≤ ªtÃJ¡°≤ Ju¡ <bT∫ tu* J¡Fwu Fæ* $
ıywg Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu Ÿa_J¨¡w (ıywg J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw) t°∫° tu* ≈®<w<f‡f ≈nfiu Ju¡

ŸyÕ - 14]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

257

J¡°≤d ıywg J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw t°∫° Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡R¡≈ FůJ¡≤ <ªwg J¡° ıů N≈fiu _bR¡≈ J¡°

N°_b°Ì Fæ, bFÙ <ªwg-ªtÃJ¡°≤ Fæ N°æ≤ bFÙ ∫F NŸÙt ˚Cbfi<b_w°≤ Fæ, bF <ª∏t∫ Fůfiu Ÿu N°Ãt<ªwg tu* ≈®wÙw Fůw° Fæ $ <ª¿w fiu <ıŸJ¡° N°_b°Ì <Ô∫°, bF N<bfi°<„fiÙ <ª¿w ∫Ω<≈
b°_w<bJ¡ <ª¿w Ÿu <˚∏fi fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ, <k¡≤ ˚Ù N≈fiÙ „<•w Ÿu FÙ ≈¿≤d°t, <bJ¡°≤

N°<Ì „ÆÌů* Ÿu ≈CJ¡°≤° ı°w° Fæ NS°Õwg NI°fiÙ ıfi Ÿu b°_w<bJ¡ <ªwg J¡° ≈¿≤d°t, <bJ¡°≤

N°<Ì ŸtHwu Fæ* $ <ª¿w π°≤° N≈fiu _bR¡≈˚¥w ≈®J¡°„ J¡° N°æ≤ N≈fiu π°≤° ≈®J¡°<„w Fůfiub°Ôu

<bT∫ů* J¡° ÎJ¡R¡≈w° J¡ů ≈®°›w ıů _b°˚°<bJ¡ N°_b°Ìfi Fæ, bFÙ "ıywg' oŸ ˚®t Ÿu ¿_Sw Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ <ª¿w N≈fi° N°æ≤ ªuÃ∫ J¡° _b˚°b Ÿu ıů _b°Ì ÔuwÙ Fæ, ÎuŸ° _b°Ì <J¡ <ıŸtu*

<ªwg N°æ≤ ªæÃ∫ J¡° ≈°SÕ•∫ w<fiJ¡ ˚Ù ≈®wÙw fiFÙ* Fůw°, bFÙ _b°˚°<bJ¡ _b°Ì ˚®°¿∏wb„
ıywgR¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ $$40-42$$
wS°<≈ ≈FÔu NF∏w° J¡° Ì„Õfi Fůw° Fæ, wÌ…≈≤°∏w NF∏w° π°≤° <J¡∫u y∫u ≈¿≤¿h~>∏fi ıywgR¡≈ J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, - ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ª¿w J¡∑ N°J¡°„ Ÿu ˚Ù Ÿ¥‚t ıů „<•w ª°≤ů* N°æ≤ kæ¡ÔÙ Fæ, bF _b˚°b Ÿu FÙ ≈FÔu oŸ

NF∏w° J¡° Ì„Õfi J¡≤wÙ Fæ $ Ÿ Ÿt∫ ıæŸu ıÔ tu* ıÔ Ÿu ıÔ FÙ fCÌgfCÌu ∫° ÔF≤R¡≈ tu*

≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F <ª¿w ˚Ù N°Ãt° tu* N°Ãt° Ÿu _b∫a FÙ ıů N<wŸ¥‚t NF∏w°R¡≈ tu*

_kC¡¿≤w FůwÙ Fæ wS° f°F≤ _S¥Ôw° J¡° N<@J¡°<@J¡ ÃJ¡TÕ J¡≤fiu ≈≤ N∏w tu* ıů f®Ê°^±>°J¡°≤
ffi ı°wÙ Fæ, Ÿ NdCR¡≈ NF∏w° J¡ů Ìu©wÙ Fæ $$43,44$$
oŸ J¡Sfi Ÿu ∫F <Ÿ] F…N° <J¡ <ªwg Ju¡ ªtÃJ¡°≤ J¡° FÙ "ıywg' ∫F fi°t ≤•©° y∫° Fæ, ıywg J¡ůoÕ ≈¨SJg¡ b_wC fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ªtÃJ¡°≤ J¡≤fi° (ªtJ¡fi°) <ªwg J¡° _b˚°b FÙ Fæ $ ªtÃJ¡°≤ J¡≤fiub°ÔÙ <ª¿w N≈fiu _bR¡≈ tu* _b∫a ıů ŸC∏Ì≤ ªtÃJ¡°≤ J¡≤wÙ Fæ, ŸÙ J¡° fi°t ıywg ≤© <Ì∫° y∫° Fæ $$45$$

<ª¿w NFaJ¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤wÙ Fæ, NFaJ¡°≤ tu* w∏t°`°<ÌR¡≈ ıywg J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ

Fæ $ ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* <ıŸŸu ÌqŸ≤u J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ, bFÙ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°tª∏BıÙ, <ªwg Ÿu NFaJ¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ N°æ≤ NFaJ¡°≤ Ÿu ªuÃ∫ J¡∑ (w∏t°`°<Ì
ıywg J¡∑) J¡v≈fi° FůwÙ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* J¡v≈fi° <ªwg Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, NwÎb w∏t°`°<Ì
ıywg ˚Ù <ªwg FÙ Fæ $ Ÿtu* <πÃb N°æ≤ ÎJ¡Ãb J¡F°≥ Fæ* ? ˚°b ∫F <J¡ ıf <πwÙ∫ Fů, wf <πÃb

≤Fu, <πÃb Ju¡ N˚°b tu* ∆∫°bÃ∫Õ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ÎJ¡Ãb ˚Ù fiFÙ* Fæ $$46$$

ŸÃ∫ N°æ≤ NŸÃ∫ J¡v≈fi°Nů* Ju¡ tº∫ tu* "Ãbtg' "NFtg' oŸ ≈®J¡°≤ ªuwfi Ju¡ ≈¿≤h~>uÌ J¡∑
ıů J¡v≈fi° Fæ, ŸÙJ¡° Ã∫°y J¡≤fi° J¡<™>fi Fæ, ŸJ¡° Ã∫°y ∫<Ì Fů ı°∫, wů •w J¡v≈fi°Nů*
tu* Nb<„‹¸> ŸÌg b_wC _b∫a Ÿ∏t°` Fů ı°wÙ Fæ, •∫ů*<J¡ wf <bJ¡v≈ J¡≤fiub°Ô° J¡ůoÕ ≤Fw° FÙ
fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıÙb˚°b Ju¡ ≈®<w J¡°≤d˚¥w b°Ÿfi°, J¡tÕ N°<Ì J¡° Ã∫°y Fůfiu ≈≤

258

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

"Ãbtg', "NFtg' oÃ∫°<Ì ªuwfi≈¿≤h~>uÌ J¡° Ã∫°y J¡∑<ı∫u $ Ÿwg N°æ≤ NŸwg J¡v≈fi°Nů* Ju¡
tº∫ tu* ıů fª ı°∫uy°, bFÙ Ÿwg Fůy° $$47$$

I°fi Ÿu Âÿ∫ N°æ≤ Âÿ∫ J¡∑ ŸW° J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ ≈¥bÕ<Ÿ] ıů N<@‹™>°fiŸW° Fæ, bF

≠∫ů*-J¡∑-Ã∫ů* <Ìw FůwÙ Fæ, ıæŸu <J¡ tu|ů* Ju¡ F¸> ı°fiu ≈≤ <fitÕÔ N°J¡°„ŸW° <Ìw FůwÙ

Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu <ªwg fiu ≈FÔu N≈fiÙ ıæŸÙ ŸW° J¡° y®Fd <J¡∫° S°, bFÙ Ÿb°Õ<@‹™>°fiŸW° I°fi Fůfiu ≈≤ ≠∫ů*-J¡∑-Ã∫ů* <Ìw FůwÙ Fæ, ıæŸu <J¡ tu|ů* Ju¡ F¸> ı°fiu ≈≤ ≈¥bÕ<Ÿ] N°J¡°„ J¡∑

<fitÕÔ ŸW° <Ìw FůwÙ Fæ $ Ÿwg N°æ≤ NŸwg oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ŸW° ˚uÌ J¡ů Ft fiFÙ* ı°fiwu $$48$$

≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu fwÔ°∫u yÎ <fi‹≈®≈aªÃb J¡ů (≈®≈aª Ju¡ N˚°b J¡ů) NfiCt°fi Ÿu ˚Ù Â»

J¡≤wu Fæ* $
tfi J¡∑ ªu‹¸>°R¡≈ (ŸaJ¡v≈R¡≈) Ÿ¥‚t ıywg „¥∏∫ FÙ Fæ N°æ≤ Ìubw°Nů* J¡° (o¿∏B∫ N°æ≤

fiJu¡ N¿@‹™>°w° Ìubw°Nů* J¡°) <fib°Ÿ˚¥w Ÿ°J¡°≤ N°æ≤ _S¥Ô ıů <bÿb Fæ, bF ˚Ù „¥∏∫ FÙ

Fæ, •∫ů*<J¡ Ìůfiů* <ªwg Ju¡ ªtÃJ¡°≤R¡≈ Fæ*, ŸŸu <˚∏fi fiFÙ* Fæ* $$49$$

•w NfiCt°fi tu* ∆∫°<›w N°<Ì J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ Ì°F≤d (Â‹¸>°∏w) N°<Ì <Ì©Ô°wu Fæ* $
ıů b_wC <ıŸ b_wC J¡∑ <bÔ°Ÿ (<bJ¡°≤) FůwÙ Fæ, bF ŸŸu J¡˚Ù ˚Ù <˚∏fi fiFÙ* FůwÙ, Nb∫b∫C•w ıÔ N°<Ì Ju¡ J¡°∫Õ w≤*y N°<Ì tu* ˚Ù ÎuŸ° Ìu©° y∫° Fæ, <k¡≤ <fi≤b∫b <ªwg Ju¡

J¡°∫Õ tu* wů J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? bF°≥ wů Nbÿ∫ FÙ ÎuŸ° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$50$$

≈∫CÕ•w J¡Sfi Ÿu ∫F <fi‹J¡TÕ <fiJ¡Ô° <J¡ fi°t N°æ≤ R¡≈ Ÿu ≤<Fw wS° N≈¿≤¿h~>∏fi (NŸÙt) <ªwg J¡° ıů R¡≈ Fæ, bFÙ ıywg J¡° b°_w<bJ¡ R¡≈ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸÌ° Nªuw∏∫ (R¡≈≤<Fw), fi°t≤<Fw N°æ≤ ŸbÕ∆∫°≈J¡ <ªwg J¡° ıů R¡≈ Fæ, bFÙ R¡≈

<ªÃ_kC¡≤dR¡≈Ù (<ª<πÔ°ŸR¡≈Ù) ıywg J¡° Fæ $$51$$

∫<Ì J¡ůoÕ oŸu <ªBq≈ fi Ìu©J¡≤ ıyBq≈ Ìu©u, wů ˚Ù ∫F ıyBq≈ ≤ªfi° <ªwg J¡∑ FÙ ≤ªfi°

Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tfi, fC<], NFaJ¡°≤, ≈aª tF°˚¥w, ≈bÕw, <Ì„°Î≥ oÃ∫°<Ì ıů NfiuJ¡ ≤ªfi°Î≥ Fæ*, bu <ªwg FÙ

Fæ*, ŸŸu <˚∏fi fiFÙ* Fæ*, •∫ů*<J¡ ıywg J¡∑ ¿_S<w <ªBq≈ FÙ Fæ $$52$$

∫ů* ıywg Ju¡ <ª∏t∫ (ªæw∏∫t∫) Fůfiu ≈≤ ıywg <ª¿w J¡° @tÕ FÙ <Ÿ] Fůw° Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°tıÙ, <ª<w J¡° @tÕ ıů <ª<w[b Fæ, ŸÙJ¡ů N°≈ ıywg ı°<fi∫u, <ª<w[b (<ª]tÕ) ıywg Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì <ª<w[b J¡ů ıy[b Ÿu <˚∏fi t°fiů, wů <ª¿w N<ªwg (<ªwg Ÿu <˚∏fi) Fů ı°∫uyÙ $ ˚°b ∫F <J¡ N≈fiu @tÕ˚¥w <ª<w[b J¡ů (ıywg J¡ů) ≈®J¡°<„w J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d FÙ ŸJ¡° fi°t <ª¿w ≈n° Fæ $ ∫<Ì <ª<w[b ıy[b fi t°fi° ı°∫uy°, wů

•w ≈®∫ůıfi Ju¡ N˚°b tu* bF <ªÌg Ÿu <˚∏fi J¡FÙ ı°∫uyÙ $ oŸ ≈®J¡°≤ <ªwg N°æ≤ <ª<w[b J¡° (ıywg J¡°) J¡v≈fi°R¡≈ I°fi Ÿu ˚uÌ Fæ, b°_wb tu* J¡ůoÕ ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w

ŸyÕ - 14]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

259
tu* ıywg J¡F°≥ Ÿu Fůy° ? $$53$$

≈FÔu b<dÕw ıywg J¡∑ <ª∏t°`w° J¡°, bªfi˚*yÙ Ÿu ˚ÔÙ˚°≥<w fů@ J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ, <k¡≤
bdÕfi N°≤‡˚ J¡≤wu Fæ* $

≈®J¡°„ J¡∑ fÙı˚¥w <ª¿w J¡° ıů _bJ¡∑∫ N∏wGtÃJ¡°≤ (≈Ì°Sů˘ J¡∑ ≈®St „<•w-

≈®J¡°„fi„<•w) Fæ, bF ıÙb N°æ≤ ıÙb J¡∑ ≈°<@˚¥w w∏t°` ffiJ¡≤ ıywg Ju¡ bu„ Ÿu

¿_Sw Fæ $$54$$
wÌ…≈≤°∏w <ªW Ÿu NFaJ¡°≤„<•w J¡° _kC¡≤d FÙ _≈∏Ì„<•w ≈®°d Ju¡ Ÿ°S <tÔJ¡≤
ıÙb„ÆÌ Ÿu J¡F° ı°w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ªwg J¡° <ªW Ÿu (ŸaJ¡v≈ π°≤°) N≈fiÙ „<•w J¡° <bJ¡°Ÿ R¡≈ ıů NFaJ¡°≤ Fæ, bF

_≈∏Ì„<•w ≈®°d Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ ˚<b‹∫ tu* "ıÙb' fi°t J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$55$$
bæŸ° Fůfiu ≈≤ ˚Ù <ªwg Ju¡ _b˚°b tu* N∏w≤ fiFÙ* N°w°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫Ω<≈ <ªwg J¡° <ª[bR¡≈ Ÿu (ıÙb˚°b-ıywg˚°bR¡≈ Ÿu) <bJ¡°Ÿ N≈fiu <bJ¡°≤ NF∏w°

N°<Ì Ÿu Nbh~>uΩ (≈¿≤h~>uÌ Ju¡ ∫ůÀ∫) FůJ¡≤ N≈fiu π°≤° ffi°∫u ı°fiub°Ôu ıÙb N°<Ìfi°tJ¡

Fů y∫° Fæ, wS°<≈ ≈°<@ N°<Ì Ÿu Nb¿h~>∏fi R¡≈ J¡°, ≈°<@ Ju¡ <tØ∫° Fůfiu Ÿu, N¿_wÃb fiFÙ* Fæ $ ıf ŸJ¡° N¿_wÃb Fæ FÙ fiFÙ*, wf ˚uÌ J¡° ≈®Ÿ*y J¡F°≥ Ÿu Fůy° ?$$56$$

<ªwg-„<•w N°æ≤ _≈∏Ì„<•w Ju¡ ˚uÌ Ÿu <ªwg„<•wR¡≈ NFaJ¡°≤ N°æ≤ _≈∏Ì„<•wR¡≈

≈®°d ofi ≈°<@∫ů* Ÿu ∫C•w ıÙbJ¨¡w ˚uÌ Fæ FÙ, oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

<ª¿wR¡≈Ù (<ªwg≈®@°fi) J¡w°Õ ∫°fiÙ NFaJ¡°≤ N°æ≤ _≈∏ÌR¡≈Ù (_≈∏Ì≈®@°fi) J¡tÕ ∫°fiÙ

≈®°d tu* J¡ůoÕ ˚uÌ fiFÙ* Fæ $ <ªwg J¡° _≈∏Ìt°` FÙ wů J¡tÕ (≈®°d) Fæ $ •∫° J¡w°Õ ˚Ù J¡˚Ù N≈fiÙ

<J®¡∫° Ÿu <˚∏fi Fůw° Fæ ? <ªwg N°æ≤ _≈∏Ì Ÿu Ÿab<Ôw FÙ ıÙb J¡F° y∫° Fæ, Nw# ıÙb≈®∫C•w

˚uÌ fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$57$$

<ªW, tfi, o¿∏B∫ N°<Ì ˚°b tu* ˚Ù ıÙbJ¨¡w ˚uÌ fiFÙ* Fůw°, •∫ů*<J¡ ıÙb J¡° ≈°<@R¡≈
tfi FÙ <b<˚∏fi yůÔJ¡ů* Ju¡ (o¿∏B∫ů* Ju¡ <ªÖ N°≥©, J¡°fi, fi°<ŸJ¡° N°<Ì) ˚uÌ Ÿu o¿∏B∫R¡≈

F…N° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıÙb <ªwg J¡° <ªW≈¿≤_≈aÌR¡≈ (ŸaJ¡v≈R¡≈) Fæ N°æ≤ ≈C”Tů* J¡° <ªW ˚Ù ŸaJ¡v≈R¡≈ FÙ

Fæ N°æ≤ tfi ˚Ù wwg wwg yůÔJ¡ů* Ju¡ ˚uÌ Ÿu o¿∏B∫R¡≈ FůJ¡≤ fi°fi°R¡≈ Fůw° Fæ $$58$$

≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu ıywg N°æ≤ ıÙbJ¨¡w ˚uÌ J¡° ©^±>fi J¡≤fiu ≈≤ <fi‹J¡TÕ J¡Fwu F…Î ≈ŸaF°≤

J¡≤wu Fæ* $

ª¥≥<J¡ N<w wCh~> J¡°∫Õ-J¡°≤d N°<Ì˚°bR¡≈ ıywg <ªwg Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, Nw# bF

≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu <ªwg-≈®J¡°„ J¡∑ ~>¸>°(ÎJ¡ <F_Ÿu) J¡∑ w≤F FÙ Fæ, ŸŸu <˚∏fi ŸW° N°æ≤

_k¥¡<wÕb°Ô° fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ bF ≈®Ã∫y°ÃtR¡≈ FÙ ™>F≤°, ∫F ˚°b Fæ $$59$$

•w I°fi Fůfiu ≈≤ Ÿ‡≈¥dÕ NfiSů˘ J¡∑ <fib¨<W Fů ı°wÙ Fæ, ÎuŸ° Ì„°Õwu Fæ* $
wÌfi∏w≤ Ÿ<hªÌ°fi∏ÌR¡≈ tæ* fi J¡°¸>° ı° ŸJ¡w° Fq≥, fi ıÔ°∫° ı° ŸJ¡w° Fq≥, fi Ÿn°∫°

260

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ı° ŸJ¡w° Fq≥ N°æ≤ fi ŸC©°∫° ı° ŸJ¡w° Fq≥, tæ* N<bfi°„Ù, ŸbÕ∆∫°≈J¡, <_S≤ _b˚°bb°Ô°

NwÎb NªÔ (ªÔfi N°<Ì <J®¡∫° Ÿu ≤<Fw) Fq≥, ÎuŸ° I°fi Fůw° Fæ $$60$$

∫F fi ı°fifiu Ÿu FÙ πæwb°ÌÙ oŸ <bT∫ tu* b°Ì<bb°Ì J¡≤wu Fæ*, ≈≤ Ft Ôůyů* J¡ů oŸtu*

<bb°Ì fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N≈fiu ˚®t Ÿu (˚®°¿∏w Ÿu) N°æ≤ů* J¡ů ˚®t tu* ±>°Ô ≤Fu Ôůy <bb°Ì J¡≤wu Fæ* (") bæŸu FÙ N<πwÙ∫ N©^±> <ªwg|fi ≈≤t°Ãt° Ju¡ <bT∫ tu* ˚®°∏w πæwb°ÌÙ b°Ì-<bb°Ì J¡≤wu Fæ*,

≈≤∏wC Ft Ôůy wů ˚®t≤<Fw Fů y∫u Fæ*, NwÎb Ft°≤u <ÔÎ <bb°Ì J¡° NbŸ≤ FÙ J¡F°≥ Fæ $$61$$

NI N°æ≤ N<˚I Ôůyů* J¡∑ Âÿ∫ ≈®≈aª Ju¡ <bT∫ tu* ıů t¥wÕ (Ÿ°J¡°≤) N°æ≤ Nt¥wÕ ˚°bfi°

Fæ, ŸÙŸu Ÿtu* ŸÃ∫Ãb N°æ≤ NŸÃ∫Ãb Ÿu Ã≈∏fi πæw N°æ≤ Nπæw ˚uÌ Fæ NS°Õwg N°ÃtI°fiÙ

Âÿ∫ J¡ů, _b›fi J¡∑ ˚°≥<w Nt¥wÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, NŸÃ∫ t°fiwu Fæ*, Nw# fiJ¡∑ Â<‹¸> tu* Nπæw Fæ N°æ≤ NI°fiÙ Ÿu t¥wÕ Ìu©fiu Ju¡ J¡°≤d ŸÃ∫ ŸtHwu Fæ*, Nw# fiJ¡∑ Â<‹¸> tu* πæw Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

NI Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu t¥wÕ ≈®wÙw Fůfiub°Ôu NwÎb ŸÃ∫ Âÿ∫tu* <bJ¡°≤ N°<Ì πæwJ¡∑

≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, N°ÃtI°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu Nt¥wÕ (<fi≤°J¡°≤) NwÎb _bw# NŸÃ∫

<ªÌ°J¡°„R¡≈Ù Âÿ∫tu* <bJ¡°≤ N°<Ì πæw J¡∑ ≈®wÙ<w fiFÙ* FůwÙ Fæ $$62$$ <ªÌgR¡≈Ù bŸ∏w J¡∑ „ů˚°˚¥w t°∫° Âÿ∫tu* N°Ÿ<•wR¡≈ (NfiC≤°yR¡≈) ıÔ Ju¡ <Ÿ*ªfi Ÿu <ªwgR¡≈Ù b¨stu*

J¡°Ô N°<Ì fi°tJ¡ N≈fiÙ taı≤ÙJ¡ů, ıů <J¡ N°J¡°„tu* (≈®St Ã≈∏fi N°J¡°„ fi°tJ¡

˚¥wtu*) <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, kæ¡Ô°wÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ıæŸu bŸ∏w„ů˚° ıÔJu¡ <Ÿ*ªfi Ÿu b¨sůtu*, «≥¡ªÙ «≥¡ªÙ ¸>F<fi∫ů*tu, ŸC∏Ì≤ f°æ≤J¡ů Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ <ªwg J¡∑ „<•w t°∫° Âÿ∫ ≈®≈aªtu* N°Ÿ<•wb„ <ªwg tu* ≈®St Ã≈∏fi N°J¡°„ tua <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w J¡°Ô

N°<Ì J¡ů kæ¡Ô°wÙ Fæ $$63$$
ıæŸu f®Ê _b°@Ùfi J¡v≈fi°Nů* Ju¡ J®¡tŸu ıyÌg˚°b N°æ≤ ıÙb˚°bJ¡ů ≈®°›w F…N° Fæ, bæŸu FÙ _b°@Ùfi fů@ J®¡tŸu Ÿwg-<ªÌ°fi∏Ìfi|fi N≈fiu _bR¡≈ tu* <_Sw Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ªwg Ÿa<bwg _b∫a N≈fiu _bR¡≈ tu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° <bJ¡°≤ N°∫u <ffi° FÙ <b<ª`

N°J¡°„Ju¡ R¡≈ tu* N°<b˚¥Õw FůwÙ Fæ $ wÌ…≈≤°∏w <ª¿w _b∫a FÙ N°J¡°„ Ÿu Ã≈∏fi Fůfiub°Ô°
b°∫C FůJ¡≤ <bÔsd _≈∏Ì (J¡‡≈fi) Ju¡ Ÿ°S N°<b˚¥Õw FůwÙ Fæ $ wÌfi∏w≤ N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu wuı J¡∑ Ã≈<W Ju¡ ≈≤°∏w <ª¿w _b∫a ıÔw[b ffiJ¡≤ <b<ª` <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $ •w ıÔ wÔ°f, wÔæ∫° N°<ÌJu¡ ıÔ Ÿu <˚∏fi S°, •∫ů*<J¡ ≈¨<SbÙJ¡Ù Ÿ¨<‹¸> Ÿu

≈FÔu w°Ô°f N°<ÌŸu ŸJ¡° Ÿ‡f∏@ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ ıÔJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> Fůfiu Ju¡ f°Ì <ª¿w _b∫a FÙ ŸCbdÕ, ≤ıw N°<Ì <b<ª` @°wCNů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ≈¨<SbÙw[b J¡ů-Ìubw°, NŸC≤,

" NSb° ÎuŸ° NSÕ J¡≤fi° ª°<FÎ - N≈fiu ˚®td Ÿu ªJ®¡°J¡°≤ |¥tfiu Ÿu N°æ≤ Ôůyů* J¡ů ˚®t∫C•w ŸtH

≤Fu ˚®<t (˚®td) J¡≤fiub°Ôu Ôůy "wCt ˚®td J¡≤ ≤Fu Fů', ∫ů* <bb°Ì J¡≤wu Fæ*, ÎuŸ° NSÕ ˚Ù ≈®wÙw Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ _b∫a ª•J¡≤ ©° ≤Fu Ôůyů* J¡ů N∏∫ Ôůy ∫° b_wCÎ≥ |¥twÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ* $

ŸyÕ - 14]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

261
tfiC‹∫ N°<Ì Ju¡ ÌuF˚°b J¡ů ≈®°›w F…oÕ $$64,65$$

Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů N°á°<Ìw J¡≤fiub°Ô° ª∏Bt° ˚Ù bF _b∫a FÙ F…oÕ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸÌ° <Ìw <ª¿w FÙ _b∫a N≈fiu <b<ª` ≤Ÿb°Ôu vÔ°Ÿů* Ÿu (≈¨<SbÙ tu* Fůfiub°Ôu N°æT@≤Ÿ

˚Ù ª∏Bt° Ju¡ FÙ N@Ùfi Fæ*, NwÎb fi vÔ°Ÿů* Ÿu) ∫C•w ª°≥ÌfiÙ (ª∏Bt°) N°æ≤ tF°fig

<ªÌ°ÔůJ¡R¡≈Ù ≈®J¡¸> wuı ˚Ù F…oÕ $$66$$ <ª¿w _b∫a N≈fiu (ªæw∏∫R¡≈ f®Ê Ju¡) I°fi Ÿu FÙ

Âÿ∫ ≈®≈aª Ju¡ <bfi‹¸> Fůfiu ≈≤ <Ìw F…Î N≈fiu ≈¥dÕ ˚°b J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ <_Sw FůwÙ Fæ N°æ≤

_b∫a FÙ ınw°b„ _S°b≤ N°<Ì ın ≈Ì°Sů˘ tu* NF‡˚°b J¡≤fiu Ÿu ŸCTC›w ≈ÌJ¡ů (NI°fiw°J¡ů)

≈®°›w FůwÙ Fæ $$67$$
ıů f°w ≈FÔu «¡≈≤ J¡FÙ ı° ªCJ¡∑ Fæ, ŸÙJ¡ů Ÿasu≈ tu* J¡Fwu Fæ** $

<ª∏t∫ f®Ê FÙ N<bª°≤Ì„° tu* _≈∏Ì_b˚°b (ÿb°Ÿůhü°Ÿ <J®¡∫° J¡≤fiub°Ôu) ≈®°d N°<Ì
tu* N°ÃtÃb J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiu ≈≤ ∫°fiÙ NI°fib„ _≈∏Ì_b˚°b ≈®°d FÙ tæ* Fq≥, ÎuŸÙ J¡v≈fi°

J¡≤fiu ≈≤ ŸaŸ°≤Ù Fůw° Fæ $ <bª°≤ J¡≤fiu Ÿu ıf tæ* <ªwg FÙ Fq≥, ∫ů* <ªW° J¡° Ì∫ Fů ı°w° Fæ, wf N≈fiu _b˚°b˚¥w <ªwg tu* FÙ ¿_Sw Fůw° Fæ $$68$$

<ª∏t∫ J¡° ŸaŸ°≤ Fæ ∫° fiFÙ* Fæ ? ∫<Ì Fæ, wů Ÿtu* ŸaŸ°≤°≈<W Fů ı°∫uyÙ $ ∫<Ì fiFÙ* Fæ, wů ŸJ¡° NŸW° Ÿu Ÿ‡f∏@ Fů ı°∫uy°, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤Ju¡ f®Ê J¡∑ ŸW° Ÿu ıywg J¡° ŸÌ°

N¿_wÃb FÙ Fæ N°æ≤ N≈fiÙ ŸW° Ÿu wů ŸJ¡° NŸ[b FÙ Fæ $ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıywg <ªÌgR¡≈Ù wuı J¡° N°ÔůJ¡ R¡≈ Fæ, f®ÊŸW° Ÿu ŸJ¡° N¿_wÃb FÙ Fæ N°æ≤ ıywg ŸW° Ÿu N˚°b FÙ Fæ $ <ªÌgR¡≈Ù N°J¡°„ J¡∑ „¥∏∫w°R¡≈ ıywg Fæ ˚Ù N°æ≤ fiFÙ* ˚Ù Fæ, ∫°fiÙ
f®ÊŸW° Ÿu ŸJ¡∑ ŸW° Fæ N°æ≤ ıywg ŸW° Ÿu N˚°b Fæ $ ıywg <ªÌgR¡≈Ù N°ÔůJ¡ J¡°
tF°figR¡≈˚¥w Fæ, f®ÊŸW°Ÿu ŸJ¡∑ ŸW° Fæ N°æ≤ ıywg ŸW° Ÿu N˚°b FÙ Fæ $ ıywg <ªwg-R¡≈Ù b°∫C J¡° _≈∏Ìfi_bR¡≈ Fæ, ŸJ¡° N¿_wÃb Fæ ˚Ù N°æ≤ fiFÙ* ˚Ù Fæ ∫°fiÙ f®ÊŸW° Ÿu

ŸJ¡° N¿_wÃb Fæ N°æ≤ ıywg ŸW° Ÿu N˚°b Fæ $ ıywg <ªÌgR¡≈Ù Ÿ¥∫°ÕÔůJ¡ (Ÿ¥∫Õ≈®J¡°„) Ÿu ı<fiw <ÌbŸR¡≈ Fæ, bF Fæ ˚Ù N°æ≤ fiFÙ* ˚Ù Fæ $ ∫F ıywg˚®®t <ªÌgR¡≈Ù J¡°ıÔ J¡° Ìub<f∏Ì…R¡≈

Fæ ∫°fiÙ wuÔJu¡ ıÔfiu ≈≤ ıæŸu J¡°ıÔ FÙ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ ıywg J¡° f°@ Fůfiu ≈≤

<ª¿w FÙ Nb<„‹¸> ≤FwÙ Fæ oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu <ª¿w J¡ů J¡°ıÔ J¡F° Fæ, ıæŸu wuÔ J¡° J¡°∫Õ

J¡°ıÔ Fæ, bæŸu FÙ ıywg J¡° J¡°∫Õ <ª¿w Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu fiFÙ* $$69-71$$

∫F <`ıywgZudÙ <ªÌgR¡≈Ù N<Àfi J¡∑ ‹dw° Fæ ∫°fiÙ ıæŸu N<Àfi J¡° ‹dw° Ÿu ˚uÌ fiFÙ*

Fæ, bæŸu FÙ <ªwg J¡° ıywg Ÿu ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ıywg <ªwg -R¡≈Ù „a© J¡∑ „C•Ôw° Fæ $ N°æ≤ ıywg

<ªwg R¡≈Ù ≈bÕw J¡° tº∫˚°y Fæ ∫°fiÙ ıæŸu ≈bÕw N°æ≤ ≈bÕw Ju¡ Ì≤ tu* J¡ůoÕ ˚uÌ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ <ªÌg Ÿu ıywg <˚∏fi fiFÙ* Fæ $ ıywg <ªÌgR¡≈Ù ıÔ J¡° BbÃbR¡≈ Fæ, ıywg <ªÌgR¡≈Ù oÕ© J¡∑

<t™>°Ÿ Fæ, ıywg <ªwgR¡≈Ù Ìq@ J¡° t•©fi Fæ, ıywg <ªÌgR¡≈Ù <Ft (fkÕ¡) J¡∑ „ÙwÔw° Fæ, ıywg <ªÌgR¡≈Ù ≠b°Ô°Nů* J¡° w°≈ Fæ, ıywg <ªwgR¡≈Ù Ÿ≤Ÿů* J¡° wuÔ Fæ, ıywg <ªwg R¡≈Ù
fiÌÙ J¡∑ ÔF≤ Fæ, ıywg <ªÌgR¡≈Ù „FÌ J¡° t°@C∫Õ Fæ, ıywg <ªÌgR¡≈Ù ŸCbdÕ J¡° J¡aJ¡d Fæ,

262

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ıywg <ªÌgR¡≈Ù k¥¡Ôů* J¡∑ ŸCy¿∏@ Fæ N°æ≤ <ªÌgR¡≈Ù Ôw° J¡° ≈®St k¡Ô Fæ $ <ªÃŸW° FÙ ıyÃŸW°

Fæ N°æ≤ ıywg ŸW° FÙ <ªÌg J¡° _bR¡≈ Fæ $$72-75$$

ŸbÕ` <ªwg Ÿu ¿˚∏fi ŸW°b°fig Fůfiu Ÿu FÙ ıywg <ª]tÕ t°fi° y∫° Fæ, ÎuŸ° _≈‹¸>R¡≈

Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N°J¡°„ tu* ∫Ω<≈ ˚®tb„ fiÙ<Ôt° J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, ≈≤ b_wCw# bF Fæ fiFÙ*, bæŸu FÙ oŸ <ªÌg|fi ≈≤t°Ãt° tu* ∫Ω<≈ ˚®°¿∏w Ÿu ˚uÌ N°æ≤ <bJ¡°≤ N°<Ì J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, ≈≤
b_wCw# oŸtu* ˚uÌ N°<Ì Fæ fiFÙ* $ oŸ ≈®J¡°≤ ∫u wÙfiů* ˚Cbfi ∫Ω<≈ NŸwg Fæ*, wS°<≈ ≈¥bůÕ•w

≤Ù<w Ÿu Ÿ∏t∫ (<ª∏t∫) Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ∫u ŸÌg Fæ*, ∫F ˚°b Fæ $

∫<Ì ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu Ÿ∏t∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d FÙ ıywg J¡∑ ŸW° Fæ, <ªwg ŸW° Ÿu ıywg J¡∑

ŸW° N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $ wů ıywg J¡∑ NŸW° ÌqŸ≤Ù FuwC FůyÙ, oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

N<@‹™>°fiR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d J¡¿v≈w ≈Ì°SÕ J¡∑ ŸW° N°æ≤ NŸW° N<˚∏fi FÙ Fæ $ ˚°b

∫F <J¡ J¡¿v≈w J¡∑ ŸW° N°æ≤ NŸW° J¡¿v≈w Ju¡ N<@‹™>°fi Ÿu N<w¿≤•w J¡FÙa fiFÙ* Ìu©Ù yoÕ

Fæ $ Nw# ıywg J¡∑ NŸW° N<w¿≤•w ≈Ì°SÕ Fæ, ∫F J¡Sfi ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ $$76$$

Ÿ°b∫b N°æ≤ <fi≤b∫b ≈Ì°Sů˘ J¡∑ Jæ¡Ÿu N<˚∏fi ŸW° FůyÙ ? ∫ů* J¡F ≤Fu N°æ≤ <bπ°fiů* Ju¡

NfiC˚b J¡° NÔ°≈ J¡≤ ≤Fu w°<JÕ¡J¡ů* (fiæ∫°<∫J¡ů*) J¡ů <@•J¡°≤ Ìuwu Fæ* $

<ª∏t∫ tu* Nb∫b N°æ≤ Nb∫bÙ „ÆÌů* J¡° NSÕ ©≤yů„ Ju¡ ŸÙ*y Ju¡ Ÿt°fi NŸwg Fæ $ <ıfi Ôůyů* fiu <bπ°fiů* Ju¡ NfiC˚b Ju¡ N≈Ô°≈ Ju¡ <ÔÎ Nb∫b N°æ≤ Nb∫bÙ ofi „ÆÌů* Ju¡ NSů˘ J¡∑

J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, fi w°<JÕ¡J¡ů* J¡ů <@•J¡°≤ Fæ $$77$$

•w <bT∫ tu* ∫C<•w<b≤ů@ ˚Ù J¡Fwu Fæ* $

<ª∏t∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <ıŸtu* ≈bÕw, Ÿ°y≤,≈¨<SbÙ, fiÌÙ-fiÌ N°æ≤ fiJu¡ N<@‹™>°w°

Ìubw°Nů* Ju¡ Ÿ°S ıywg ≈¥b°Õu•w ≤Ù<w Ÿu fiFÙ* ≤Fw° Fæ, Ÿtu* N∏∫ J¡° (Nb∫b N°<ÌJ¡°)

˚®t Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$78$$ <„Ô° Ju¡ (≈ÃS≤ Ju¡) ⁄Ì∫ Ju¡ (tº∫ Ju¡) Ÿt°fi NÃ∫∏w <fi<fn (™>ůŸ) FůwÙ F…oÕ ˚Ù <ª<w _k¡<¸>J¡ N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi _bh~ >FÙ Fæ $ NwÎb ıæŸu _k¡<¸>J¡ <„Ô° N≈fiu N∏Ì≤ ≈®®<w¿f¿‡fw fiy≤, ≈bÕw N°<Ì Ju¡ N°J¡°≤ J¡ů @°≤d J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ bF ˚Ù „°∏w (<tØ∫° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NŸBq≈ ) Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª J¡ů <ªÌ°J¡°„R¡≈ N≈fiu _bR¡≈ tu* @°≤d J¡≤wÙ Fæ $$79$$

Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª „°∏w Jæ¡Ÿu Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ N<@‹™>°fi˚¥w <ªÌ°J¡°„ tu* ∫F ˚¥w°J¡°„ı<fiw b°∫C N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ

≈®≈aª ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ıf NŸ*y_b˚°bb°Ôu ˚¥w°J¡°„ tu* FÙ ŸJu¡ J¡°∫Õ b°∫C N°<Ì J¡°

Ÿ‡f∏@ fiFÙ* Fæ, wf <ªÌ°J¡°„ tu* oŸ ≈®≈aª Ju¡ ŸW°, NŸW°, ÃbW°, tW° N°<Ì Ÿ‡f∏@

Jæ¡Ÿu Fů*yu ? J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fů ŸJ¡wu $$80$$

ÎuŸ° ∫<Ì Fæ, wů <ªwg tu* NŸwg ıywg Ju¡ N°J¡°≤ J¡° ˚°fi Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈Wů* Ju¡ N∏Ì≤ ≤u„ů* J¡∑ ≈a<•w∫ů* J¡° N°J¡°≤ kæ¡Ô° ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ <ª¿w _b˚°b Ÿu

ŸyÕ - 14]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

263

FÙ N≈fiu Ÿu <˚∏fi N°æ≤ N<˚∏fi R¡≈ oŸ ıywg J¡ů N≈fiu N∏Ì≤ @°≤d J¡≤wÙ Fæ ∫°fiÙ ıæŸu

≈W° ≤u„ů* J¡∑ ≤u©°Nů* Ju¡ Ÿt¥F Ju¡ N°J¡°≤ J¡ů ıů <J¡ ≈Wu Ÿu NÔy Ã≈∏fi fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NŸwg FÙ Fæ N°æ≤ <˚∏fi wS° N<˚∏fiR¡≈ Ÿu ≈Wu tu* ¿_Sw Fæ, @°≤d J¡≤w° Fæ $$81$$
ıywgR¡≈ <bJ¡°≤ J¡° <fi<bÕJ¡°≤ <ªÌ°J¡°„ ≈°Ì°fi Fæ, NwÎb ıywg NŸwg Fæ, ÎuŸ° Nf wJ¡ J¡F° $ Nf Fı°≤ů* <tØ∫° <bJ¡v≈R¡≈ <ªWů*Ju¡ Ÿt<‹¸> ˚¥w <F≤^∫y˚Õ¡Ÿu Ã≈∏fi Fůfiu Ju¡

J¡°≤d ˚Ù ıywg <tØ∫° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸaŸ°≤ tu* <ıwfiu J¡°∫Õ Â<‹¸>yůª≤ Fůwu Fæ*, fi Ÿ‡≈¥dÕ J¡°∫ů*Õ Ju¡ N<©Ô J¡°≤dů* J¡°
f®Ê° (<F≤^∫y˚Õ) N°<Ì J¡°≤d Fæ, <ªW Ÿu Ã≈∏fi tfiů≤S Ÿu Fůfiub°Ôu <bJ¡v≈ NŸwg Fůwu Fæ*, NwÎb <ªW _b˚°b Ÿu FÙ J¡°≤d N˚°bR¡≈ Fæ (J¡°≤d fiFÙ* Fæ) $ •w J¡°≤d N˚°bR¡≈ <ªW FÙ f®Ê° Fæ $ Nw# ∫F <Ÿ] F…N° <J¡ ıæŸu <ªW Ju¡ J¡°∫Õ˚¥w tfiů≤S Ÿu Fůfiub°Ôu <bJ¡v≈ NŸwg Fæ*, bæŸu FÙ •w f®Ê° Ÿu Ã≈∏fi ıywg <tØ∫° Fæ $ ∫<Ì <J¡ŸÙ J¡ů

∫F „aJ¡° Fů <J¡ ªuÃ∫ Ju¡ (ıywg Ju¡) NŸwg Fůfiu ≈≤ <ªwg J¡° ˚Ù NŸ[b Fů ı°∫uy°, •∫ů*<J¡

<ªwg _b_bR¡≈˚¥w ªuÃ∫Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* <J¡ <ªwg J¡∑ NŸW° b°dÙ
t°`¡ Ÿu ˚Ù <Ÿ] fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, •∫ů*<J¡ <ªwg NfiC˚b Ÿu <Ÿ] Fæ $ NfiC˚b Ÿu <b”] NSÕ
tu* b°dÙ ≈®t°d fiFÙ* FůwÙ, ∫F ˚°b Fæ $$82,83$$

∫<Ì ıywg _bw# (N≈fiÙ ŸW° Ÿu fi <J¡ f®ÊŸW° Ÿu) Ÿwg Fůw°, wů I°fi N°<Ì ŸF˜ů*

≈°∫ů* Ÿu ˚Ù ŸJ¡° <bfi°„ J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ Ÿwg J¡° N°Ã∫<∏wJ¡ (Ÿt¥Ô)

<bfi°„ wů J¡˚Ù Fů FÙ fiFÙ* ŸJ¡w° $ ÎuŸÙ Ì„° tu* ŸJu¡ ≈Cfi# N°<b˚°Õb J¡° b°≤d fi Fů ŸJ¡fiu Ÿu J¡˚Ù <J¡ŸÙ J¡° tůs FÙ fiFÙ* Fů ŸJu¡y°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıů Fæ, ŸJ¡° fÙı Ÿu N*JC¡≤ J¡∑ fi°o˘ Nbÿ∫ FÙ Ì∫ Fůw°, ∫F f°w ÎJ¡ f°≤ fiFÙ* Fı°≤ů*
f°≤ Ìu©Ù yoÕ Fæ, oŸŸu ∫F <Ÿ] F…N° <J¡ ıywg J¡∑ _bw# ŸW° fiFÙ* Fæ* $$84$$

∫<Ì Âÿ∫ ≈®≈aª J¡∑ ŸW° tu* N°≈J¡° fn° FÙ N°y®F Fů, wů NfiC˚b Ÿu (I°fi Ÿu) <ªwg N°æ≤

Âÿ∫ Ju¡ ˚uÌ J¡ů F¸>°J¡≤ Âÿ∫ J¡ů ≈≤t≈ÌR¡≈ <ª∏t∫ ı°fiJ¡≤ •w <ª∏t∫ J¡∑ ŸW° Ÿu FÙ

Âÿ∫ Ju¡ ˚uÌ J¡ů F¸>°J¡≤ Âÿ∫ J¡ů ≈≤t≈ÌR¡≈ <ª∏t∫ ı°fiJ¡≤ •w <ª∏t∫ J¡∑ ŸW° Ÿu FÙ

Ì¨ÿ∫ J¡∑ ŸW° J¡ů _bÙJ¡°≤ J¡∑<ı∫u, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°tıÙ, yyfi tu* ŸbÕS° ˚uÌ„¥∏∫ yyfi Ju¡ Ÿt°fi oŸ tF°<ª<w tu* ŸbÕS° ˚uÌ≤<Fw

∫F <`˚Cbfi Fæ $ oŸ<ÔÎ N°≈ NfiC˚b Ÿu ∫F Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ ≈≤t≈ÌR¡≈ <ª∏t∫ Fæ, ÎuŸu

<fiÿª∫b°Ôu FůoÎ $ tC<fi Ju¡ oÃ∫°<Ì J¡F ªCJ¡fiu ≈≤ <Ìfi fÙw y∫° $ Ÿ¥∫Õ N_w°ªÔ J¡ů ªÔu y∫u $ tC<fi∫ů* J¡∑ Ÿ˚° Ÿ°∫aJ¡°Ô Ju¡ N°bÿ∫J¡ Ÿ∏º∫ů≈°Ÿfi°, N<ÀfiFů` N°<Ì J¡tÕ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ _fi°fi°SÕ ™> yoÕ ≤°<` Ju¡ fÙwfiu ≈≤ ≈®°w#J¡°Ô Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ì∫ Fůwu FÙ ≈Cfi# tC<fi∫ů*

J¡∑ Ÿ˚° N°J¡≤ fæ™> yoÕ $$85,86$$

ª°æÌFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

264

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈∏BFb°≥ ŸyÕ
f°≤-f°≤ Â‹¸>°∏w N°æ≤ <b<b@ ∫C<•w∫ů* π°≤° <ªwg N°æ≤ ªuÃ∫ Ju¡ N˚uÌ J¡°

I°fi J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ t^±>≈°¶∫°fi J¡° N°≤‡˚ $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤|Cb≤, ∫F ıywg <ªÌ°J¡°„R¡≈ FÙ Fæ $

„aJ¡° # ∫<Ì ∫F <ªÌ°J¡°„R¡≈ FÙ Fæ, wů oŸJ¡∑ ≈¨SJg¡ ≈®wÙ<w Jæ¡Ÿu FůwÙ Fæ ?

Ÿt°@°fi # ıæŸu <fitÕÔ N°J¡°„ tu* ˚®tb„ tů<w∫ů* J¡° Ÿt¥F ≈®wÙw Fůw° Fæ bæŸu FÙ

˚®tb„ oŸJ¡∑ ˚Ù ≈¨SJg¡ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ $ <ªÌ°J¡°„R¡≈ N°Ãt° FÙ ıæŸu ıywg F…N° Fæ, bæŸu Â‹¸>°∏w tæ* N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥, ŸC<fi∫u $$1$$ <`ıywgR¡≈Ù ≈®<wt° y»u <ffi° FÙ ≈®wÙw-ŸÙ FůwÙ

Fæ, •∫ů*<J¡ ıæŸu ≈ÃS≤ Ju¡ ©‡˚u tu* ≈®<wt° y»u <ffi° FÙ ≈®wÙw-ŸÙ FůwÙ Fæ, •∫ů*<J¡ ıæŸu

≈ÃS≤Ju¡ ©‡˚u tu** ≈®®<wt° y»Ù ı°wÙ Fæ bæŸu <ªwgR¡≈Ù ©‡˚u tu* fi wů bF (<`ıywgR¡≈Ù ≈®<wt°) y»Ù yoÕ Fæ N°æ≤ fi ŸJ¡° J¡ůoÕ y»fiu b°Ô° <„v≈Ù FÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ≈®St wů <ªwg Ÿu N<w¿≤•w J¡ůoÕ ªuwfi ≈®<Ÿ] FÙ fiFÙ* Fæ, ıů <ªwgR¡≈Ù ©‡˚u tua Ÿu y»u N°æ≤ ÌqŸ≤Ù f°w ∫F

˚Ù Fæ <J¡ <fi<bÕJ¡°≤ N°æ≤ NŸ*y <ªwgR¡≈Ù ©‡˚u J¡° ≈ÃS≤ Ju¡ ©‡˚u Ju¡ Ÿt°fi ÃJ¡wÕfi (w≤°„fi°) fiFÙa Fů ŸJ¡w° $$2$$ ıæŸu ŸtCB tu* ıÔ J¡° _≈∏Ì (_kC¡≤d) ıÔ_b˚°b Ÿu h∫Cw F…Î <ffi° FÙ

ÔF≤-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <ª∏t∫ f®Ê tu* ˚®tb„ ıywg J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ $$3$$

∫Ω<≈ t¥» ≈C”Tů* J¡∑ Â<‹¸> tu* ıywg <b„°Ô ≈®wÙw Fůw° Fæ, ≈≤ b°_wb tu*, <bπ°fiů* J¡∑

Â<‹¸> tu*, «≥¡ªu H≤ů©ů* N°æ≤ <ªt<fi∫ů* J¡∑ ≤°F Ÿu |≤ tu* ≈æ™>u F…Î Ì^±>°J¡°≤ Ÿ¥∫Õ-<J¡≤dů* tu* fi°ª

≤Fu NdCNů* Ÿu ˚Ù ıywg ~>ů¸>° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu NdCNů* J¡∑ N≈us° ≈F°n _S¥Ô (<b„°Ô) Fæ*, bæŸu FÙ ıyÃ≈®wÙ<w J¡∑ N≈us° H≤ů©u Ÿu N∏Ì≤ ≈æ™>Ù F…oÕ @¥≈ J¡° H≤ů©u Ju¡ ~>uÌ Ju¡ NfiCŸ°≤ ffi° F…N° Ì^±> N°æ≤ t¥ŸÔ Ju¡ Ÿt°fi ıů N°J¡°≤ Fæ, Ÿtu* <Ì©°oÕ Ìufiub°Ôu NÃ∫∏w ~>ů¸>u-~>ů¸>u J¡d ˚Ù _S¥¡Ô Fæ* $ ıf owfiu Ÿ¥‚t

≤ıJ¡d ıywg Ju¡ ˚°fi J¡∑ N≈us° _S¥Ô Fæ*, wf ŸJ¡∑ N≈us° N°æ≤ů* Ju¡ _S¥Ôwt Fůfiu tu* wů Ÿ∏ÌuF FÙ •∫° Fæ ? (") $$4$$

•w NSÕ J¡∑ FÙ ≈≈<W J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ıyÌg≈®wÙ<w N°æ≤ <ªwg tu* Ÿ¥∫Õ J¡∑ ÌÙ<›w N°æ≤

Ÿtu* ¿_Sw NdCNů* Ÿu <bÔsdw° Ì„°Õwu Fæ* $
f®Ê Ÿu ≈¨SJg¡R¡≈ Ÿu ∫°fiÙ f®Ê Ju¡ ˚uÌ Ÿu ıywg J¡° ˚°fi fiFÙ* Fůw°, ≈≤∏wC H≤ů©u Ÿu

˚Ùw≤ ≈æ™>° F…N° Ÿ¥∫Õ J¡° <J¡≤d ŸtCÌ°∫ N°æ≤ Ÿtu* ¿_Sw NdCNů* J¡° ŸtCÌ°∫ ˚uÌ J¡∑

" •w ÿÔůJ¡ J¡° Ÿa_J¨¡w ¸>ÙJ¡°J¡°≤ů* fiu <fi‡fi<Ô<©w NSÕ ˚Ù <J¡∫° Fæ # ıyw J¡° ≈®J¡°„J¡

Ÿ°sÙR¡≈ <ªwg ≈®J¡°„ Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu N°æ≤ ŸJu¡ NaÌ≤ ≈®wÙw Fůfiub°Ôu NdCNů* Ÿu ˚Ù Ÿ¥‚t Fæ $

H≤ů©u Ÿu NaÌ≤ ≈æ™>Ù FCoÕ Ÿ¥∫Õ J¡∑ ÌÙ<›w Ÿu (@¥≈ Ÿu) N°æ≤ H≤ů©u Ju¡ ~>uÌ Ju¡ NfiCŸ°≤ Ìa±>°J¡°≤ ffiÙ

FCoÕ @¥≈ tu* ¿_Sw ≤ıJ¡dů* Ÿu ˚Ù ıyw J¡° Nb˚°ŸJ¡ <ªwgR¡≈ Ÿ°sÙ Ÿ¥‚t Fæ, ÎuŸ° Ÿ¥‚t ıæŸu <J¡

≈bÕwů* J¡∑ N≈us° ≈≤t°dC Ÿ¥‚t Fæ $

ŸyÕ - 15]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

265

≈®wÙ<w J¡≤°w° Fæ $$5$$
f®Ê Ju¡ ˚uÌ Ÿu ıywg J¡° ˚°fi fiFÙ* Fůw° Fæ, oŸ J¡Sfi tu* ≈®Ã∫s°fiC˚b Ÿu <b≤ů@ J¡°

≈¿≤F°≤ J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu _b›fi N°æ≤ ŸaJ¡v≈ (tfiů≤S ) tuu* Nfi…˚qw |¸>, ≈¸>> N°<Ì ≈Ì°SÕ ı°y®w Ju¡ ≈Ì°SÕ
ıæŸu ≈°<SÕb (˚°æ<wJ¡) fiFÙ* Fůwu, bæŸu FÙ <ªÌ°J¡°„R¡≈Ù ≈≤f®Ê tu* ≈®wÙw Fůwu F…Î ˚Ù ∫u ıywg ≈¨<SbÙ N°<ÌR¡≈ (˚°æ<wJ¡) Fæ FÙ fiFÙ* $ ıæŸu t”˚¥<t tu* fiÌÙ Ju¡ Ÿt°fi ≈®wÙw Fů ≤FÙ*

Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dů* tu* (t¨yw¨‹d° tu* ) J¡Ì°<≈ ıÔJ¡° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ <bI°fi°J¡°„R¡≈Ù

(<ªÌ°J¡°„R¡≈Ù) oŸ ıywg tu* t¥wÕw° J¡° (Ÿ°J¡°≤w° J¡°) _bÙJ¡°≤ J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$6,7$$ ıæŸu t”˚¥<t tu* ˚®°¿∏wR¡<≈dÙ fiÌÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu N°J¡°≤ ≤<Fw NwÎb tfiů≤S Ÿu J¡¿v≈w fiy≤ Ju¡ wCv∫ oŸ ıywg tu* ˚®°¿∏wR¡<≈dÙ (˚®tb„) Âÿ∫w° ≈®wÙw FůwÙ Fæ $$8$$ ıywg J¡∑ ıů Âÿ∫w° Fæ, Ÿ°sÙR¡≈ ªæw∏∫ tu* ÎJ¡ Nů≤ Ÿu N°æ≤

ÌqŸ≤Ù Nů≤ _b›fi J¡ů ≤© J¡≤ Ÿ°≤ N°æ≤ NŸ°≤ J¡° <bbuJ¡ J¡≤fiu b°Ôu fC<]R¡≈ J¡°≥¸>u (wCÔ°) Ÿu wůÔ° ı°∫, wů ıæŸu ı°y®w tu* _b›fi J¡v≈fi°„¥∏∫ (NŸwg) Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ J¡v≈fi°„¥∏∫

FůJ¡≤ bFÙ „¥∏∫R¡≈ Ÿu ∫° f®ÊR¡≈ Ÿu ≈®wÙw FůwÙ Fæ $$9$$

NI°<fi∫ů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu FÙ f®Ê N°<Ì „ÆÌů* Ju¡ NSÕ Ÿu ıywg „ÆÌJu¡ NSÕ J¡° ˚uÌ Fæ, w[bI°fiÙ Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıywg„ÆÌ Ju¡ NSÕ Ju¡ ˚°ıfi NI Ôůyů* Ju¡ <bI°fi Ju¡ <Ÿb° ıywg , f®Ê N°æ≤ N°Ãt„ÆÌů*

Ju¡ NSÕ tu* J¡ůoÕ ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ˚°b ∫F <J¡ ıywg„ÆÌ J¡° f®Ê„ÆÌ Ju¡ NSÕ Ÿu N<w¿≤•w NSÕ

NI°<fi∫ů* J¡ů ≈®wÙw Fůw° Fæ, ≈≤ b°_wb tu* ıywg, f®Ê N°æ≤ _b (N°Ãt) „ÆÌů* Ju¡ NSÕ tu*

˚uÌ Fæ FÙ fiFÙ* $$10$$
ıf ıywg N°æ≤ f®Ê tu* J¡ůoÕ ˚uÌ FÙ fiFÙ* Fæ, wf w[bI°<fi∫ů* J¡ů ıywg J¡∑ N≈us° (ıywg Ÿu N¿w≤•w) ıywg Ju¡ Ÿ°sÙ J¡° Ì„Õfi Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ ıæŸu „¥∏∫R¡≈

N°J¡°„ Ÿ¥∫Õ ≈®J¡°„ ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ „¥∏∫ R¡≈ ıywg Ju¡ ≈®<w w[bI°<fi∫ů* J¡° ıywg-

Ÿ°sÙ-Ì„Õfi Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Faæ $
ıæŸu R¡≈ „¥∏∫ N°J¡°„ Ju¡ ≈®<w Ÿ¥∫Õ J¡° ≈®J¡°„J¡ÃbÌ„Õfi Fæ, bæŸu FÙ Nªuwfi (ªuÃ∫ŸaŸyÕ≤<Fw) <ª∏t°`R¡≈ oŸ ıywg Ju¡ ≈®<w oŸJu¡ Ÿ°sÙ J¡° ˚°fi Fůw° Fæ $

„aJ¡° - wf Ÿ°sÙ ªæw∏∫ J¡∑ N≈us° (Ÿ°sÙªæw∏∫ Ÿu N<w¿≤•w) ıywg J¡∑ ≈®wÙ¿w Jæ¡Ÿu FůwÙ Fæ ?

Ÿt°@°fi - ıæŸu ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡¿v≈w tu| ŸÃ∫tu| Ju¡ ≈®<w (NŸwg) Fæ, bæŸu FÙ ıywg-

Ì„Õfi ªæw∏∫ Ju¡ ≈®<w (NŸwg) Fæ $$11$$

∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ Âÿ∫ NÃ∫∏w t<Ôfi Fæ, bF N<w _bh~>wt <ª∏t°` Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w°

Fæ ? wů oŸ ≈≤ ≈®wÙ<w J¡°Ô tu* FÙ f°fl (f°F≤ Ju¡) N°æ≤ N°∏w≤ (t°fi<ŸJ¡) Âÿ∫ů* J¡∑
t<Ôfiw° ≈®wÙw FůwÙ Fæ $ ıf fiJ¡° <w≤ů˚°b Fů ı°w° Fæ, wf ≈≤_≈≤ J¡∑ N≈us° ∫°fiÙ

266

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
t<Ôfiw° N°æ≤ _bh~>w° Ìů tu* Ÿu Ju¡bÔ _bh~>wtw° FÙ „uT ≤F ı°wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ı°y®wgJ¡°Ô Ju¡ ŸC∏Ì≤fiy≤ Ju¡ ≈®<w _b›fi J¡° fiy≤ _bh~> Fæ, bæŸu FÙ ŸaJ¡v≈ Ÿu

Ã≈∏fi (J¡°v≈<fiJ¡) N°æ≤ _b°¿›fiJ¡ ıywg Ju¡ ≈®<w ∫F ı°y®wg ≈®≈aª ˚Ù _bh~> Fæ $ ˚°b ∫F

<J¡ oŸJ¡∑ N_bh~>w° w˚Ù wJ¡ Fæ ıf wJ¡ ∫F ≈®wÙw Fůw° Fæ $ oŸJ¡° <w≤ů˚°b Fůfiu ≈≤ ≈≤t _bh~>w° FÙ „uT ≤F ı°wÙ Fæ $ NwÎb NÃ∫∏w t<Ôfi Âÿ∫ J¡∑ N<w _bh~>wt <ª∏t°`w°

Jæ¡Ÿu ? oŸ „aJ¡° Ju¡ <ÔÎ NbŸ≤ FÙ fiFÙ* Fæ $$12$$ oŸ J¡Sfi Ÿu ∫F <fi‹J¡TÕ <fiJ¡Ô° <J¡

NªuÃ∫ (ªuÃ∫<˚∏fi) <ªBq≈ ∫F ıywg Ju¡bÔ ∆∫ůt (N°J¡°„) FÙ Fæ $ <ª∏t∫ ∆∫ůt N°æ≤ ıywg

„ÆÌ ≈∫°Õ∫b°ªÙ Fæ* $ ofiJ¡° <ªwg Ÿu N<w¿≤•w J¡ůoÕ NSÕ fiFÙ* Fæ $$13$$ oŸ<ÔÎ ∫F°≥ ıywg N°<Ì JC¡~> ˚Ù Âÿ∫ Ã≈∏fi fiFÙ* F…N° Fæ, fi°t N°æ≤ R¡≈ Ÿu ≤<Fw <ªBq≈ f®Ê ≠∫ů*-J¡°-Ã∫ů*

(_bR¡≈ tu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ <bJ¡°≤ Ÿu ≤<Fw) ¿_Sw Fæ $$14$$ •w ≤Ù<w Ÿu t°∫°R¡≈ N°J¡°„
tu* ¿_Sw ∫F ıywg N°b≤d „¥∏∫ <ªÌ°J¡°„ FÙ Fæ $ ∫F <ªwg Ÿu NdCt°` ˚°y J¡° N°æ≤ NdCt°`

≈¿≤t°d J¡° ≈¥≤J¡ (≈¥<wÕJ¡≤fiub°Ô°) fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ≈¿≤¿h~>∏fi ıywg J¡° <ªwg Ÿu N˚uÌ
t°fiů, wů <ªW J¡∑ ˚Ù ≈¿≤h~>∏fiıy∏t°`w° Fů ı°∫uyÙ, ÎuŸÙ „aJ¡° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ, •∫ů*<J¡

NÃ∫∏w Ÿ¥‚t N∏w#J¡≤d J¡∑ b¨<W N°æ≤ <ªW J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu ≈¿≤h~>∏fi Ÿ¥‚twt <ªÌg˚°y tu*

˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ ıywg Ju¡ ≈¿≤h~>uÌ J¡° ˚°fi Fůw° Fæ, oŸ J¡°≤d •w NdCwt ªuwfi tu* Ÿt° ŸJ¡fiu

∫ůÀ∫ ıywg ıf •w NdCwt <ªwg J¡° ≈¥≤J¡ fiFÙ* Fůw°, wf N©^±> f®Êªæw∏∫ J¡° bF

≈¥≤J¡ Fů N°æ≤ ŸŸu f®Ê tu* ≈¿≤¿h~>∏fiıy∏t°`w° Fæ ∫F wů NÃ∫∏w NŸa˚b Fæ $$15$$

∫<Ì <J¡ŸÙ J¡ů „aJ¡° Fů <J¡ <b„°Ôwt ıywg N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi „¥∏∫≈®°∫ <ªW J¡∑
b°Ÿfi°Nůa tu* Jæ¡Ÿu N∏w˚¥Õw Fů ŸJ¡w° Fæ, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

N°J¡°≤ Ju¡ _bÙJ¡°≤ Ÿu ≤<Fw (Nt¥wÕ) ∫F ıywg _bh~> N°J¡°„ R¡≈ FÙ Fæ, ∫F N°J¡°„
tu* tfiů≤S Ÿu J¡¿v≈w (J¡°v≈<fiJ¡) <b<ª` fiy≤ J¡∑ fi°o˘ N°J¡°„ tu* ¿_Sw Fæ $$16$$

≈¥bÕ tu* ıů ≈Ìu„ <Ì∫° y∫° Fæ, ŸJu¡ <bT∫ tu* ≤°tª∏BıÙ J¡ů Ÿ∏ÌuF, NI°fi N°æ≤

N<fiÿª∫ Fæ, ∫F ≤°tª∏BıÙ J¡Ù ªu‹¸>°Nů* Ÿu ı°fiJ¡≤ ∏Fu* Ìq≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ

•w NSÕ J¡∑ ≈≈<W J¡≤fiub°ÔÙ ŸæJ¡nů* J¡S°Nů* Ÿu ∫C•w t^±>≈°¶∫°fi J¡ů ŸCfi°fiu Ju¡ <ÔÎ

≈®<wI° J¡≤wu Fæ* $

Fu ≤°tıÙ, oŸ <bT∫ tu* N°≈ J¡°fiů* J¡° <b˚¥Td R¡≈ t^±>≈°¶∫°fi J¡ů ŸC<fi∫u, <ıŸŸu tu≤u π°≤° ≈<Ì‹¸> ∫F <bT∫ N°≈Ju¡ <ªWtu* <ffi° <J¡ŸÙ Ÿ∏ÌuF Ju¡ fæ™> ı°∫uy° $$17$$

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, Ÿwg-<ªÌ°fi∏Ìt∫ f®Ê Ju¡ fů@ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ Ÿ‡≈¥dÕ
t^±>≈°¶∫°fi Ÿasu≈ Ÿu „Ù|® tCHŸu J¡<F∫u, ıů <J¡ fů@ J¡∑ b¨<] J¡≤w° Fæ $$18$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, ≈®°ªÙfi J¡°Ô tu* oŸ ˚¥wÔ tu* ≈µ fi°tJ¡° ≤°ı°

F…N° $ bF ≤°ı° S° oŸ<ÔÎ Ô‚tÙ J¡∑ ŸJu¡ ≈°Ÿ J¡ůoÕ J¡tÙ fi SÙ, ŸJu¡ ≈C` ˚Ù fF…w Su N°æ≤ bF <bbuJ¡∑ ˚Ù S° $ ıæŸu <©Ô° F…N° J¡tÔ w°Ô°f J¡ů ŸCy¿∏@w J¡≤w° Fæ N°æ≤

ŸJ¡∑ „ů˚° f»°w° Fæ, bæŸu FÙ bF ˚Ù N≈fiu JC¡Ô J¡∑ J¡∑<wÕ R¡≈Ù ŸCy¿∏@ N°æ≤ ŸC∏Ì≤w°

ŸyÕ - 15]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

267

J¡° FuwC Fůfiu Ÿu JC¡Ô R¡≈Ù Ÿ≤ůb≤ J¡° ≈®kC¡vÔ J¡tÔ S° $$19$$ ıæŸu ŸtCB N≈fiÙ buÔ°R¡≈Ù
t∫°ÕÌ° J¡° ≈°Ôfi J¡≤wu Fæ*, J¡˚Ù ŸJ¡° vÔa|fi fiFÙ* J¡≤w°, bæŸu FÙ bF N≈fiÙ bd°ÕZt t∫°ÕÌ° J¡° ≈°Ôfi J¡≤w° S°, ıæŸu Ÿ¥∫Õ N∏@J¡°≤ J¡° <bfi°„J¡ Fæ, bæŸu FÙ bF N≈fiu „`CNů*

J¡° <bfi°„J¡ S°, ıæŸu ª∏Bt° JC¡tC<ÌfiÙ J¡ů (JC¡o˘ J¡ů) ≈®kC¡<vÔw J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ bF

N≈fiÙ ŸF@<tÕdÙR¡≈Ù JC¡tC<ÌfiÙ J¡ů ≈®kC¡<vÔw (≈®Ÿ∏fi) ≤©w° S°, ıæŸu N<Àfi <wfiJ¡ů* J¡ů

˚_t J¡≤ ÌuwÙ Fæ bæŸu FÙ bF ÌůTů* J¡° „`C S°, ıæŸu ŸCtu” ≈bÕw Ìubw°Nů* J¡° N°Z∫

(<fib°Ÿ_S°fi) Fæ bæŸu FÙ bF <bπÌgb¨∏Ì J¡° N°Z∫ S°, ŸaŸ°≤R¡≈Ù Ÿ°y≤ tu* ŸJu¡ ∫„R¡≈Ù

ª∏Bt° J¡∑ ª°≥ÌfiÙ ŸÌ° <~>nJ¡∑ ≤FwÙ SÙ, ıæŸu t°fiŸ≤ůb≤ FaŸů* J¡° N°b°Ÿ_S°fi Fæ bæŸu FÙ bF ∆∫°Ÿ Ì°<s^∫ N°<Ì ŸÌgyCdů* J¡° N°b°Ÿ S°, ıæŸu <fitÕÔ (tu|tC•w) Ÿ¥∫Õ J¡tÔů*

J¡ů <bJ¡¿Ÿw J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ bF J¡tÔ J¡ů (≤°ıÔ‚tÙ J¡ů) <bJ¡<Ÿw J¡≤w° S° ∫°fiÙ

ÃJ¡TÕ J¡ů ≈F…≥ªw° S° $ ıæŸu b°∫C Ôw°Nů* J¡ů J≥¡≈° Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ bF Ÿay®°t˚¥<t tu* Ôw°
wCv∫ N≈fiu „`CNů* J¡° ⁄Ì∫ ÌFÔ° Ìuw° S°, NwÎb bF ≤dy<bÕw „`CJu¡ tfiR¡≈Ù F°SÙ

Ju¡ tÌÕfi tu* <Ÿ*FŸÂ„ S° (NSb° ıæŸu <Ÿ*F F°SÙ J¡ů N≈fiu ªayCÔ tua J¡≤ Ôuw° Fæ, bæŸu FÙ
bF N≈fiu tfi J¡ů N≈fiu b„ tu* ≤©fiub°Ô° S°), bF Ÿ‡≈¥dÕ <bΩ°Nů* J¡° ›∫°≤° S° N°æ≤

Ÿ‡≈¥dÕ ªtÃJ¡°≤t∫ yCdů* J¡° N°y°≤ (©°fi) S° $ ıæŸu ŸtCBtaSfi Ju¡ Ÿt∫ |¥t ≤Fu (fi°ª

≤Fu) t∏Ì≤°ªÔ fiu ŸtCB J¡ů <bsCÆ@ (<bÔů<±>w) J¡≤ <Ì∫° S°, bæŸu FÙ Ÿfiu ÌæÃ∫ů* J¡∑

Ÿufi° J¡ů NfiuJ¡ f°≤ <bsCÆ@ J¡≤ <Ì∫° S° (tS ±>°Ô° S°), ıæŸu bŸ∏wC M¡wC <b<b@ ≈®J¡°≤

Ju¡ k¡¥Ôů* J¡∑ ıfifiÙ Fæ, bæŸu FÙ bF <b<b@ <bÔ°Ÿů* J¡° ıfiJ¡ S° N°æ≤ ŸC∏Ì≤w° tu* ÌqŸ≤°

J¡°tÌub S°, ıæŸu b°∫C Ôw° Ju¡ t∏Ì-t∏Ì fiwÕfi J¡° FuwC Fæ bæŸu FÙ bF <b<b@ ÔÙÔ°Nů*

Ju¡ <bÔ°Ÿ J¡° FuwC S°, ıæŸu ˚yb°fig ZÙF¿≤ fiu N∏∫ Ôůyů* Ÿu NŸ°º∫ ≈¨<SbÙ J¡° ]°≤

N°<Ì J¡<™>fi J¡°∫Õ <J¡∫u Su, bæŸuu FÙ N∏∫ Ôůyů*Ÿu NŸ°º∫ J¡<™>fi Ÿu J¡<™>fi J¡°∫Õ J¡≤fiu tu*
bF J¡<¸>f] ≤Fw° S°, ıæŸu ª∏Bt° JC¡tC<ÌfiÙ J¡ů <bJ¡<Ÿw J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ bF Ÿ≠ıfiw°

J¡ů <bJ¡<Ÿw J¡≤w° S° N°æ≤ ıæŸu N<Àfi wCh~> Ôw°Nů* J¡ů ıÔ° ±>°ÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ bF

Ì…‹¸>w°R¡≈Ù <bTÔw°Nů* J¡° Ì°FJ¡ S° $ ≤°ı° ≈µ J¡∑ ˜Ù J¡° fi°t ÔÙÔ° S° $ bF
b<fiwů<ªw Ÿ‡≈¥dÕ <bÔ°Ÿů* tu* Ìs N°æ≤ fnÙ ŸC∏Ì≤Ù SÙ $ b<fiw°Nů* Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ°æ˚°À∫

Ÿu ≈®°›w Su, NwÎb bF ≈¨<SbÙ tu* NbwÙdÕ ÌqŸ≤Ù Ô‚tÙ SÙ $ ÔÙÔ° ≈<wŸub° Ju¡ <ıwfiu

≈®J¡°≤ Fů ŸJ¡wu Fæ*, fi Ÿftu* <fi≈Cd SÙ N°æ≤ fnÙ t@C≤˚°<TdÙ SÙ $ ŸJ¡° N°fi∏Ì≈¥bÕJ¡
t∏Ì-t∏Ì ytfi S° N°æ≤ R¡≈ ÌqŸ≤u ª∏Bt° Ju¡ Ì∫ Ju¡ ŸÂ„ ≠≠bÔ S° $ ŸJ¡°

J¡tÔ-Ÿ° tC≥F ˚®t≤ ıæŸu NÔJ¡ů* Ÿu N<wtfiůF≤ Ôyw° S°, ŸJ¡° „≤Ù≤ fn° y°æ≤ S°

N°æ≤ Ÿtu* J¡°fi Ju¡ N°˚¥Tdů* J¡∑ ÌÙ<›w Ÿu ≈ÙÔÙ ~>¸>° ~>¸>J¡wÙ SÙ NwÎb bF J¡<dÕJ¡° Ÿu (J¡tÔ Ju¡ fÙª Ju¡ <F_Ÿu Ÿu ) ≈ÙÔÙ wS° ªÔfiu-<k¡≤fiu b°ÔÙ Ÿku¡Ì J¡t<ÔfiÙ ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ SÙ $ ıæŸu t¥<wÕtwÙ bŸ∏w „ů˚° ≤Ÿ„°<ÔfiÙ (k¥¡Ôů* Ju¡ ≤Ÿ „FÌ Ÿu „ů<˚w Fůfiu b°ÔÙ) FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ bF ˚Ù ≤Ÿ„°<ÔfiÙ (N≈fiu ≈<w ≈≤ NÃ∫<@J¡ ≈®ut Ÿu „ů<˚w

268

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fůfiub°ÔÙ) SÙ, ıæŸu bŸ∏w„ů˚° ≈®b°ÔF_w° N°æ≤ ≈C‹≈°˚° (≈®b°Ô-≈vÔb FÙ <ıŸJu¡

F°S Fæ* N°æ≤ ≈C‹≈ FÙ <ıŸJ¡∑ J¡°¿∏w Fæ $) FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ bF ˚Ù ≈®b°ÔF_w° N°æ≤ ≈C‹≈°˚°

(≈vÔb Ju¡ ŸÂ„ ≤•w F°Sb°ÔÙ N°æ≤ k¥¡Ôů* J¡∑ J¡°¿∏w J¡∑ fi°o˘ J¡°¿∏wb°ÔÙ) SÙ $ ıæŸu y*y°ıÙ J¡° ıÔ N<w<fitÕÔ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ŸJ¡∑ ÌuF <fitÕÔ SÙ, ıæŸu f®ÊBb_bR¡≈
y*y°ıÙ Ju¡ ıÔ Ju¡ _≈„Õ Ÿu N°fi∏Ì (ı∏tt≤dı<fiw •Ôu„ Ÿu tC<•w) Fůw° Fæ, bæŸu FÙ

ŸJu¡ _≈„Õ Ÿu N°fi∏Ì Fůw° S°, y*y°ıÔ Ju¡ Ÿt°fi bF ≈<b` SÙ N°æ≤ ıæŸu y*y°ıÙ FaŸ

<bÔ°<ŸfiÙ (<ıŸtu* FaŸ J®¡∑n° J¡≤wu Fæ*) Fæ*, bæŸu FÙ bF ˚Ù FaŸ<bÔ°<ŸfiÙ (FaŸy<w) SÙ, NwÎb bF ˚¥<t tu* NbwÙdÕ t¥<wÕtwÙ y*y°ıÙ FÙ SÙ $ ŸfJ¡ů N°fi∏Ì Ìufiub°Ô° ≤°ı° ≈µ

˚¥wÔ J¡° J¡°tÌub (N) S°, ŸJ¡∑ <ª≤J¡°Ô wJ¡ Ÿub° „CZCT° J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ t°fiů* bF

ÌqŸ≤Ù ≤<w Ã≈∏fi F…oÕ SÙ $ ≈<w≈≤°∫d° ÔÙÔ° ≤°ı° Ju¡ Ì…#© tu* Ì…#©Ù FůwÙ SÙ, ŸC© tu*

ŸC©Ù FůwÙ SÙ, ≤°ı° J¡∑ <ª*w° Ÿu <ª∏w°∫C•w FůwÙ SÙ, ŸªtCª bF ≤°ı° Ju¡ ≈®<w<f‡f Ju¡ ŸÂ„ SÙ, ≈≤a∏wC ıf ≤°ı° J¡˚Ù J®C¡] Fůwu Su, wů bF Ju¡bÔ ˚∫˚Ùw FÙ FůwÙ SÙ, J®C¡]

fiFÙa FůwÙ SÙ, ÎJ¡t°òŸÙ Na„ tu* Ÿtu* ≈®<w<f‡fwCv∫w° fi SÙ $$20-31$$

≈∏BFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸůÔFb°≥ ŸyÕ

<J¡wfiu FÙ <bT∫ů* J¡° ˚ůy •∫ů* fi <J¡∫° ı°∫, ≈≤ fiŸu w¨<›w J¡Ì°<≈ fiFÙa Fů ŸJ¡wÙ N°æ≤ N∏w tu*

Ì…#© FÙ ≤Fw° Fæ $ ∫<Ì Ìubw° ˚Ù ª°Fuu* <J¡ <bT∫˚ůy Ÿu w¨<›w Fů N°æ≤ Ì…#© „uT fi ≤Fu, wů bu ˚Ù oŸ <bT∫ tu* Ÿk¡Ô fiFÙ* Fů ŸJ¡wu N°æ≤ů* J¡∑ f°w FÙ •∫° Fæ ?

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, ÔÙÔ° fnÙ ≈<w≈≤°∫d° fi°≤Ù SÙ, ≈<w Ju¡

<Ÿb° N∏∫ <J¡ŸÙ tu* ŸJ¡° ≈®ut fi S° $ Ÿ Nfi∏∫<≈®∫° fi°≤Ù Ju¡ ≈<w ≤°ı° ≈µ fiu ˚¥wÔ J¡∑

N›Ÿ≤° N≈fiÙ <≈®∫° ÔÙÔ° Ju¡ Ÿ°S ≈®ut≈¥bÕJ¡ fiÙªu J¡Fu ı°fiub°Ôu Ω°fi N°<Ì <b<b@_S°fiů*
tu* ©¥f <bF°≤ <J¡∫° $ ÎuŸ° <bF°≤ <J¡ oŸtu* ffi°b¸>Ù ≈®ut J¡∑ y∏@ ˚Ù fi SÙ $ b°<¸>J¡°-fyÙªů*

Ju¡ <fiJC¡aıů* tu*, wt°Ô Ju¡ |fiu bfiů* tu*, Ôw°Nů* Ÿu bu<‹¸>w bfiů* tu* ıů<J¡ k¥¡Ôů* Ÿu N°h~>°<Ìw Fůfiu Ÿu fnu ≤tdÙ∫ Ôywu Su, N∏w#≈C≤ tu** ŸıÙ k¥¡Ôů* J¡∑ „˙∫° tu*, <b¿b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ k¥¡Ôů* Ÿu ŸC„ů<˚w y<Ô∫ů* tu*, bŸ∏w M¡wC tu* fyÙªů* tu* ±>°Ôu y∫u <F*±>ůÔů* tu*, ıÔ-J®¡∑n° Ju¡ <ÔÎ ffiu F…Î ≈ů©≤ů* tu*, ª∏Ìfi-b¨sů* Ÿu NÔ*J¨¡w ≈bÕwů* tu*, Ÿ∏w°fiJ¡ b¨sů* J¡∑ (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ J¡v≈b¨sů*

J¡∑ (c)) ~>°∫° tu*, J¡Ì‡f b¨sů* Ju¡ y¨Fů* tu*, fiÙt J¡∑ ŸC©Ì ~>°∫° tu*, J¡ů<J¡Ô J¡Ù J¡°J¡ÔÙ Ÿu yCÔı°≤ N°æ≤ <©Ôu F…Î JC¡∏Ì N°æ≤ ≈°¿≤ı°w Ju¡ k¥¡Ôů* J¡∑ ˚ÙfiÙ ŸCy∏@ Ÿu tfi J¡ů F≤fiub°Ôu bŸ∏w M¡wC Ju¡ bfiů* tu*, NfiuJ¡ bfiů* Ju¡ tCÔ°∫t w¨dů* Ÿu N°h~>∏fi tæÌ°fiů* tu*, o@≤-@≤

N ≤°ı° ≈µ Ÿ°æ∏Ì∫Õ tu* J¡°tÌub Ju¡ wCv∫ S°, ≈≤ J¡°tÌub <b∫ů<y∫ů* J¡ů Ì…#© Ìuw° Fæ, ≈≤ bF

Ÿ˚Ù J¡ů N°fi∏Ì Ìuw° S°, oŸŸu bF J¡°tÌub Ÿu <b<„‹¸> S° $
c •w J¡v≈b¨s ≤°ı°≈µ J¡ů N≈fiu ≈®˚°b Ÿu ∫° o∏B Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu ≈®°›w F…Î Su $

ŸyÕ - 16]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

269

~>fiJ¡ ≤Fu fnu-fnu ıÔJ¡dů* J¡∑ wuıb¨<‹¸> J¡≤fiub°Ôu H≤fiů* tu*, NfiuJ¡ ≈bÕwů* Ju¡ t<d, t°<d•∫t∫ <„Ô°©^±>ů* tu*, Ìubw° N°æ≤ M¡<T∫ů* Ju¡ N°b°Ÿ˚¥w Ìq≤-Ìq≤ Ju¡ ≈<b` N°Ztů* tu*, ª°≥ÌfiÙ Ÿu ŸakC¡vÔ JC¡tCπ<w∫ů* tu* (<©ÔÙ JC¡o˘ Ÿu ˚≤u w°Ô°fů* tu*), Ÿ¥∫°Õw≈ Ÿu <bJ¡<Ÿw J¡t<Ô<fi∫ů* tu* (J¡tÔ Ju¡ w°Ô°fůa tu*), J¡°Ôu J¡°ÔÙfi Ju¡ Ÿt°fi t¨Ì… Ìqb°˘JC¡≤ů* Ÿu N°h~>∏fi,

˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ k¥¡Ôů* Ÿu ∆∫°›w wS° <b<b@ k¡Ôů* Ÿu ÔÌu b¨sů* Ÿu ŸC„ů<˚w bfiů*tu* ŸC≤wů* Ÿu,

<b<b@ <bT∫ů* Ju¡ N<˚Ô°Tů* Ÿu, N°≈Ÿ Ju¡ <fi<fn ≈®ut ≤Ÿ Ÿu ≈®ªC≤t°`° tu* Fůfiu b°Ôu F°b ˚°bů*

Ÿu, y®°tÙd <J¡_Ÿu-J¡F°<fi∫ů* Ÿu, Îu<wF°<ŸJ¡ ≈°¶∫°fiů* Ÿu, ≈°Ÿ°, ª°æ≈n, „w≤aı N°<Ì

<b<b@ ≈®J¡°≤ Ÿu Ω¥wů* Ÿu, fi°<¸>J¡°Nů* N°¶∫°<∫J¡°Nů* N°æ≤ <bπ°fiů* J¡∑ FÙ ŸtH tu* N°fiub°Ôu (y¥»°„∫) ÿÔůJ¡ů* J¡∑ <b<b@ t°Ô°Nů* Ju¡ bu‹¸>fiů* Ÿu, N*yů* tu* ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ N°˚≤dů* Ju¡

<b∏∫°Ÿ Ÿu, <bÔ°Ÿ≈¥bÕJ¡ ªaªÔ ytfiů* Ÿu, <b<ª` ≤Ÿb°Ôu ˚ůıfiů*Ÿu, N°BÕ JC¡tJC¡t (Ju¡Ÿ≤) N°æ≤ J¡≈¥Õ≤ Ÿu ∫C•w w°‡f¥Ôů* Ju¡ ªbÕdů*Ÿu, k¥¡Ôů*, Ôw°Nů* N°æ≤ yCaı°Nů* Ÿu <ıfitu* ÌuF J¡°

N°h~>°Ìfi <J¡∫° ı°w° Fæ ÎuŸu fi© Ju¡ b®dů* Ÿu, Ì°ænJ¡≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů ~¥>fi° N°<Ì fi°fi° J®¡∑n°Nů*

Ÿu, t°Ô° π°≤° ≈≤_≈≤ ≈®F°≤ J¡≤fiu Ÿu, |≤ tu* ≈C‹≈ů* Ÿu ŸC„ů<˚w <F*±>ůÔuu tu* N∏∫ů∏∫ H¥Ôfiu Ÿu, fi°æJ¡° <bF°≤, F°SÙ, |ůnů* N°æ≤ <„<sw «≥¡¸>ů* J¡∑ Ÿb°≤Ù Ÿu, ıÔJ®¡∑n° Ÿu, N°≈Ÿ tu* ÎJ¡

ÌqŸ≤u ≈≤ ıÔ≈®su≈ Ÿu, fi¨Ã∫, yÙw, Ô°_∫ wS° w°^±>b Ÿu <b˚¥<Tw N°æ≤ bÙd°, i>ůÔ N°<Ì
b°Ìfi Ÿu ∫C•w Ÿ*yÙw Ÿu, yÙw, J¡S° N°æ≤ N°Ô°≈ů* Ÿu wS° Ω°fiů* tu*, fiÌÙ wÙ≤ Ju¡ b¨sů* tu*, ŸC∏Ì≤ bÙ<S∫ů* tu*, N∏w#≈C≤ tu* N°æ≤ tFÔ tu* k¥¡Ôů* Ÿu ŸCŸ<≠ıw ÌůÔ°Nů* π°≤° H¥Ôfiu Ÿu Ìubw°Nů* J¡∑ w”dw° Ju¡ ŸÂ„ w”dw° Ÿu ŸC∏Ì≤ ≤°ı° ≈µ fiu ˚¥wÔ J¡∑ N›Ÿ≤° ÔÙÔ° Ju¡

Ÿ°S ≈®ut≈¥bÕJ¡ <bF°≤ <J¡∫° $ oŸ ≈®J¡°≤ ŸC© tu* ≈ÔÙ F…oÕ ≤°ı° ≈µ Ju¡ ≈®°dů*Ÿu ˚Ù <≈®∫ t¨yfi∫fiÙ

ÔÙÔ° fiu ÎJ¡ Ÿt∫ <bª°≤ <J¡∫° <J¡ ∫F ∫Cb° N°æ≤ NÃ∫<@J¡ ŸC∏Ì≤ ≈¨ØbÙ≈<w tu≤° ≈®°dů* Ÿu ˚Ù

<≈®∫ ≈<w Fæ, ∫F Jæ¡Ÿu Nı≤ N°æ≤ Nt≤ Fů ? <b„°Ô_wfib°ÔÙ tæ* k¥¡Ôů* J¡∑ Ÿuı Ÿu ŸC„ů<˚w tFÔů* tu oŸJu¡ Ÿ°S ŸæJ¡nů* ∫Cyů wJ¡ N≈fiÙ oh~>° Ju¡ NfiCŸ°≤ Jæ¡Ÿu <bF°≤ J¡R¡≥ ? N°ı Ÿu ÔuJ¡≤ w≈, ı≈, ∫F, ∫t-<fi∫t N°<Ì ªu‹¸>°Nů* Ÿu tæ* bæŸ° ≈®∫Ãfi J¡≤wÙ Fq≥ ıæŸu <J¡ ∫F

ª∏BbÌfi ≤°ı° Nı≤ N°æ≤ Nt≤ Fů ı°∫ $ tæ* f®ÊI°fiÙ, w≈_bÙ N°æ≤ <bΩ°b¨] f®°Êdů* Ÿu

≈¥~>wÙ Fq≥ <J¡ tfiC‹∫ů* J¡° t≤d Jæ¡Ÿu fiFÙ* Fůy°, ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤ Ÿfiu I°fiÙ b¨] <bπ°fiů* J¡ů fCÔ°∫° N°æ≤ fiJ¡∑ ≈¥ı° J¡≤ fiŸu fnu <bfi∫ Ÿu f°≤-f°≤ ≈¥~>° # ≈¥≠∫b¨∏Ì, tu≤° N°æ≤ tu≤u

≈<w J¡° Nt≤Ãb Jæ¡Ÿu Fůy° ? $$1-23$$ f®°Êdů* fiu J¡F° # Ìu<b, w≈, ı≈, ∫t-<fi∫tů* Ÿu

<Ÿ]ů* J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ <Ÿ<]∫°≥ ≈®°›w Fů ŸJ¡wÙ Fæ, ≈≤ Nt≤Ãb J¡Ì°<≈ ≈®°›w fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$24$$
f®°Êdůua Ju¡ tC© Ÿu ∫F f°w ŸCfiJ¡≤ N≈fiu <≈®∫ Ju¡ <b∫ůy Ÿu ˚∫˚Ùw ÔÙÔ° fiu N≈fiÙ fC<] Ÿu FÙ <k¡≤ ∫F f°w <bª°≤Ù <J¡ ∫<Ì Ìæb∫ůy Ÿu ≈<w Ÿu ≈FÔu tu≤° „≤Ù≤ ~¥>¸> y∫°, wů tæ* Ÿ‡≈¥dÕ

Ì…#©ů* Ÿu <fitCÕ•w FůJ¡≤ N°Ãt° tu* ŸC©≈¥bÕJ¡ ¿_Sw Fů ı°«≥¡yÙ $ ∫<Ì tu≤° ≈<w tCHŸu Fı°≤
bTÕ ≈FÔu t≤ y∫°, wů tæ* bæŸ° ≈®∫Ãfi J¡R¡≥yÙ ıæŸu <J¡ ŸJ¡° ıÙb |≤ Ÿu f°F≤ fiFÙ* ı°

ŸJu¡y° $$25-27$$ tu≤u ≈<w J¡° ıÙb <ıŸtu* |¥tw° ≤Fu, ÎuŸu N∏w#≈C≤ Ju¡ ©^±> tu* ŸÌ° ˚w°Õ

270

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
π°≤° Ìu©Ù ı°wÙ F…oÕ tæ* ŸC©≈¥bÕJ¡ <fib°Ÿ J¡R¡≥yÙ $$28$$ N≈fiu oŸ ŸaJ¡v≈ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ

N°ı Ÿu FÙ tæ* I°fi R¡≈° Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ J¡° ı≈, w≈ N°<Ì Ÿu, ıf wJ¡ bF ≈®Ÿ∏fi fi Fů,

≈¥ıfi J¡≤wÙ Fq≥ $$29$$ ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤Ju¡ bF ŸC∏Ì≤Ù N≈fiu ≈<w Ÿu ≈¥~>u <ffi° FÙ <b<@≈¥bÕJ¡

(") y® w≈_∫° J¡≤fiu ÔyÙ $ wÙŸ≤Ù-wÙŸ≤Ù ≤°w Ju¡ f°Ì bF ŸÌ° ≈°≤d° J¡≤wÙ SÙ, Ìubw°, f®°Êd, yC”, <bπ°fig N°æ≤ f®ÊI°fiÙ Ôůyů* J¡∑ ≈¥ı° tu* wÃ≈≤ ≤FwÙ SÙ $$30,31$$ oŸ J¡tÕ

J¡° k¡Ô Nbÿ∫ Fůy°, ÎuŸÙ N°<_wJ¡fC<] N°æ≤ ŸÌ°ª°≤ Ÿ‡≈∏fi wS° •Ôu„ J¡° <fib°≤d J¡≤fiub°ÔÙ ÔÙÔ° fiu N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů _fi°fi, Ì°fi, w≈_∫° N°æ≤ º∫°fi tu* ŸÌ° wÃ≈≤ J¡≤ <Ì∫° $
bF ≈FÔu ıæŸu Ÿt∫tu*, ıæŸÙ Ôyfi Ÿu, ıæŸÙ „°˜ J¡∑ <b<@ Ju¡ NfiCŸ°≤ N°æ≤ ıæŸu J®¡t Ÿu

≈<w J¡∑ Ÿub°-„CZCT° J¡≤wÙ SÙ Ÿtu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° Fu≤ ku¡≤ <J¡∫u <ffi° ≈<w J¡ů Ÿ∏wC‹¸> J¡≤wÙ yoÕ $ Ôu<J¡fi Ÿfiu ≈<w Ju¡ Ÿts N≈fiu ≈b°Ÿ J¡° ˚uÌ ≈®J¡¸> fiFÙ* <J¡∫° $$32,33$$
oŸ w≤F <fi∫t≈¥bÕJ¡ ≤F J¡≤ ≈<w≈≤°∫d° Ÿ fi°≤Ù fiu ıf wJ¡ Ÿ°æ <`≤°wb®w ≈¥dÕ fiFÙ* F…Î, wf wJ¡ Ôy°w°≤ •Ôu„ Ju¡ Ÿ°S w≈_∫° J¡∑ $ Ÿ°æ <`≤°`b®wů* J¡∑ ≈¥<wÕ Fůfiu ≈≤ ÔÙÔ° π°≤°

Nº∫Õ, ≈°Ω, _fi°fi, y∏@, ≈C‹≈ N°<Ì f°F≤Ù ≈ª°≤ů* Ÿu ≈¥<ıw N°æ≤ º∫°fi N°<Ì ˚Ùw≤Ù

≈ª°≤ů* Ÿu ŸÃJ¨¡w ˚ybwÙ Ÿ≤_bwÙ fiu ≈®Ÿ∏fi FůJ¡≤ ŸŸu J¡F° # bÃŸu, wC‡F°≤Ù N<b¿h~>∏fi (N¸¥>¸>) N°æ≤ ≈<w˚<•w Ÿu Nůw≈®ůw (Ÿ≤°fů≤) w≈ÿª∫°Õ Ÿu tæ* wCt ≈≤ N<w ≈®Ÿ∏fi Fq≥, Nw#
wC‡Fu* <ıŸ b_wC J¡Ù ª°F Fů, bF tCHŸu Ôů $$34,35$$ ≤°fiÙ fiu J¡F° # ˚ybwÙ N°≈ ı∏t N°æ≤
ı≤°R¡≈Ù N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°Nů* Ÿu Ã≈∏fi Ÿ∏w°≈R¡≈Ù ≤ůy J¡ů Ìq≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ „ÙwÔ

ª∏BJ¡°¿∏w (ª°≥ÌfiÙ) R¡≈ Fæ*, N°≈J¡∑ ı∫ Fů ∫°fiÙ N°≈Ju¡ ª≤dů* tu* tu≤° <bfit® ≈®d°t Fæ $
t°w°, N°≈ <fi<fn ⁄Ì∫°∏@J¡°≤ (NI°fi) R¡≈Ù N∏@J¡°≤ J¡° <bfi°„ J¡≤fiu tu* Ÿ¥∫Õ-≈®J¡°„

Ju¡ wCv∫ Fæ* $ t°≥, Fu Ÿ°≤u ıywg J¡∑ t°≥, tæ* fnÙ ÌÙfi-FÙfi Fq≥, tu≤Ù ≤s° J¡∑<ı∫u $ Fu ÌubÙ, ∫u Ìů b≤ tCHu ÌÙ<ı∫u, <ıfiJ¡∑ tæ* N°≈Ÿu ≈®°SÕfi° J¡≤wÙ Fq≥ $ t°≥, fitu* Ÿu ≈FÔ° b≤ wů ∫F <J¡ ıf tu≤u ≈<wÌub J¡° „≤Ù≤ ~¥>¸> ı°∫, wf fiJ¡° ıÙb tu≤u oŸÙ N∏w#≈C≤ Ju¡ ≈®°Ÿ°Ì (tFÔ) Ÿu f°F≤ fi ı°∫ $ Fu tF°ÌubÙ, ÌqŸ≤° ∫F <J¡ ıf ıf b≤Ì°fi Ju¡ <ÔÎ N°≈Ju¡ Ì„Õfi J¡∑ tæ* ≈®°SÕfi°

J¡R¡≥, wf wf N°≈ tCHu Ì„Õfi Ìu $$36-40$$ ∫F ŸCfiJ¡≤ ıywg J¡∑ t°≥ Ÿ≤_bwÙ, ıæŸ° wCt ª°FwÙ Fů wC‡F°≤Ù oh~>°fiCŸ°≤ bæŸ° FÙ Fů, ÎuŸ° _b∫a J¡F J¡≤, ıæŸu ŸtCBtu* ÔF≤ ™> J¡≤

" "∫° ˜Ù ˚`°Õ&fifiCI°w° ≈b°Ÿb®wa ª≤uwg $ N°∫C‹∫a F≤wu ˚wCÕt¨Õw° fi≤J¡t¨h~><w $$' (ıů ˜Ù

≈<w J¡∑ N°I° Ju¡ <ffi° ≈b°Ÿ b®w J¡≤wÙ Fæ, bF ≈<w J¡∑ N°∫C J¡ů F≤wÙ Fæ N°æ≤ t≤ J¡≤ fi≤J¡
tu* <y≤wÙ Fæ) oÃ∫°<Ì _t¨<w∫ů* π°≤° ˜Ù J¡° ≈<w J¡∑ N°I° ≈®°›w <J¡∫u <ffi° ≈b°Ÿb®®®w N°<Ì <fi¿∏Ìw Fæ Nw# Ÿu ∫S°„°˜ (<b<@≈¥bÕJ¡) Jæ¡Ÿu J¡F°? ÎuŸÙ „aJ¡° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ, •∫ů*<J¡ "≈®Ã∫sa b

≈≤ůsa b° ŸÌ° ˚wÕC<Fwa ª≤uwg $ b®wů≈b°Ÿ°fi∫tæ”≈ª°≤æÿª Ô°æ<J¡Jæ¡# $$' (˜Ù ≈®Ã∫s tu* NSb° ≈≤ůs tu* b®w, ≈b°Ÿ, <fi∫t N°æ≤ Ô°æ<J¡J¡ ≈ª°≤ů* Ÿu ŸÌ° ≈<w J¡° <Fw J¡≤u) oŸ _t¨<w Ju¡ NfiCŸ°≤

∫F <Ÿ] Fæ •w„°˜ tu* J¡FÙ yoÕ <fi∏Ì° ≈<w<Fw Ÿu N<w¿≤•w N≈fiu J¡°‡∫ ≈b°Ÿů* Ju¡ <ÔÎ Fæ, Nw# J¡ůoÕ ÌůT fiFÙa Fæ $

ŸyÕ - 17]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

271

<bÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ N∏w@°Õfi Fů yoÕ $$41$$ o‹¸>ÌubÙ Ju¡ Ÿ∏wC‹¸> Fůfiu Ju¡ ≈≤°∏w bF

≤°ıt<FTÙ ıæŸu yÙw ŸCfifiu Ÿu <F≤fiÙ t°≤u ©C„Ù Ju¡ k¥¡ÔÙ fiFÙ* Ÿt°wÙ, bæŸu FÙ t°≤u ©C„Ù Ju¡

N°fi∏Ì Ÿu <b˚ů≤ Fů y∫Ù $$42$$ ≈s (≈©b°n°) <ıŸJ¡° fiu<t¸>J¡ (N¿∏wt yůÔ°J¡°≤ <F_Ÿ°) Fæ, t°Ÿ(tFÙfi°) <ıŸJ¡° tº∫J¡¸>J¡ (fÙª J¡° yůÔ°J¡°≤ <F_Ÿ°) Fæ N°æ≤ M¡wC <ıŸJ¡°
fi°<˚J¡¸>J¡ (fÙª J¡° yůÔ°J¡°≤ <F_Ÿ° Fæ) Fæ, <Ìfi <ıŸJu¡ N°≤u Fæ* ∫°fiÙ ≈<F∫u tu* ÔyÙ <w≤~>Ù

ŸÙJ¡ªu* Fæ N°æ≤ bTÕ <ıŸJ¡° NsÌ^±> Fæ N°æ≤ sd <ıŸJ¡∑ fi°<˚ (fÙª J¡° ~>uÌ) Fæ, ÎuŸu buy y°tÙ J¡°ÔR¡≈Ù ªJ®¡ (≈<F∫u) Ju¡ ªÔfiu ≈≤ NS°Õwg sd, <Ìfi, ≈s, t°Ÿ, M¡wC N°æ≤ bdÕ Ju¡

J®¡t Ÿu J¡°Ô fÙwfiu ≈≤ Ÿ¥©u ≈Wu Ju¡ ≤Ÿ Ju¡ Ÿt°fi ŸJu¡ ≈<w J¡∑ ªuwfi° Ìu©wu-FÙ-Ìu©wu

„≤Ù≤ tu* N∏w<FÕw Fů y∫Ù $ ≤d˚¥<t tu* „`CNů* Ju¡ ≈®F°≤ůa Ÿu |°∫Ô ≤°ı° N∏w#≈C≤ tu* t≤ y∫° $

≤°ı° Ju¡ t≤fiu ≈≤ ≤°fiÙ ÔÙÔ° ıæŸu ıÔ fi ≤Ffiu Ÿu J¡t<ÔfiÙ tCH°Õ ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ NÃ∫∏w,

‡Ô°fibÌfi Fů yoÕ $ <bT Ju¡ wCv∫ ‹d <fi#ÿb°Ÿ Ÿu ŸJ¡° <J¡ŸÔ∫ (fioÕ J¡ů*≈Ô) ŸÂ„

N@≤≈vÔb JC¡‡FÔ° y∫°, bF fuª°≤Ù f°d Ÿu <bº@ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ~>¸>≈¸>° ≤FÙ <F≤fiÙ Ju¡

Ÿt°fi t≤d°b_S° J¡ů ≈®°›w Fů yoÕ $ ıæŸu ıÔu ÌÙ≈J¡ Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu ŸC„ů<˚w |≤ ÌÙ≈J¡ Ju¡
fCH ı°fiu ≈≤ N∏@J¡°≤ Ÿu ∆∫°›w Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ≤°ı° Ju¡ t≤ ı°fiu ≈≤ ≤°fiÙ ÔÙÔ°

NÃ∫∏w „ůJ¡°JC¡Ô Fů yoÕ $ ıæŸu ≈®b°F Ju¡ Ÿ¥© ı°fiu ≈≤ fiÌÙ sÙd Fů s°≤ Ÿu ∫°fiÙ ≤uF Ÿu

@¥Ÿ≤ Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈<wJu¡ fi‹¸> Fůufiu ≈≤ bF ŸC∏Ì≤Ù Fw≈®˚ Fů sd ˚≤ tu* J¨¡„ Fů yoÕ $

≈FÔu ≈<w J¡° Ÿ‡t°fi J¡≤fiub°ÔÙ N°æ≤ ≈<w J¡∑ t¨Ã∫C Ÿu t≤fiu J¡ů wæ∫°≤ bF <b∫ů<yfiÙ f°Ô°

ªJ¡bÙ J¡∑ fi°o˘ sd tu* <bÔ°≈ J¡≤wÙ N°æ≤ sd tu* t¥J¡ Fů ı°wÙ $ wÌ…≈≤°∏w ıæŸu w°Ô°f Ju¡

Ÿ¥©fiu Ÿu ∆∫°JC¡Ô F…oÕ t~>ÔÙ Ju¡ «¡≈≤ y®Ù‹t Ju¡ N∏w tu* F…oÕ ≈FÔÙ b¨<‹¸> J¨¡≈° J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ

≈<w J¡∑ t¨Ã∫C Ÿu NÃ∫∏w ∆∫°JC¡Ô ≤°fiÙ ÔÙÔ° Ju¡ «¡≈≤ N°J¡°„b°dÙ fiu J¨¡≈° J¡∑, J¡°≤d <J¡

≈FÔu NfiuJ¡ ı∏tů* Ÿu N°≤°<@w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF ŸJu¡ «¡≈≤ J¨¡≈°ÔC SÙ $$43-50$$

ŸůÔFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ`Fb°≥ ŸyÕ

N∏b∫ N°æ≤ ∆∫<w≤uJ¡ π°≤° fi¥wfi bwÕt°fi N°æ≤ ≈®°•wfi ≈¥bÕı∏t J¡∑ Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡∑, Ju¡bÔ tfiů<bÔ°Ÿ Fůfiu Ÿu, wCv∫w° J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

Ÿ≤_bwÙ fiu J¡F° # bÃŸu, N≈fiu ≈<w Ju¡ „b J¡ů k¥¡Ôů* Ju¡ i>u≤ tu* <~>≈°J¡≤ ≤•©ů $ ÎuŸ°

J¡≤fiu Ÿu <k¡≤ wCt oŸ ≈<wJ¡ů ≈®°›w J¡≤ůyÙ $ fi wů k¥¡Ô FÙ tCH°Õ∫u*yu N°æ≤ fi wC‡F°≤u ≈<wJ¡°

∫F „b FÙ <bfi‹¸> Fůy° ∫°fiu Ÿnuy° ∫° Ÿ¥©uy° $ <k¡≤ ∫F°≥ Sůnu <Ìfiů* tu* wC‡F°≤° _b°tÙ
ffi ı°∫uy° N°æ≤ oŸJ¡° ıÙb, ıů <J¡ N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ <fitÕÔ Fæ, wC‡F°≤u N∏w#≈C≤Ju¡

≈®°Ÿ°Ì Ÿu „Ù|® f°F≤ fiFÙ* <fiJ¡Ôuy° $$1-3$$ N°J¡°„b°dÙ J¡° •w bªfi ŸCfiJ¡≤ ıæŸu ıÔJu¡ Ÿ¥© ı°fiuŸu tCH°Õ ≤FÙ J¡t<ÔfiÙJ¡ů fioÕ b¨<‹¸>J¡° ıÔ wŸvÔÙ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ

˚®t≤ů*Ju¡ ŸÂ„ fiùb°ÔÙ ≤°fiÙ ÔÙÔ°Ju¡ ≈°Ÿ N°J¡≤ ŸJu¡ f∏@C-f°∏@bů*fiu Ÿu @æ∫Õ <Ì∫° $$4$$

272

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
k¥¡Ôů* Ju¡ i>u≤ tu* ≈®h~>∏fi N≈fiu ≈<w Ju¡ „b J¡ů N∏w#≈C≤ tu* FÙ ≤©J¡≤ JC¡~> @æ∫Õ J¡ů ≈®°›w F…oÕ ≤°fiÙ ÔÙÔ° <fi<@ Ÿu ∫C•w Fůfiu ≈≤ ˚Ù <fi<@Ju¡ N≈fiu ≈∫ůy tu** fi N°fiu Ju¡ J¡°≤d ˚ůy, Îuÿb∫Õ Ÿu b*¿ªw Ì¿≤B°-ŸÙ ≤FÙ $ ˚°b ∫F <J¡ <fi<@ Ju¡ ≤Ffiu≈≤ ˚Ù J¡°≤db„ ŸJu¡

≈∫ůy tu* fi N°fiu Ju¡ J¡°≤d ıæŸu <fi@°<fifiÙ Ì¿≤B° (˚ůyæQ∫Õ Ÿu b*<ªw) ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ

≈¿w Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù <fiGu‹¸> Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈∫ůy tu* fi N°fiu Ÿu bF ˚ůyæQ∫Õ Ÿu ba<ªw

≤FÙ $ ÔÙÔ° fiu t°≤u •Ôu„ Ju¡ ŸÙ <Ìfi N@Õ≤°<` tu*, ıf<J¡ Ÿ˚Ù ≈¿≤ıfi |ů≤ <fiB° tu* Ÿů∫u Su, ŸÙ N∏w#≈C≤ Ju¡ ≈®°Ÿ°Ì tu* „C] º∫°fi Ÿu ∫C•w N∏w#J¡≤d Ÿu I°fiR¡<≈dÙ Ÿ≤_bwÙ

ÌubÙ J¡° N°b°Ffi <J¡∫° $ ÌubÙ fiu ŸJu¡ ≈°Ÿ N°J¡≤ ŸŸu J¡F° # bÃŸu, wCtfiu tu≤° _t≤d

•∫ů* <J¡∫° N°æ≤ •∫ů* wCt owfiÙ „ůJ¡°JC¡Ô Fů ≤FÙ Fů ? Ì…#© Ju¡ J¡°≤d ∫u ŸaŸ°≤R¡≈Ù ˚®t, t¨yw¨‹d° tua ıÔ J¡∑ fi°oÕ, <tØ∫° FÙ ≈®wÙw Fůwu Fæa, ∫°fiÙ ıæŸu t¨yw¨‹d°tu* ıÔ≈®wÙ<w

<tØ∫° Fæ, bæŸu FÙ ∫u Ì…#©ıfiJ¡ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ˚®t <tØ∫° Fæ* $$5-8$$ ÔÙÔ° fiu J¡F° # ÌubÙ, tu≤u ≈<w J¡F°≥ Fæ*, •∫° J¡≤wu Fæ* N°æ≤ Jæ¡Ÿu Fæ*, ∫°fiÙ ŸC©Ù Fæ* ∫° Ì…#©Ù ? tCHu N°≈ fiJu¡

ŸtÙ≈ Ôu ª<Ô∫u $ tæ* fiJu¡ <ffi° NJu¡Ôu fiFÙ* ıÙ ŸJ¡wÙ $$9$$
oŸ ÔůJ¡ J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ Ÿt°fi ≈≤ÔůJ¡ J¡∑ J¡v≈fi° J¡° ˚Ù N<@‹™>°fi Juu¡bÔ <ªwg FÙ Fæ,

∫F <Ì©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ <ªÌ°J¡°„J¡ů <ªW°J¡°„ N°æ≤ ˚¥w°J¡°„Ÿu ≈¨SJg¡J¡≤

<Ì©Ô°wÙ Fæ $

Ÿ≤_bwÙıÙ fiu J¡F° # ŸC∏Ì≤Ù, ÎJ¡ b°Ÿfi°t∫ <ªW°J¡°„ Fæ, ÌqŸ≤° „C] <ªÌ°J¡°„ Fæ N°æ≤ wÙŸ≤° ŸC≈®¿Ÿ] ∆∫°bF°¿≤J¡ ˚¥w°J¡°„ Fæ $ ofi Ìůfiů* Ÿu ŸbÕS° „¥∏∫J¡ů wCt <ªÌ°J¡°„
ı°fiů ∫°fiÙ ofi Ìůfiů* J¡∑ Ÿ¿∏@ tau Ìů Ÿu „¥∏∫ <ªÌ°J¡°„ _≈‹¸>R¡≈ Ÿu Ô<sw Fůw° Fæ $$10$$

•w <ªÌ°J¡°„ FÙ N≈fi° N°b≤d J¡≤fiub°Ôu NI°fi Ÿu ŸaJ¡<Ôw FůJ¡≤ ıf ≈®wÙw Fůw°

Fæ, wf bFÙ <tØ∫°˚¥w ıywg-R¡≈Ÿu „Ù|® <Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ, bFÙ Ì…#© N°<ÌJ¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
wCtfiu ıů N≈fiu ≈<w Ju¡ ≤Ffiu J¡° _S°fi N°<Ì ≈C~>° Fæ, bF b_wCw# <ªÌ°J¡°„ J¡ů„R¡≈ FÙ

Fæ, ŸŸu N<w<≤•w fiFÙ* Fæ $ Nw# <ªÌ°J¡°„ J¡° ÎJ¡°y® tfi Ÿu ıf <ª∏wfi <J¡∫° ı°w° Fæ, wf ≈¨SJg¡ <bΩt°fi fi Fůw° F…N° ˚Ù bF ∫FÙ*Ÿu „Ù|® <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ N°æ≤ bF°≥ ı°J¡≤ ŸJ¡°

NfiC˚b ˚Ù <J¡∫° ı°w° Fæ $$11$$

ÌubÙ ŸJu¡ <ÔÎ <ªÌ°J¡°„J¡° ≈¿≤ª∫ J¡≤°wÙ Fæ $

Fu ŸC˚yu, Ÿa<bwg Ju¡ ÎJ¡ ≈ÔJ¡ tu* ÎJ¡ Ìu„ Ÿu ÌqŸ≤u Ìu„ J¡ů ≈®°›w Fůfiu ≈≤ Ÿa<bwg J¡° ıů tº∫ Fæ, ŸÙJ¡ů wCt <ªÌ°J¡°„ ı°fiů (") $$12$$

Nw# wC‡F°≤Ù <ªÌ°J¡°„ J¡∑ ≈®°¿›w FÙ <ªÌ°J¡°„R¡≈ Ÿu ¿_Sw ≈<w Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ytfi Fæ,

•∫ů*J¡∑ ŸÙtu* wC‡F°≤u ≈<w J¡° ≈≤ÔůJ¡ J¡<v≈w Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu ÌubÙ J¡FwÙ Fæ* $

" <b_w¨w ∆∫°¶∫°fi .≈®. ŸyÕ 29 tu* Ìu<©∫u $

ŸyÕ - 17]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

273

˚Bu, ∫<Ì wCt Ÿ‡≈¥dÕ ŸaJ¡v≈ů* J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ •w <ªÌ°J¡°„ tu* FÙ tfiJ¡ů ÎJ¡°y®

J¡≤wÙ Fů, wů wCt Ÿb°ÕÃtJ¡ Ÿ ≈®°›w∆∫ w[bJ¡ů Nbÿ∫ ≈®°›w Fů ı°NůyÙ $$13$$

ŸJ¡∑ ≈®°<›w Jæ¡Ÿu FůwÙ Fæ ? ÎuŸÙ N°„aJ¡° Fůufiu ≈≤ ŸJ¡Ù ≈®°<›wJ¡° ≈°∫ fwÔ°wÙ Fæ* $

Fu ŸC∏Ì≤Ù, •w w[b ∫Ω<≈ ıywgJu¡ NÃ∫∏w N˚°b J¡∑ ≈®wÙ<w Ÿu (N) FÙ ≈®°›w Fůw°

Fæ, N∏∫S° ≈®°›w fiFÙ* Fůw°, •∫ů*¿J¡ "fi°∏∫ ≈∏S° <bΩwu&∫fi°∫' ÎuŸÙ ZC<w Fæ $ <k ≤ ˚Ù wCt tu≤u b≤Ÿu Ÿu „Ù|® ≈®°›w Fů ı°NůyÙ $$14$$ ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ÎuŸ° J¡F J¡≤ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ N≈fiu <Ì∆∫ ÔůJ¡ J¡ů ªÔÙ yoÕ N°æ≤ ÔÙÔ° J¡ů b≤ Ju¡ ≈®˚°b Ÿu Nfi°∫°Ÿ FÙ <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Ôy yoÕ $ ıæŸu <ª<n∫° N≈fiu |ů*ŸÔu J¡ů ~>ůnJ¡≤ N°J¡°„ tu*

n ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ Ÿfiu ÔůFu Ju¡ <≈*ınu Ju¡ Ÿt°fi Ì…˚uÕΩ N∏w#J¡≤d Ju¡ Ÿ°S N≈fiu _S¥Ô

ÌuFJ¡° Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° $ ($) ≤°fiÙ fiu <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ π°≤° <ªÌ°J¡°„tu* ¿_Sw FůJ¡≤ N≈fiu N∏w#≈C≤ Ju¡ ≈®°Ÿ°Ì Ju¡ Ÿ N°J¡°„ tu* FÙ N≈fiu ≈<w t¨w tF°≤°ı J¡ů Ìu©° $ bF N≈fiÙ
b°Ÿfi° N°æ≤ J¡tů˘ Ju¡ NfiCŸ°≤ „≤Ù≤, |≤ N°<Ì Ÿ‡≈<W Ÿu Ÿ‡≈∏fi S°, NfiuJ¡ ≤°ı°Nů* Ÿu ŸC„ů<˚w Ÿ˚°t^±>≈tu* <Ÿ*F°Ÿfi ≈≤ N°R¡» S°, f∏ÌÙyd "N°≈J¡∑ ı∫ Fů', "N°≈ <ª≤aıÙb Fů*' J¡FJ¡≤ ŸJ¡∑ _wC<w J¡≤ ≤Fu Su, bF ≈¿_Sw ≤°≠∫ N°æ≤ Ÿufi° J¡° J¡°∫Õ J¡≤fiu tu* ∆∫_w Fů ≤F° S°, ≈w°J¡°Nů* Ÿu ∆∫°›w ≤°ı@°fiÙ Ju¡ <ıŸ ŸC∏Ì≤ |≤ tua ≤°ı° fæ™>° S°, ŸJu¡ ≈¥bÕ

Ì≤b°ıu≈≤ NŸa¶∫ tC<fi N°æ≤ Zu‹™> f®°Êd <_Sw Su, Ì<sd Ì≤b°ıu ≈≤ NŸa¶∫ ≤°ı°-
tF°≤°ı Su, ≈<Gt Ì≤b°ıu ≈≤ NŸa¶∫ <˜∫°≥ SÙ*, W≤ Ì≤b°ıu ≈≤ NŸa¶∫ ≤S, F°SÙ N°æ≤

|ůnů* J¡∑ ˚Ùn ÔyÙ SÙ $ ≤°ı° fiu ÎJ¡ yC›wª≤ J¡∑ ıf°fiÙ Ì<sd Ìu„ Ju¡ ∫C] J¡∑ y<w-

<b<@J¡° <fidÕ∫ <J¡∫° $$15-21$$

Ÿf Ìu„ Ju¡ ≤°ı° ŸJu¡ N@Ùfi Su, ∫F Ì„°Õwu Fæ* $

J¡d°Õ¸>J¡ Ìu„°<@≈<w fiu ŸJu¡ ≈¥bÕÌu„ J¡∑ ∆∫bF°≤t∫°ÕÌ° J¡ů NsC^d ffi° ≤•©° S°, ŸC≤°˝A> Ìu„°<@≈<w fiu W≤°≈S tu* Ÿ‡≈¥dÕ ‡Ôuh~>ů*J¡ů ŸJu¡ N@Ùfi J¡≤ ≤•©° S°, t°ÔaJ¡°<@≈<wfiu ŸJu¡ <ÔÎ ≈<Gt Ìu„ů*J¡ů N°J®¡∏w J¡≤ ≤•©° S°, Ì<sd ŸtCBJu¡ w¸>Ÿu N°∫° FCN° ÔaJ¡° J¡° Ìqw ŸJ¡° tfiů<bfiůÌ J¡≤ ≤F° S°, ≈¥bÕ Ÿ°y≤ Ju¡ w¸>bwÙÕ tFu∏B ≈bÕw J¡° <Ÿ] ŸŸu Fı°≤ů* tCF°fiů* Ju¡ <b_w°≤Ÿu N°G∫Õt∫Ù y*y°ıÙJ¡° bdÕfi J¡≤ ≤F° S°, W≤

Ÿ°y≤ Ju¡ w¸>Ÿu N°∫° F…N° Ìqw yCflJ¡ů* J¡° b¨W°aw J¡F ≤F° S° N°æ≤ <ıŸ Ìqwfiu ≈<ÿªt Ÿ°y≤J¡°
w¸> Ìu©° S°, bF N_w°ªÔJu¡ ≤Ù<w-¿≤b°ıů* J¡ů J¡F ≤F° S° $$22-25$$ J¡w°≤ Ôy°J¡≤

©nu F…Î NŸa¶∫ ≤°ı°Nů*J¡∑ J¡°¿∏wŸu ŸJ¡° Ÿ°≤° N°≥yfi ıyty° ≤F° S°, ŸJ¡∑ ∫I„°Ô°
tu* buÌt∏`ů* J¡° hª°≤d J¡≤ ≤Fuu f®°Êdů* fiu wC≤FÙ, ≤d<Ÿ*y° N°<Ì Wt f°ıuJu¡ „ÆÌJ¡ů Ìf°

<Ì∫° S°, ŸJu¡ bfiyı f¿∏Ì∫ů* Ju¡ wÙb® „ů≤-yCÔ J¡∑ ≈®<wºb<fi J¡≤ ≤Fu Su, ŸJ¡∑ Ÿ*yÙw„°Ô°

Ju¡ y°∫fi N°æ≤ b°Ìfi Ju¡ „ÆÌů*Ÿu N°J¡°„ y¥≥ı ≤F° S°, ª°≤ů* Nů≤ |ůnu, F°SÙ N°æ≤ ≤Sů* Ju¡ ™>\> N w[bI°fi Ÿu NI°fi J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ πæw J¡° Ì∫ fi Fůfi° FÙ ıywg J¡∑ NÃ∫∏w N˚°bŸ‡≈<W Fæ $

$ ∫F°≥ ÌuFÃ∫°y Ÿu ¿_S≤ <ªW π°≤° N<˚t°fi J¡° Ã∫°y FÙ <bb<sw Fæ $ t≤d Ju¡ Ÿt°fi f°F≤ <fiyÕtfi fiFÙ* $

274

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ôyu Su, fiJu¡ Îba ≈æÌÔ ªÔfiub°ÔÙ ıfiw°Ju¡ ªÔfiuŸu nÙ F…oÕ @¥Ô”≈Ù f°ÌÔů* Ÿu N°J¡°„

~>° y∫° S° $ bF _b∫a ≈C‹≈, J¡≈CÕ≤ N°æ≤ @¥≈ Ÿu ∫C•w S° N°æ≤ ŸJu¡ ≈bÕw°J¡°≤ ≈®°Ÿ°Ì ŸCy¿∏@Ÿu Ÿ≤°fů≤ Su $ Ÿ‡≈¥dÕ t^±>Ôů* Ÿu ˚u*¸>R¡≈ @fiJ¡ů Ô°J¡≤ ıů ≤°ıJ¡∑∫ J¡ůTJ¡ů ≈¿≤≈¥dÕ ≤©wu Fæ*,

fi ŸubJ¡ů* Ju¡ <ÔÎ Ÿfiu NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ „°Ÿfi ffi° ≤©u Su $ ŸJu¡ N≈fiu ∫„”≈Ù J¡≈¥Õ≤ Ju¡
i>u≤ Ju¡ wCv∫ tu|R¡≈Ù N<w„C˚® ≈bÕw N‡f≤tu* Ã≈∏fi F…Î Su $ _byÕÔůJ¡ N°æ≤ ˚¥ÔůJ¡ Ju¡

_w‡˚˚¥w N≈fiu N<πwÙ∫ ≈®w°≈Ÿu Ÿfiu Ÿ¥∫Õ J¡ů ˚Ù t°w J¡≤ <Ì∫° S°, ŸJu¡ NfiuJ¡ Ÿ°t∏w N°≤‡˚ tu* t∏Ìy<w Ÿu ªÔfiub°Ôu yCR¡w≤ J¡°∫ů˘ tu* ∆∫y® Su N°æ≤ ŸJu¡ <„v≈Ù Ôůy fi°fi° fiy≤ů*

Ju¡ <fit°Õd tu* ŸaÔÀfi Su $ oŸ ≈®J¡°≤ <b<b@ ≤°ıJ¡°∫ů˘ tu** ∆∫_w ≤°ı°J¡ů ÔÙÔ° fiu Ìu©° $ oŸJu¡

Nfi∏w≤ ıæŸu JC¡F≤° N°J¡°„R¡≈Ù N≤^∫˚¥<ttu* <y≤u, bæŸu FÙ b°Ÿfi°t°`„≤Ù≤ FůfiuŸu N°J¡°„R¡<≈dÙ <ªÌ°J¡°„<fi‹™>°R¡≈ <b≈CÔ N°≤‡˚b°ÔÙ ÔÙÔ° b°Ÿfi°t∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N°J¡°„R¡≈ ≤°ı°J¡∑ Ÿ˚° tu* ≈®<b‹¸> FCoÕ $$26-31$$ bF°≥ bF ŸfJu¡ N°yu |¥twÙ SÙ, ≈≤∏wC
bF°≥ ≈≤ <_Sw ≈CR¡Tů* fiu N≈fiu N°yu |¥t ≤FÙ Ju¡bÔ ŸaaJ¡v≈Ÿu J¡¿v≈w J¡°<tfiÙ J¡∑ fi°o˘, fiFÙ*

Ìu©° $ ıæŸu ÌqŸ≤uJu¡ tfiů≤S Ÿu ≤<ªw fiy≤J¡ů ÌqŸ≤° fiFÙ* Ìu© ŸJ¡w°, bæŸu FÙ N≈fiu N°yu-N°yu |¥t ≤FÙ ÔÙÔ° J¡ů <J¡ŸÙfiu ˚Ù fiFÙ* Ìu©° $ bF°≥ ÔÙÔ° fiu N≈fiu ∏FÙ* ≈C≤°fiu Ÿf Ôůyů*J¡ů Ÿ˚°tu* fæ™u Ìu©°, <ı∏Fua bF ≈FÔu Ìu©wÙ SÙ, t°fiů* bu Ÿf-Ju¡-Ÿf ≤°ı°Ju¡ Ÿ°S FÙ ÎJ¡ fiy≤

Ÿu ÌqŸ≤u fiy≤ tu* ªÔu y∫u Fů* $ ıů ≈FÔu ıF°≥ ≈≤ fæ™>wu Su bu ŸÙ ıyF ≈≤ fæ™>u Su, ∏FÙ* Ju¡

ŸÂ„ fiJ¡° N°ª≤d S° $ ÔÙÔ° fiu, <ı∏Fu* bF ≈FÔu Ìu©wÙ SÙ, ∏FÙ* f°ÔJ¡ů* J¡ů, ∏FÙ*

<bÌqTJ¡ů* J¡ů N°æ≤ ∏FÙ* NfiCª≤ů*J¡ů, wS° fiŸu <tÔwu-ıCÔwu ŸubJ¡ů* J¡ů Ìu©° $$32-36$$
b°Ÿfi°t∫ _b›fi J¡∑ fi°o˘ b°Ÿfi°t∫ ıywg tu* Ÿf ≈FÔu Ju¡ ŸÌ¨„ FÙ Fůu* ÎuŸ° J¡ůoÕ <fi∫t fiFÙ* Fæ, - ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸJu¡ f°Ì Ÿfiu fiŸu <˚∏fi JC¡~> fi∫u ≈<^±>wů* N°æ≤ <t`ů* J¡ů Ìu©°, Ÿu JC¡~> ∆∫bF°≤

˚Ù ≈FÔu Ÿu <˚∏fi <Ì©°oÕ <Ì∫u, NfiuJ¡ ≈C≤b°ŸÙ Îba N∏∫°∏∫ ıfi ˚Ù <˚∏fi Su $ Ÿfiu <Ìfitu*

Ìů≈F≤ Ju¡ Ÿt∫ |fiu ıayÔů* Ÿu ∆∫°›w <Ì„°Î≥ Ìu©Ù N°æ≤ ª∏Bt° wS° Ÿ¥∫Õ Ÿu ∫C•w N°J¡°„

Ìu©°, <ıŸtu* f°ÌÔů* J¡∑ ynyn°F¸> N°æ≤ b°∫C J¡∑ ŸfiŸfi°F¸> Fů ≤FÙ SÙ, bF b¨s, fiÌÙ,

≈bÕw, fiy≤, y®°tů* Ÿu <b˚¥<Tw S° N°æ≤ Ÿtu* NfiuJ¡ ı*yÔ Su, <ıfitu* <b<b@ fiy≤ů* J¡∑ ≤ªfi°

J¡∑ yoÕ SÙ $ bF°≥ ≈≤ Ÿfiu ŸůÔF bTÕ Ju¡ ≤°ı° J¡ů Ìu©°, ıů ≈¥bÕı∏t J¡∑ b¨]°b_S° Ÿu

<fitCÕ•w S° N°æ≤ ≈¥bÕı∏t J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ ıfiw° J¡ů wS° Ÿf fiy≤b°<Ÿ∫ů* J¡ů Ìu©° $ ∏Fu*
b°Ÿfi°t∫ fiy≤tu* Ìu©J¡≤ ÔÙÔ° J¡ů <ª∏w° fiu |u≤ <Ô∫° $ Ÿu Ÿ∏ÌuF F…N° <J¡ •∫° Ÿ fiy≤
tu* ≤Ffiub°Ôu Ÿ˚Ù t≤ y∫u Fæ* ? <k¡≤ bF Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu Ã≈∏fi ≈®fů@Ÿu ÎJ¡ sd tu*

N≈fiu ≈FÔu Ju¡ N∏w#≈C≤ tu* N°oÕ $ bF°≥ N°@Ù ≤°w tu* Ÿfiu N≈fiu NfiCª≤ů* J¡ů bæŸu FÙ Ÿů∫u Ìu©°, ıæŸu <J¡ bF fiJ¡ů ~>ůn yoÕ SÙ $ wÌ…≈≤°∏w Ÿfiu |ů≤ <fiB° tu* ŸůoÕ F…oÕ N≈fiÙ Ÿ<©∫ů*

J¡ů ıy°∫° N°æ≤ J¡F° <J¡ tCHu NÃ∫∏w Ì…#© Fů ≤F° Fæ, oŸ<ÔÎ N°≈ Ôůy tCHu Ÿ˚° _S°fi tu*

Ôu ı°oÕÎ $ ∫<Ì tæ* ≤°ı° Ju¡ <Ÿ*F°Ÿfi Ju¡ ŸtÙ≈ tu* fæ™¥>≥ N°æ≤ ŸÌ_∫ů* J¡ů Ìu©¥≥, wů tæ* ıÙ<bw ≤F

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

275

ŸJ¡wÙ Fq≥ N∏∫S° tu≤° t≤d FÙ ı°<fi∫u $ ≤°fiÙ Ju¡ ∫ů* J¡Ffiu ≈≤ bF Ÿ°≤°-J¡°-Ÿ°≤° ≤°ı≈¿≤b°≤
ı°y ™>° N°æ≤ ∫S°∫ůÀ∫ N≈fiu N≈fiu J¡°ttu* ıC¸> y∫° $ ıæŸu Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dua Ôůyů* J¡ů N≈fiu-N≈fiu ∆∫bF°≤ tu* Ôy°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈¨<SbÙ ≈≤ N°wÙ Fæ*, bæŸu ≈F≤uÌ°≤ fiy≤b°ŸÙ ŸÌ_∫ů* J¡ů Ôufiu Ju¡ <ÔÎ y∫u $ ıæŸu „≤wg M¡wC Ju¡ <Ìfi bT°ÕJ¡°Ô Ju¡ f°ÌÔů* Ÿu t<Ôfi N°J¡°„ J¡ů _bh~> J¡≤

Ìuwu Fæ*, bæŸu FÙ N≈fiu J¡°∫Õ tu* Ìs ŸubJ¡ů* fiu Ÿ˚°t^±>≈ J¡ů ©¥f Ÿ°k¡-ŸCS≤° J¡≤ <Ì∫° $

N°ÿª∫Õ Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ N°∫u F…Î w°≤°ydů* Ju¡ Ÿt°fi N∏@J¡°≤R¡≈Ù ıÔJ¡ů ≈Ù ªCJ¡∑ ÌÙ≈≈a<•w∫°≥

N°≥yfi tu* ıyty° ™>Ù $ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°Ô tu* Ÿ¥©u F…Î ŸtCBů* J¡ů ıÙbů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ÿu ≈FÔu Fůfiub°ÔÙ ıÔ b¨<‹¸> ≈®b°F Ÿu ≈¥dÕ J¡≤ ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ ıfiw° fiu ≤°ı° Ju¡ N°≥yfi J¡ů ≈®b°F Ju¡

Ÿt°fi N° ≤Fu N≈fiu Ÿa| Ÿu ˚≤ <Ì∫° $ ıæŸu ≈®Ô∫ Ju¡ Nfi∏w≤ `æÔů•∫ Ju¡ ≈Cfi# Ã≈∏fi Fůfiu ≈≤

ÔůJ¡≈°Ô N≈fiÙ-N≈fiÙ <Ì„°Nů* tu* N<@<‹™>w Fů ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ <fiÌůÕT t∏`Ù N°æ≤

Ÿ°t∏wyd N≈fiu-N≈fiu _S°fi ≈≤ N° ±>¸>u $ ª°≤ů* Nů≤ <f©u≤u F…Î J¡≈¥≤ Ju¡ Ÿt°fi <fi<fn wCT°≤ Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu „ÙwÔ N°æ≤ ©¥f <©Ôu F…Î k¥¡Ôů*Ÿu <fiJ¡Ô ≤Fu tJ¡≤∏Ì J¡∑ ŸCy∏@ Ÿu ŸCy¿∏@w b°∫C fFfiu ÔyÙ $ ıæŸu M¡‹∫t¥J¡ ≈bÕw ≈≤ N≈fiu ≈C` ŸCy®Ùb Ju¡ «¡≈≤ NfiCy®F J¡≤fiu <ÔÎ N°∫u F…Î Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿ∏w°≈ Ÿu ≈Ù<nw tu|≈a<•w∫°≥ <Ft°Ô∫ N°<Ì ≈bÕwů* tu* N°Z∫ ÔuwÙ Fæ*, bæŸu FÙ

Ÿku¡Ì b˜ ≈Ffiu F…Î ≈®wÙF°≤ (π°≤≈°Ô) Ÿ˚°t^±>≈ Ju¡ ≈®°∏wů* tu* (Nů≤ ~>ů≤ tu*) ∫u ©nu Fů y∫u $ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ ≈®ª^±> b°∫C Ÿu <bºb_w FůJ¡≤ w°≤°yd <y≤wu Fæ*, bæŸu FÙ N≈fiÙ

J¡°¿∏w Ÿu N∏@J¡°≤≈¸>Ô J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°Ôu k¥¡Ô wuı b°∫C Ju¡ Hů*J¡ů* Ÿu ≈¨<SbÙ ≈≤ <y≤fiu Ôyu $ ıæŸu FaŸ ≈®kC¡vÔ J¡tÔů* Ÿu ∆∫°›w Ÿ≤ůb≤ J¡ů ˚≤ Ìuwu Fæ*, bæŸu FÙ tF°≤°ı Ju¡ NfiC∫°<∫∫ů*
fiu Ÿ˚°t^±>≈ J¡ů ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤ <Ì∫° $ ıæŸu J¡°tÌub Ju¡ <ªW tu* ≤<w bæ™>wÙ Fæ ∫° ıæŸu J¡°tÌub Ÿu <bJ¨¡w <ªW tu* õäy°≤ªu‹¸>°Î≥ N°Ÿfi ıt°wÙ Fæ*, bæŸu FÙ ≤°fiÙ ÔÙÔ° <Ÿ*F°Ÿfi Ju¡ ≈°Ÿ tu*

<f~>°∫u F…Î fi¥wfi _bdÕt∫ <ª`°Ÿfi ≈≤ fæ™> yoÕ $ ÔÙÔ° fiu ≈FÔu J¡∑ fi°o˘ ∫S°∫ůÀ∫ _S°fiů* tu*
fæ™>u F…Î, ≈FÔu Ju¡ FÙ Ÿf ≤°ı°Nů*, yC”Nů*, t°fifiÙ∫ů*, <t`ů*, ŸÌ_∫ů*, ŸFª≤ů*, Ÿ‡f¿∏@∫ů*

N°æ≤ f∏@Cf°∏@bů* J¡ů Ìu©° $ ≤°ı° Ju¡ ≤°‹¸A> Ju¡ Ÿ˚Ù Ôůyů* J¡ů ∫S°≈¥bÕ FÙ Ìu©J¡≤ ÔÙÔ° J¡∑

≈®Ÿ∏fiw° J¡° <™>J¡°fi° fi ≤F° N°æ≤ ŸfJu¡ ıÙbfi J¡° <fiÿª∫ Fůfiu Ÿu <Ìw FCoÕ ª∏Bt° J¡∑-ŸÙ

J¡°¿∏w Ÿu bF ŸC„ů<˚w Fů yoÕ $$37-57$$

Ÿ`Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

N™>°≤Fb°≥ ŸyÕ

Ÿt°<@ tu* Ìu©Ù y∫Ù Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ ≈FÔu J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ìůfiů* Âÿ∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿt°fiR¡≈ Ÿu <tØ∫° Fæ* <ª∏t°` FÙ ŸÃ∫ Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, "NÃ∫∏w Ì…#©Ì°∫Ù oŸ <ªW J¡ů oŸ ≈®J¡°≤
fFÔ° ≤FÙ Fq≥', ∫ů* oÕ„°≤u Ÿu ≤°ı°Nů* J¡ů N≈fi° N<˚≈®°∫ ŸtH° J¡≤ ≤°fiÙ ÔÙÔ° Ÿ˚°˚bfi Ÿu

™> yoÕ $ N∏w#≈C≤ tu* ı°J¡≤ N∏w#≈C≤ Ju¡ ≈®°Ÿ°Ì tu* k¥¡Ôů* Ÿu N°h~>∏fi N≈fiu ≈<w Ju¡ ≈°Ÿ

276

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈F…≥ªÙ N°æ≤ <bª°≤ J¡≤fiu ÔyÙ # NFů, ∫F fnÙ <b<ª` t°∫° Fæ, ∫u Ft°≤u ≈C≤b°ŸÙ tfiC‹∫

Ÿt°<@ tu* Ìu©u y∫u ≈®Ìu„ tu* N°æ≤ f°F≤ NbJ¡°„∫C•w Ft°≤u fiy≤ tu* ˚Ù ¿_Sw Fæ* $ w°Ô, wt°Ô N°<Ì b¨sů* Ÿu ∆∫°›w ∫u ≈bÕw ˚Ù ıæŸu bF°≥ <Ì©°oÕ Ìu ≤Fu Su, bæŸu FÙ ∫F°≥ ˚Ù <Ì©°oÕ Ìu

≤Fu Fæ*, N°ÿª∫Õ, ∫F <J¡Ÿ∑ fiu t°∫° kæ¡Ô° ≤•©Ù Fæ $ ıæŸu ≈bÕw Ì≈Õd tu* ˚Ùw≤ N°æ≤ f°F≤ ˚Ù

≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <ªWR¡≈Ù N°Ì„Õ tu* ˚Ùw≤ N°æ≤ f°F≤ ˚Ù ∫F Ÿ¨<‹¸> ≈®wÙw Fů ≤FÙ Fæ $
ofituu* J¡°æfi ˚®°¿∏wt∫Ù Ÿ¨<‹¸> Fæ wS° J¡°æfi b°_w<bJ¡ Ÿ¨<‹¸> Fæ ? oŸ Ÿ∏ÌuF J¡ů tæ*, Ÿ≤_bwÙ

ÌubÙ Ÿu, fiJ¡∑ ≈¥ı° J¡≤Ju¡ ∫ů* ≈¥~>wÙ Fq≥ ıæŸu <J¡ Ÿ∏ÌuF <fÔJC¡Ô fi ≤Fu $ ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤Ju¡

ÔÙÔ° fiu Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ J¡∑ ≈¥ı° J¡∑ N°æ≤ wC≤∏w FÙ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ J¡ů JC¡t°≤Ù R¡≈ tu* N≈fiu Ÿ°tfiu ≈¿_Sw Ìu©° $ <Ÿ*F°Ÿfi ≈≤ bæ™>Ù F…oÕ ≈≤t°SÕ tF°„<•wR¡≈ ÌubÙ Ju¡ Ÿ∏tC© FůJ¡≤

ÔÙÔ° fiu ˚¥<t ≈≤ fææ™> J¡≤ ÌubÙ Ÿu ≈¥~>° $$1-8$$ ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu ÌubÙ , Wt Ôůy NfiCJ¡‡≈fiÙ∫

(J¡”d° Ju¡ ≈°`) ≈C”T ≈≤ J®C¡] fiFÙ* Fůwu, N°≈fiu FÙ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* ∫F Wt <fi∫t ffi°∫° Fæ $ oŸ<ÔÎ Fu ≈≤tuÿb¿≤ tæ* N°≈Ju¡ Ÿ∏tC© <bfit® FůJ¡≤ ıů ∫F ≈¥~>wÙ Fq≥, Ÿu N°≈
tCHŸu J¡¿F∫u, ≈FÔu N°≈fiu tu≤u «¡≈≤ ıů b≤Ì°fiR¡≈ NfiCy®F <J¡∫° Fæ, bF Ÿk¡Ô Fů $ oŸ
ıywg fi°tJ¡ ≈®≈aª J¡° N°Ì„Õ (<ªÌ°Ì„Õ) N°J¡°„Ÿu ˚Ù N<@J¡ <fitÕÔ Fæ, J¡≤ůnů*-J¡≤ůnů*

∫ůıfi <ıŸJ¡° ÎJ¡ ~>ů¸>° Ÿ° Nb∫b Fæ $ <ıŸtu* bªfi N©¿^±>w°SÕ Fæ* ∫°fiÙ ŸaŸyÕR¡≈ Ÿu fů@J¡ fiFÙ* Fæ* ÎuŸ° <ªÌg|fi, t¨Ì…, Ÿ‡≈¥dÕ w°≈ J¡° fi°„ J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d „ÙwÔ, N°b≤d„¥∏∫

N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ ∆∫bF°≤ů* tu* ŸbÕ≈®St _kC¡¿≤w Fůfiu b°Ô° ªæÃ∫<˚∏fi <ªwg J¡F° y∫° Fæ $ <ıŸ

N°Ãt°Ì„Õ tu* <Ì„°Î≥, J¡°Ô, Ÿf J¡°∫ů˘ J¡∑ Ã≈<W, Ã≈∏fi F…Î ≈Ì°Sů˘ J¡∑ N°J¡°„ tu* NbJ¡°„

≈®°<›w, NbJ¡°„ <tÔfiu ≈≤ N°ÔůJ¡ N°æ≤ fiù N°<Ì π°≤° ≈®J¡°„ N°æ≤ ≈®J¡°<„w ≈Ì°Sů˘ Ju¡

"oŸŸu ∫F J¡°∫Õ ∫ů* ≈≈∏fi F…N° N°æ≤ ∫F oŸ ≈®J¡°≤ ∆∫bF°≤ Ju¡ ≈∫C•w Fæ" oŸ ≈®J¡°≤ J¡°

<fi∫<wJ®¡t ∫u Ÿf Ìu„w# N°æ≤ J¡°Ôw# <b_w¨w <bJ¡°≤R¡≈ <bÔsdw° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ ≈®<w<f‡f J¡∑ fi°o˘ ˚Ùw≤ ≈®wÙw Fůwu Fæ* $ <`ıywg-R¡≈ ≈®<w<f‡f f°F≤ N°æ≤ ˚Ùw≤ ¿_Sw Fæ, fi Ìůfiů*
tu* Ÿu ∫°fiÙ N°∏w≤ N°æ≤ f°fltu* Ÿu J¡°æfi Ÿ¨<‹¸> NJ¨¡<`t (ŸÃ∫) Fæ N°æ≤ J¡°æfi J¨¡<`t (<tØ∫°) Fæ ? $$9-14$$ ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # Fu ŸC∏Ì≤Ù, Ÿ¨<‹¸> J¡∑ NJ¨¡<`tw° Jæ¡ŸÙ Fæ N°æ≤ J¨¡<`tw°

Jæ¡ŸÙ Fæ, ∫F tCHŸu ˚ÔÙ˚°≥<w J¡Fů $$15$$ ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu<b, ıæŸu tæ* ∫F°≥ ≈≤ fææ™>Ù Fq≥ N°æ≤

N°≈ ˚Ù ¿_Sw Fæ*, oŸu tæ* NJ¨¡<`t Ÿ¨<‹¸> ŸtHwÙ Fq≥ wS° ıF°≥ ≈≤ oŸ Ÿt∫ tu≤u ≈<w Fæ*, Ÿ

Ÿ¨<‹¸> J¡ů tæ* J¨¡<`t ŸtHwÙ Fq≥, •∫ů*<J¡ bF <tØ∫°˚¥w Fæ, N≈fiÙ ¿_S<w Ju¡ <ÔÎ N≈∫°Õ›w Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ ∆∫bF°≤ J¡∑ ≈¥<wÕ fiFÙ* J¡≤wÙ $ ıæŸu Ì≈Õd N°<Ì tu* ≈®<w<f¿‡fw N°æ≤ _b›fi tu*

Ìu©° y∫° ≈bÕw Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ ∆∫bF°≤ J¡° ≈¥≤J¡ fiFÙ* Fæ $ (!) $$16,17$$

! Ì≈Õd tu* ≈®<w<f¿‡fw ≈bÕw J¡∑ ¿_S<w Ju¡ <ÔÎ, Ì≈Õd R¡≈ Ìu„ ≈∫°Õ›w fiFÙ* Fæ, <ıwfiu Ÿt∫
tu* ≈bÕw J¡∑ w°Â„ R¡≈-≤u©° ffiwÙ Fæ, bF J¡°Ô ŸJu¡ <ÔÎ ≈∫°Õ›w fiFÙ* Fæ N°æ≤ ŸŸu N°≤ůFd NbFů≤d N°<Ì ∆∫bF°≤ ˚Ù fiFÙ* Fůw° $ bF N≈fiÙ ¿_S<w Ju¡ <ÔÎ N≈¥dÕ NÃ∫∏w Nv≈ Ìu„-J¡°Ô

∆∫bF°≤ J¡∑ ≈¥<wÕ fiFÙ* J¡≤w°, bæŸu FÙ bF ŸyÕ ˚Ù N≈fiÙ ¿_S<w Ju¡ <ÔÎ N≈∫°Õ›w NÃ∫∏w Nv≈

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

277
wC‡F°≤u ≈<w J¡Ù ıů b°Ÿfi°t∫ Ÿ¨<‹¸> Fæ, ŸJ¡° J¡ůoÕÕ J¡°≤d Fæ ∫° fiFÙ* ? ∫<Ì Ÿu NJ¡°≤d J¡Fů, wů ŸJ¡∑ Ã≈<W fiFÙ* FůyÙ $ ∫<Ì ŸJ¡°≤d t°fiů*, wů bF J¡°≤d J¨¡<`t Fæ ∫° NJ¨¡<`t $

J¨¡<`t J¡°≤d t°fiů, wů ∫F Ÿ¨<‹¸> ŸJ¡∑ J¡°≤d Fæ ∫° N∏∫ Ÿ¨<‹¸> ? N∏∫ Ÿ¨<‹¸> wů J¡ůoÕ

≈®<Ÿ] Fæ fiFÙ*, Nw# ≈FÔ° ≈s FÙ „uT ≤F°, ÎuŸÙ Ì„° tu* J¨¡<`t Ÿ¨<‹¸> J¡° J¡°≤d˚¥w ∫F ŸyÕ

˚Ù J¨¡<`t FÙ ™>F≤uy°, •∫ů*<J¡ J¡FÙa ≈≤ ˚Ù <˚∏fi ŸW°b°Ôu J¡°∫Õ N°æ≤ J¡°≤d fiFÙ* Ìu©u y∫u Fæ*

Nw# ofi Ìů Ÿ¨<‹¸>∫ů*tu* ≈≤_≈≤ <bÔsdw° fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ÌubÙıÙ fiu J¡F° #

NJ¨¡<`t Ÿ¨<‹¸> J¡˚Ù Ã≈∏fi fiFÙ* FůwÙ, J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù J¡°≤d Ÿu ŸbÕS° <˚∏fi J¡°∫Õ Ã≈∏fi fiFÙ* Fůw° $$18$$

•w <fi∫t tu* ÔÙÔ° fiu ∆∫<˚ª°≤ J¡∑ „aJ¡° J¡≤ J¡F° $

ÔÙÔ° fiu J¡F° # t°w°, J¡°≤d Ÿu J¡°∫Õ ŸbÕS° <bÔsd <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, <t\>Ù J¡° i>uÔ°

N≈fiu tu* ıÔ N°<Ì @°≤d fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° ≈≤ Ÿ Ÿu Ã≈∏fi |n° ıÔ @°≤d J¡≤fiu tu* ŸtSÕ

<Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ, ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu ıæŸu J¡°∫Õ N°æ≤ J¡°≤d tu* wCv∫ Ÿ°tØ∫Õ J¡° <fi∫t fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ Ÿt°fiŸW° J¡° ˚Ù <fi∫t fiFÙ* Fæ, ∫F N°„∫ Fæ $$19$$

≈°Ì°fi J¡°≤d J¡∑ <b<ª`w° Ÿu ∫° ŸFJ¡°≤Ù N°æ≤ <fi<tW J¡°≤dů*J¡∑ <bÔsdw° Ÿu <t\>Ù

Ju¡ i>uÔu N°æ≤ |nu tu* <bÔsdw° ˚Ôu FÙ Fæu, <ıŸ b_wC J¡° ÎJ¡ FÙ ≈°Ì°fi N°æ≤ <fi<tW J¡°≤d Fæ Ÿtu* ÌÙ≈J¡ Ÿu N∏∫ ÌÙ≈J¡ Ju¡ Ÿt°fi J¡°≤d Ÿu <bÔsdw° fiFÙ* <Ì©Ô°oÕ ÌuwÙ $ ≈®_wCw Ìů Ÿ¨¿‹¸>∫°≥ ˚Ù bæŸÙ Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu ÌubÙ ÔÙÔ° J¡∑ „aJ¡° J¡° Ÿt°@°fi J¡≤wÙ Fæ* $

ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ıů J¡°∫Õ ≈°Ì°fi N°æ≤ ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* Ÿu Ã≈∏fi Fůw° Fæ, Ÿtu*
t¨<WJ¡°, Ì^±>, ªJ®¡ N°<Ì NŸ°@°≤d J¡°≤dů* Ÿu JC¡~> <bÔsdw° <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $$20$$
wC‡F°≤u ≈<wÌub J¡∑ ıů b°Ÿfi°t∫ Ÿ¨<‹¸> Fæ, Ÿtu* wů NŸ°@°≤d J¡°≤d Ÿu <bÔsdw°

J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ fiFÙ* ı° ŸJ¡wÙ, •∫ů*<J¡ Ìůfiů* Ÿt°fiR¡≈ Ÿu t°∫°, J¡°t, J¡tÕ N°æ≤ b°Ÿfi°t¥ÔJ¡

Fæ*, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡FwÙ Fæ* $

Fu ŸC∏Ì≤Ù, ≈®Ã∫s ÌÙ© ≤FÙ oŸ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N∏wyÕw ≈¨<SbÙ N°<Ì tu* Ÿu wC‡F°≤u ≈<w J¡∑

Ÿ¨<‹¸> J¡° J¡°≤d •∫° Fæ ? Ÿu J¡Fů, <ıŸŸu <J¡ Ÿtu* <bÔsdw° N°∫u ? ˚°æ<wJ¡ ≈Ì°Sů˘ J¡∑
fÙı Ÿu oŸ ˚¥t^±>ÔŸu Ã≈<W FCoÕ Fæ, bæŸu FÙ Ÿ ˚¥t^±>Ô Ÿu Ã≈<W F…oÕ Fæ, Nw# ˚°æ<wJ¡

≈Ì°Sů˘ tu* ˚Ù J¡ůoÕ <bÔsdw° fiFÙ* Fæ $$21$$

∫F°≥ J¡∑ ˚¥<t N°<Ì Ÿu bF°≥ J¡∑ ˚¥<t N°<Ì J¡∑ Ã≈¿W Fů, ÎuŸÙ „aJ¡° Fůufiu ≈≤ J¡FwÙ Fæ $

∫<Ì ˚¥wÔ N°<Ì ∫F°≥ Ÿu nJ¡≤ bF°≥ y∫° Fæ, wů ∫F°≥ ˚¥wÔ Jæ¡Ÿu ≤Fuy° ? bF°≥ y∫u <ffi°

J¡°∫Õ Ã≈∏fi fiFÙ* Fů ŸJ¡w° Fæ N°æ≤ oŸJ¡ů J¡°≤d t°fifiu ≈≤ ˚Ù ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d J¡°æfi Fæ*

NS°Õwg J¡ůoÕ fiFÙ* Fæ $$22$$

∫F°≥ Ju¡ ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* Ju¡ fi ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù bF°≥ (Ÿt°<@ tu* Â‹¸> Ÿ¨<‹¸> tu*) ıů Ÿ°ty®ÙR¡≈

ŸFJ¡°¿≤w° Ã≈∏fi FůwÙ Fæ, ∫°fiÙ ∫<Ì ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d fi Fůw°, wů J¡°∫Õ J¡∑ FÙ Ã≈<W fi Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ ∆∫bF°≤¡ J¡∑ ≈¥<wÕ fiFÙ* J¡≤w° Fæ, Nw# <tØ∫° Fæ $

278

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

FůwÙ ! ∫ů* N∏∫S°fiC≈≈[∫° J¡¿v≈w FůwÙ Fæ, bF ≈¥bÕ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ J¡°≤d J¡°t, J¡tÕ, b°Ÿfi° N°æ≤

N<bΩ° Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ, NwÎb <bÔsdw°J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* FůwÙ, ∫F f°w Ÿf Ju¡ NfiC˚b tu*

N°wÙ Fæ $$23$$

ŸÃ∫R¡≈ oŸ Ÿ¨¿‹¸> Ju¡ NfiC˚b Ÿu ı<fiw Ÿa_J¡°≤ Ÿu ≈æÌ° F…Î ≈C≤ůb<wÕ <bT∫ ≤<Fw _t¨<wwCv∫ _b›fi Ju¡ ŸÂ„ tu≤u ≈<w J¡∑ Ÿ¨¿‹¸> Fů, ∫ů* N∏∫ ≈®J¡°≤ Ÿu ÔÙÔ° <bÔsdw°J¡∑

„aJ¡° J¡≤wÙ Fæ $

ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu ÌubÙ, tu≤u ≈<w J¡∑ bF (≈¥bÕ Ju¡ NfiC˚b Ÿu ı<fiw Ÿa_J¡°≤ Ÿu ≈æÌ° F…oÕ) _t¨<w FÙ oŸ ≈®J¡°≤ b¨<] J¡ů ≈®°›w F…oÕ <J¡ bF _t¨<w FÙ oŸ Ÿ¨<‹¸>J¡∑ J¡°≤d Fæ, ŸÙ Ÿu ∫F

ŸyÕ F…N° Fæ, ÎuŸ° tu≤° <fiÿª∫ Fæ $$24$$ ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, wf wů ≈FÔu ı∏t tu* Ìu©Ù
yoÕ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ÿa_J¡°≤ π°≤° wC‡F°≤u ≈<wJ¡∑ Ÿ¨¿‹¸> F…oÕ $ Ÿa_J¡°≤ Ÿu Ã≈∏fi I°fi J¡ů _t¨<w J¡Fwu Fæ*, Ÿtu* <bT∫ Ÿ°tfiu fiFÙ* ≤Fw°, ≈C≤ůbwÙÕ <bT∫Ÿu „¥∏∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d _t¨<w „¥∏∫R¡≈° Fæ, bæŸu FÙ wC‡F°≤u ≈<wJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> ˚Ù „¥∏∫R¡≈ FÙ ™>F≤Ù, •∫ů*<J¡ bF ˚Ù _t¨<w Ju¡ ŸÂ„ ≈¥bÕ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu ı∏∫ Fæ $$25$$

•w f°w ≈≤ <bª°≤ J¡≤ ÔÙÔ° ı°fi yoÕ, Nw# ÌubÙ Ju¡ N°„∫ Ju¡ NfiCŸ°≤ fůÔÙ $

ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu ÌubÙ, ıæŸu N°≈fiu tu≤u ≈<wJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡ů ˚Ù _t¨Ã∫°J¡°„t∫ J¡F° Fæ, bæŸu FÙ tæ* oŸ ŸyÕ J¡ů ˚Ù _t¨Ã∫°J¡°„t∫ ŸtHwÙ Fq≥, oŸŸyÕ J¡∑ _t¨Ã∫°J¡°„t∫w° tu* bF

(Ÿt°<@ tu* Â‹¸>) ŸyÕ Â‹¸>°∏w Fæ $$26$$ ÔÙÔ° J¡∑ f°w J¡° ŸtSÕfi J¡≤wu F…Î ÌubÙ fiu J¡F° #

≈C`Ù, wCtfiu fF…w ™>ÙJ¡ J¡F° Fæ, bF NŸwg (<tØ∫°˚¥w) ŸyÕ ıæŸu wC‡F°≤u ≈<w Ju¡ fi-fi ŸyÕ˚°bů* Ÿu ≈®J¡°„t°fi ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F°≥ ≈≤ ∫F ŸyÕ ˚Ù wwg-wwg Ÿyů˘ Ÿu

≈®J¡°„t°fi ≈®wÙw Fůw° Fæ, b_wCw# ∫F NŸwg Fæ, ∫F tæ* Ìu©wÙ Fq≥ $$27$$ ÔÙÔ° fiu J¡F° #
t°w°, ıæŸu oŸ Ÿ¨<‹¸> Ÿu tu≤u ≈<w J¡∑ ˚®t°ÃtJ¡ Nt¥wÕ Ÿ¨<‹¸> F…oÕ, ıywg-˚®t J¡∑ <fib¨<WJu¡

<ÔÎ, bæŸ° tCHŸu J¡<F∫u $$28$$

∫F Ÿ¨<‹¸> ˚Ù ≈¥bÕ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ÿa_J¡°≤ů* Ÿu ı∏∫ ˚®°¿∏wR¡≈ FÙ Fæ, ∫ů* •w NSÕ Ju¡ ≈≈°Ìfi Ju¡ <ÔÎ ÌubÙ t^±>≈ů≈°¶∫°fi Ju¡ N°≤‡˚ J¡∑ ≈®<wI° J¡≤wÙ Fæ* $

ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, ıæŸu ≈¥bÕ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ _t¨<w Ÿu Ã≈∏fi Ju¡bÔ ˚®t_bR¡≈ J¡∑

_b›fi˚®t-wCv∫ ∫F Ÿ¨<‹¸> ≈®wÙw FůwÙ Fæ, bæŸu tæ* J¡FwÙ Fq≥, ŸCfiů $$$29$$ <ªÌ°J¡°„ tu* NI°fi Ÿu N°h~>∏fi ˚°y tu* w`°<≈ Ÿ®‹¸>° Ju¡ N∏w#J¡≤d Ju¡ ÎJ¡ J¡ůfiu tu* ŸaŸ°≤R¡≈Ù ıÙdÕ t¿∏Ì≤ Fæ, ıů N°J¡°„R¡≈Ù J¡°≥ª Ju¡ Ç>J¡nu Ju¡ Ÿt°fi fiÙÔu ~>`°J¡°≤ Ÿa_S°fi Ÿu N°h~>°<Ìw Fæ, <ıŸtu*
tuR¡≈bÕw R¡≈Ù _w‡˚ tu* ÔůJ¡≈°Ôů* J¡∑ <˜∫°≥ ≈®<wt°Nů* Ju¡ wCv∫ <b≤°ıt°fi Fæ*, ª°æÌF ˚Cbfi

<ıŸJu¡ N∏wy¨ÕF (J¡t≤u) Fæ*, <ıŸJu¡ wÙfiů* ˚Cbfiů* Ju¡ tº∫˚°yR¡≈ wÙfi yâu Fæ*, Ÿ¥∫Õ <ıŸJ¡°

ÌÙ≈J¡ Fæ $$30,31$$ <ıŸtu* ¿_Sw ≈aª˚¥w R¡≈Ù ÌÙtJ¡ů* Ju¡ bvtÙJ¡ (b°tÙ) ŸÂ„ fiy≤ů* Ÿu

∆∫°›w ≈bÕÕwR¡≈Ù <t\>Ù Ju¡ i>uÔu Fæ* N°æ≤ ıů NfiuJ¡ ≈C`ů* Ÿu ∫C•w b¨] f®Ê° J¡° <fib°Ÿ_S°fi Fæ, ıů ıÙb R¡≈ J¡ů„J¡°≤°fi°tJ¡ J¡∑nů* (<bÔfiÙ) Ÿu Ÿa∫C•w N°J¡°„ tu* ≤Ffiub°Ôu <Ÿ]ů* Ju¡

ŸyÕ - 19]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

279

Ÿt¥FR¡≈ th~>≤ů* Ÿu ŸÌ° "|¥a |¥a'-Ÿ° „ÆÌ J¡≤w° ≤Fw° Fæ, f°ÌÔR¡≈Ù y¨F-|¥t (©≤ů* Ju¡

@CÎ≥) Ju¡ ≈¸>Ô Ÿu <ıŸJ¡° J¡ůfi° ∆∫°›w ≤Fw° Fæ, <ıŸtu* b°∫Ct°yÕR¡≈Ù tF°ba„ tu* ¿_Sw bæt°<fiJ¡

(<bt°fiª°≤Ù) Ìubw° N°<Ì J¡∑nu Fæ*, ıů ŸC≤ NŸC≤ N°<ÌR¡≈Ù ]w f°ÔJ¡ů* J¡∑ J¡∑nu Ju¡

J¡ůÔ°FÔŸu ŸÌ° ©¥f „ÆÌ°∫t°fi ≤Fw° Fæ, ˚¥ N°<Ì ÔůJ¡ů* Ju¡ tº∫bwÙÕ fiy≤ N°æ≤ y®°t R¡≈Ù
ıÔ Ÿu <ıŸJ¡° ˚¥˚°y <Ÿa¿ªw Fæ N°æ≤ ≈°w°Ô, ˚¥ÔůJ¡ N°æ≤ _byÕÔůJ¡R¡≈Ù ≈®J¡°„t°fi J¡ů™>¿≤∫ů*

Ÿu ∫C•w Fæ $ Ÿ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ≈C≤°fiu t¿∏Ì≤ tu* N°J¡°„R¡≈Ù J¡t≤u Ju¡ <J¡ŸÙ ÎJ¡ J¡ůfiu tu* ≈bÕwR¡≈Ù

<t\>Ù Ju¡ i>uÔu Ju¡ wÔu ÎJ¡ ~>ů¸>° Ÿ° ≈bÕwy®°t R¡≈Ù yâ° Fæ $ fiÌÙ, ≈bÕw N°æ≤ bfiů*Ÿu <|≤u F…Î Ÿ
y®°t tu* ˜Ù ≈C`ů* Ÿu ∫C•w N°æ≤ fiÙ≤ůy N<ÀfiFů`Ù f®°Êd ≤Fw° S° $ Ÿ @t°ÕÃt° f®°Êd Ju¡

≈°Ÿ y°∫ N°<Ì Ìq@ Ìufiub°Ôu NfiuJ¡ ≈„C Su $ bF ≤°ı˚∫Ÿu ŸbÕS° <fitCÕ•w S° N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ
bd°ÕZ<t∫ů* J¡° N°<wØ∫ ŸÃJ¡°≤ J¡≤w° S° $$32-38$$

N™>°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

∏fiÙŸb°≥ ŸyÕ

≤°ı° ≈µ Ju¡ oŸ ŸyÕ J¡° ı∏t ≤°ı° Ju¡ Ì„Õfi,

≤°≠∫ J¡∑ oh~>° N°æ≤ Â»ŸaJ¡v≈ Ÿu F…N°, oŸJ¡° ≈¥bÕıfit Ju¡ b¨W°∏w Ÿu bdÕfi $

ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, bF f®°Êd <bW, buT, Nb_S°, J¡tÕ, <bΩ°, bæ˚b N°æ≤ N°ª≤dů*

Ÿu b<Ÿ‹™> Ju¡ ŸÂ„ S°, ≈≤ o‚b°JC¡ JC¡Ô J¡° ≈°æ≤ů<FÃ∫ N°æ≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ≈Ìu„ N°<Ì

J¡∑ b<Ÿ‹™> J¡∑ ªu‹¸>°Nů* Ÿu ≤<Fw S° $$1$$ ŸJ¡° fi°t ˚Ù b<Ÿ‹™> FÙ S°, ŸJ¡∑ ª°≥Ì-ŸÙ

ŸC∏Ì≤ N”∏@wÙ fi°t J¡∑ ≈ÃfiÙ SÙ, bF SÙ ˚¥<tR¡≈Ù N°J¡°„ J¡∑ ÌqŸ≤Ù N”∏@wÙ SÙ $ <bW, buT, Nb_S°, J¡tÕ, <bΩ°, bæ˚b N°æ≤ N°ª≤dů* Ÿu bF ˚Ù N”∏@wÙ Ju¡ wCv∫ SÙ, ≈≤
ıÙb_bR¡≈ Ÿu (f®ÊR¡≈ Ÿu) ¿_S<w Ÿu bF N”∏@wÙ Ju¡ wCv∫ fiFÙ* SÙ $ ˚°b ∫F <J¡ ≈®<Ÿ]

b<Ÿ‹™> N°æ≤ N”∏@wÙ w[bI°fiÙ Fůfiu Ÿu ıÙbfitC•w Su, <J¡∏wC •w N”∏@wÙ N°æ≤ b<Ÿ‹™> J¡ů N°yu Ju¡ ı∏t tu* I°fi Fůfiu b°Ô° S°, NwÎb bu Ÿ Ÿt∫ NI°fiÙ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d f] Su $

ŸJ¡° ≈®ut NJ¨¡<`t S° N°æ≤ <bÔ°Ÿ≈¥bÕJ¡ t∏S≤ytfi wS° J¡tÔ Ju¡ <bJ¡°Ÿ J¡∑ fi°o˘ tfiůF≤

F°Ÿ S° $ bF ŸC∏Ì≤Ù ŸaŸ°≤ tu* ŸJ¡∑ ŸbÕ_b SÙ $ bF f®°Êd Ì…b°˘JC¡≤ů* Ÿu N°h~>∏fi ŸtS≤

˚¥<tb°Ôu Ÿ ≈bÕw <„©≤ ≈≤ fæ™>° S°, Ÿfiu ≈bÕw Ju¡ fiÙªu <„J¡°≤ ©uÔfiu J¡∑ oh~>° Ÿu Ÿ°≤u Ÿ°ı-f°ı Ju¡ Ÿ°S ı° ≤Fu ≤°ı° J¡ů Ìu©° $ ŸJ¡∑ Ÿufi° J¡° owfi° fn° J¡ůÔ°FÔ Fů ≤F° S°,

<ıŸŸu tu”≈bÕw Ju¡ <bÌ°≤d J¡∑ „aJ¡° FůwÙ SÙ $ bF ≤°ı° N≈fiu ª≥b≤ů* N°æ≤ ≈w°J¡°Nů* Ÿu Ôw°Nů* Ju¡ bfi J¡ů ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤dů* Ÿu ∆∫°›w J¡≤ ≤F° S°, Ÿku¡Ì ~>°wů*Ÿu N°J¡°„J¡ů ª°≥ÌÙ

J¡° k¡„Õ ffi° ≤F° S°, |ůnů* J¡∑ fi°Ôůa Ÿu ©ůÌfiu Ju¡ ∫ůÀ∫ ˚C<t Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ @¥<ÔJu¡ ≈¸>Ô Ÿu

Ÿfiu N°J¡°„ J¡ů i>J¡ <Ì∫° S°, ≈≤ bF _b∫a F°<S∫ů* J¡∑ ≈Ù™>> ≈≤ ≤•©Ù F…oÕ Ÿ¥∫Õ J¡∑ ¿J¡≤dů*

N°æ≤ b°∫C J¡ů ≤ůJ¡fiub°ÔÙ Ÿůfiu ª°≥ÌÙ N°æ≤ tů<w∫ů* Ÿu NÔaJ¨¡w N‡f≤ů* Ÿu ≤<sw S° ∫°fiÙ

N‡f°≤Ù tu* ¿_Sw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d @¥<Ô Ÿu N°b¨w fiFÙ* F…N° S° $ ŸJu¡ Ÿæ∏∫ Ju¡ J¡ůÔ°FÔ Ÿu

280

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ÌŸů* <Ì„°Nů* Ju¡ t¨y N°<Ì ≈®°<d∫ů* Ju¡ HC^±> <Ìyg˚®t Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ıÔ J¡∑ ˚°æ*≤Ù Ju¡ wCv∫

˚°y ≤Fu Su N°æ≤ ŸJu¡ ŸCbdÕ N°æ≤ t<d∫ů* Ju¡ ffiu F…Î F°≤, f°ı¥f∏Ì N°<Ì N°˚≤dů* J¡∑

J¡°¿∏w <~>¸>J¡ ≤FÙ SÙ $ Ÿ ≤°ı° J¡ů Ìu©J¡≤ Ÿ f®°Êd Ju¡ (b<Ÿ‹™> Ju¡) tfi tu* ∫F <bª°≤

N°∫° <J¡ NF° ! Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ°æ˚°À∫ů* Ÿu Ìg˚°<Ÿw fi¨≈w° (≤°ı° Fůfi°) fnÙ ≤tdÙ∫ Fæ $ tæ* J¡f

≈æÌÔ Ÿufi°, ≤S, F°SÙ, |ůnu, ≈w°J¡°, ~>` N°æ≤ ª≥b≤ů* Ÿu ÌŸ <Ì„° R¡≈Ù JC¡aı J¡ů ≈¥dÕ J¡≤fiu b°Ô° ≤°ı° Fů«≥¡y°, J¡f JC¡∏Ìfi°tJ¡ k¥¡Ô Ju¡ tJ¡≤∏Ì Ÿu ŸCy¿∏@w ≈bfi tu≤u N∏w#≈C≤ J¡∑

<˜∫ů* Ju¡ ŸC≤wJ¡°Ô Ju¡ Zt Ÿu Ã≈∏fi _buÌ <f∏Ì…Nů* J¡ů ≈Ù∫u*yu N°æ≤ tæ* J¡f N≈fiÙ ≈<wb®w°

≤°<fi∫ů* Ju¡ tC©t^±>Ô J¡ů J¡≈¥Õ≤ <t<Zw ª∏Ìfi Ÿu N°æ≤ <Ì„°Nů* Ju¡ tC©t^±>Ô J¡ů J¡≈¥Õ≤ wCv∫

N≈fiu <b≈CÔ ∫„ Ÿu ª∏Bt° Ju¡ Ì∫Ju¡ wCv∫ ÌÙ<›wt∫ J¡R¡≥y° $ wf Ÿu <fiÃ∫ N≈fiu @tÕ tu*
wÃ≈≤ N°Ô_∫≤<Fw bF f®°Êd ıÙbfi˚≤ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ∫C•w F…N° $ wÌ…≈≤°∏w ıæŸu Ÿ≤ůb≤ Ju¡ ıÔ tu* ¿_Sw J¡tÔ J¡ů <„<SÔ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡<¸>f] w…T°≤R¡≈Ù bı® J¡tÔ

J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ „≤Ù≤ „æ<Sv∫∫C•w b¨]°b_S° Ÿ f®°Êd Ju¡ „≤Ù≤ J¡ů ııÕ≤
ffi°fiu Ju¡ <ÔÎ fiJu¡ ≈°Ÿ N°oÕ $ ıæŸu bŸ∏w M¡wC Ju¡ f∑wfiu≈≤ ≈®ª^±> y®Ù‹tJ¡°Ô Ju¡ Ÿ∏w°≈

Ju¡ ˚∫ Ÿu Ôw° tCH°Õ ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ıf ŸJu¡ t≤fiu J¡° Ÿt∫ ŸtÙ≈ N°∫° wf ŸJ¡∑ ≈ÃfiÙ

J¡ů fn° •Ôu„ F…N° $ wÌfi∏w≤ Ÿ ŸC∏Ì≤Ù fiu wC‡F°≤Ù fi°o˘ tu≤Ù fnÙ N°≤°@fi° J¡∑ $ Nt≤Ãb

≈®°›w Fůfi° J¡<™>fi Fæ, ∫F ı°fiJ¡≤ Ÿfiu ∫F b≤ t°≥y° # Fu Ìu<b, tu≤u t¨w ≈<wJ¡° ıÙb tu≤u |≤

Ÿu f°F≤ ı°∫u FÙ fiFÙ* $ ª¥≥<J¡ Ÿfiu bæŸÙ ≈®°SÕfi° J¡∑ SÙ, Nw# tæ*fiu ŸJ¡∑ ≈®°SÕfi° _bÙJ¡°≤ J¡≤

ÔÙ $ wÌ…≈≤°∏w J¡°Ô ≈°J¡≤ ŸJ¡° ≈<w t≤ y∫° N°æ≤ ŸÙ |≤ Ju¡ N°J¡°„ tu* ıÙb°J¡°„R¡≈

Ÿu (c) ¿_Sw ≤F° $ ∫Ω<≈ bF _b∫a N°J¡°„R¡≈ FÙ Fæ wS°<≈ ≈¥bÕı∏t Ju¡ Â» ŸaJ¡v≈ Ÿu

≈≤t „<•wt°fig ≤°ı° ffi y∫° $ Ÿfiu N≈fiu ≈®˚°b Ÿu ≈¨<SbÙ ≈≤ <bı∫ ≈®°›w J¡≤ ÔÙ, ≈®w°≈

Ÿu _byÕÔůJ¡ J¡ů ∆∫°›w J¡≤ <Ì∫°, ŸJ¡∑ J¨¡≈° Ÿu ≈°w°Ô ÔůJ¡ J¡° ≈°Ôfi Fůuw° S°, ∫ů* wÙfiů*

ÔůJ¡ ŸJu¡ N@Ùfi Fů y∫u $ bF „`CR¡≈Ù b¨sů* Ju¡ fi°„ Ju¡ <ÔÎ ≈®Ô∫°<Àfi S° (!) <˜∫ů* J¡°
tfi F≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡°tÌub S°, <bT∫R¡≈Ù b°∫CNů* Ju¡ <ÔÎ tu”≈bÕw S° (N) Ÿ≠ıfiR¡≈Ù

J¡tÔů* Ju¡ <bJ¡°Ÿ Ju¡ <ÔÎ Ÿ¥∫Õ S°, ıæŸu Ì≈Õd tu* ≈Ì°SÕ ≈®<w<f¿‡fw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ

„°˜ Ÿtu* ≈®<w<f¿‡fw Su, ∫°ªJ¡ů* J¡ů tC≥F-t°≥y° Ìufiu Ju¡ <ÔÎ bF J¡v≈b¨s S°, Wt f®°Êdů* Ju¡ <ÔÎ bF fæ™>fiu J¡° ≈Ù»° S° ∫°fiÙ bF ŸÌ° f®°Êdů* Ju¡ ª≤dů* tu* fiwt_wJ¡ ≤Fw°

S° N°æ≤ @tÕR¡≈Ù ª∏Bt° Ju¡ <ÔÎ ≈¥<dÕt° S° $ N≈fiu |≤ Ju¡ tº∫ Ju¡ N°J¡°„ tu* b°Ÿfi°b¿h~>∏fi f®Ê°J¡°„t∫ NwÎb ˚¥w°J¡°„_bR¡≈ Ÿ f®°Êd Ju¡ t≤fiu ≈≤ ŸJ¡∑ ≈ÃfiÙ bF f®°ÊdÙ
c N∏w#J¡≤d J¡∑ b°Ÿfi°Nů* Ÿu Nb¿h~>∏fi f®Ê ıÙb°J¡°„ Fæ, wBq≈ Ÿu $

! bfi°<Àfi Ÿu ıÔu F…Î b¨sů* Ju¡ <k¡≤ ≈fi≈fiu J¡Ù N°„° ≤FwÙ Fæ ≈≤ ≈®Ô∫°<Àfi Ÿu <bfi‹¸>ů* J¡° <k¡≤ ≈®≤ůF

J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, bæŸu FÙ bF „`CNů* J¡° Ÿt¥Ô fi°„ J¡≤fiub°Ô° S° $

N ıæŸu b°∫C tu” J¡ů <bª<Ôw fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, ≈®Ã∫Cw _b∫a ¸>J¡≤° J¡≤ ”J¡ ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ bF <bT∫ů*

Ÿu N≈®J¡‡›∫ N°æ≤ <bT∫ů* J¡° <b‹¸>‡˚J¡ S° $

ŸyÕ - 20]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

281

„ůJ¡ Ÿu NÃ∫∏w J¨¡„ Fů y∫Ù NwÎb Ÿ¥©Ù F…oÕ nÌ J¡∑ ~>ÙtÙ Ju¡ Ÿt°fi ŸJu¡ ⁄Ì∫ Ju¡ Ìů Ç>J¡nu Fů y∫u $ ≈<w Ju¡ Ÿ°S t≤Ù F…oÕ bF f®°ÊdÙ N≈fiu ÌuF J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ≈≤ÔůJ¡ ≈F≥Cª°fiu tu* ŸtSÕ t°fiŸ „≤Ù≤Ÿu ≈<wJu¡ ≈°Ÿ ≈F…≥ª yoÕ $ ıæŸu fiÌÙ fiÙªÙ ˚¥<t tu* ≈F…≥ªwÙ Fæ, bæŸu FÙ

N≈fiu ≈<w Ju¡ ≈°Ÿ ≈FC≥ªJ¡≤ bŸ∏w M¡wC tu* Ã≈∏fi F…oÕ taı≤Ù Ju¡ Ÿt°fi bF „ůJ¡ ≤<Fw (≈®kC¡<vÔw) Fů yoÕ $ Ÿ ≈bÕwy®°t tu* t≤u F…Î oŸ f®°Êd Ju¡ |≤ Fæ*, ˚¥<t, b¨s N°<Ì _S°b≤

Ÿ‡≈<W∫°≥ Fæ*, ŸJ¡ů t≤u F…Î N°ı N°™>b°≥ <Ìfi Fæ N°æ≤ ŸJ¡° ıÙb ≈bÕwJu¡ y®°t Ju¡ y¨Ft^±>≈
tu* ¿_Sw Fæ $$2-28$$

∏fiÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
fÙŸb°≥ ŸyÕ

≈®°•wfi ı∏t Ju¡ ª¿≤wů* Ju¡ ŸCfifiu Ju¡ ≈≤°∏w ˚Ù ÎuŸ° Fůfi° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ,

∫ů* Ÿ∏ÌuF tu* ≈nÙ F…oÕ ÔÙÔ° J¡ů Â‹¸>°∏w N°æ≤ ∫C<•w∫ů* Ÿu ÌubÙ J¡° ≈®<wfů@fi $

ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # Fu ŸC∏Ì≤Ù, bFÙ f®°Êd N°ı ≤°ı° FůJ¡≤ wC‡F°≤° ≈<w ffi° Fæ N°æ≤
ıů N”∏@wÙ fi°t J¡∑ f®°ÊdÙ SÙ, bF wCt Fů $$1$$ fi¥wfi ªJ¡b° N°æ≤ ªJ¡bÙ J¡∑ fi°o˘ N°æ≤

≈¨<SbÙ tu* Ã≈∏fi F…Î <„b N°æ≤ ≈°bÕwÙ J¡∑ fi°o˘ ŸC∏Ì≤ Ì‡≈wÙ bu FÙ wCt Ìůfiů* ∫F°≥ ≈≤

≤°≠∫ J¡≤wu Fů $$2$$

≈¥bůÕ•w J¡S° J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤ ≤FÙ ÌubÙıÙ Ÿt°<@ Â‹¸> Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ oŸ Ÿ¨¿‹¸> Ju¡ Ÿt°fi

≈FÔu J¡∑ N°æ≤ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ ˚Ù ˚®t FÙ Fæ*, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ* $
tæ*fiu wC‡F°≤u ≈¥bÕı∏t J¡° Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ¨<‹¸>J®¡t J¡F°, ŸJ¡° f®Ê J¡° ıÙb ˚°b ˚®t FÙ t¥Ô

Fæ, NwÎb ˚®t t¥ÔJ¡ Fůfiu Ÿu bF ˚®°¿∏wt°` FÙ Fæ ∫°fiÙ f®Ê J¡° ıÙb˚°b ˚®t Ÿu N¿w¿≤•w fiFÙ* Fæ $$3$$

W≤ůW≤ ˚®t tu* ≈¥bÕ-≈¥bÕ ˚®t FuwC Fæ, ÎuŸ° Ì„°ÕwÙ Fæ* $
oŸ ≈¥bÕ ˚®t Ÿu <ªW°J¡°„ tu* ≈®<w<f¿‡fw ∫F ˚®tR¡≈ ŸyÕ _bÂ<‹¸> Ÿu NŸÃ∫ FÙ Fæ NSb° N<@‹™>°fi Â<‹¸> Ÿu ŸÃ∫ Fæ ıů N°≈ Ìůfiů* Ju¡ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ˚®t J¡° fi°„J¡ Fæ $$4$$

∫ů* ˚®tR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ˚Ù ŸyÕ Ÿt°fi FÙ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ÿ ˚®tR¡≈ ≈¥bÕŸ¨<‹¸> Ÿu J¡°æfi Ÿ¨<‹¸> ˚®°¿∏wR¡≈ FůyÙ N°æ≤ J¡°æfi ˚®°¿∏w Ÿu „¥∏∫ FůyÙ ?

oŸ<ÔÎ ˚®°¿∏wt∫ Ÿ¨<‹¸> FůwÙ fiFÙ* Fæ $$5$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ZÙÌubÙıÙ Ju¡ •w bªfi ŸCfiJ¡≤ ≤°fiÙ ÔÙÔ° Ju¡ ŸC∏Ì≤ <b„°Ô fi∫fi N°ÿª∫Õ Ÿu <bJ¡<Ÿw Fů y∫u, bF <bÔ°Ÿ≈¥bÕJ¡ t∏Ì-t∏Ì fůÔÙ $$6$$ ÔÙÔ° fiu J¡F° # N°≈J¡° bªfi wů ŸÃ∫ Fæ, bF
oŸ ≈®J¡°≤ <b”] Jæ¡Ÿu F…N° ? J¡F°≥ f®°Êd J¡° ıÙb N≈fiu |≤ tu* Fæ N°æ≤ J¡F°≥ owfiu fnu

<b„°Ô ≈®Ìu„ tu* Ft Ôůy ¿_Sw Fæ* ∫°fiÙ bu Ì‡≈wÙ Ft Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wu Fæ* ? bæŸ° ∫F ÌqŸ≤°

ÔůJ¡, bF <b_w¨w ˚¥<t, bu <b„°Ô ≈bÕw, bu ÌŸů* <Ì„°Î≥, <ıfitu* tu≤u _b°tÙ <_Sw Fæ*, Jæ¡Ÿu

|≤ Ju¡ N∏Ì≤ ≈®wÙw Fů ŸJ¡w° Fæ ? Ÿ≤Ÿů* Ju¡ ˚Ùw≤ tÌů∏tW Îu≤°bw F°SÙ f°≥@° y∫°,

282

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈≤t°dC Ju¡ ˚Ùw≤ th~>≤ fiu <Ÿ*Fů* Ju¡ HC^±> Ju¡ Ÿ°S ∫C] <J¡∫°, J¡tÔy\>u Ju¡ N∏Ì≤ tu” _S°<≈w Fæ N°æ≤ ˚≥b≤u* Ju¡ fhªu fiu Ÿu <fiyÔ <Ô∫°, _b›fi Ju¡ tu| J¡∑ yıÕfi° J¡ů ŸCfiJ¡≤ t∫¥≤ fn°

<b<ª` fi°ª J¡≤wu Fæ*, oÃ∫°<Ì J¡Ffi° ıæŸu NŸtaıŸ Fæ, bæŸu FÙ Fu Ìubu<„ |≤ Ju¡ N∏Ì≤ ≈¨ØbÙ

ÔůJ¡ N°æ≤ ≈bÕw Fæ*, ∫F J¡Ffi° ˚Ù NŸtaıŸ Fæ $ Fu Ìu<b, <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu oŸJ¡∑ ≈≈<W Fů, bæŸ° Ft Ÿu <fitÕÔ fC<] Ÿu J¡<FÎ, •∫ů*<J¡ N≈fiu ≈®Ÿ°Ì Ÿu NfiCy¨FÙw ıfiů* J¡∑ fnu Ôůy J¡˚Ù

≈us° fiFÙ* J¡≤wu $$7-12$$ ZÙÌubÙ fiu J¡F° # ŸC∏Ì≤Ù, tæ* <tØ∫° fiFÙ* fůÔ ≤FÙ Fq≥, wCt oŸ

<bT∫ J¡ů ˚ÔÙ-˚°≥<w <ªW ÌuJ¡≤ ŸCfiů, Ft Ôůy buÌů•w "<tØ∫° fiFÙ* fůÔfi° ª°<FÎ' oÃ∫°<Ì

<fi∫tů* J¡° vÔa|fi fiFÙ* J¡≤wu $$13$$ ÌqŸ≤ů* Ju¡ π°≤° <˚Ωt°fi (vÔa|fi <J¡∫u ı° ≤Fu)

<ıŸ (buÌt∫°ÕÌ°) J¡° tæ* Ÿa_S°≈fi J¡≤wÙ Fq≥, ∫<Ì ŸJ¡° tæ* FÙ vÔa|fi J¡R¡≥ wů ŸJ¡°

≈°Ôfi Ì¥Ÿ≤° J¡°æfi J¡≤uy° ? $$14$$ ≤°ı° ffifiu J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu ≈<Fw <ªÌ°Ãt°R¡≈ •w y°≥b Ju¡ f®°Êd J¡° bF ıÙb°Ãt° ŸÙ N≈fiu ¿fib°Ÿ _S°fi tu* N°J¡°„ tu* oŸ ∆∫ůtR¡≈ tF°fi≤°‹¸A> J¡ů Ìu©w° Fæ $$15$$

∫<Ì bu FÙ Ft Ìůfiů* Fæ*, wů Ft Ôůyů* J¡ů •w b¨W°∏w J¡° _t≤d •∫ů* fiFÙ* Fůw° N°æ≤
t≤d J¡° _bR¡≈ •∫° Fæ ?

Fu N*yfiu, ıæŸu ı°y®wg-_t¨<w _b›fi tu* fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ N∏∫ _t¨<w <Ìw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ wCt Ôůyů* J¡∑ ≈¥bÕ ı∏t J¡∑ _t¨<w fi‹¸> Fů ªCJ¡∑ Fæ N°æ≤ ŸŸu <b≈≤Ùw _t¨<w Ã≈∏fi F…oÕ Fæ, ∫FÙ t≤d Fæ $$16,17$$ ıæŸu _b›fi tu* <`˚Cbfi Fæ, ıæŸu ŸaJ¡v≈ tu* wÙfiů* ıywg Fæ*, ıæŸu J¡S° J¡° NSÕR¡≈ Ÿ*yt Fæ, ıæŸu t”˚¥<t tu* ıÔ Fæ N°æ≤ ıæŸu ŸaJ¡v≈ N°æ≤ Ì≈Õd tu* N∏Ì≤

¿_Sw ˚¥<t Fæ, bæŸu FÙ Ÿ f®°Êd Ju¡ |≤ J¡∑ ≈bÕw, bfi N°æ≤ fiy≤ Ÿu ∫C•w ∫F ˚¥<t NŸÃ∫

Fæ $ oŸ<ÔÎ ŸÃ∫, I°fi <ªÌ°J¡°„ Ju¡ J¡ů„-J¡ů¸>≤ tu* ∫F NŸÃ∫˚¥w |fiŸ¨<‹¸> ≈aªJ¡ů„ Ju¡

N∏wyÕw ŸÃ∫ <ªÌg∆∫ůtR¡≈ <fi<tW Ÿu ŸÃ∫-ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ $$18,19$$

≈¥bÕ ŸyÕ Ju¡ NŸÃ∫ Fůfiu ≈≤ ˚Ù oŸ ŸyÕ tu* •∫° N°∫° ? oŸ ≈≤ J¡FwÙ* Fæ* $

˚Bu, NŸÃ∫R¡≈ J¡°≤d Ÿu ıů Ã≈∏fi Fůw° Fæ, bF _t¨<wR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NŸÃ∫ FÙ

Fæ, •∫ů*<J¡ t¨yw¨‹d° Ÿu J¡¿v≈w Ÿ¿≤w° tu* w≤*y ˚Ù Ÿwg fiFÙ* Fůw° $ Fu ˚Bu, •w ÌuF°J¡°„R¡≈

J¡ů„ tu* ¿_Sw wC‡F°≤° ∫F |≤, tæ*, wCt N°æ≤ ∫F Ÿf Ju¡bÔ <ªÌ°J¡°„R¡≈ FÙ Fæ* $$20,21$$

Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª Ju¡ <tØ∫° N°æ≤ Ju¡bÔ <ª∏t°` Ju¡ ≈¿≤„uT tu* NfiC˚b Ÿu <Ÿ] Â‹¸>°∏w Ju¡
π°≤° NfiCt°fi ≈®t°d J¡Fwu Fæ* $

_b›fi, ˚®t N°æ≤ tfiů≤S Ju¡ N≈fiu-N≈fiu NfiC˚b, ÌÙ≈J¡ Ju¡ Ÿt°fi, ∫F°≥ ≈≤ fů@ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ tC¶∫ ≈®t°d Fæ* $$22$$
oŸ Ÿ¨<‹¸> Ÿu Ju¡bÔ y¨F°J¡°„ FÙ fiFÙ* t≤w° ∫F f°w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ŸJu¡ ÎJ¡ Ìu„ tu*

¿_Sw ıÙb°J¡°„ J¡° ÎJ¡ Ìu„ ˚Ù fiFÙ* t≤w° Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F <tØ∫° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
f®°Êd Ju¡ |≤ Ju¡ N∏Ì≤ f®°Êd J¡° ıÙb Fæ, Ÿ ıÙb°J¡°„ tu*, J¡tÔ tu* ˚®t≤ J¡∑ fi°o˘, ŸtCB fiÌ-fiÌÙ N°æ≤ bfiů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ∫F ≈¨<SbÙ Fæ $$23$$ ıæŸu <fitÕÔ N°J¡°„ tu* JC¡^±>Ô Ju¡

ŸyÕ - 20]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

283

N°J¡°≤ Ju¡ Ju¡„ů* J¡° ˚®t Fůw° Fæ bæŸu FÙ •w ≈¨<SbÙ Ju¡ <J¡ŸÙ ÎJ¡ <fitÕÔ J¡ůfiu tu* fiy≤, ÌuF

N°<Ì J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ $$24$$
ıæŸu y˚Õ Ÿu ©hª≤Ù Ju¡ ≈u¸> J¡° <bfi°„ Fů ı°w° Fæ bæŸu NfiuJ¡ Ÿyů˘ tu* Ã≈∏fi Fůfiu Ÿu f®°Êd Ju¡ •w |≤ Ju¡ <bfi°„ J¡∑ „aJ¡° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<F∫u, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ* $

Ÿ f®°Êd Ju¡ |≤ Ju¡ N∏Ì≤ oŸ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ã≈∏fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù bF |≤ N˚Ù ≠∫ů* J¡° Ã∫ů*
ffi° FÙ Fæ, <bfi‹¸> fiFÙ* F…N° $ Ÿ <b≈®y¨F Ju¡ Ì°F≤d Ÿu N°ÿª∫Õ Ju¡ <ÔÎ J¡°æfi _S°fi Fæ,

•∫ů*<J¡ `Ÿ≤udC Ju¡ N∏Ì≤ ˚Ù ıywg-ŸtCÌ°∫ ¿_Sw-Ÿ° Fæ $ "¿_Sw-Ÿ°' ∫F J¡Sfi <tØ∫°

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d `Ÿ≤udC Ju¡ N∏Ì≤ ıywg J¡° ≤Ffi° J¡ůoÕ N°ÿª∫Õ J¡∑ f°w fiFÙ* Fæ, ∫F Ì„°Õfiu Ju¡

<ÔÎ Fæ $$25$$

N°J¡°„ N°<Ì ıywg J¡∑ Ÿ¨<‹¸> tu* ≈¥bÕJ¡°<ÔJ¡ (N°J¡°„ N°<Ì ıywg J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ≈¥bÕJ¡∑)

<fi≤bJ¡°„w° J¡∑ <b≤ů<@fiÙ fiFÙ* Fæ, ≈≤t°dC Ÿu Nb¿h~>∏fi (N<wŸ¥‚t) <ªÌ°Ãt° tu* ˚Ù ıywů*

J¡° Ÿ‡˚b Fůfiu Ÿu NŸa˚b J¡∑ „aJ¡° <fi≤bJ¡°„ FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $

˚Bu, ≈≤t°dC R¡≈ <ªÌ°Ãt° tu* ˚Ùw≤-˚Ùw≤ NfiuJ¡ ıywg <bΩt°fi Fæ*, <k¡≤ •w <ªÌ°Ãt°
tu* f®°Êd Ju¡ |≤ J¡∑ NŸa˚°bfi° wCt •∫ů* J¡≤wÙ Fů ? $$26$$ ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu ÌubÙ, N°ı Ÿu N°™> <Ìfi ≈FÔu Ÿ f®°Êd J¡∑ t¨Ã∫C F…oÕ SÙ N°æ≤ Ftu* Ã≈∏fi F…Î NfiuJ¡ bTÕ fÙw ªCJu¡ Fæ*, Fu t°≥, bu FÙ Ì‡≈wÙ Ft Fæ*, ∫F Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? $$27$$ ZÙÌubÙ fiu J¡F° # ŸC∏Ì≤Ù, ıæŸu Ìu„Ìæº∫Õ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ J¡°ÔÌæº∫Õ ˚Ù Fæ FÙ fiFÙ*, oŸ <bT∫ J¡ů ∫C<•w≈¥bÕJ¡ wCtŸu J¡FwÙ Fq≥, wCt Ÿ°b@°fi FůJ¡≤ ŸCfiů $$28$$ ıæŸu ∫F ıywg-Ÿ¨<‹¸> J¡∑ ≈®wÙ<w J¡v≈fi°t°` Fæ, bæŸu FÙ

∫F sd, J¡v≈ N°<Ì J¡∑ ≈®wÙ<w ˚Ù J¡v≈fi°t°` FÙ Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ $ sd, J¡v≈ N°<ÌR¡≈

Ÿ‡≈¥dÕ ıywg "Ãbtg', "NFtg' oÃ∫°<Ì Nº∫°Ÿ Ju¡ N@Ùfi _bı∏tR¡≈ ˚®tb°Ôu ≈C”Tů* J¡ů FÙ

≈®wÙw Fůw° Fæ, •w ≈®wÙ<w Ju¡ J®¡t J¡ů tæ* wCtŸu ∫S°SÕR¡≈ Ÿu J¡Fq≥yÙ, wCt ŸCfiů $ ≈<wb®wu, ıf ıÙb sd ˚≤ <tØ∫°˚¥w t≤d-t¥~>Õfi° J¡° NfiC˚b J¡≤, ≈¥bÕı∏t Ju¡ ≈Ì°Sů˘ J¡ů ˚¥Ô J¡≤

N∏∫ ≈Ì°Sů˘ J¡ů Ìu©w° Fæ, w˚Ù N°J¡°„R¡≈Ù bF <ªÌ°J¡°„ tu*, ≈ÔJ¡ ˚≤ tu*, ∫F tæ*

N°@u∫_bR¡≈ Fq≥ N°æ≤ oŸ N°@°≤ tu* ¿_Sw Fq≥, ÎuŸ° _t≤d J¡≤w° Fæ ∫°fiÙ ŸJu¡ <ªW tu* •w Ÿa_J¡°≤ Ìg˚¥w Fůw° Fæ $ N°æ≤ bF Ìu©w° Fæ <J¡ tu≤° ∫F „≤Ù≤ F_w, ≈°Ì N°<Ì Ÿu Ÿ‡≈∏fi Fæ $
ıæŸ° ŸJu¡ <ªW tu* Ÿa_J¡°≤ ≤Fw° Fæ, bæŸ° FÙ bF N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů Ìu©w° Fæ $ oŸ <≈w° J¡° tæ*

≈C` Fq≥, tCHu owfiu bTÕ Fů y∫u Fæ*, ∫u tu≤u ≤tdÙ∫ ˚°oÕf∏@C Fæ N°æ≤ ∫F tu≤° ≤tdÙ∫ |≤ Fæ $ tæ*

Ã≈∏fi F…N°, f°ÔJ¡ F…N°, f»° N°æ≤ Nf ÎuŸ° Fq≥ N°æ≤ ∫u Ÿf tu≤u f∏@C-f°∏@b ˚Ù tu≤u wCv∫

FÙ Ã≈∏fi F…Î f°ÔJ¡ F…Î, f»u N°æ≤ Nf tu≤u ŸÂ„ FÙ <bª≤d J¡≤wu Fæ* $$29-35$$
f∏@C-f°∏@b ÌuF Ju¡ Ÿ‡f∏@ÙR¡≈ Ÿu J¡¿v≈w Fæ, Nw# bu ÌuF Ju¡ Ÿ‡f∏@Ù ˚Ôu FÙ Fů* ≈≤

fitu* N°ÃtÙ∫Ãb Jæ¡Ÿu ? oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫Ω<≈ f∏@C-f°∏@b b_wCw# ÌuFŸ‡f∏@Ù Fæ*, wS°<≈ ÌuFR¡≈w° J¡ů ≈®°›w F…Î <ªW°J¡°„

N°æ≤ N°Ãt°J¡°„ J¡° NÃ∫∏w Â» w°Ì°Ã‡∫°º∫°Ÿ Fůfiu Ÿu bu b_wCw# ≈≤J¡∑∫ Fůwu F…Î ˚Ù

284

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N°ÃtÙ∫ ˚Ù Fůwu Fæ*, ÎuŸ° Fůfiu ≈≤ ıÙb Ju¡ <ªW Ju¡ ŸaŸ°≤ tu* ÌuFR¡≈w° J¡ů ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ˚Ù

JC¡~> ˚Ù Ã≈∏fi fiFÙ* F…N°, Ju¡bÔ <fitÕÔ N°J¡°„ FÙ ¿_Sw Fæ, ıæŸu _b›fi tu* _b›fiB‹¸>° tu*

<bΩt°fi <ª¿w FÙ ≤FwÙ Fæ, bæŸu Âÿ∫ ≈®≈aª tu* ˚Ù <ª¿w FÙ Fæ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıæŸu _b›fi Ìu©fiub°Ôu ≈C”T tu* <bΩt°fi <ª¿w FÙ _b›fi tu* <Ì©°oÕ Ìufiub°Ôu ≈Ì°Sů˘ Ju¡ N°J¡°≤ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ <ª¿w FÙ Âÿ∫ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ N°J¡°≤ tu* ≈®wÙw FůwÙ Fæ, <ª¿w Ÿu N<w¿≤•w JC¡~> fiFÙ* Fæ $ ª¥≥<J¡ _b›fi tu* B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫R¡≈ Ÿu J¡¿v≈w <b<˚∏fi ≈Ì°Sů˘ tu* NÂÿ∫R¡≈ Ÿu ∆∫°›w

<ª¿w J¡¿v≈w B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫R¡≈ <b<b@ ≈Ì°Sů˘ J¡° fů@ Fůfiu ≈≤ ÎJ¡≤Ÿ <ª¿w R¡≈ Ÿu ≈Cfi#

Â<‹¸>yůª≤ FůwÙ Fæ, Nw# JC¡~> ˚Ù Ã≈∏fi fiFÙ* F…N° $ bF <ª¿w ıæŸu _b›fi B‹¸>°, Âÿ∫

N°<ÌR¡≈ tu* <Ìw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈≤ÔůJ¡ Ju¡ B‹¸>°Nů* π°≤° Ìu©Ù ı°wÙ F…oÕ ≈≤ÔůJ¡ tu* <Ìw FůwÙ Fæ N°æ≤ ıæŸu ≈≤ÔůJ¡ tu* <Ìw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ oŸ ÔůJ¡ tu* <Ìw FůwÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ
b°_wb tu* NŸwg <J¡∏wC ˚®tb„ Ÿwg-Ÿu ≈®wÙw Fůfiub°Ôu _b›fi, ≈≤ÔůJ¡ N°æ≤ oŸ ÔůJ¡ tu*
w<fiJ¡ ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ, bu ≈≤_≈≤ ÎuŸu N<˚∏fi Fæ* ıæŸu <J¡ ıÔ tu* Ã≈∏fi F…oÕ ÔF≤u* ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu N<˚∏fi ≤FwÙ Fæ $ ª¥≥<J¡ ∫F <bÿb ıÔ tu* ÔF≤ů* Ju¡ Ÿt°fi <ª¿w tu* ˚®tb„ ≈®wÙw Fů ≤F° Fæ, Nw# ∫F Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…N° Fæ, Ã≈∏fi fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ∫F N<bfi°„Ù Fæ, •∫ů*<J¡ ıů

Ã≈∏fi fiFÙ* Fůw°, ŸJ¡° fi°„ fiFÙ* Fůw°, ∫F NJ¡°ˆ <fi∫t Fæ $ oŸJ¡° w°¿[bJ¡ R¡≈

N°Ãt° FÙ Fæ, NwÎb ıyBq≈ Ÿu oŸJ¡° N¿_wÃb fiFÙ* Fæ N°æ≤ <ıŸJ¡° ˚°fi Fůw° Fæ, bF ªæw∏∫

FÙ Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®t°dů* Ÿu N<@‹™>°fi ªæw∏∫ J¡° FÙ ˚°fi Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ bFÙ

NI°w N°æ≤ Nf°<@w Fůfiu Ÿu ≈®t°dů* Ju¡ ∫ůÀ∫ Fæ, ın fiFÙ*, •∫ů*<J¡ Ÿtu* (ın tu*) N°b≤d J¡°∫Õ fi Fůfiu Ÿu ≈®t°dů* J¡∑ ≈®b¨<W J¡° k¡Ô fiFÙ* Fæ $ ªuÃ∫ (<bT∫) „¥∏∫ ≈≤t°J¡°„R¡<≈dÙ

<ª¿w ıæŸÙ Fæ, ªuÃ∫∫C•w ≈≤t°J¡°„R¡<≈dÙ <ª¿w ˚Ù ™>ÙJ¡ bæŸÙ FÙ Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ N°≤ů<≈w ªuÃ∫ Ÿu N<@‹™>°fi tu* <J¡ŸÙ <J¡_t J¡° ÌqTd fiFÙ* N°w°, NwÎb ıæŸu ıÔ Ÿu fÙ<ª <˚∏fi fiFÙ*

Fæ, bæŸu FÙ <ª¿w Ÿu ªuÃ∫ N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $ ıÔ tu* fÙ<ªÃb ©≤yů„ Ju¡ ŸÙ*y Ju¡ Ÿt°fi FÙ Fæ $

˚°b ∫F <J¡ ≤Ÿw∏t°`° FÙ ıÔ J¡° ∫S°SÕR¡≈ Fæ, Ÿtu* fÙ<ªÃb fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ŸJ¡° ıÙ˚

Ÿu y®Fd fiFÙ* Fůw°, ıů ıÔ tu* ªsC Ÿu fÙ<ª Ju¡ N°J¡°≤J¡° y®Fd (≈®Ã∫s) Fůw° Fæ, bF N∏∫

˚¥wů* Ju¡ Ÿ‡f∏@R¡≈ ≈°<@ Ÿu Ã≈∏fi N°æ≈°<@J¡ Fæ, NwÎb ıÔ tu* fÙ<ªÃb ©≤yů„ Ju¡ ŸÙ*y Ju¡ Ÿt°fi NŸwg Fæ, ∫F ıů J¡F° bF ™>ÙJ¡ FÙ Fæ $ bæŸu FÙ ∫Ω<≈ <ª¿w N≈fiu _bR¡≈ Ÿu ŸbÕS°

N≈®h∫Cw Fæ <k¡≤ ˚Ù ªuÃ∫˚°b°≈∏fi-ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ, oŸŸu ∫F <Ÿ] F…N° <J¡ Âÿ∫ ≈Ì°SÕ

Fæ FÙ fiFÙ* $ ıf Âÿ∫ ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ wf B˝¨> N°æ≤ Âÿ∫ fC<] Jæ¡Ÿu FůyÙ ? Â‹¸>° N°æ≤ Bÿ∫

≈≤_≈≤ Ÿ°≈us Fæ*, ıf Âÿ∫ fiFÙ* Fæ, wů B˝¨> Jæ¡Ÿu ? ∫F ˚°b Fæ $ t≤dR¡≈ NI°fi Ju¡ Nfi∏w≤

FÙ Ìu„, J¡°Ô, J¡tÕ, J®¡t, Ã≈<W, t°w°, <≈w°, ˚°oÕ f∏@C, Nb_S°, I°fi, _S°fi, N<˚Ô°T°, f∏@C-f°∏@b, ª°J¡≤, ªu‹¸>° Ÿ¥∫ůÕÌ∫ N°æ≤ Ÿ¥∫°Õ_w Ju¡ NfiCŸ°≤ <`ıywgR¡≈Ù Âÿ∫ J¡∑ „ů˚°
ıÙb J¡∑ fC<] tu* N°R¡i> FůwÙ Fæ $ <ª¿w Ã≈∏fi F…Î <ffi° FÙ tæ* Ã≈∏fi F…oÕ ∫ů* <bª°≤ J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCR¡≈ Ìu„, J¡°Ô, J¡tÕ, B∆∫, tfi, fC<], o¿∏B∫ N°<Ì J¡ů Ìu©wÙ Fæ N°æ≤

ŸyÕ - 21]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

285
t≤fiu Ju¡ Nfi∏w≤ wC≤∏w FÙ N≈fi° „≤Ù≤ ∫Cb°b_S° tu* <Ì©fiu ≈≤ ˚Ù ıæŸu ≈C‹≈ Ju¡ f°Ì k¡Ô J¡°

Ì∫ Fůw° Fæ bæŸu FÙ f°Ì tu* b°Ÿfi°t∫ J®¡t Ì∫ Fůw° Fæ $$36-48$$ ∫F tu≤Ù t°w° Fæ, ∫F

<≈w° Fæ, tæ* f°ÔJ¡ F…N° oÃ∫°<Ì NfiC˚¥w ∫° NfifiC˚¥w ıů _t¨<wt∫ J®¡t Fæ, bF oŸJu¡ f°Ì

Ã≈∏fi Fůw° Fæ, ıæŸu <J¡ k¥¡Ô Ju¡ f°Ì k¡Ô J¡° Ì∫ Fůw° Fæ $ N°æ≤ ÎJ¡ FÙ ≈ÔJ¡ tu* tu≤° J¡v≈
fÙw y∫°, ÎuŸ° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ ≤°ı° F¿≤ÿª∏B J¡∑ ÎJ¡ ≤°w f°≤F bTÕ J¡∑ F…oÕ SÙ, ˜Ù<b∫ůyÙ

≈C”Tů* J¡ů ÎJ¡ <Ìfi bTÕ Ju¡ Ÿt°fi t°Ô¥t Fůw° Fæ $ ıæŸu _b›fi tu* tæ* t≤°, Ã≈∏fi F…N°, ∫F

ÌqŸ≤° tu≤° <≈w° Fæ, ÎuŸÙ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ÔůJ¡ tu* ˚Ù tæ* t≤°, ≈Cfi# Ã≈∏fi F…N°, ∫F
tu≤° <≈w° Fæ, <ıŸ ˚ůy J¡° ˚ůy fiFÙ* <J¡∫°, ŸJ¡ů tæ*fiu ˚ůy <Ô∫°, ÎuŸÙ fC<] N°æ≤ ˚C•w

˚ůyů* tu* tæ*fiu ofiJ¡° ˚ůy fiFÙ* <J¡∫°, ÎuŸÙ ≈®wÙ<w tCÀ@ Ôůyů* tu* Ìu©Ù ı°wÙ Fæ $$49-52$$

N<bΩ° Ÿu Ju¡bÔ NŸwg-≈®wÙ<w FÙ fiFÙ* FůwÙ, <J¡∏wC Ÿwg Ÿu <b≈≤Ùw ˚°fi Fůfi° ˚Ù

≈®<Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
fi„u tu* N°æ≤ _b›fi tu* ¿≤•w _S°fi ˚Ù Ÿt¨]-Ÿ° ∫°fiÙ Ôůyů* J¡∑ ˚Ùn Ÿu ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤°

F…N° ≈®wÙw Fůw° Fæ, <b≈<W ÃŸb Ju¡ ŸÂ„ t°Ô¥t FůwÙ Fæ N°æ≤ baªfi° ˚Ù Ô°˚ I°w FůwÙ

Fæ $$53$$ ıæŸu <tªuÕ Ju¡ fÙı Ju¡ <J¡fiJu¡ tu* <bΩt°fi wÙ‚dw° ±>^™>Ôů* tu* N≈fiu _bR¡≈ J¡ů

∆∫•w <J¡∫u <ffi° FÙ ˚Ùw≤ ¿_Sw Fæ, bæŸu FÙ <ıŸ Nı tu* _bR¡≈˚¥w ∫F Ÿ‡≈¥dÕ <bÿb

ŸJ¡∑ ŸW° Ÿu FÙ <bΩt°fi Fæ, Ÿ N°Ãt° tu* f∏@fi N°æ≤ tůs Â<‹¸> J¡F°≥ Ÿu FůyÙ N°æ≤

Jæ¡Ÿu FůyÙ ? ∫°fiÙ <J¡Ÿ <fi<tW Ÿu FůyÙ N°æ≤ _bR¡≈w# Jæ¡Ÿu FůyÙ ? bu ŸbÕS° NŸa˚°<bw Fæ*, ∫F ˚°b Fæ $$54$$
fÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
o•J¡∑Ÿb°≥ ŸyÕ

<bª°≤≈¥bÕJ¡ Ìu©° ı°∫ wů _S¥Ô Ÿ¥‚t Fæ, Ÿ¥‚t N<bΩ° Fæ N°æ≤ N<bΩ° ˚Ù <ª∏t°` FÙ Fæ,

∫ů* ÌubÙ π°≤° ÔÙÔ° J¡° ≈®<wfů@fi $

ZÙÌubÙıÙ <b„uTR¡≈ Ÿu ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈¥bůÕ•w NSÕ J¡° FÙ <b_w°≤ J¡≤wÙ Fæ* $

ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ıæŸu fiù ©ůÔfiu Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ R¡≈ů* J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ
t¨Ã∫CR¡≈ tůF Ju¡ Nfi∏w≤ ıÙb J¡ů „Ù|® Ÿ‡≈¥dÕ ıywů* J¡° ≈¥dÕR¡≈ Ÿu ˚°fi Fůfiu Ôyw° Fæ $

Ìu„-J¡°Ô-Ÿ‡f∏@t∫, N°J¡°„t∫ (y∏@bÕfiy≤ N°<Ì), @tÕt∫ (_byÕ N°<Ì), J¡tÕt∫

(|≤ N°<Ì) N°æ≤ ≈®Ô∫≈∫Õ∏w ¿_S≤ ≤Ffiub°Ôu ≈¨<SbÙ N°<Ì Nfi∏w ıywg ŸJu¡ Ÿ∏tC©

N°<b˚¥Õw Fůwu Fæ* $$1,2$$
t°<∫J¡ _t≤d°˚°Ÿ N°æ≤ NfiC˚b°˚°Ÿ tu* ≈®<Ÿ] _t≤d N°æ≤ NfiC˚b Ÿu <bÔsdw°

Ì„°Õwu Fæ* $
ıů b_wC J¡˚Ù NfiC˚¥w fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıů Â<‹¸>yůª≤ fiFÙ* F…oÕ Fæ, bF ˚Ù _b›fi tu* N≈fiu t≤d J¡∑ fi°o˘ tCHŸu NfiC˚¥w Fæ N°æ≤ Â‹¸> Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ wC≤∏w _t≤d tu* N°wÙ Fæ $

286

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
t°∫°J¡°„ tu* ≈®J¡°„t°fi N°b≤d≤<Fw ∫F ıywg-fi°tJ¡ J¡v≈fi°R¡≈ fiy≤Ù <fi#ŸÙt ˚®°¿∏w FÙ Fæ $ b°Ÿfi° FÙ ∫F ıywg, ∫F Ÿ¨<‹¸>, oŸ ≈®J¡°≤ <bÔ°Ÿ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, ŸtÙ≈ tu*

¿_Sw N°æ≤ bwÕt°fi J¡°<ÔJ¡ tu* ∫F Ìq≤¿_Sw N°æ≤ ˚¥wJ¡°ÔÙfi Fæ, ∫ů* Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ju¡

<b≈®J¡TÕR¡≈ Ÿu N°æ≤ Ÿfi°wfi N°æ≤ <fi¿‹J®¡∫ tu* sd, fiJ¡∑ N°b¨<WR¡≈ |nÙ, tCFqwÕ, <Ìfi,

≈s, t°Ÿ N°æ≤ bTÕ N°<ÌR¡≈ Ÿu <b≈∫°ÕŸ (˚®t) FÙ •w b°Ÿfi°J¡° Ju¡bÔ ÎJ¡t°` _bR¡≈

Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ I°fi NfifiC˚¥w N°æ≤ NfiC˚¥wR¡≈ Ÿu Ìů ≈®J¡°≤ J¡° Fæ, bF ≈¥bÕJ¡°≤dů* Ÿu ≤<Fw FÙ N°æ≤ <ªBq≈ FÙ ≈®b¨W Fůw° Fæ $$3-6$$
ıů NfiC˚b tu* fiFÙ* N°∫° Fæ, Ÿtu* NfiC˚¥wÃb ˚®°¿∏w J¡F°≥ Ìu©Ù yo˘ Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

NfifiC˚¥w tu* (ıů NfiC˚b tu* N°”» fiFÙ* F…N° Fæ, Ÿtu*) oŸJ¡° Ftfiu NfiC˚b <J¡∫°, ÎuŸÙ ≈®wÙ<w N∏w#J¡≤d tu* FůwÙ Fæ, ıæŸu <J¡ _b›fi N°æ≤ ˚®tÌ„° tu* N∏∫ Ju¡ <≈w° tu* ∫u tu≤u

<≈w° Fæ* ÎuŸÙ _t¨<w FůwÙ Fæ $$7$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ŸaŸ°≤ Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu ªÔ° N° ≤F° Fæ, oŸ Nfi°<Ì ŸaŸ°≤ tau Ÿf JC¡~> NfiC˚¥w FÙ Fæ, NwÎb ∫F, <ıŸtu* "Ÿ Îb°∫a ∫# ≈¥bÕtfiC˚¥w# ≈Ì°SÕ#' <ıŸ ≈Ì°SÕ J¡° ≈FÔu NfiC˚b <J¡∫° S°, bFÙ ∫F ≈Ì°SÕ Fæ) oÃ∫°J¡°≤J¡ wW° J¡° Ôů≈ Fæ, ÎuŸÙ _t¨<w FÙ Fæ, ˚®°¿∏w fiFÙ* Fæ, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

J¡˚Ù ≈®ı°≈<w J¡∑ ≈®St Ÿ¨<‹¸>∫ů* tu* _t¨<wÃb J¡° Ã∫°y J¡≤ Ju¡bÔ NfiC˚bR¡≈ Ÿu FÙ ≤Fw°

Fæ, ŸJu¡ ≈ÿª°wg J®¡t„# _t¨<wR¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ $$8$$

≈¥bÕ NfiC˚¥w J¡° FÙ ˚°fi Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡ůoÕ <fi∫t fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $

Fu ŸC∏Ì≤Ù, wÙfiů* ˚Cbfi N°<Ì ∫F Âÿ∫ ≈®≈aª <J¡∏FÙ* Ôůyů* J¡∑ _t¨<w tu* ≈FÔu NfiC˚b tu* N°R¡» FůJ¡≤ ¿_Sw Fæ N°æ≤ <J¡∏FÙ* J¡∑ _t¨<w tu* ≈¥bÕ tu* NfiC˚b tu* N°R¡» F…Î <ffi° FÙ

¿_Sw Fæ $$9$$ J¡°J¡w°ÔÙ∫ Ju¡ Ÿt°fi <J¡∏FÙ* <ªÌdCNů* J¡ů ≈¥bÕ tu* NfifiC˚¥w f®ÊÃb, _t≤d Ju¡ <ffi° FÙ, ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıæŸu J¡°æÎ J¡° ı°fi° N°æ≤ w°Ô-k¡Ô J¡° <y≤fi°, ofi Ìůfiů* J¡° J¡°∫ÕJ¡°≤d˚°b fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC J¡°J¡ytfi N°æ≤ k¡Ô≈wfi N°J¡¿_tJ¡ Fæ, bæŸu FÙ JC¡~> ªæw∏∫ ≈≤t°dCNů* J¡ů tæ* f®Ê° Fq≥, ∫F _t≤d ≈¥b°ÕfiC˚b Ju¡ <ffi° FÙ Nb˚°<Ÿw Fůw° Fæ $ ŸJ¡ů ≈¥bÕı∏t Ju¡ ≈®ıu„Ãb (f®Ê°Ãb) J¡° _t≤d Fůw° Fæ, ∫F wů J¡F fiFÙ*

ŸJ¡wu, •∫ů*<J¡ "ŸF<Ÿ]a ªwC‹¸>∫tg" (w[bI°fi, Ÿ¨<‹¸>J¡≤dŸ°tØ∫Õ N°<Ì f®Ê° Ju¡

_b°˚°<bJ¡ @tÕ Fæ*) oÃ∫°<Ì _t¨<w Ÿu f®Ê° tu* Nbÿ∫ I°fiůÌ∫ Fůfiu ≈≤ ŸJ¡° ≈CfiıÕ∏t fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$10$$
b°Ÿfi°Nů* J¡∑ ≤°<„ FÙ <ªW Fæ, ª¥≥<J¡ ŸaŸ°≤ b°Ÿfi°≤°<„R¡≈ <ªWt∫ Fæ, Nw# <ªWJu¡

<bfi°„ Ÿu N°Ã∫¿∏wJ¡ <fib°ÕŸfi°R¡≈ <b_t¨<w FÙ tůs Fæ, ∫F <Ÿ] F…N°, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $

<bÿb J¡° N°Ã∫¿∏wJ¡ <b_t≤d tůs J¡FÔ°w° Fæ $ tůs tu* <J¡ŸÙ J¡ů ˚Ù <≈®∫ N°æ≤ N<≈®∫

JC¡~> fiFÙ* Fůwu, •∫ů*<J¡ "N„≤Ù≤a b°b Ÿ∏wa fi <≈®∫°<≈®∫u _≈¨„w#" (tC•w ≈C”T J¡ů <≈®∫ N°æ≤

N<≈®∫ _≈„Õ fiFÙ* J¡≤wu) ÎuŸÙ ZC<w Fæ $$11$$ NF∏w° N°æ≤ ıywg J¡∑ t¥Ô˚¥w N<bΩ° Ju¡ f°@

ŸyÕ - 21]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

287

Ju¡ <ffi° ∫F NfiCÃ≈°Ìt∫Ù (<fiÃ∫) <btC•ww° <Ìw FÙ fiFÙ* FůwÙ $ J¡˚Ù Ã≈∏fi F…Î N°æ≤

≤≠ı¥ R¡≈ Ÿu ¿_Sw Ÿ≈Õ„ÆÌ N°æ≤ Ÿ≈ÕR¡≈ NSÕ Ju¡ ˚°b J¡ů ı°fiu <ffi° ≤≠ı¥ tu* Ÿ≈Õ J¡° ˚®t

„°∏w Fůfiu ≈≤ ˚Ù „°∏w fiFÙ* Fůw° $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ≤≠ı¥ tu* ıů Ÿ≈Õ ˚®t Fůw° Fæ, ŸJ¡∑

N°Ã∫¿∏wJ¡ <fib¨<W w˚Ù Fů ŸJ¡wÙ Fæ, ıf <J¡ Ÿ≈Õ „ÆÌ N°æ≤ Ÿ≈ÕR¡≈ NSÕ J¡° Fůfiu ≈≤ ˚Ù

<k¡≤ bF <Ìw Fů ı°w° Fæ, N°Ã∫¿∏wJ¡ <fib¨<W FÙ ŸJ¡° ÎJ¡t°` ≈°∫ Fæ $$12,13$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ∫ůy Ÿu tfi J¡∑ b¨<WJ¡° „tfi Fůfiu Ÿu FÙ bF „°∏w Fů ı°∫uy°, I°fi J¡∑

ŸJu¡ <ÔÎ •∫° N°bÿ∫J¡w° Fæ, oŸ ≈≤ J¡FwÙ Fæ $
ıů <bsu≈R¡≈ Na„J¡∑ „°¿∏w Ÿu N°@° „°∏w F…N° ∫°fiÙ ≈¥dÕw∫° <fib¨W fiFÙ* FCN°, bF „°∏w fiFÙ* Fůw°, •∫ů*<J¡ Ÿt°<@ Ÿu ∆∫CS°fi Fůfiu ≈≤ bF <k¡≤ t¥» ≈C”T J¡ů <bsu≈°SÕR¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ t¥»≈C”TJ¡ů ÎJ¡ <≈„°ª J¡∑ <fib¨<W Fůfiu ≈≤ ÌqŸ≤° <≈„°ª <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $$14$$

I°fi Ÿu FÙ oŸ ŸaŸ°≤ Ÿ°y≤ Ÿu <fi_w°≤ Fů ŸJ¡w° Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ* $

∫F <b„°Ô ŸaŸ°≤ ≈≤ f®Ê FÙ Fæ, ∫F <fiÿª∫ Fæ $ N<bΩ° Ju¡ f°@ Ÿu ∫<Ì ∫F ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ, wů ≈®J¡°<„w FÙ ≤Fw° Fæ ∫°fiÙ <k¡≤ ŸJu¡ N°b≤d N°<Ì J¡∑ „aJ¡° fiFÙ* ≤FwÙ Fæ $$15$$
ıů ≈FÔu ∫F J¡F° S° <J¡ ∫F ŸyÕ f®°Êd-f®°ÊdÙ Ju¡ ŸyÕ tu* NU∫_w b°Ÿfi°Nů* Ÿu

Ã≈∏fi Fæ, Ÿtu* ÔÙÔ° NfiC≈≈<W J¡∑ N°„aJ¡° J¡≤wÙ Fæ $

ÔÙÔ° fiu J¡F° # ÌubÙ, f®°Êd N°æ≤ f®°ÊdÙ R¡≈ ŸyÕ tu* oŸ ŸyÕ J¡° J¡°≤d˚¥w Ÿa_J¡°≤,

≈¥bÕ tu* NfiCÃ≈∏fi _t≤d∫ůÀ∫ Ju¡ ≈¥b°ÕfiC˚b Ju¡ <ffi°, Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi F…N° ? oŸ Ÿt∫ (≤°ıŸyÕ
tu*) ıů b_wCÎ≥ Fæ*, bu ≈FÔu (f®°Êd-f®°ÊdÙR¡≈ ŸyÕ tu*) fiFÙ* SÙ*, Nw# Ÿ Ÿt∫ fiJ¡°

NfiC˚b F…N° ∫F fiFÙ* J¡F° ı° ŸJ¡w° $ ≈¥bÕ NfiC˚b fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿa_J¡°≤ R¡≈ b°Ÿfi° Ÿ

Ÿt∫ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, ∫F ˚°b Fæ $$16$$ ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, Ju¡bÔ Ÿa_J¡°≤ FÙ b°Ÿfi°
fiFÙ* Fæ, N°yu tæ* Ÿa_J¡°≤ Ÿu N<w¿≤•w (Nfi°<Ì N<bΩ°„<•wR¡≈) b°Ÿfi° ˚Ù wCtŸu J¡Fq≥yÙ $

∫<Ì Ÿa_J¡°≤ J¡ů ˚Ù wCt Ÿ¨<‹¸> tu* N°bÿ∫J¡ t°fiwÙ Fů, wů ŸbÕI f®Ê° J¡ů ˚°bÙ b_wCNů* J¡°

˚Ù NfiC˚b Fů ŸJ¡w° Fæ, Nw# ∏FÙ* J¡° Ÿa_J¡°≤ •w ŸyÕ J¡° J¡°≤d Fæ, ÎuŸ° t°fi Ôů $

N≈fiÙ ÌuF J¡∑ Ÿ¨<‹¸> N°<Ì tu* wů fiJ¡° ˚Ù Ÿa_J¡°≤ J¡°≤d fiFÙ* Fů ŸJ¡w° Fæ $ ∫<Ì J¡Fů <J¡

fiŸu ≈¥bÕ ıů f®Ê° ≤Fu, fiJ¡° Ÿa_J¡°≤ fiJ¡∑ ÌuF J¡∑ Ÿ¨<‹¸> tu* J¡°≤d Fæ, bF ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ,

•∫ů*<J¡ bu wů ≈¥bÕJ¡v≈ J¡∑ Ÿt°<›w tu* FÙ tC•w Fů ªCJu¡ $$17$$

<ıfiJ¡° oŸ Ÿt∫ _t≤d Fů ≤F° Fæ, fi b_wCNů* Ju¡ f®°ÊdŸ¨<‹¸> tu* fi ≤Ffiu Ÿu ˚Ù fiJu¡

_t≤d J¡° (Ÿa_J¡°≤ J¡°) Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $

≈FÔu _t≤d∫ůÀ∫ ≈Ì°SÕ Su FÙ fiFÙ* $ ≈¥bÕJ¡v≈ Ju¡ f®Ê° Ju¡ „≤Ù≤ N°<Ì J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu ∫C•w t°∫ů≈<Fw ªæw∏∫ J¡∑ FÙ w°Â„ N°J¡°≤ Ÿu ¿_S<w Fůfiu Ÿu bFÙ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ N≈¥bÕ f®Ê° N°<Ì

Ju¡ R¡≈ Ÿu <bbwÕ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$18$$

≈¥bÕ J¡v≈ Ju¡ f®Ê° J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu ∫C•w N<bΩ° J¡° N<bΩ° Ju¡ N<@‹™>°fi˚¥w w[b Ju¡ I°fi Ÿu f°@ Fůfiu ≈≤ ıů Fůw° Fæ, Ÿu J¡FwÙ Fæ* $

288

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈¥bÕJ¡v≈ Ju¡ ≈®ı°≈<w Ÿu Nf tæ* ≈®ı°≈<w F…N°, oŸ ≈®J¡°≤ J¡°J¡w°ÔÙ∫ Ju¡ Ÿt°fi (NJ¡_t°wg) J¡ůoÕ ≈®<w˚°t∫ (J¡°v≈<fiJ¡ ∫°fiÙ tfiůt∫) ≈®°dÙ (f®Ê°) Ã≈∏fi Fůw° Fæ $$19$$

ª¥≥<J¡ f®Ê° _b∫a J¡v≈fi°t∫ Fæ, NwÎb ŸJ¡° N°æ≤ ŸJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡° f°@ Fůfi° ∫C<•w

∫C•w Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡FwÙ Fæ $
ıywg Ju¡ oŸ ≈®J¡°≤ <Ìw Fůfiu ≈≤ ˚Ù J¡˚Ù JC¡~> ˚Ù <Ìw fiFÙ* F…N°, Ju¡bÔ <ªÌ°J¡°„

FÙ ¿_Sw Fæ $$20$$ ≈¥bÕ NfiC˚b Ÿu Ã≈∏fi Ÿa_J¡°≤ Ÿu ı<fiw NSb° Nfi°<Ì N<bΩ°„<•wR¡≈

N∏∫ b°Ÿfi° Ÿu Ã≈∏fi <F≤^∫y˚Õ J¡∑ NSb° N∏∫ <J¡ŸÙJ¡∑ _t¨<wR¡≈ oŸ Ÿ¨<‹¸> J¡° J¡°≤d

≈≤t≈Ì (t°∫°„fÔ f®Ê) Fæ $ „C] f®Ê tu* wů J¡°∫ÕJ¡°≤d˚°b N°<Ì ˚uÌ J¡∑ y∏@ ˚Ù fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ* $ <ªÌ°J¡°„ tu* ∫F J¡°∫ÕJ¡°≤d˚°b ÎJ¡ FÙ Fæ ∫°fiÙ N<˚∏fi FÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡

„C] <ªÌg tu* J¡°∫ÕJ¡°≤d˚°b J¡∑ y∏@ ˚Ù fiFÙ* Fæ $$21$$

J¡°∫Õ-J¡°≤d<bJ¡v≈ N<bª°≤R¡≈ t°∫° π°≤° <J¡∫° y∫° Fæ, <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ ŸJ¡° f°@

Fů ı°w° Fæ, ∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ <bª°≤ J¡≤wÙ Fæ* $

J¡°∫Õ (≈¸> N°<Ì) N°æ≤ J¡°≤d (w∏wC N°<Ì) w°fi°, f°fi° N°<Ì ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* Ÿu Fů*yu, •∫ů*<J¡ fiJ¡∑ Ã≈<W tu* ∫<Ì bu ≈J¡°≤d fi Fů*yu, wů ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d FÙ •∫ů*

J¡FÔ°∫u*yu ? ≈J¡°≤J¡ R¡≈ J¡°∫Õ ˚Ù bæŸu FÙ ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* Ÿu Fůy°, oŸ ≈®J¡°≤ Nfib_S°

Fů ı°∫uyÙ $ •w Nfib_S° ÌůTb„ ≈J¡°≤ fi Fůfiu Ÿu J¡°∫Õ-J¡°≤d ˚°bJ¡° f°@ Fůfiu ≈≤

J¡°∫ÕJ¡°≤d-J¡v≈fi° Ju¡ N<@‹™>°fi˚¥w w∏wC N°<Ì J¡° N˚uÌ „°∏w fiFÙ* Fůw°, •∫ů*<J¡ ˚uÌ

J¡° J¡°≤d J¡ůoÕ fiFÙ* Fæ $$22$$

∫C<•w Ÿu ÎuŸ° ˚Ôu FÙ Fů, ≈≤ ∫F f°w NfiC˚b tu* Jæ¡Ÿu N°R¡» Fů ŸJ¡wÙ Fæ, ŸJu¡ <ÔÎ

ZÙÌubÙıÙ ≈®Ã∫ygÂ<‹¸> J¡° ∆∫CÃ≈°Ìfi J¡≤wÙ Fæ* $

"_t∫Õwu&fiufi o<w _t≤dtg' oŸ ∆∫CÃ≈<W Ÿu _t≤d <ªÃŸab<Ôw ∆∫<‹¸> N°æ≤ Ÿt<‹¸> N∏w#J¡≤d Fæ, ŸÙJ¡ů N°≈ buÌfi ı°<fi∫u N°æ≤ bF t°∫°„fÔ oÕÿb≤ J¡° J¡°∫Õ Fæ $ bF°≥ ≈≤
t°∫ů≈°<@ N°æ≤ N∏w#J¡≤dů≈°<@J¡° ˚uÌ ≈®wÙw Fůfiu ≈≤ ŸŸu ≈<Fw N<@‹™>°fiR¡≈ Ÿ∏t°`
tu* ˚Ù ˚uÌJ¡v≈fi° Fůfiu Ÿu J¡°∫Õ Ju¡ N¿_wÃb J¡° ı∏t J¡°≤dŸW° Ju¡ N@Ùfi Fæ, oŸ ˚®t Ÿu ≈¥bÕ

Nb_S°b°Ôu ŸBq≈ J¡°≤d J¡ů ∫F W≤°b_S°b°Ô° J¡°∫Õ Fæ, ÎuŸ° ıů wCt ı°fiwÙ Fů, bæŸ°
ı°fifi° ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC t°∫° N°æ≤ ŸJu¡ J¡°∫Õ J¡∑ ≈us° J¡≤ fi Ìůfiů* tu* NfiCyw Ÿ∏t°`
tF°<ªÌgR¡≈ J¡° FÙ _t≤d (buÌfi) ı°fiů $ Ÿ ≈¥bůÕ•w Ôsdb°Ôu ≈®Ã∫ygÌ„Õfi Ÿu J¡°∫ÕJ¡°≤dw°
wů f°<@w Fů yoÕ, fª y∫° Ju¡bÔ J¡°∫Õ N°æ≤ J¡°≤d „ÆÌ $ bF ˚Ù oŸ Â<‹¸> Ÿu Ìu©fiu ≈≤ b°_wb fiFÙ* Fæ $ oŸ ≈®Ã∫ygÂ<‹¸> J¡° _b≤°≠∫<Ÿ<] tu* ©¥f _≈‹¸>R¡≈ Ÿu ≈≈°Ìfi <J¡∫° y∫° Fæ $

<≈^±>°b_S°|¸>Ãbu tfi<Ÿ J¡Ô∫wů FuwCJ¡°∫ÕÃb@Ù# _∫°wg t¨∏t°à ∫πÌuJa¡ _kC¡¸>t<˚t¨„wů fiæb FuwCfiÕ J¡°∫Õtg $
wπ∏t°<∫≈®≈aª°æ H<¸><w J¡Ô∫wů f®Ê <bÿb_∫ FuwC#

Ÿ∏t°à ÃbuJ¡R¡≈a ≈Ç> ≈¿≤t¨„wů fiæb t°∫Ù fi <bÿbtg $$

ŸyÕ - 21]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

289

(ıæŸu tfi tu* <t\>Ù J¡° <≈*±> N°æ≤ |¸>Ãb J¡° y®Fd (º∫°fi) J¡≤ ≤Fu ≈C”T J¡∑ FuwCÃb N°æ≤

J¡°∫ÕÃb fC<] FůwÙ Fæ, Ju¡bÔ <t\>Ù J¡° <≈*±> J¡° FÙ º∫°fi J¡≤ ≤Fu ≈C”T J¡∑ Â<‹¸> tu* fi J¡°∫Õ Fæ N°æ≤ fi J¡°≤d Fæ, bæŸu FÙ t°∫°b°fig N°æ≤ ≈®≈aª J¡° º∫°fi J¡≤ ≤Fu ≈C”T J¡∑ Â<‹¸> tu* f®Ê <bÿb J¡° FuwC Fæ, ∫F ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, ÎJ¡R¡≈ Ÿ∏t°` J¡° º∫°fi J¡≤ ≤Fu ≈C”T J¡∑ Â<‹¸> tu* fi t°∫°b°fig Fæ N°æ≤ fi <bÿb FÙ Fæ $
b°<wÕJ¡ tu* ˚Ù J¡F° Fæ #
w_t°ÃŸa˚°bfi°t°`# ŸaŸ°≤# ≈®Ã∫y°Ãt<fi $

•wu&SuÕ Ÿa„∫ÿªuwg _∫°wg ≈®Ã∫ygÂ‹¸>∫° <fi≤Ù‚∫w°tg $$
oŸ<ÔÎ ŸaŸ°≤ ≈®Ã∫y°Ãt° tu* Ÿa˚°bfi°t°` Fæ $ •w NSÕ Ju¡ <bT∫ tu* ∫<Ì Ÿ∏ÌuF Fů wů

≈®Ã∫Jg¡-Â<‹¸> Ÿu Ìu<©∫u $$23$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈®≈aª°˚°b NsC^d ¿_Sw Fæ, ∫ů* ≈ŸaF°≤ J¡≤wÙ Fæ $
oŸ w≤F JC¡~> ˚Ù Ã≈∏fi fiFÙ* F…N° Fæ, ıů JC¡~> ıywg N°<Ì Âÿ∫R¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ,

∫F ˚Ù <ªwg FÙ Fæ $ Ju¡bÔ <ªÌ°J¡°„ _b°Ãt˚¥w <ªÌ°J¡°„ tu* ¿_Sw Fæ, •∫ů*<J¡ "_bu t<F¿‡fi

¿_Sw#' (N≈fiu _bR¡≈ tu* ¿_Sw Fæ) ÎuŸÙ (") ZC<w Fæ $$24$$

≈®Ã∫yg-Â<‹¸> Ÿu ≈®fC] F…oÕ ÔÙÔ° fiu J¡F° $

ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu ÌubÙ, ıæŸu ≈®°w#J¡°Ô J¡∑ ≈®˚° Ôůyů* J¡ů ıywg J¡∑ _kC¡¸>R¡≈ „ů˚°

<Ì©Ô°wÙ Fæ, bæŸu FÙ N°≈fiu tCHu fnÙ Zu‹™> Â<‹¸> <Ì©Ô°oÕ Fæ $ oŸ Ÿt∫ ıf wJ¡ tæ* NU∫°Ÿ
fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d oŸ Â<‹¸> tu* ∆∫CÃ≈<W ≈®°›w fi J¡≤ Ô¥≥, wfwJ¡ N°≈ tu≤Ù oŸ ÃJ¡^™>° J¡ů fi‹¸> J¡∑<ı∫u $$25,26$$ Fu ÌubÙ, <ıŸ |≤ tu* bF f®°Êd f®°ÊdÙ Ju¡ Ÿ°S ≤Fw° S°, Ÿ

Ÿ¨<‹¸> tu* ≈bÕwÙ∫ y®°t tu* tCHu Ôu ª<Ô∫u, Ÿu tæ* Ìu©wÙ Fq≥ $$27$$ ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ŸC∏Ì≤Ù,

≈≤t ≈<b` ıů ªuÃ∫„¥∏∫ <ª∏t∫ Â<‹¸> (J¡°≤d f®ÊR¡≈w°) Fæ, ŸJ¡° NbÔ‡ffi J¡≤ oŸ

N°J¡°≤J¡° Ã∫°y J¡≤ <fitÕÔ FůNů $ ˚°b ∫F <J¡ ŸJu¡ NbÔůJ¡fi Ju¡ <ÔÎ Ÿt°<@ π°≤° ≈FÔu J¡∑ fi°o˘ oŸ „≤Ù≤ J¡° ˚¥Ô ı°fi° ≈≤t N°bÿ∫J¡ Fæ $ wÌfi∏w≤ wCt t°∫°J¡°„R¡≈ <ªÌ°J¡°„
tu* ¿_Sw Ÿ Ÿ¨<‹¸> J¡ů Nbÿ∫ ≈®°›w FůNůyÙ ıů <J¡ ˚¥<t tu* ¿_Sw tfiC‹∫ů* Ju¡ ŸaJ¡v≈ (tfiů≤S) J¡∑ fi°o˘ N°æ≤ N°J¡°„ Ju¡ N∏w#≈C≤ J¡∑ fi°o˘ Fæ $$28,29$$
wC‡F°≤u ≈¥bůÕ•w ≈®J¡°≤ Ÿu <fitÕÔ Fůfiu ≈≤ Ft Ìůfiů* Ÿ°S-Ÿ°S <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®<wf∏@

" "Ju¡ªfi" Ju¡ _S°fi tu* "J¡°ªfi" ≈°™> fF…@° ≈ÔÆ@ Fůw° Fæ $ •w ≈°™> tu* ÎuŸ° NSÕ J¡≤fi°

ª°<FÎ $ <bÿb J¡° N°Ã∫¿∏wJ¡ <b_t≤d tůs J¡F° ı°w° Fæ, •w Nb_S° tu* ¿≈®∫ N°æ≤ N<≈®∫ fiFÙ*

Fůwu, •∫ů*<J¡ "N„≤Ù≤a f°f°" ÎuŸÙ ZC<w Fæ $ •∫ů* fiFÙ* Fůwu ÎuŸÙ N°J¡°as° Fůfiu ≈≤ J¡FwÙ Fæ*-

"J¡°ªfi" $ tůs°b_S° tu* ıů <ª¿w Nb<„‹¸> ≤FwÙ Fæ, bF <J¡ŸJ¡∑ Fæ, <bT∫ J¡∑ Fæ ∫° ˚ů•w° J¡∑

Fæ ? <ıŸJu¡ J¡°≤d <≈®∫ N°æ≤ N<≈®∫ Fů*yu ? ˚ybwÙ ZC<w fiu ˚Ù J¡F° Fæ- "∫` Ãb_∫ ŸbÕt°Ãtæb°˚¥wg wÃJu¡fi Ja¡ ≈ÿ∫uwg" (<ıŸ tůs Ì„° tu* oŸJ¡° Ÿf JC¡~> N°Ãt° FÙ Fů y∫°, bF°≥ <J¡ŸJ¡ů <J¡ŸŸu Ìu©uy°) oÃ∫°<Ì $

290

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ÿu „¥∏∫ Ÿ Ÿ¨<‹¸> J¡ů Ìu©u*yu $ Ÿ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ì„ÕfiR¡≈ tFÔ Ju¡ π°≤ tu* ∫F „≤Ù≤ J¡° fn° ˚°≤Ù

≈®<wf∏@ Fæ, oŸ „≤Ù≤ Ju¡ ≤Fwu ŸJ¡° Ì„Õfi J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ∫F ˚°b Fæ $

ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu ÌubÙ, oŸ „≤Ù≤ Ÿu ÌqŸ≤Ù Ÿ¨<‹¸> •∫ů* ≈®°›w fiFÙ* FůwÙ ? oŸtu* •∫°

∫C<•w Fæ ? oŸ f°w J¡ů J¨¡≈°J¡≤ N°≈ tCHŸu J¡<F∫u $$30,31$$ ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # bÃŸu,

∫u ıywg t°∫°t∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Nt¥wÕ Fæ*, Ôu<J¡fi <tØ∫°I°fi Ÿu N°≈ Ôůy o∏Fu* t¥<wÕt°fig t°fi fæ™>u Fæ* ıæŸu <J¡ ŸCbdÕ J¡ů Ôůy N≥y¥™>Ù ŸtH Ôuwu Fæ* ıæŸu N≥y¥™>Ù J¡° N°J¡°≤ @°≤d <J¡∫u F…Î ŸCbdÕ tu* N≥y¥™>Ù≈fi° fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ ıywg J¡° R¡≈ @°≤d <J¡∫u F…Î f®Ê tu* ˚Ù ıywg fiFÙ*

Fæ $ ∫F ıywg N°J¡°„ („¥∏∫) FÙ Fæ, ∫F°≥ ≈≤ ıů JC¡~> <Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ, bF f®Ê FÙ Fæ, ıæŸu @¥<Ô Ju¡ <b≤ů@Ù ŸtCB tu* ≈®<w<f‡fR¡≈ @¥<Ô <Ì©Ô°oÕ ÌuwÙ Fæ bæŸu FÙ f®Ê tu* ˚®tb„
t°∫° <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $$32-34$$

•w NSÕ tu* ≈®t°dů* J¡∑ NŸa˚°bfi° J¡° t¥Ôůh~>uÌ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Â»w≤ ≈®t°dů* J¡ů

<Ì©Ô°wu Fæ* $

∫F Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª H¥™>° Fæ N°æ≤ f®Ê ŸÃ∫ Fæ, N<πwÙ∫ N°ÃtR¡≈ $ oŸ <bT∫ tu*

≈<fiTwg b°•∫, yC”ıfi N°æ≤ N≈fi° NfiC˚b ≈®t°d Fæ $$35$$ f®Ê FÙ f®Ê J¡ů Ìu©w° Fæ f®Ê Ÿu <˚∏fi J¡Ì°<≈ f®Ê J¡ů fiFÙ* Ìu© ŸJ¡w°, f®Ê J¡∑ FÙ oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ∫F N°b¨w-

ŸW° Ÿ¨<‹¸> Ju¡ fi°t Ÿu ÔůJ¡ tu* ≈®<Ÿ] F…oÕ Fæ $$36$$ f®Ê N°æ≤ ıywů* J¡∑ J¡°≤dw° N°æ≤

J¡°∫Õw° fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ Fæ, •∫ů*<J¡ Ÿ‡≈¥dÕ ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* J¡° N˚°b Fæ $$37$$ NU∫°Ÿ
fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ıfwJ¡ wC‡F°≤Ù ˚uÌfC<] „°∏w fiFÙ* FůwÙ, wfwJ¡ wCt <fiÿª∫ Nf®ÊR¡≈

(f®Ê<˚∏fi ÌuF N°<Ì tu* N°ÃtfC<] J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ÌuF N°<ÌR¡≈) Fů, NwÎb wCt f®Ê J¡ů fiFÙ* Ìu© ŸJ¡wÙ $ f®ÊI°fi J¡° f°≤-f°≤ NU∫°Ÿ J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d •w NSÕ tu* (Nπæw f®Ê tu*) ıů NÃ∫∏w ∆∫CÃ≈∏fi Fů y∫u Fæ*, ÎuŸu Ft Ôůy Ÿ ≈≤t ≈Ì J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤wu Fæ* $$38,39$$ tfiů≤S Ÿu y»u y∫u fiy≤ Ju¡ Ÿt°fi tu≤° „≤Ù≤ N°J¡°„t∫ („C]<ªW°J¡°„t∫) Fæ, oŸ ÌuF Ÿu tæ* f®ÊR¡≈Ù Ÿ ≈≤t ≈Ì J¡ů N≈fiu N∏w#J¡≤d tu* FÙ Ìu©wÙ Fq≥ $$40$$ ˚Bu, ıæŸu tæ* Ìu©wÙ Fq≥, bæŸu FÙ ∫u f®Ê° N°<Ì ˚Ù <b„C] <ªWR¡≈Ù ÌuF Ÿu f®ÊÌ„Õfi Ju¡ ∫ůÀ∫

Fæ*, bu f®ÊR¡≈ ıywg N°æ≤ ıywg Ju¡ ∆∫bF°≤ů* J¡∑ f®Ê Ju¡ ÎJ¡ Ìu„ tu* ¿_S<w Ìu©wu Fæ* $

"≈°Ìů&_∫ <bÿb° ˚¥w°<fi' (ŸJ¡° ÎJ¡ <F_Ÿ° Ÿ‡≈¥dÕ ˚¥w Fæ* N°æ≤ Nt¨w wÙfi ˚°y Ωůwfi°ÃtJ¡ _bR¡≈ tu* Fæ*) ÎuŸÙ ZC<w Fæ $$41$$

∫F ÌuF Ju¡bÔ N∏∫ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ì≤b°ıu ≈≤ ı°fiu tu* FÙ ≈®<wf∏@J¡ fiFÙ* Fæ $ <J¡∏wC w[bI°fi J¡° ˚Ù ≈®<wf∏@J¡ Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ* $
fu¸>Ù, NU∫°Ÿ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d f®ÊR¡≈w° J¡ů ≈®°›w fi F…N° wC‡F°≤° N°J¡°≤ J¡Ôfi_bR¡≈

(J¡Ôfi ∫°fiÙ N∏w#J¡≤d tu* ıů <ªÌ°˚°Ÿ wÃ_bR¡≈) ¿_Sw Fæ, NwÎb wCt ≈®J¡≤d≈®°›w f®Ê J¡ů N°æ≤ •w ≈bÕwÙ∫ y®°t J¡ů fiFÙ* Ìu©wÙ Fů $$42$$
oŸ ÌuF Ÿu ŸJ¡∑ ıů ≈®°<›w fiFÙ* FůwÙ, Ÿtu* FuwC Fæ, ŸJ¡° ŸaJ¡v≈ı∏∫ Fůfi° oŸ f°w

ŸyÕ - 21]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

291

J¡ů Jæ¡tC<wJ¡ ∏∫°∫ Ÿu Â» J¡≤wÙ Fæ* $
ıf N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu (tfiů≤S Ÿu) <fi<tÕw fiy≤ N≈fiu „≤Ù≤ Ÿu ≈®°›w fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, wf ÌqŸ≤u Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu <b≤<ªw fiy≤ J¡ů N∏∫ ÌuF Jæ¡Ÿu ≈®°›w J¡≤uyÙ ? ∫°fiÙ ∫F Ÿa˚b fiFÙ* Fæ $$43$$

Fu J¡°∫ÕIů* tu* Zu‹™> ŸC∏Ì≤Ù, oŸ<ÔÎ oŸ ÌuF J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ wCt <ªÌg∆∫ůtR¡<≈dÙ Fů ı°Nů $

<ªÌg∆∫ůtR¡<≈dÙ FůJ¡≤ wCt wC≤∏w ŸJ¡ů Ìu©ůyÙ, NwÎb wCt „Ù|® bFÙ J¡°∫Õ J¡≤ů $$44$$

ÌuF Ÿu Ÿ°º∫ NSb° ÌuF Ÿu NŸ°º∫ ıů ŸaJ¡v≈ fiy≤ J¡° ∆∫bF°≤ ŸJu¡ ≈˚ůy Ju¡ ≈®<w ŸaJ¡v≈fiy≤ ŸÃ∫ Fæ, ∫°fiÙ ∆∫bF°≤st Fæ $ ≈≤ ÌuF Ÿu Ÿ°º∫ NSb° ÌuF Ÿu NŸ°º∫ N∏∫ <J¡ŸÙ

∆∫bF°≤ Ju¡ <ÔÎ ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ $$45$$
f®Ê° Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi oŸ ıywg J¡° Ft°≤u ŸaJ¡v≈ Ÿu ı<fiw (Ÿ°aJ¡¿v≈J¡) fiy≤ Ÿu J¡ůoÕ N∏w≤ fiFÙ* Fæ •∫ů*<J¡ ŸaJ¡v≈ı∏∫Ãb Ìůfiů* tu* Ÿt°fi FÙ Fæ <k¡≤ fitu* ≈≤_≈≤ <bÔsdw°

Jæ¡Ÿu Fů yoÕ ? ÎuŸ° ≈®ÿfi ≈¿_Sw Fůfiu ≈≤ Nfi°<Ì <fi∫<wR¡≈ oÕÿb≤ J¡∑ oh~>°_bR¡≈
t°∫°„<•w Ÿu fitu* <bÔsdw° F…oÕ Fæ - ÎuŸ° ZÙÌubÙıÙ J¡FwÙ Fæ* $

≈®St Ÿ¨<‹¸> tu* ∫F ıywg˚®°¿∏w ıæŸÙ Â»w° J¡ů ≈®°›w F…oÕ SÙ, w˚Ù Ÿu ÔuJ¡≤ ∫F
oÕÿb≤uh~>°R¡≈ t°∫°„<•w bæŸu FÙ Â»w° J¡ů ≈®°›w F…oÕ Fæ, ˚°b ∫F <J¡ Ft°≤u π°≤° ŸaJ¡¿v≈w fiy≤ N°æ≤ f®Ê° π°≤° ŸaJ¡¿v≈w ıywg J¡∑ <bÔsdw° tu* Nfi°<Ì oÕÿb≤uh~>°R¡≈ t°∫°„<•w FÙ FuwC Fæ $$46$$ ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu<b N°≈fiu J¡F° Fæ <J¡ f®°Êd N°æ≤ f®°ÊdÙ Ju¡ ıywg tu* wCt N°æ≤ Ft Ÿ°S FÙ ı°wu Fæ*, ≈≤ t°w°, tæ* ≈¥~>wÙ Fq≥ <J¡ Ft Ôůy Ÿ°S-Ÿ°S Jæ¡Ÿu ı°∫u*yu $ oŸ „≤Ù≤ J¡ů ∫F°≥ ≈≤ ≤©J¡≤ „C] Ÿ[b J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°Ôu <ªW Ÿu tæ* Ÿ

N°J¡°„t∫ Ÿ¨<‹¸> tu* ı°«≥¡yÙ, ≈≤ N°≈ N≈fiÙ oŸ ÌuF Ÿu bF°≥ Jæ¡Ÿu ı°NůyÙ ? $$47,48$$

ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, ıæŸu wC‡F°≤° ŸaJ¡v≈t∫ N°J¡°„b¨s Ÿ°aJ¡¿v≈J¡ ŸW° Ÿu Ÿwg Fůw° F…N° ˚Ù b°_w<bJ¡ ŸW° Ÿu „¥∏∫°ÃtJ¡ FÙ Fæ, fi bF N°b≤d J¡≤fiub°ÔÙ ˚Ùw N°<Ì

J¡∑ fi°o˘ t¥<wÕt°fig Fæ, fi bF N°b≤d Ÿu ≤ůJ¡° ı° ŸJ¡w° Fæ N°æ≤ fi N°b≤d˚¥w ÌÙb°≤ J¡°

˚uÌJ¡ Fæ, •∫ů*<J¡ „¥∏∫_bR¡≈ ıů ™>F≤° $ „C] Ÿ[byCd J¡° J¡°∫Õ Ft°≤° „≤Ù≤ N°<Ì <ªBq≈

J¡° FÙ bæŸ° („≤Ù≤°J¡°≤) ≈®<w˚°fi Fæ, oŸ J¡°≤d ≈≤f®Ê Ÿu w<fiJ¡ FÙ Ÿtu* ˚uÌ Fæ $ ıæŸu ıÔu F…Î b˜ tu* b˜°J¡°≤ b_wCw# ŸJ¡∑ ˚_t FÙ Fæ bæŸu FÙ N_tœuF°J¡°≤ b_wCw# f®Ê

FÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$49,50$$ tu≤° ∫F „≤Ù≤ oŸ ≈®J¡°≤ J¡° Fæ, NwÎb wC‡F°≤Ù fi°o˘ oŸJ¡°

≈¿≤Ã∫°y J¡≤Ju¡ tæ* fiFÙ* ı°wÙ Fq≥ $ ıæŸu b°∫C y∏@ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ bæŸu FÙ oŸÙ ÌuF Ÿu tæ*
f®°Êd-f®°ÊdÙ Ju¡ Ÿ ≈®Ìu„ J¡ů ≈®°›w Fů«≥¡yÙ $$51$$

∫<Ì ÎuŸÙ f°w Fæ wů tu≤u ≈<w J¡∑ ŸaJ¡v≈ı<fiw Ÿ¨<‹¸> Ÿu oŸJ¡° (tu≤Ù ÌuFJ¡°) Ÿa∫ůy Jæ¡Ÿu F…N°, oŸ ≈≤ ÌubÙıÙ J¡FwÙ Fæ* $
ıæŸu ıÔ ıÔ tu* <tÔ ı°w° Fæ, N<Àfi N<Àfi Ÿu <tÔ ı°wÙ Fæ, b°∫C b°∫C Ÿu <tÔ ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F wC‡F°≤Ù ÌuF tfiůt∫ ÌuFů* Ÿu N°æ≤ N∏∫ b_wCNů* Ÿu <tÔ ı°wÙ Fæ $$52$$
wf wů tu≤° „≤Ù≤ ˚Ù b_wCw# tfiůt°` Fůfiu Ÿu N°≈Ju¡ „≤Ù≤ J¡° Ÿı°wÙ∫ FÙ ™>F≤°,

292

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
oŸ<ÔÎ N°≈Ju¡ „≤Ù≤ Ÿu N<˚∏fi FůJ¡≤ ∫° N°≈Ju¡ „≤Ù≤ Ÿu Ÿa∫C•w FůJ¡≤ bF°≥ •∫ů* fiFÙ* ı°

ŸJ¡w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡FwÙ Fæ* $

≈¨<SbÙ J¡° <bJ¡°≤ ≈°<SÕb J¡FÔ°w° Fæ, ≈°<SÕbÃb Ÿu ıů ı°fi° ı°∫ bF ≈°<SÕbÃbŸa<bwg Fæ, ∫°fiÙ wC‡F°≤° „≤Ù≤ bF N≈°<SÕb Ÿa<bwg ∫°fiÙ ŸŸu <b”] <ª∏t°` _bR¡≈ tu≤u „≤Ù≤ Ÿu J¡Ì°<≈ N˚uÌ ∫° Ÿa∫ůy J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ •∫° J¡°v≈<fiJ¡ ≈bÕw N°æ≤ ŸÃ∫ ≈bÕw J¡°

≈≤_≈≤ N°|°w (¸>J¡≤°fi°) J¡FÙ* Fů ŸJ¡w° Fæ ? J¡FÙ* fiFÙ* $$53$$
tu≤° „≤Ù≤ ˚Ù wů t°fiŸ FÙ Fæ, oŸJu¡ t°fiŸ Fůfiu Ÿu ∫F ≈°<SÕb Jæ¡Ÿu ? oŸ ≈≤ J¡FwÙ Fæ* $
wC‡F°≤° ∫F <ªWt∫ „≤Ù≤ N°<wb°<FJ¡ FÙ Fæ $ ıæŸu _b›fi tu*, ÌÙ|ÕJ¡°<ÔJ¡ º∫°fi tu*, ˚®t Ÿu ŸaJ¡v≈ Fůfiu ≈≤ N°æ≤ y∏@bÕfiy≤ tu* N°<wb°FJ¡ <ªWt∫ ≈Ì°SÕ N°<@˚°æ<wJ¡R¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ wC‡F°≤u Ÿ≤Ù©u Ôůy N°<wb°FJ¡ <ªWt∫ ÌuF J¡ů <ª≤J¡°Ô Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu N°<@˚°æ<wJ¡ ŸtH fæ™>u Fæ* $$54,55$$
wů J¡f oŸJu¡ ≈°<SÕb˚°b J¡∑ (≈¨<SbÙ <bJ¡°≤w° J¡∑) <fib¨<W FůyÙ ? oŸ ≈®ÿfi ≈≤ ÌubÙıÙ

J¡FwÙ Fæ* $
ıf Ÿt°<@ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu wC‡F°≤Ù b°Ÿfi° Nv≈ Fů ı°∫uyÙ, wf <k¡≤ N°<wb°<FJ¡ ˚°b wC‡F°≤u „≤Ù≤ tu* ≈®°›w Fůy° $$56$$

N∏∫ Ôůyů* Ju¡ _S¥ÔÌuF J¡° fi°„ <Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ, NwÎb ıÙb∏tC•w Ju¡ „≤Ù≤ J¡° ˚Ù
fi°„ FÙ Ÿa˚°<bw Fæ, ŸJu¡ N°<wb°<FJ¡ Fůfiu J¡∑ Ÿa˚°bfi° fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ÔÙÔ°

≈¥~>wÙ Fæ* $

Ÿt°<@ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu ıf "Ft°≤° „≤Ù≤ N°<wb°<FJ¡ (Ÿ¥‚t) Fæ' ∫F ≈®wÙ<w Â» Fů ı°wÙ Fæ, wf ∫F _S¥Ô ÌuF •w Ÿ¥‚t Ì„° J¡ů (N<wb°<FJ¡w° J¡ů) ≈®°›w Fůw° Fæ, NSb°

<bfi‹¸> Fů ı°w° Fæ $$57$$
w[bI°fiÙ J¡° „≤Ù≤ I°fi Ÿu f°<@w Fů ı°w° Fæ, Nw# bF ıÔu F…Î b˜ Ju¡ Ÿt°fi Fæ FÙ
fiFÙ* $ Ju¡bÔ ≈¥bÕJ¡°Ô J¡∑ b°Ÿfi°t°` Ÿu b˜°˚°Ÿ J¡∑ fi°o˘ ≈®wÙw Fůfiu ≈≤ ˚Ù b°Ÿfi° Ju¡ N°æ≤

Ÿ¥‚t Fůfiu ≈≤ ŸŸu ˚Ù N<@J¡ Ÿ¥‚t Fů ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ bF N°<wb°<FJ¡w° (Ÿ¥‚tw°) J¡ů FÙ ≈®°›w Fůw° Fæ, <bfi°„ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw°, oŸ N°„∫ Ÿu ÌubÙ fiu W≤ <Ì∫° $
ıů b_wC Fæ ŸÙtu* fi°„ N°æ≤ fi°„ Ju¡ N˚°b J¡° J®¡t Fůw° Fæ ıů ≈Ì°SÕ b°_wb tu* Fæ FÙ
fiFÙ*, ŸJ¡° fi°„ Jæ¡Ÿ° ? $$58$$
fu¸>Ù, ∫S°SÕI°fi Fůfiu Ÿu ≤_ŸÙ tu* Ÿ≈Õ J¡∑ ˚®°¿∏w Ju¡ <fib¨W Fůfiu ≈≤ Ÿ≈ÕJ¡° <bfi°„ fiFÙ*

F…N° N°æ≤ F…N° ∫F J¡Sfi •∫° ≈®∫ůıfi ≤©w° Fæ ∫°fiÙ ıf Ÿ≈Õ S° FÙ fiFÙ* wf ŸJu¡ <bfi°„

N°æ≤ N<bfi°„ J¡∑ J¡S° J¡°J¡ Ì∏w ydfi° Ju¡ Ÿt°fi <fi‹k¡Ô Fæ $$59$$
ıæŸu ŸÃ∫ Ju¡ ≈¿≤I°fi Ÿu ≤≠ıC tu* Ÿ≈Õ fiFÙ* <Ì©Ô°oÕ Ìuw° bæŸu N°<wb°<FJ¡ „≤Ù≤ Ju¡ I°fi Ÿu N°<@˚°æ<wJ¡ „≤Ù≤ fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° $ J¡¿v≈w Âÿ∫ ≈®≈aª ≈FÔu S°, I°fi Ÿu ŸJ¡∑ Ÿt¥Ô

<fib¨<W Fů yoÕ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ∆∫bF°≤-J¡v≈fi° _S¥Ô Â<‹¸> Ÿu FÙ FůwÙ Fæ, w[bÌ®<‹¸ >Ÿu wů

ŸyÕ - 21]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

293

ŸJ¡∑ ˚Ù Ÿa˚°bfi° fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ* $

J¡v≈fi° ∫<Ì <J¡ŸÙ Ju¡ π°≤° Ÿt<SÕw Fů, wů ŸJ¡∑ ˚Ù I°fi Ÿu <fib¨<W Fů ı°wÙ Fæ, ıů

<„Ô° Fæ FÙ fiFÙ*, ŸJ¡° ˚Ù wů ≈∫ůy <J¡∫° FÙ y∫° Fæ, J¡°v≈<fiJ¡ ≈Ì°Sů˘ J¡° ˚Ù NI°fiÌ„°
tu* ≈˚ůy Ìu©° FÙ ı°w° Fæ, I°fi Fůfiu ≈≤ fiJ¡∑ <fib¨<W Fů ı°wÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$60$$
y°æn≈°Ì°ª°∫Õ fiu ˚Ù J¡F° Fæ #

<bJ¡v≈ů <b<fibwuÕw J¡¿v≈wů ∫<Ì Ju¡fi<ªwg $ ≈Ìu„°Ì∫a b°Ìů I°wu πæwa fi <bΩwu $$

(<bJ¡v≈- yC”, <„‹∫, „°_` N°<Ì <fib¨W Fů ı°w° Fæ, ∫<Ì bF <J¡ŸÙ Ju¡ π°≤° J¡¿v≈w Fů $ ıæŸu ∫F ≈®≈aª ≤≠ı¥ tu* Ÿ≈Õ Ju¡ Ÿt°fi ˚®°¿∏w Fæ bæŸu FÙ <„‹∫ N°<Ì ˚uÌ <bJ¡v≈ ˚Ù ˚®t FÙ

Fæ, bF I°fi ≈®°<›w Ÿu ≈FÔu ≈Ìu„ Ju¡ <ÔÎ ≈°W Fæ, ≈Ìu„°SÕ ∫F b°Ì ∫°fiÙ <„‹∫, „°ŸJ¡,

„°˜ N°<Ì Fůw° Fæ, ≈Ìu„ Ju¡ J¡°∫Õ˚¥w I°fi Ju¡ Ã≈∏fi Fůfiu Ju¡ ≈≤°∏w w[b Ju¡ I°w Fůfiu

≈≤ πæw fiFÙ* ≤Fw°) $$61$$
wf N°≈ Ôůy N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů Jæ¡Ÿu Ìu©wu Fæ*, ∫F ≈®ÿfi Fůfiu ≈≤ ÌubÙıÙ J¡FwÙ Fæ $

≈≤t f®Ê Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ∫u ÌuF N°<Ì ≈°aª J¡ů„, ıů <J¡ ÎJ¡ ÎJ¡ Ju¡ N∏Ì≤ ≈®<b‹¸> t<Ft° tu*

¿_Sw ≈≤t f®Ê FÙ Fæ*, ÎuŸ° Ft Ôůy <ffi° <J¡ŸÙ <bPfif°@° Ju¡ Ìu©wu Fæ* $ Fu ˚Bu, wCt ÎuŸ°
fiFÙ* Ìu©wÙ Fů, •∫ů*<J¡ wC‡Fu* N˚Ù Â» w[bI°fi fiFÙ* F…N° Fæ $$62$$

∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ <ª¿w wů NÂÿ∫ Fæ, ∫F Âÿ∫Ÿ[bR¡≈w° J¡ů Jæ¡Ÿu ≈®°›w FCoÕ, wů oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

<F≤^∫y˚Õ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> tu* Ÿu Ì„Õfi J¡° <bT∫ ffi° ≤FÙ <ª<w J¡° <ª[b @tÕ Fůw° Fæ $ ıf

≈aªÙJ¡≤d Ju¡ π°≤° J¡v≈fi° Ÿu _S¥ÔR¡≈ J¡∑ J¡v≈fi° FqoÕ wf Ÿ˚Ù Ÿu ÔuJ¡≤ ÎJ¡ NfiCyw w[b Âÿ∫Ju¡ NfiC≤ů@ Ÿu _b∫a ˚Ù Âÿ∫˚¥w N≈fiu J¡ů ˚®°¿∏w Ÿu Ìu©w° Fæ $$63$$
ıů ≈FÔu ∫F J¡F° S° <J¡ J¡Ôfi fi°tJ¡ ≈®St <bJ¡°≤ Ju¡ N@Ùfi FÙ wů Ÿ‡≈¥dÕ J¡v≈fi°

FůwÙ Fæ, Ÿ J¡Ôfi° tu* FÙ ÔÙÔ° NfiC≈≈<W J¡∑ „aJ¡° J¡≤wÙ Fæ $

ÔÙÔ° fiu J¡F° # ÌubÙ, Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô N°<Ì Ju¡ <b˚°yŸu ≤<Fw <fiÃ∫<bΩt°fi ≈≤w[b tu*

(f®Ê tu*) J¡Ôfi (oÕsd) fi°tJ¡ ≈®St <bJ¡°≤ J¡° NbŸ≤ FÙ J¡F°≥ Fæ ? ˚°b ∫F Fæ <J¡ ≈¥bÕJ¡°Ô
tu* ¿_Sw Ìq@ W≤J¡°Ô tu* ÌFÙ Ju¡ N°J¡°≤ tu* ≈¿≤dw Fůw° Fæ $ ÌFÙ Fůfiu ≈≤ Ìq@ <bΩt°fi fiFÙ*

≤Fw° Ìu„-J¡°Ô Ÿ‡f∏@„¥∏∫ <fiÃ∫ <bΩt°fi f®Ê tu* J¡Ôfi J¡° NbŸ≤ FÙ fiFÙ* Fæ $$64$$
wCtfiu «¡≈≤ ıů ÌůT J¡F° Fæ, bF <bJ¡°≤ J¡ů ŸÃ∫ t°fifiu ≈≤ FÙ Fůw° Fæ, <tØ∫° t°fifiu ≈≤
fiFÙ* Fůw°, oŸ ≈®J¡°≤ ÔÙÔ° π°≤° ≈_S°<≈w ÌůTJ¡° ÌubÙıÙ ≈¿≤F°≤ J¡≤wÙ Fæ* $
ıæŸu ŸCbdÕ tu* J¡¸>J¡Ãb (bÔ∫Ãb) Fæ FÙ fiFÙ*, ıæŸu ıÔ tu* w≤*yÃb Fæ FÙ fiFÙ* N°æ≤ ıæŸu _b›fi Ju¡ fiy≤ N°æ≤ tfiů≤S Ÿu J¡¿v≈w fiy≤ N°<Ì tu* ŸÃ∫w° Fæ FÙ fiFÙ*, bæŸu FÙ Ÿwg-<ªwg N°fi∏Ì f®Ê tu* J¡v≈fi°Ÿu N<w<≤•w _bR¡≈ Îbtg <fiÌůÕT ŸJu¡ _b˚°b Ÿu ≈¨SJg¡ J¡ůoÕ ˚Ù
b_wC fiFÙ* Fæ $ ıæŸu N°J¡°„ tu* @¥<Ô fiFÙa Fæ bæŸu FÙ ≈≤f®Êtu* J¡Ôfi fi°tJ¡ ≈®St <bJ¡°≤ fiFÙa Fæ* $ <bT∫„¥∏∫, „°∏w N<bfi°„Ù N<πwÙ∫ f®Ê ŸbÕ` ∆∫°›w Fæ $$65-67$$

294

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ıů JC¡~> ˚Ù ∫F Âÿ∫ ≈®≈aª ≈®wÙw Fů ≤F° Fæ, bF Ÿf f®Ê J¡° <b„C] <bJ¡°Ÿ Fæ $ ≈≤ ıæŸu Zu‹™> ª∏BJ¡°∏w t<d ˚®tb„ J¡°ªJ¡∑ fi°o˘ ≈®wÙw FůwÙ Fæ bæŸu FÙ f®Ê Ju¡ <b„C] <bJ¡°Ÿ J¡∑

Âÿ∫R¡≈ Ÿu ≈®wÙ¿w Fů ≤FÙ Fæ $$68$$

Nf ÔÙÔ° •w ˚®t J¡° J¡°≤d ≈¥~>wÙ Fæ $

ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu<b, J¨¡≈°J¡≤ N°≈ fwÔ°oÎ <J¡ Ft Ôůyů* J¡ů owfiu ŸCÌÙ|Õ J¡°Ô wJ¡

<J¡Ÿfiu πæw N°æ≤ Nπæw Ju¡ <b<b@ <bJ¡v≈ů* π°≤° ˚®t tu* ±>°Ô ≤•©° Fæ ? $$69$$

<bª°≤ Ÿu f°º∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <bª°≤ <b≤ů@Ù N<bª°≤ „ÆÌ Ÿu b°h∫ tůF fiu FÙ •w ˚®t tu* Ôůyů* J¡ů ±>°Ô ≤•©° Fæ, ∫ů* ÌubÙ ŸJ¡° Ÿt°@°fi J¡≤wÙ Fæ $

ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ªaªÔu, wCt N<bª°≤ Ÿu ∆∫°JC¡Ô FůJ¡≤ <ª≤J¡°Ô Ÿu ˚®°∏w Fů $

N<bª°≤ _b˚°b Ÿu Ã≈∏fi Fæ, <bª°≤ Ÿu ŸJ¡° <bfi°„ Fůw° Fæ $ <bª°≤ Ÿu N<bª°≤

≈ÔJ¡˚≤ tu* FÙ <fib¨W Fů ı°w° Fæ $ ∫F (N<bª°≤R¡≈) N<bΩ° <bª°≤ Ÿu f°<@w FůJ¡≤
f®ÊŸW° Fů ı°wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ N<bΩ° J¡° N¿_wÃb fiFÙ* Fæ $ oŸ<ÔÎ fi wů N<bª°≤ Fæ, fi N<bΩ° Fæ, fi f∏@fi Fæ N°æ≤ f∏@fi fi Fůfiu Ÿu fi tůs FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F ıywg Ju¡bÔ

Nf°<@w „C] fů@ FÙ Fæ $$70-72$$ <J¡wfiu J¡°Ô wJ¡ wCtfiu oŸJ¡° <bª°≤ fiFÙ* <J¡∫°, oŸÙ<ÔÎ wC‡Fu** fů@ fiFÙ* F…N°, NwÎb wCt f®Ê tu* ˚®t„°<ÔfiÙ Fů, oŸÙ<ÔÎ ∆∫°JC¡Ô

Fů $$73$$ I°fi Ÿu πæwb°Ÿfi° J¡° f°@ Fůfiu ≈≤ w[bb°Ÿfi° J¡° „uT ≤Ffi° FÙ b°Ÿfi° J¡∑

Nv≈w° Fæ, bFÙ tC<•w J¡° fÙı Fæ, bF Nf wC‡F°≤u ¿ªW tu* ≈n y∫° Fæ, NwÎb <bbuJ¡„°<ÔfiÙ
wCt N°ı Ÿu ≈®fC] Fů N°æ≤ <btC•w Fů $$74$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ <k¡≤ πæwb°Ÿfi° J¡° NaJC¡≤ Fů ı°∫uy°, wů Ÿ ≈≤ J¡FwÙ Fæ $

ŸaŸ°≤ fi°tJ¡ ∫F Âÿ∫ ≈FÔu FÙ ıf Ã≈fi fiFÙa F…N° wf Ôůyů* J¡ů ŸJ¡∑ b°Ÿfi°

Jæ¡Ÿu FůyÙ ? N°æ≤ b°Ÿfi° ˚Ù •∫° Fæ ? ˚°b ∫F <J¡ fi b°Ÿfi° Fæ N°æ≤ fi ıywg FÙ Fæ, <k¡≤
b°Ÿfi° Ÿu πæw J¡° ≈®≤ůF J¡æŸu ? $$75$$ Nº∫∫fiR¡≈ ≈≤t <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Ju¡ tfi tu*

N°R¡» Fůfiu ≈≤ B‹¸>°, Âÿ∫ N°æ≤ Â¿‹¸> J¡° NÃ∫∏w N˚°b Fůfiu ≈≤, ⁄Ì∫ tu* oŸ
b°Ÿfi°s∫R¡≈ fÙı Ju¡ JC¡~> N*JC¡¿≤w Fůfiu ≈≤ ≤°y, πuT N°<Ì Â<‹¸>∫°≥ J®¡t„# Ì∫ J¡ů

≈®°›w fiFÙ* Fů*yÙ N°æ≤ ŸaŸ°≤ J¡∑ Ã≈<W ˚Ù <fit¥ÕÔ Fů ı°∫uyÙ Îba <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ ≈≤t

¿_S≤w° J¡ů ≈®°›w FůyÙ $ oŸ ≈®J¡°≤ <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Ju¡ ¿_S≤ Fůfiu Ÿu JC¡~> Ÿt∫ Ju¡ f°Ì
t°∫°J¡°„ N°æ≤ ŸJu¡ J¡°∫ů˘ Ju¡ N<@‹™>°fi_bR¡≈ <fitÕÔ N°Ãt° Ju¡ NbÔ‡ffiŸu (Ÿ°s°ÃJ¡°≤

Ÿu) wCt ˚®°¿∏wI°fi R¡≈ J¡°<Ôt° Ÿu ≤<Fw NwÎb J¡ÔaJ¡„¥∏∫ FůJ¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫ů* J¡∑

˚®°¿∏w∫ů* J¡°, fiJ¡∑ J¡°∫Õ˚¥w b°Ÿfi°Nů* J¡° N°æ≤ fiJ¡∑ J¡°≤d N<bΩ° J¡° NbŸ°fi ˚¥w (f°@ J¡∑ Nb<@R¡≈) tůsR¡≈ Fů ı°NůyÙ $$76-79$$
o•J¡∑Ÿb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 22]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

295
f°oÕŸb°≥ ŸyÕ
wC≤Ù∫ Nb_S°, ıÙb∏tC•w J¡∑ ¿_S<w,
b°Ÿfi°Nů* Ju¡ s∫J¡° ≈°∫ N°æ≤ ŸJu¡ NU∫°Ÿ J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

≈¿≤≈•b¡I°fi Fůfiu Ÿu ≈¥bÕ J¡FÙ yoÕ _S¥Ô ÌuFw° J¡∑ <fib¨<W N°æ≤ N°<wb°<FJ¡w° J¡∑

≈®°<›w J¡ů Â‹¸>°∏wů* π°≤° fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ ÌubÙıÙ ≈®_wCw FůwÙ Fæ $

ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, ∫Ω<≈ _b›fi°b_S° tu* _b›fi Ju¡ „≤Ù≤ J¡° NfiC˚b Fůw° Fæ, wS°<≈ ∫F _b›fi Fæ, oŸ ≈¿≤I°fi Ÿu ıæŸu _b›fiÌuF b°_w<bJ¡ fiFÙ* ≤FwÙ, <tØ∫° ™>F≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫Ω<≈ oŸ _S¥ÔÌuF J¡° ≈FÔu NfiC˚b Fůw° Fæ, wS°<≈ b°Ÿfi°Nů* J¡° s∫ Fůfiu Ÿu ∫F

_S¥Ô „≤Ù≤ f°<@w Fů ı°w° Fæ $$1$$ ıæŸu _b›fi Ju¡ I°fiŸu _b›fi ÌuF Ô°≈w° Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ sÙd Fůfiu Ÿu ı°y®w ÌuF (_S¥ÔÌuF) ˚Ù „°∏w Fů ı°wÙ Fæ, fi‹¸> Fů ı°wÙ

Fæ $$2$$ ıæŸu _b›fi tu* ≈®wÙ∫t°fi _b›fiÌuF J¡° N°æ≤ tfiů≤S π°≤° J¡¿v≈w J¡v≈fi°t∫ ÌuF J¡°

<bfi°„ Fůfiu ≈≤ oŸ ÌuF J¡° (ı°y®w ÌuuF J¡°) ˚°fi Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ı°y®Ìg˚°bfi° J¡° (_S¥ÔÌuF
tu* NFa˚°bfi° J¡°) Ÿt¥Ô h~>uÌ Fů ı°fiu ≈≤ N°<wb°<FJ¡ ÌuF J¡° Ì∫ Fůw° Fæ $ ıæŸu _b›fi°b_S° Ju¡ b°Ÿfi°R¡≈Ù fÙı (") Ÿu <fitCÕ•w Fůfiu ≈≤ ŸCTC<›w J¡° Ì∫ Fůw° Fæ ∫°fiÙ
ıf wJ¡ _b›fi tu* b°Ÿfi° ≤FuyÙ, wf wJ¡ ŸCTC<›w J¡° N°<b˚°Õb fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, bæŸu FÙ
ı°y®Ì°b_S° Ju¡ b°Ÿfi°R¡≈Ù fÙıů* Ÿu „¥∏∫ Fůfiu ≈≤ ıÙb∏tC<•w J¡° Ì∫ Fůw° Fæ $$3,4$$

∫¿Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ıÙb∏tC•wů* tu* ˚Ù b°Ÿfi° Fæ FÙ, •∫ů*<J¡ ∫<Ì fitu* b°Ÿfi° fi FůwÙ, wů fiJ¡° ˚ůıfi N°<Ì ∆∫bF°≤ FÙ fiFÙ* ffiw°, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıÙb∏tC•w ≈C”Tů* J¡∑ ıů b°Ÿfi° Fæ, bF b°Ÿfi° fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC Ÿ‡≈¥dÕ „C]b°Ÿfi°Nů* Ju¡
f°@ Ju¡ Nb<@˚¥w N<@‹™>°fiŸ[b J¡° FÙ „C]b°Ÿfi° ∫F fi°t Fæ $ ıæŸu <J¡ "ıÔ° F…N° J¡≈n°"

∫F ˚_t J¡° FÙ fi°t Fæ, bF Ÿ‡≈¥dÕ b°Ÿfi°Nů* tu* NfiCyw (NfiC_∫¥w) Ÿ°t°∏∫ ŸW° FÙ „C]

b°Ÿfi°R¡≈ Ÿu J¡FÙ ı°wÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$5$$
t¥~>°Õ N°æ≤ ŸCTC<›w tu* Nb°∏w≤ ˚uÌ Ì„°Õwu Fæ* $

<ıŸ <fiB° tu* b°Ÿfi°Nů* J¡° Ìg˚b fi Fů ∫° <w≤ů˚°b Fů ı°∫, ŸJ¡° fi°t ŸCTC<›w Fæ,

<ıŸ ı°y≤d tu* b°Ÿfi°Nů* J¡° N°<b˚°Õb fi Fů ∫° <w≤ů˚°b Fů ı°∫, ŸJ¡ů |fi tůF (t¥~>°Õ) J¡Fwu Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ NfiCÌg˚Cwb°Ÿfi° <fiB° ŸCTC<›w Fæ N°æ≤ N°<b˚¥Õwb°Ÿfi° ı°y≤d tůF

∫°fiÙ t¥~>°Õ Fæ $$6$$ <ıŸtu* b°Ÿfi°Nů* J¡° ŸbÕS° s∫ Fů ı°w° Fæ, ÎuŸÙ <fiB° "wC∫Õ" „ÆÌ Ÿu J¡FÙ ı°wÙ Fæ, ∫F°≥ ≈≤ "<fiB°" ≈Ì J¡∑ <bbs° fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ı°y≤d°b_S° tu* ˚Ù ≈≤t ≈Ì

" ÿÔůJ¡_S "<fitCÕ•wb°Ÿfi°fÙıu' J¡° NSÕ <ıŸtu* b°Ÿfi°R¡≈Ù fÙı _≈‹¸> fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ <w≤ů<Fw Fæ, ÎuŸ° J¡≤fi° ª°<FÎ fi <J¡ <ıŸtu* b°Ÿfi°R¡≈Ù fÙı <h~>∏fi Fů y∫° Fæ, ÎuŸ° NSÕ J¡≤fi° ª°<FÎ,

•∫ů*<J¡ ÎuŸ° NSÕ J¡≤fiu Ÿu ŸCTC<›w Ju¡ Nfi∏w≤ ≈Cfi# _b›fi J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ* FůyÙ $ ÎuŸu FÙ <fib°ÕŸfi°fÙı J¡° NSÕ ˚Ù <ıŸtu* Ÿ‡≈¥dÕ b°Ÿfi°R¡≈Ù fÙı f°<@w Fæ, ÎuŸ° J¡≤fi° ª°<FÎ $

296

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡° I°fi Fůfiu ≈≤ N°æ≤ I°fi Ÿu Ÿt¥Ô b°Ÿfi°Nů* J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ wC∫°Õb_S° FůwÙ Fæa $
ıÙ<bw ≈C”Tů* J¡∑ bF ıÙb°b_S° <ıŸtu* <J¡ b°Ÿfi°Nů* J¡° ŸbÕS° N˚°b ≤Fw° Fæ ıÙb∏tC<•w J¡FÔ°wÙ Fæ, Ÿu NtC•w (f]) ≈C”T fiFÙ* ı°fi ≈°wu Faæ $ ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ju¡ w°≈ Ÿu fkÕ¡ ıÔR¡≈ tu*

≈¿≤dw Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ „C] b°Ÿfi°Nů* Ju¡ Nb<@ N<@‹™>°fi˚¥w Ÿ[b tu* ŸaÔÀfi ∫°fiÙ

Ÿt°<@ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu <ª≤J¡°Ô wJ¡ Ÿtu* ¿_Sw wS° sÙdb°Ÿfi° b°Ô° tfi N°<wb°<FJ¡w°

J¡ů (Ÿ¥‚tw° J¡ů) ≈®°›w Fůw° Fæ $ N°<wb°<FJ¡w° J¡ů ≈®°›w, ∆∫CÃS°fiJ¡°Ô tu* N°æ≤ ∆∫bF°≤J¡°Ô
tu* ˚Ù N°ÃtI°fi Ÿ‡≈∏fi tfi N∏∫°∏∫Ÿ¨<‹¸>∫ů* Ju¡ N°æ≤ N∏∫°∏∫ ı∏tů* Ju¡ <ªWů* Ÿu N°æ≤ Ìub N°<Ì Ju¡ ∫ůÀ∫„≤Ù≤ů* Ÿu ÎJ¡R¡≈ tu* <tÔ ı°w° Fæ, ıů tfi N°<wb°FJ¡w° J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fæ N°æ≤

ŸÌ° I°fiŸ‡≈∏fi fiFÙ* Fæ, bF fiŸu fiFÙ* <tÔw° $ ©¥f NU∫°Ÿ J¡≤fiu Ÿu ıf wC‡F°≤° ∫F

NFa˚°b (NFaJ¡°≤) „°∏w Fů ı°∫uy°, wf wC‡F°≤Ù _b°˚°<bJ¡ <ªBq≈w°, ıů <J¡ Âÿ∫≈®≈aª

J¡∑ ª≤t Nb<@˚¥w Fæ, <Ìw Fů ı°∫uyÙ $ ıf wC‡F°≤° N°<wb°<FJ¡w°I°fi ŸbÕÌ° Ju¡ <ÔÎ

_S°∫Ù Fů ı°∫uy°, wf wCt ŸaJ¡v≈ Ÿu NÌq<Tw NwÎb ≈<b` ÔůJ¡ů* J¡ů Ìu©ůyÙ $ ˚Bu, oŸ¿ÔÎ
wCt b°Ÿfi°Nů* J¡° ıæŸu s∫ Fů bæŸ° ≈®∫Ãfi J¡≤ů $ ıf wC‡F°≤° b°Ÿfi°s∫ ª≤t ŸÙt° J¡ů

≈®°›w Fů ı°∫uy°, wf wCt ıÙb∏tC•w Fů ı°NůyÙ $$7->13$$

≈¥bůÕ•w ≈bÕw J¡° ıů ~>ů¸>°-Ÿ° y°≥b Fæ, ŸJ¡ů Ìu©fiu J¡∑ oh~>° Ÿu ≈®<wf] <ªW tu* fů@

J¡∑ ≈¥<wÕ ∫° b°Ÿfi°Nů* Ju¡ s∫°SÕ NU∫°Ÿ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡FwÙ Fæ* $
ıf wJ¡ wC‡F°≤° ∫F N<w„ÙwÔ („°¿∏w≈®Ì) fů@R¡≈Ù ª∏Bt° ≈¥¥dÕ fiFÙ* Fůw°, wf wJ¡ wCt oŸ ÌuF J¡ů ≤©J¡≤ N∏∫°∏∫ ÔůJ¡ů* J¡ů Ìu©ů $$14$$
tu≤Ù ÌuF J¡° Nb_S°≈fi <J¡Ÿ<ÔÎ <J¡∫° ı°∫, N°≈J¡∑ ÌuF Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu ∫F ˚Ù •∫ů* fiFÙ*
ı° ŸJ¡wÙ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ ÌubÙı∑ J¡FwÙ Fæ* $

∆∫bF°≤ů* tu* NSb° ytfi N°<Ì J¡tů˘ tu* t°aŸ<fi<tÕw ÌuF t°aŸ<fi<tÕw ÌuF Ÿu FÙ Ÿa∫ůy J¡ů

≈®°›w Fů ŸJ¡wÙ Fæ, t°aŸ ÌuF <ªW„≤Ù≤Ÿu J¡Ì°<≈ Ÿ‡f∏@ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$15$$

•∫° b≤Ì°fi J¡∑ fi°o˘ ∫° „°≈ J¡∑ fi°o˘ N°≈Ju¡ bªfi Ÿu FÙ tu≤° t°≥Ÿt∫ „≤Ù≤ N°≈Ju¡ „≤Ù≤

Ÿu Ÿ‡f∏@ J¡ů ≈®°›w Fůy° ? oŸ „aJ¡° ≈≤ ZÙÌubÙıÙ "fiFÙ*', ÎuŸ° Ÿt°@°fi J¡≤wÙ Fæ $

NÃ∫∏w Nfi<˚I f°ÔJ¡ů* Ÿu ÔuJ¡≤ <Ÿ] ≈C”Tů* wJ¡ ≈®<Ÿ] ŸfJu¡ NfiC˚b Ÿu <Ÿ]

∫S°¿_Sw NSÕ J¡° FÙ tæ*fiu NfiCb°Ì <J¡∫° Fæ, b≤ N°æ≤ „°≈ J¡∑ fi°o˘ <J¡ŸÙ N≈¥bÕ NSÕ J¡°
ıf≤Ì_wÙ ≈®<wb°Ìfi fiFÙ* <J¡∫° Fæ $$16$$

∫<Ì b_wC J¡° _b˚°b, ıů <J¡ ÔůJ¡<Ÿ] Fæ, <b≈≤Ùw fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, wů b°Ÿfi°Nů* Ju¡
sÙd Fůufiu ≈≤ ˚Ù oŸ _S¥ÔÌuF J¡∑ N°<wb°<FJ¡w° J¡∑ Ÿ‡˚°bfi° fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ, ÎuŸÙ

„aJ¡° J¡≤ ZÙÌubÙıÙ J¡FwÙ Fæ* $

I°fi Ju¡ ≈®ªC≤ NU∫°Ÿ Ÿu Ÿ°aŸ°¿≤J¡ b°Ÿfi°Nů* J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ ∫FÙ _S¥Ô ÌuF <ªW„≤Ù≤

∫°fiÙ N°<wb°<FJ¡ „≤Ù≤ Fů ı°wÙ Fæ, oŸtu* JC¡~> ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $$17$$
ıÙbů* J¡° ≈≤ÔůJ¡ytfi ˚Ù N°<wb°<FJ¡ ÌuF Ÿu Fůw° Fæ, ∫F ≈®<Ÿ] Fæ, t¨w _S¥ÔÌuF J¡∑

ŸyÕ - 22]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

297
ıů ∫FÙ* ≈≤ ¿_S<w Ìu©Ù ı°wÙ Fæ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* ∫F Jæ¡Ÿu Ÿ‡˚b Fů ŸJ¡w° Fæ <J¡ ÎJ¡ FÙ

J¡°Ô tu* ÎJ¡ FÙ ıÙb J¡° N°<wb°<FJ¡ ˚°b ıÙbfi Fů N°æ≤ _S¥Ô˚°b Ÿu t≤d Fů ? ÎuŸÙ „aJ¡°

J¡≤ ZÙÌubÙıÙ oŸJ¡° Ÿt°@°fi J¡≤wÙ Fæ* $
t≤dJ¡°Ô tu* oŸÙ ÌuF tu* <Ìw Fůfiub°ÔÙ •w N°<wb°<FJ¡w° J¡ů fi wů J¡ůoÕ t≤fiub°Ô°

Ìu©w° Fæ N°æ≤ fi ıÙ<bw FÙ Ìu©w° Fæ, •∫ů*<J¡ "wÌg ∫S° ≈u„_J¡°≤Ù ≈u„ Ÿů t°°`°t°Ì°∫°"

(ıæŸu ŸCbdÕJ¡°≤ ŸCbdÕ J¡° Ç>J¡n° J¡°¸>J¡≤ ≈FÔu J¡∑ ≤ªfi° Ÿu fibÙfi Nh~>Ù Ÿu Nh~>Ù ÌqŸ≤Ù

„•Ô ffi°w° Fæ, bæŸu FÙ ≈≤ÔůJ¡ ı°fiu J¡° oh~C>J¡ ∫F N°Ãt° ˚Ù oŸ bwÕt°fi „≤Ù≤ J¡ů fi‹¸> J¡≤, Nªuwfiw° J¡ů ≈®°›wJ¡≤ <≈w¨ÔůJ¡ytfiů≈∫ůyÙ, y∏@bÕÔůJ¡ytfiů≈∫ůyÙ ∫° ÌubŸ‡f∏@Ù

∫° ≈®ı°≈<wÔůJ¡ ≈®°≈J¡ NSb° f®Ê ≈®°≈J¡ ∫° N∏∫ ˚¥wů* Ju¡ Ÿ‡f∏@Ù ÌqŸ≤u fi¥wfi „≤Ù≤ J¡ů ffi°w° Fæ) ÎuŸÙ ZC<w Fæ $ •w ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈°≤Ô°æ<J¡J¡ ÌuF<fit°Õd Ju¡ <ÔÎ t≤ ≤Fu ≈C”T

J¡° N≈fiu NI°fi Ÿu J¡¿v≈w ÌuF°≤‡˚J¡ ˚¥wů* Ju¡ Na„ů* Ÿu Ÿab<Ôw FůJ¡≤ FÙ ≈≤ÔůJ¡ tu* ytfi Fůw° Fæ, Nw# fi t°`°Nů* J¡° ˚Ù, ıů <J¡ ŸJ¡ů fiFÙ* <Ì©°oÕ ÌuwÙ, N°<wb°<FJ¡ ˚°bů* Ÿu

<b≤ů@ fiFÙ* Fæ $ NI°fi Ÿu J¡¿v≈w ≈aª˚¥wt°` J¡° Na„ ıů NI°fi „≤Ù≤ Fæ, ŸJ¡ů N°æ≤ Ôůy t≤w° F…N° Ìu©wu Fæ* $ ∫F Nb°_w<bJ¡ ÌuF fi wů t≤wÙ Fæ N°æ≤ fi ıÙwÙ Fæ $ _b›fi N°æ≤ ŸaJ¡v≈

Ju¡ ˚®t tu* t≤d N°æ≤ ıÙbfi •∫° Fæ* ? ∫°fiÙ fitu* JC¡~> ˚Ù b°_w<bJ¡w° fiFÙ* Fæ, bu ˚®tt°` Fæ* $
oŸ<ÔÎ oŸ <bT∫ tu* <b≤ů@ Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ $$18,19$$ ıæŸu tfiů≤S Ÿu J¡¿v≈w ≈C”T tu* ıÙbfi N°æ≤ t≤d NŸÃ∫ FÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ŸaJ¡v≈J¡¿v≈w ≈C”T FÙ ıf b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, wf ŸJu¡ t≤d N°æ≤ ıÙbfi J¡∑ b°_w<bJ¡w° J¡∑ •∫° J¡S° Fæ ? bæŸu FÙ
fu¸>Ù Ÿ „≤Ù≤ tu* ˚Ù t≤d N°æ≤ ıÙbfi Nb°_w¿bJ¡ FÙ ≈®wÙw Fůwu Fæ* $$20$$ ÔÙÔ° fiu J¡F° #

ÌubÙ, N°≈fiu tCHu Ÿ <fitÕÔ I°fi J¡° ≈Ìu„ <Ì∫° Fæ, <ıŸJu¡ Zbdt°` Ÿu FÙ Âÿ∫ R¡≈Ù
tF°t°≤Ù „°∏w Fů ı°wÙ Fæ $ t°≥, oŸ <bT∫ tu* tu≤u «¡≈≤ NfiCy®F J¡∑<ı∫u, J¨¡≈∫° ∫F fwÔ°oÎ

<J¡ bF NU∫°Ÿ J¡°æfi Fæ (ŸJ¡° •∫° _bR¡≈ Fæ) N°æ≤ Jæ¡Ÿ° Fæ (ŸJ¡° •∫° Ôsd Fæ) wS°

<J¡Ÿ ≈®J¡°≤ ≈C‹¸> Fůw° Fæ N°æ≤ ŸJu¡ ≈C‹¸> Fůfiu ≈≤ •∫° Fůw° Fæ ?$$21,22$$ ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # bÃŸu, ıů ˚Ù ≈®°dÙ ıf ıf ˚Ù, <J¡ŸÙ J¡°∫Õ J¡ů J¡≤w° Fæ, NU∫°Ÿ Ju¡ <ffi° J¡˚Ù <Ÿ]

fiFÙ* Fůw° $ ˚°b ∫F <J¡ NU∫°ŸJ¡∑ ≈®Ã∫uJ¡ J¡tÕ tu* N°bÿ∫J¡w° Fæ $$23$$

ŸbÕ≈®St ÌubÙıÙ NU∫°Ÿ J¡° _bR¡≈ fwÔ°wÙ Fæ* $

NŸa<ÌÀ@R¡≈ Ÿu N≈fiÙ fC<] tu* ıt°fiu Ju¡ <ÔÎ ŸJ¡° <ª∏wfi J¡≤fi°, N∏∫ I°w° ≈C”T

J¡∑ fC<] Ÿu Ÿab°Ì J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ŸJ¡∑ ªª°Õ J¡≤fi°, ≈≤_≈≤ NI°w Na„ Ju¡ I°fi Ju¡ <ÔÎ

N°≈Ÿ tu* ŸJ¡° ≈Ìu„ Ìufi°, ŸÌ° ŸÙtua tfiů∫ůy Ìufi°, oŸu <bπ°fig Ôůy I°fi J¡° NU∫°Ÿ

J¡Fwu Fæ* (c) $$24$$

Â» bæ≤°À∫ N°<Ì ŸJu¡ Ôsd Fæ*, ∫F f°w <b≤•w ≈C”Tů* J¡∑ _wC<w π°≤° J¡Fwu Fæ* $
c ŸJ¡° <ª∏wfi J¡≤fiu, ŸJ¡∑ ªª°Õ J¡≤fiu N°æ≤ N°≈Ÿ tu* ŸÙ J¡° fů@fi J¡≤fiu Ÿu NŸa˚°bfi° J¡∑ <fib¨<W

FůwÙ Fæ N°æ≤ ŸÌ° ŸÙ tu* ≈≤°∫d ≤Ffiu Ÿu <b≈≤Ùw ˚°bfi° J¡∑ <fib¨<W FůwÙ Fæ, ∫u NU∫°Ÿ Ju¡ k¡Ô Fæ* $

298

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ıů <b≤•w tF°Ãt° ≈C”T tC<•w Ju¡ <ÔÎ N≈fiu N∏w#J¡≤d tu* ∫Ãfi≈¥¥bÕJ¡ <bT∫ b°Ÿfi°Nů*

Ju¡ s∫ J¡∑ ˚°bfi° J¡≤wu Fæ* (N≈fiu N∏w#J¡≤d tu* <bT∫b°Ÿfi°Nů* J¡° ıæŸu <bfi°„ Fů, bæŸ° ∫Ãfi J¡≤wu Fæ*), bu ≈¨<SbÙ tu* ŸbÕZu‹™> Fæ* N°æ≤ ∏FÙ*J¡° ı∏t Ÿk¡Ô Fæ $ Ì°≤w°R¡≈Ù (Ÿ‡≈¥dÕ

Ÿ°ty®Ù≈¿≤Ã∫°yR¡≈Ù) ŸC∏Ì≤w° Ÿu Îba bæ≤°À∫ ≤Ÿ Ÿu Ÿ‡≈∏fi NwÎb ŸÌ° N°fi∏Ì J¡∑ b¨<‹¸> J¡≤fiub°ÔÙ fC<] <ıfi ≈C”Tů* tu* Ã≈∏fi F…oÕ Fæ, bu ŸbÕZu‹™> NU∫°ŸÙ (NU∫°Ÿb°Ôu) Fæ* $$25,26$$

Zbd N°<Ì tu* <fi≤w Fůfi° ˚Ù I°fiŮ∫°Ÿ J¡° Ôsd Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ* $
ıů Ôůy ∫C<•w Ÿu ∫°fiÙ ≈®t°dw[b Ju¡ <fi@°Õ≤d Ju¡ NfiCJ¥¡Ô wS° ≈®tu∫w[b Ju¡ <fi@°Õ≤d Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ∫C<•w Ÿu N°æ≤ Nº∫°Ãt w[bJ¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°Ôu „°˜ů* Ÿu I°w° N°æ≤ Iu∫
b_wC Ju¡ NÃ∫∏w N˚°b J¡∑ ≈®°<›w tu* (f°@ tu*) ∫Ãfi J¡≤wu Fæ*, bu f®ÊŮ∫°ŸÙ Fæ $$27$$

J¡°Ôů* tu* Âÿ∫ Ju¡ f°@ I°fi J¡∑ N°b¨<W ˚Ù f®ÊŮ∫°Ÿ Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $

∫F ıywg Fæ, ∫F tæ* Fq≥" oÃ∫°J¡≤J¡ Âÿ∫ Ÿ¨<‹¸> N°<Ì tu* Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…oÕ, Nw# bF ŸÌ°

Fæ FÙ fiFÙ*, ∫F I°fiŮ∫°Ÿ J¡F° y∫° Fæ $$28$$ Âÿ∫ ≈®≈aª Ju¡ NŸa˚b Ju¡ I°fi Ÿu ≤°y, πuT

N°<Ì J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ tfifi Ÿu Ã≈∏fi <bΩ° J¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ ≈¿≤≈°J¡ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ ıů N°Ãt≤<w (N°Ãt≈®ut) Fæ, bF f®ÊŮ∫°Ÿ Fæ $$29$$

∫F Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ <tØ∫° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Â»I°fi Ÿu ≤°y N°<Ì J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ FÙ bF

(N°Ãt≤<w) I°fiů≈∫ů<yfiÙ FůwÙ Fæ, Nw# •w ≤°y N°<Ì J¡° h~>uÌ Fůfiu ≈≤ FÙ bF f®ÊŮ∫°Ÿ

Fæ, N∏∫S° fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Âÿ∫ Ju¡ NŸa˚b J¡° I°fi F…Î <ffi° Ã≈∏fi ıů ≤°y, πuT N°<Ì J¡° N≈s∫ Fæ, bF w≈

J¡FÔ°w° Fæ, NwÎb bF I°fi fiFÙ* Fæ, bF w≈ b¨S° πuTN°<Ì Ju¡ ≤ůJ¡fiu Ÿu Ã≈∏fi Ì…#© J¡ů FÙ
f»°w° Fæ $$30$$

NU∫°Ÿ Ju¡ FuwCNů* J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤ Nf ZÙÌubÙıÙ NU∫°Ÿ J¡° k¡Ô <Ì©Ô°wÙ F…oÕ Ìů ÿÔůJ¡ů* Ÿu ŸyÕ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wÙ Fæ* $

ª≤tŸ°s°ÃJ¡°≤R¡≈ I°fi N°æ≤ ŸJ¡° Iu∫ f®Ê ˚Ù Âÿ∫ NŸa˚bfů@ (Âÿ∫ J¡° NŸa˚b

<ıŸŸu ∫° <ıŸtu* Fůw° Fæ, ÎuŸ° fů@) J¡F° ı°w° Fæ, ŸJu¡ NU∫°Ÿ Ÿu tC<•w FůwÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤

Ju¡ NU∫°Ÿ J¡° k¡Ô tF°fig NU∫CÌ∫ Fæ $$31$$ bÃŸu, ıæŸu „≤Ìg M¡wC tu* <Ft Ju¡ Ÿt°fi „ÙwÔ

NůŸ Ju¡ Ÿu*J¡ Ÿu JC¡F≤° <fÔJC¡Ô <bfi‹¸> Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <ªW tu* ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu NU∫_w, Ÿ‡≈¥dÕ w°≈ů* (<`<b@ w°≈ů*) J¡∑ „°¿∏w Ju¡ FuwC Fůfiu Ÿu f≤k¡ Ju¡ Ÿt°fi „ÙwÔ <bbuJ¡fů@ R¡≈Ù
ıÔ Ju¡ <fi≤∏w≤ <Ÿaªfi Ÿu ŸaŸ°≤R¡≈Ù J¨¡‹d ≈s J¡∑ (N∏@u≤Ù) ≤°¿` tu* Ã≈∏fi F…oÕ tůFR¡≈Ù y°»

fiÙ*Ì <fib¨W Fů ı°wÙ Fæ $$32$$ tF<TÕ b°vtÙ<J¡ıÙ Ju¡ owfiÙ J¡S° J¡F ªCJ¡fiu ≈≤ <Ìfi fÙw y∫°, Ÿ¥∫Õ ˚yb°fig N_w°ªÔ <„©≤ J¡∑ Nů≤ Ny®Ÿ≤ Fů y∫u N°æ≤ ˚≤π°ı N°<Ì tC<fi∫ů* J¡∑ Ÿ˚°
b°vtÙ<J¡ıÙ J¡ů ≈®d°t J¡≤ Ÿ°∫aJ¡°Ô Ju¡ Ÿ∏º∫°-b∏Ìfi N°<Ì J¨¡Ã∫Ju¡ <ÔÎ _fi°fi°SÕ ªÔÙ yoÕ

Îba ≤°<` fÙwfiu ≈≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ ywu-ywu tC<fi-t^±>ÔÙ Ÿ˚°_S°fi tu* N° yoÕ $$33$$
f°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 23]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

299
wuoÕŸb°≥ ŸyÕ

≈bÕw-y®°t J¡ů Ìu©fiu J¡∑ oh~>° Ÿu Ÿt°<@ π°≤° _S¥Ô ÌuF J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤

ÌubÙıÙ N°æ≤ ÔÙÔ° J¡° <b„°Ô N°J¡°„ tu* ytfi-bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ, bu Ìůfiů* Wt Ìu<b∫°≥ ∫°fiÙ Ÿ≤_bwÙ N°æ≤ ÔÙÔ° Ÿ ≤°<` tu*

≈≤_≈≤ ≈®ÿfiůW≤ J¡≤ ıf <J¡ Ÿf ŸubJ¡ Ÿů y∫u Su, tFÔ Ju¡ Ì≤b°ıů* N°æ≤ <©n<J¡∫ů* tu*
tıf¥w N°æ≤ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ NyÕÔ Ôy y∫u Su, Œů<»∫ů* ≈≤ ≈F≤uÌ°≤ Ÿ°b@°fi FůJ¡≤ ≈F≤°

Ìu ≤Fu Su, k¥¡Ôů* J¡∑ ≤°<„∫ů* Ÿu <fiyÕw Îba |fiÙ˚¥w ŸCy¿∏@ Ÿu N∏w#≈C≤ ˚≤ y∫° S°, N‡Ô°fi t°Ô°R¡≈Ù b˜ů* Ÿu N°h~>∏fi ≤°ı° Ju¡ „b Ju¡ ŸtÙ≈_S N°Ÿfi ≈≤ fæ™> yoÕ $ fiJu¡ J¡ÔaJ¡„¥∏∫

≈¥dÕ ª∏Bt° Ju¡ wCv∫ tC©t^±>Ô Ÿu Ÿ°≤° N∏w#≈C≤ ıyty° ™>° $ bu Ìůfiů* (!) Ÿt°<@_S

Fů oŸ ≈®J¡°≤ <fiÿªÔw° Ÿu fæ™> yoÕ <J¡ ≈®wÙw Fůw° S° t°fiů* bu ≤Ãfi Ju¡ ©‡˚u tu* ©CÌÙ F…oÕ Ìů t¥<wÕ∫°≥ Fæ* Îba <Ìb°≤ tu* Ô¸>J¡°∫u y∫u Ìů <ª` Fæ* $ Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫ů* J¡ů fiJu¡ <bT∫ů* Ÿu ŸaJ¡ůª

J¡ů (<fib¨<WJ¡ů) ≈®°›w F…oÕ fi Ìůfiů* J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ Ì…¿ÿª∏w°Î≥ y°∫f Fů yoÕ, NwÎb bu Ÿ°∫aJ¡°Ô

Ju¡ Ÿt∫J¡∑ Ìů J¡t<Ô<fi∫ů* J¡∑ fi°o˘ SÙ, <ıfiJu¡ ª°≤ů* Nů≤ ≈¿≤tÔ ∆∫°›w ≤Fw° Fæ $ „≤Ì

M¡wC tu* b°∫C „¥∏∫ ≈bÕw tu* <y≤Ù F…oÕ Ìů tu| ≈a<•w∫°≥ ıæŸu „C] ¡(Ÿku¡Ì), „°∏w („ÙwÔ) N°æ≤ J¡‡≈fi „¥∏∫ FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ bu ˚Ù NÃ∫∏w „C], „°∏w N°æ≤ _≈∏Ìfi „¥∏∫ FCoÕ $ ª¥≥<J¡

∏Fu* <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Ôy yoÕ SÙ, NwÎb fiJ¡ů ÌuF N°<Ì Nfi°Ãtb_wCNů* J¡° ≈®<wŸ∏@°fi fiFÙ* ≤F y∫° S° $ ıæŸu ŸC∏Ì≤ Ìů J¡v≈Ôw°Î≥ bŸ∏wN°<Ì M¡wC Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ≈FÔu Ju¡ ≤Ÿ

J¡° Ã∫°y J¡≤wÙ Fæ*, J¡°≤d <J¡ ≈C≤°fiu ≈Wů* J¡° Ÿ¥©fi° N°<Ì Ÿ˚Ù J¡ů <Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ

∏Fů*fiu ˚Ù f°fl I°fi J¡° Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° S° $$1-7$$

Âÿ∫ Ju¡ N°Ã∫¿∏wJ¡ ≈„t Ÿu (<bfi°„ Ÿu) <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Fůfiu ≈≤ w[bŸ°s°ÃJ¡°≤

Ÿu Ÿt¥Ô `æJ¡°<ÔJ¡ Âÿ∫f°@ FÙ ≈<≤<fi<‹™>w FuwC Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈FÔu ıf fi Ìůfiů* J¡ů "tæ* ıywg" oŸ ≈®J¡°≤ ˚®°¿∏wR¡≈ Âÿ∫ J¡∑ NÃ∫∏w°˚°bR¡≈

NfiCÃ≈<W J¡° I°fi F…N°, wf fi Ìůfiů* J¡° Âÿ∫R¡≈Ù ∫F <≈„°ª NÃ∫∏w <bfi‹¸> Fů y∫° $
ıæŸu Ÿt°<@ tu* `æJ¡°<ÔJ¡ Âÿ∫ J¡° f°@ Fůw° Fæ, bæŸ° Ÿ˚Ù J¡°Ô tu* `æJ¡°<ÔJ¡ Âÿ∫ J¡° f°@

Ft Ôůyů* Ju¡ NfiC˚b Ÿu <Ÿ] Fæ, ÎuŸ° ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů Ÿ‡fů@fi J¡≤ J¡Fwu Fæ* $

Nfi|, NŸwg (<tØ∫°) Fůfiu Ju¡ J¡°≤d FÙ Ft Ôů*yů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ∫F ıywg ≈®wÙw Fůfiu ≈≤
t¨yw¨‹d° tu* ıÔ J¡∑ fi°o˘ N°æ≤ ≈®wÙw fi Fůfiu ≈≤ ©≤yů„ Ju¡ ŸÙ*y J¡∑ fi°o˘ Fæ, •∫ů*<J¡ ıů

≈Ì°SÕ ≈FÔu fiFÙ* S° bF bwÕt°fi J¡°Ô tu* ˚Ù fiFÙ* Fæ, ∫F _≈‹¸> Fæ $$8-10$$

! ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ J¡° I°fiÌuF Fæ, ŸÙŸu bu <bª≤d J¡≤ ŸJ¡wÙ SÙ*, <k¡≤ ∏Fu* Ÿt°<@_S •∫ů*

Fůfi° ≈n°, ÎuŸÙ „aJ¡° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ, •∫ů*<J¡ ÔÙÔ° J¡ů Ÿt°<@ <Ÿ©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ bF Ÿt°<@_S

F…oÕ SÙ $ •w ∫ůy yC” Ju¡ <Ÿ©°∫u <ffi° ≈®°›w fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, Nw# ÔÙÔ° Ju¡ Ÿt°<@_S Fůfiu tu*

ŸF∫ůy Fů, oŸ<ÔÎ ÌubÙıÙ fiu Ÿt°<@ ÔÙ $

300

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Âÿ∫ J¡° N_w Fůfiu ≈≤ bu Jæ¡Ÿu fiFÙ*, oŸ „aJ¡° ≈≤ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $

Ÿ¥∫Õ, ª∏Bt°, w°≤u N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ Ÿu NÃ∫∏w „¥∏∫ Ju¡bÔt°` N°J¡°„ Ÿ¨<‹¸> Ju¡

N°≤‡˚ tu* ∫°fiÙ b°∫C J¡∑ Ã≈<W Ÿu ≈¥bÕ N°æ≤ ≈®Ô∫J¡°ÔJu¡ N°fiu ≈≤ (b°∫C≈∫Õ∏w ≈Ì°Sů˘ J¡°

≈®Ô∫ Fůfiu ≈≤) ıæŸu Ju¡bÔ_b˚°b Ÿu ¿_S≤ ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ bu Ìůfiů* Nayfi°Î≥ Ì„Õfi Ÿu <btC•w

„°∏w N°æ≤ Ju¡bÔ _b˚°b F…oÕ $$11$$

N°yu ŸyÕ tu* J¡Fu ı°fiub°Ôu N°J¡°„ytfi tu* ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ N°æ≤ ÔÙÔ° Ju¡ ÌuFbæÔs^∫ J¡ů J¡Fwu Fæ* $

I°fiÌubÙ Ÿ≤_bwÙ fiu ≈¥bÕwfi I°fiÌuF Ÿu FÙ N°J¡°„ tu* <bª≤d <J¡∫° N°æ≤ ≤°ıt<FTÙ

ÔÙÔ° fiu t°fib ÌuF Ju¡ N<˚t°fi J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ º∫°fi N°æ≤ I°fi Ju¡ NfiCR¡≈ <Ì∆∫ÌuF J¡°

NbÔ‡ffi J¡≤ N°J¡°„tu* <bª≤d <J¡∫° $$12$$
bF Ìq≤ N°J¡°„ tu* ytfi J¡∑ J¡v≈fi° N≈fiu |≤ Ju¡ t^±>≈ Ju¡ <bWu˚≤ N°J¡°„ tu* FÙ F…oÕ fi

<J¡ f°F≤, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸªtCª bu Ìůfiů* fF…w Ìq≤ yoÕ Ÿů f°w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ∏Fů*fiu ÌgfC] F…Î ≈¥bÕŸaJ¡v≈-

Ÿa_J¡°≤-I°fi Ÿu <fÔ_w˚≤ y¨F°J¡°„ tu* FÙ ª»J¡≤ ŸbÕy°tÙ I°fi tu* N°≤ůFd N°æ≤

N°J¡°„ytfi Ju¡ NfiCR¡≈ ¿ªÌ°J¡°„t¥<wÕ J¡° NbÔ‡ffi <J¡∫° (") $$13$$ ŸJu¡ Nfi∏w≤

ŸC∏Ì≤ fi∫fib°ÔÙ N°æ≤ b<fiwů<ªw <bÔ°Ÿů* Ÿu tfiůF≤ bu Ìůfiů* ÔÔfi°Î≥ <bT∫I°fi Ju¡

_b˚°b Ÿu (<bT∫°fiCŸ°≤ ∆∫bF°≤ J¡v≈fi° Ju¡ J¡°≤d) ∫F°≥ Ÿu NÃ∫∏w Ìq≤ N°J¡°„ tu*
yoÕ $$14$$ wÌ…≈≤°∏w ŸÙ |≤ tu* ¿_Sw FůJ¡≤ "Ft Ôůy N°J¡°„ tu* Ÿaª≤d J¡≤u*" oÃ∫°J¡°≤J¡

<ªwg≈®@°fi t°fiŸ J¡v≈fi°b¨<W Ÿu Ìq≤ Ÿu N<wÌq≤ wS° J¡≤ůnů* ∫ůıfi <b_wÙdÕ N°J¡°„ tu*

∏F°aufiu Ÿaª≤d <J¡∫° $ ˚°b ∫F <J¡ ÔÙÔ° N°æ≤ Ÿ≤_bwÙ ≈FÔu FÙ N≈fiu tfi tu* "Ft Ôůy N°J¡°„t°yÕ Ÿu ı°∫u*yu" ∫ů* ŸaJ¡v≈ J¡≤Ju¡ Ÿt°<@_S F…oÕ SÙ $ oŸÙ J¡°≤d ∏Fu* Ÿt°<@

Nb_S° tu* wÌfiCR¡≈ <ªWÌuF Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ N°J¡°„ tu* nfiu J¡° NfiC˚b Fůfiu Ôy° $$15$$

¿ªÌ°J¡°„ ÌuF J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ ˚Ù <ªW tu* <_Sw ≈¥bÕ ŸaJ¡¿v≈w Âÿ∫ Ju¡ NfiCŸ∏@°fi J¡∑ NfiC≈≈<W FůwÙ Fæ $ •w Ÿt°<@J¡°Ô tu* bu Ìůfiů* ŸaJ¡v≈-Ÿa_J¡°≤ů*Ÿu ≈¥dÕ <ªW Ju¡ Ÿ°S

ÎJ¡∑ ˚°b J¡ů ≈®°›w Fů yoÕ SÙ, oŸ J¡°≤d Ÿu bu ≈¥bÕŸaJ¡¿v≈w Âÿ∫ J¡° Ì„Õfi J¡≤ w¨›w Fů yoÕ, oŸ∑ J¡ů ÌqŸ≤u ≈®J¡°≤ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

Ÿt°<@ Nb_S° tu* N°J¡°„ ÌuF∫C•w ˚Ù bu Ìůfiů* ÔÔfi°Î≥ ≈¥bÕŸaJ¡¿v≈w Âÿ∫ Ju¡ NfiCŸ∏@°fi Ÿu ∫C•w <ªW_bR¡≈w° J¡ů ≈®°›w N≈fiu _b˚°b Ÿu ≈≤_≈≤ N≈fiu N°J¡°≤ Ju¡ Ì„Õfi _fiuF≈¥dÕ

Ÿ<©∫°≥ F…oÕ $$16$$ wuoÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

" oŸ <bT∫ tu* Ìů tw Fæ* ÎJ¡ tw ∫F Fæ <J¡ ∫ůyÙ Ôůy Ÿt°<@ π°≤° _S¥Ô ÌuF Ÿu f°F≤ <fiJ¡Ô J¡≤ Ÿ¥‚t ÌuF Ÿu f°F≤ ≈∫Õ¸>fi J¡≤wu Fæ* $ ÌqŸ≤° tw ∫F <J¡ ∫ůyÙ Ôůy ÌuF Ÿu f°F≤ fiFÙ* <fiJ¡Ôwu, t°` _S¥Ô ÌuF Ju¡

N<˚t°fi J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ N°æ≤ ⁄Ì∫ Ÿu ÔuJ¡≤ Ja¡™> wJ¡ <fÔ_w˚≤ fi°nÙ tu* ¿_Sw FůJ¡≤ ∫° N°≤ůFd J¡≤

ŸbÕ∆∫°≈Ù I°fi ≈®°›w J¡≤wu Fæ* Îba ŸÙ I°fi Ÿu bu Ôůy _byÕ, t¨Ã∫C, ≈°w°Ô N°<Ì ÔůJ¡ů* J¡° Ì„Õfi J¡≤wu Fæ* $

ŸyÕ - 24]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

301

ª°æfÙŸb°≥ ŸyÕ
ı° ≤FÙ I<›w ÌubÙ N°æ≤ ÔÙÔ° J¡° NŸÙt <bÿb Ju¡ bæ<ªc∫ Ju¡

<bÔ°Ÿů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ N°J¡°„R¡≈ t°yÕ J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏B, ÎJ¡-ÌqŸ≤u J¡° F°S ≈J¡nJ¡≤ ı° ≤FÙ @Ù≤u @Ù≤u

«¡≈≤ ª»J¡≤ NÃ∫∏w Ìq≤ «¡ºbÕ_S°fi tu* yoÕ FCoÕ fi Ìůfiů* Ÿ<©∫ů* fiu N°J¡°„J¡ů Ìu©° $

N°J¡°„ w≤a<yw ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ ÎJ¡t°` ŸtCB Ju¡ Ÿt°fi ya˚Ù≤, <fitÕÔ N°æ≤ ¿_fiÀ@ (f°@°„¥∏∫), t∏Ì, ŸCy∏@ N°æ≤ „ÙwÔ b°∫C Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu ŸC©˚ůy J¡° Ì°w°, „¥∏∫w°R¡≈Ù ıÔtu* Nby°Ffi J¡≤fiu Ÿu NÃ∫∏w N°fi∏ÌÌ°∫J¡ NSb° ıywg „¥∏∫w°R¡≈ f®ÊıÔtu* ≈FÔu ≈FÔ <fiyÕtfi J¡≤fiu Ÿu ≈®°dÙR¡≈Ù ˚®t≤ů*J¡ů N°á°<Ìw J¡≤fiub°Ô° J¡tÔR¡≈, „°∏w, NÃ∫∏w _bh~>, y‡˚Ù≤

N°æ≤ Ÿ≠ıfi Ju¡ tfi Ÿu ˚Ù f»J¡≤ ≈®Ÿ∏fi S° $$1-3$$ ª∏Bt° Ju¡ tº∫ Ju¡ ŸÂ„ ≠≠bÔ fi Ìůfiů* fiu <Ì„°Nů*tu* ŸCtu” N°<Ì ≈bÕwů*Ju¡ <„©≤ů* tu* ¿_Sw „C˚® tu|ů* Ju¡ <b„°Ô J¡Ôub≤ Ju¡

˚Ùw≤ <bΩt°fi tFÔů* tu* <bZ°t <J¡∫°$ J¡FÙ* ≈≤ (ª∏Bt^±>Ô Ju¡ ŸtÙ≈ tu*) ª∏Bt^±>Ô Ÿu

<fiJ¡ÔJ¡≤ fi Ìůfiů* fiu <Ÿ] N°æ≤ y∏@bůÕ Ju¡ yÔu tu* ≈nÙ F…oÕ tÌ°≤t°Ô°Nů* J¡∑ N<w ŸCy¿∏@

Ÿu tfiůF≤, taÌ N°æ≤ ŸCy¿∏@w b°∫C tu* <bª≤d <J¡∫°, J¡FÙa ≈≤ ≈®ªC≤ w°≈ J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°Ôu

<fıÔÙR¡≈Ù Ô°Ô J¡tÔů* Ÿu ∆∫°›w wS° ıÔ Ÿu ≈¥dÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d t∏Ìy°tÙ tu|t^±>Ô tu*

_fi°fi <J¡∫° ıæŸu <J¡ Ôůy ≈®ªC≤ w°≈ J¡° N∏w J¡≤fiub°Ôu <fıÔÙ Ju¡ wCv∫ ≠≠bÔ J¡tÔů* Ÿu

≈¥dÕ w°Ô°f tu* _fi°fi J¡≤wu Fæ* $$4-6$$ ıæŸu Ìů ˚≥b¿≤∫°≥ J¡≤ůnů* t¨d°Ô°aJC¡≤ů*Ÿu ∆∫°›w J¡tÔ

Ju¡ w°Ô°fů* tu* ˚®td J¡≤wÙ Fæ*, bæŸu FÙ ∏Fů*fiu ˚Ù <b<b@ ˚¥wÔů* Ju¡ <Ft°Ô∫ N°<Ì ≈bÕwR¡≈Ù
t¨d°Ôů* Ju¡ (J¡tÔ Ju¡ ≈°æ@u J¡° t¥Ô) J¡≤ůnů* NaJC¡≤ů* Ÿu ∫C•w <Ì„°Nů* tu* ˚®td <J¡∫° $$7$$

J¡FÙ* ≈≤ N°J¡°„y*y° Ju¡ „ÙJ¡≤ů* J¡ů @°≤d J¡≤fiub°Ôu N°æ≤ b°∫C Ÿu <bJ¡<Ÿw tu|t^±>ÔR¡≈Ù
t^±>≈ tu* @°≤°y¨F J¡∑ kC¡F°≤ů* J¡∑ fC<] Ÿu ∏Fů*fiu ˚®td <J¡∫° $ wÌ…≈≤°∏w N≈fiÙ „<•w Ju¡

NfiCŸ°≤ @Ù≤u-@Ù≤u ªÔfiub°ÔÙ Îba tº∫-tº∫ tu* <bZ°t Ôu ≤FÙ* fi Ìůfiů* ÔÔfi°Nů* fiu „¥∏∫

Ìu„ tu* NfiuJ¡ f®Ê°^±>ů* J¡∑ ≤ªfi°Nů* Ÿu ∆∫°›w N°J¡°„ta±>Ô J¡ů Ìu©° $ ∫Ω<≈ Ÿ≤_bwÙ

ÌubÙfiu •w N°J¡°„t^±>Ô J¡ů ≈FÔu Ìu©° S°, wS°<≈ Ìůfiů* fiu ≈≤_≈≤ <tÔJ¡≤ ≈FÔu Ÿu fiFÙ* Ìu©° S° $ <ıwfiu ≈®°<d∫ů* Ju¡ FuwC˚¥w y˚Õ¿h~>B Fæ*, bu Ÿf ŸÙJu¡ Na„ Fæ*, J¡ů<¸>-J¡ů¿¸> ıywů* Ÿu Ôy°w°≤ ˚≤° ı°w° F…N° ˚Ù bF ª°≤ů* Nů≤ „¥∏∫ ≤Fw° Fæ $ ∏Fů*fiu Ÿu «¡≈≤ «¡≈≤

N°<Ì ŸC∏Ì≤ <bt°fiů*Ÿu ∫C•w, <b<ª` N°˚≤dů* Ju¡ ŸÂ„ N°æ≤ NÔy-NÔy ffiu F…Î NfiuJ¡

<b„°Ô ˚Cbfiů* Ÿu N°b¨W Ìu©° $ tu” N°<Ì Ÿ°w JC¡Ô≈bÕwů* Ju¡, <ı∏Fů*fiu ª°≤ů* Nů≤ Ÿu N°J¡°„

J¡ů ˚≤ ≤•©° S°, ≈µ≤°y<dJu¡ w¸>ů* Ju¡ ≈®J¡°„ů*, ŸJ¡° tº∫˚°y ∏Fu* ≈®Ô∫J¡°Ô J¡∑ N<Àfi Ju¡ ŸÂ„ ≈®wÙw F…N° $ •w ≈bÕwů* J¡∑ tC•w°t∫ ªů<¸>∫ů* Ju¡ ≈®˚°≈Caı Ÿu bF <Ft°Ô∫J¡∑ ªů¸>Ù

Ju¡ Ÿt°fi ˚ÔÙ ≈®wÙw FůwÙ SÙ N°æ≤ _bdÕt∫ tu” ≈bÕw tæÌ°fiů* J¡∑ J¡°¿∏w∫ů* Ÿu bF _bdÕt∫
tæÌ°fi Ju¡ ŸÂ„ ªtJ¡w° S° $ ≈¥bů˘ J¡∑ fnÙ-fnÙ t≤J¡wt<d∫ů* J¡∑ (F¿≤wg-t<d∫ů* J¡∑)

302

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N°˚°Nů* Ÿu |°Ÿ Ju¡ F≤u tæÌ°fiů* J¡∑ F¿≤∫°ÔÙ Ju¡ ŸÂ„ F¿≤∫°ÔÙŸu ∫C•w S°, J¡FÙ*-J¡FÙ* ≈≤
fi∫fib°fig Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> J¡° N°æ≤ fiÙÔ,≈Ùw N°<Ì R¡≈ů* J¡° <bfi°„ J¡≤fiuJu¡ <ÔÎ J¡<¸>f]

y°» N∏@J¡°≤ Ÿu N∏@J¡°¿≤w S° $ ≈°¿≤ı°w Ju¡ bfiů* Ju¡ «¡≈≤ n ≤Fu <bt°fiů* J¡° _S°fi˚¥w bF J¡FÙ* ≈≤ ŸtÙ≈ tu* ¿_Sw Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ≈°¿≤ı°w bfi J¡∑ t*ı≤Ù-Ÿ° I°w Fůw° S°

N°æ≤ Ìq≤¿_Sw Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu bæ±¥>∫Õt<d Ÿu ffiu F…Î ˚¥wÔ Ju¡ wCv∫ t°Ô¥t ≈nw° S° $ J¡FÙ*

≈≤ Ÿtu* tfiJu¡ Ÿt°fi buyb°Ôu tF°<Ÿ]ů* fiu b°∫CJu¡ Ÿaª°≤ Ju¡ buy J¡ů ıÙw <Ô∫° S° ∫°fiÙ tfi Ÿu ˚Ù N<@J¡ „Ù|® ªÔfiub°Ôu <Ÿ]ů* fiu N≈fiu buy Ÿu b°∫C Ju¡ buy J¡ů fiÙª° <Ì©° <Ì∫° S° N°æ≤

J¡FÙ* ≈≤ <bt°fiR¡≈Ù |≤ů* tu* fæ™>Ù F…oÕ N›Ÿ≤°Nů* Ju¡ y°∫fi N°æ≤ b°Ìfi J¡∑ "@Ctg, @Ctg " ÎuŸÙ

ºb<fiŸu ≈¥dÕ S° $ J¡FÙ* ≈≤ wÙfiů* ÔůJ¡ů*Ju¡ Zu‹™>-Zu‹™> ≈®°<d∫ů* Ju¡ ytfi°ytfi Ÿu ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤°

S° N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ Ìubw° N°æ≤ ÌæÃ∫ů* Ju¡ b¨∏Ì Ÿu, <ı∏Fů*fiu <J¡ N°≈Ÿ tu* ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ ytfi°ytfi J¡ů fiFÙ* Ìu©° S°, Ÿtu* ≈≤_≈≤ ¸>•J¡≤ Ôyfiu Ÿu fnÙ |f≤°F¸> ≈æÌ° Fů ≤FÙ SÙ $ J¡FÙ* ŸJu¡

J¡ůfiu tu* J¥¡‹t°^±>, ≤°sŸ <≈„°ªů* J¡∑ t^±>ÔÙ fæ™>Ù SÙ N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ N°bF, ≈®bF N°<Ì b°∫C

Ju¡ ˚uÌů* Ju¡ tF°fig buy Ÿu bæt°<fiJ¡ů* Ju¡ (<bt°fi Ÿu ªÔfiu b°Ôu Ìubw°Nů*J¡°) ÌÔ f» ≤Fu Su ∫°fiÙ
fnÙ wuıÙ Ÿu ˚®td J¡≤ ≤Fu Su $ Ÿtu* J¡FÙa ≈≤ <bt°fiů*Ju¡ „Ù|® ªÔfiu J¡∑ ºb<fi (Ÿ≤Ÿ≤°F¸> N°æ≤ @n@n°F¸>) J¡° Ìffiu Ÿu f°ÌÔů* Ju¡ „ÆÌ ŸCfi°oÕ Ìuw° S°, J¡FÙ* ≈≤ Ÿ¥∫Õ N°<Ì y®F N°æ≤
fis`ů* Ju¡ |fiŸaª°≤ Ÿu (ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu Ÿ¸>J¡≤ ytfi°ytfi J¡≤fiu Ÿu), b°∫C J¡ů ≤ůJ¡fiub°Ô°

≠∫ů<wÿªJ®¡ fi°tJ¡ ∫∏` ªÔ ≤F° S°, J¡FÙ* ≈≤ <fiJ¡¸>bw∑Õ Ÿ¥∫Õ Ju¡ N°w≈ J¡∑ ‹dw°Ÿu HCÔŸu F…Î <Ÿ]ů* fiu (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ Ìub ∫ů<fi J¡ů <Ÿ] J¡Fwu Fæ*), ıů <J¡ w≈_∫°, ∫ůy N°æ≤ ≤Ÿ°∫fi N°<Ì Ÿu ≈¥dÕ <Ÿ] fiFÙ* Su, N≈fi°-N≈fi° _S°fi ~>ůn <Ì∫° S°, J¡FÙ* ≈≤ ŸC∏Ì≤ <bt°fi Ÿ¥∫Õ

Ju¡ wÙ‚d w°≈ Ÿu ıÔ ≤Fu Su N°æ≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ |ůnů* Ju¡ tC© ≈bfi Ÿu N_w-∆∫_w Fů ≤Fu Su $ J¡FÙ*

≈≤ ÔůJ¡≈°Ô N°æ≤ N›Ÿ≤°Nů* Ju¡ ≈æ≤ů* Ÿu ytfi N°æ≤ N∏∫°∏∫ Nayů* Ÿu fiJu¡ wwg wwg <ªw N°ª≤dů*Ÿu bF ªÔb_wC Ju¡ wCv∫ ªaªÔ S°, J¡FÙ* ≈≤ Ìu<b∫ů* Ju¡ N∏w#≈C≤ tu* ıÔÙ F…oÕ @¥≈ Ju¡

@CÎ≥ Ÿu Ã≈∏fi tu|R¡≈Ù b˜ Ÿu N°h~>∏fi S°, J¡FÙ* ≈≤ Ÿtu* o∏B ,ª∏B N°<Ì π°≤° _byÕŸu

∫°fiÙ _byÕ„ÆÌb°h∫ N≈fiu N≈fiu ÔůJ¡Ÿu fCÔ°oÕ yoÕ, NwÎb N°æ≤ů* J¡∑ ≈us° J¡≤Ju¡ "tæ* ≈FÔu ı°«≥, tæ* ≈FÔu ≈F…≥ª¥a' oŸ N<˚t°fi Ÿu Ì°æn ≤FÙ* Ìu<b∫ů* Ju¡ N*yů* Ÿu N°˚≤d <y≤u F…Î Su $ fi N›Ÿ≤°Nů* J¡ů ª°Ffiub°Ôu o∏B N°<ÌJu¡ wCv∫ N<dt° N°<Ì <b„uT <Ÿ<]∫ů* Ÿu „¥∏∫ N∏∫°∏∫

_byÕ_S ≈C”Tů*Ju¡ y® wuı J¡ů J®¡ů@, oÕ‹∫°≥ N°<Ì π°≤° <w≤ů˚¥w J¡≤fiu b°Ôu wtůfÔ (wtůyCd

≈®fÔw°) Ju¡ wCv∫ fiÙÔ° S° $ fÔb°fig <Ÿ]ů* J¡° ≈≤_≈≤ ¸>J¡≤°J¡≤ (@•J¡°-@C•J¡∑ Ju¡ Ÿ°S) ıů ytfi°ytfi S°, ŸŸu tu| ªJ¡fi°ª¥≤ Fů ı°wu, NwÎb t°fiů* fiJu¡ ytfi°ytfi Ÿu Fůfiub°Ôu N≈fiu <bfi°„ Ju¡ ˚∫ Ÿu ∏Fů*fiu ≈°Ÿ tu* ¿_Sw <Ft°Ô∫ N°<Ì ≈bÕwů* Ju¡ <„©≤ů* tu* N°Z∫ Ôu

<Ô∫° $ tu|ů* Ju¡ ≈bÕwů* Ju¡ <„©≤ů* tu* ı°fiu Ÿu ≈bÕw ÎuŸu t°Ô¥t Fůwu Su, t°fiů* ∏Fů*fiu b˜ ≈Ffi

≤•©u Fæ* $ NwÎb J¡FÙ* ≈≤ ŸJu¡ ≈°Ÿtu* ¿_Sw <Ft°Ô∫, tu”,t∏Ì≤°ªÔ N°<Ì Ÿb˜ Ÿu

≈®wÙw Fůwu Su $ J¡FÙ* ≈≤ ıæŸu ªaªÔ ÔF≤ů* Ÿu ŸtCB ∆∫°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ Ÿt¥F Ju¡ Ÿt¥F ÎJ¡

ŸyÕ - 24]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

303

Ÿ°S n ≤Fu NwÎb ªaªÔ J¡°æÎ, vÔ¥, yÙ@, ª°wJ¡ N°<Ì ≈<s∫ů* N°æ≤ fi°ª ≤FÙ ±>°<J¡<fi∫ů*

(<≈„°ª ∫ů<fi <b„uTů*) Ÿu bF ∆∫°›w S°$ J¡FÙ* ≈≤ JC¡Wu, J¡°æÎ, «≥¡¸> N°æ≤ yÌFu Ju¡ wCv∫ NfiuJ¡

≈®J¡°≤ Ju¡ <bÔsd t≥CFb°ÔÙ <fi‹≈®∫ůıfi (") ŸæJ¡nů* J¡ůŸ ı°J¡≤ Ô°æ¸> ≤FÙ* ytfi°ytfi tu*

≈®b¨W ∫ů<y<fi∫ů* Ÿu N°b¨W S° $ J¡FÙ* ≈≤ ÔůJ¡≈°Ôů* Ju¡ N°yu FÙ ¿_Sw ($) N∏@J¡°≤ Ju¡
wCv∫ Â<‹¸> Ju¡ ≈®Ÿ°≤ J¡ů ≤ůJ¡fiub°Ôu, @CÎ≥ Ju¡ wCv∫ @CtæÔu, tu|R¡≈Ù t¿∏Ì≤ tu* <Ÿ] N°æ≤ y∏@bů˘Ju¡
ıůnu ŸC≤w J®¡∑n° J¡≤ ≤Fu Su $ J¡FÙ* ≈≤ N°J¡°„t°yÕ Ÿu ªÔfiub°Ôu Ìubb¨∏Ì, _byÕ tu* y°∫u ı° ≤Fu

œÙ≈fi J¡≤fiub°Ôu tfiůF≤ yÙwů* N°æ≤ <Ì∆∫ _wC<w∫ů*Ÿu ∏tW N°æ≤ J¡°t≈Ùn°Ÿu ∆∫°›w bu J¡FÙ* ≈≤ y®F-fis`ů* Ju¡ y¨F˚¥w ≠∫ů<wÿªJ®¡ Ju¡ Ôy°w°≤ ªÔfiu ≈≤ Ÿ¥∫Õ N°<Ì J¡∑ y<w Ÿu

„C•Ô≈s N°æ≤ J¨¡‹d≈s J¡° J¡°Ô<b˚°y Ÿtu* Â<‹¸>yůª≤ Fů ≤F° S° $ J¡FÙ* ≈≤ NfiuJ¡ ≈®J¡°≤

Ju¡ b°∫CŸt¥Fů* tu* Ÿu ÎJ¡ b°∫CŸt¥FR¡≈ •w ≠∫ů<wÿªJ®¡tu* ffi°∫u y∫u <fi©°w (y±gi>u) Ju¡

N∏Ì≤ y*y°ıÙ J¡° ıÔ fF ≤F° S°, J¡FÙ* ≈≤ Ìubw°Nů* Ju¡ f°ÔJ¡ NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ N°ÿª∫Õt∫

J¡°æwCJ¡ů* Ju¡ Ì„Õfi tu* ∆∫°b¨w FůJ¡≤ |¥t ≤Fu Su , J¡FÙ* ≈≤ bı®, ªJ®¡, <`„¥Ô, wÔb°≤ N°æ≤

„<•w Ju¡ N<@‹™>°w° Ìubyd t¥<wÕt°fi FůJ¡≤ Ÿaª°≤ J¡≤ ≤Fu Su $ J¡FÙ* ≈≤ bF <ffi° ˚Ùw Ju¡

˚bfiů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ S°, J¡FÙ* ≈≤ Ÿtu* fi°≤Ì N°æ≤ wC‡fC” M¡<T y°∫fi J¡≤ ≤Fu Su, J¡FÙ* tu|ů*

J¡u¡Ÿaª°≤≈®Ìu„ tu ≈C‹J¡≤°bwÕJ¡ N°<Ì tF°tu|ůa Ju¡ ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi b¨¿‹¸> R¡≈ tF°fig N°≤‡˚ Ÿu

Ÿtu* FÔªÔ tªÙ SÙ N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ wů ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ tu| <ª` tu* <Ô<©w Ju¡ wCv∫ <fiÿªu‹¸> N°æ≤ yıÕfiºb<fi-„¥∏∫ Su $ J¡FÙ* ≈≤ J¡°ıÔ Ju¡ tF°fig ≈bÕwů* Ju¡ wCv∫ ŸC∏Ì≤ tu| n ≤Fu Su, wů J¡FÙ* ≈≤ ŸCbdÕ Ju¡ Bb Ju¡ Ÿt°fi tfiůI Ÿ¥∫Õ Ju¡ w°≈ J¡ů Ìq≤ J¡≤fiub°Ôu tu|ů* J¡° ıt|¸> S°

N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ <Ì„°Nů* Ju¡ Ì°F Ÿu Ã≈∏fi Ÿ∏w°≈ Ÿu ≈¥dÕ S° $ M¡‹∫t¥J¡ ≈bÕw≈≤ ≈¥bÕ ≤°t°∫d tu* b<dÕw ≈®J¡°≤ Ÿu f≤Ÿ ≤Fu tu| FÙ ŸJu¡ b˜ Su$ J¡FÙa ≈≤ „¥∏∫w° R¡≈Ù ıÔ Ÿu ≈¥dÕ bF

<fiÿªÔ Ÿ°y≤ Ju¡ ŸÂ„ S° $ J¡FÙ* ≈≤ Ÿtu* b°∫C ≈®b°FR¡≈Ù fiÌÙ* tu* fnu fnu b°∫C∫°fi FÙ fF°∫u ı° ≤Fu <wfiJu¡ N°æ≤ ≈Wů* Ju¡ ŸÂ„ <Ì©°oÕ Ìuwu Su,J¡FÙ* ≈≤ n ≤Fu ˚≥b≤ů* J¡∑ ≈Ù™> J¡∑ Ãbª° J¡∑

J¡°¿∏w Ju¡ wCv∫ J¡°¿∏wb°Ô° N°æ≤ <fitÕÔ S° N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ bT°ÕJ¡°Ô J¡∑ ≈bÕwÙ∫ fi<Ì∫ů* Ju¡

ŸÂ„ (Ÿt°fi ≤*yb°Ôu) b°∫C tu* ¿_Sw @¥<Ô Ju¡ ≈®b°Fů* Ÿu bF t¸>tæÔ° ≈®wÙw Fůw° S°, J¡FÙ*

≈≤ <bt°fiů* ≈≤ bæ™>u F…Î Ìubw°Nů* J¡∑ J¡°¿∏wŸu ŸJ¡∑ R¡≈≤u©° <ª`¿b<ª` (<ªwJ¡f≤Ù) Fů

≤FÙ SÙ $ J¡FÙ* ≈≤ <fi≤∏w≤ fi¨Ã∫ J¡≤fiub°Ôu t°w¨t^±>Ô Ÿu ≈¿≤b¨W S°, wů J¡FÙ* ≈≤ J¡˚Ù fi‹¸> fi Fůfiub°Ôu, ∏tW N°æ≤ <bsCÆ@ ∫ůyÙÿb¿≤∫ů* Ju¡ fi°æ ydů* Ÿu ∫C•w S° $ J¡FÙ* „°∏w, Ÿt°<@_S

NwÎb ≈≤t≈Ì tu* <bZ°∏w (f®Ê<fi‹™>) tC<fi∫ů* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w S° $ J¡FÙ* ≈≤ <ıŸfiu J®¡ů@

" ∫ů<y<fi∫ů* J¡ů N<dt° N°<Ì <Ÿ<]∫°≥ ≈®°›w ≤FwÙ Fæ*, Nw# ∏Fu* N≈fiu _S°fitu* fæ™>u fæ™>u N˚Ù‹¸> b_wC ≈®°›w Fů ŸJ¡wÙ Fæ, NwÎb fiJ¡° Ìq≤ytfi ≈®∫°Ÿ <fi≤SÕJ¡ Fæ $

$ wwg wwg <Ì„°Nů* Ju¡ N<@fi°∫J¡ ÔůJ¡≈°Ô <Ì„°Nů* Ju¡ N∏w wJ¡ ≤Fwu Fæ*, NwÎb bF fiJu¡

Ÿ°tfiu FÙ ¿_Sw <k¡≤ ˚Ù bu Ÿ tu| t¿∏Ì≤ Ju¡ N<@J¡ |fi N°æ≤ J¡°Ô° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸJ¡∑ J®¡∑n°Î≥
fiFÙ* Ìu© ŸJ¡wu Su $

304

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N°<Ì J¡° NÃ∫∏w ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° Fæ, ÎuŸu Ÿ°@C-tF°Ãt° Ju¡ <ªW Ju¡ Ÿt°fi tfiůF≤ N°æ≤

Ÿt (c) S° $ J¡FÙ* ≈≤ Ÿtu* <J¡∏fi≤, y∏@bÕ N°æ≤ Ìubw°Nů* J¡∑ ≈¿Ãfi∫°≥ y°∫fi J¡≤ ≤FÙ SÙ*, J¡FÙ* ≈≤ bF NªÔ (¿_S≤) fiy≤ů* Ÿu ∆∫°›w S°, wů J¡FÙ* ≈≤ Ÿtu* ªÔ ≤Fu ŸC∏Ì≤-ŸC∏Ì≤

≈C≤ů* J¡∑ (¿`≈C≤ N°<Ì Ju¡ ŸC∏Ì≤ ≈C≤ů* J¡∑) ≈®ªC≤w° SÙ $ J¡FÙ* ≈≤ bF <„bıÙJu¡ fiy≤ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ

S°, wů J¡FÙ* ≈≤ Ÿtu* f®Ê°ıÙ Ju¡ tF°fig fiy≤ <b≤°ıt°fi Su$ J¡FÙ* ≈≤ Ÿtu* t°∫° π°≤°

<fi<tÕw fiy≤ <bΩt°fi Su, wů J¡FÙ* ≈≤ ˚<b‹∫ tu* ffi°∫u ı°fiu b°Ôu wů, J¡FÙ* ≈≤ ªÔw°-

<k¡≤w° ª∏B R¡≈Ù Ÿ≤ůb≤ <b≤°ıt°fi S° wů J¡FÙ* ≈≤ <fiÿªÔ (ıů ªÔfiu <k¡≤fiub°Ô° fiFÙ* Fæ) Ÿ≤ůb≤ J¡∑ ~>¸>° Ìu©wu FÙ ffiwÙ SÙ,J¡FÙ* ≈≤ <Ÿ]yd @¥t ≤Fu Su, J¡FÙ* ≈≤ ª∏BůÌ∫ J¡∑ „ů˚°

~>¸>J¡ ≤FÙ SÙ wů J¡FÙ* ≈≤ Ÿ¥∫ůÕÌ∫J¡° N°fi∏Ì N≈fi° Nfiů©° Ÿt° f°≥@ ≤F° S°, J¡FÙ* ≈≤

≤°<` Ju¡ y°» N∏@J¡°≤ fiu N≈fiÙ <fi≤°ÔÙ ~>¸>° <Ì©° ≤•©Ù SÙ,J¡FÙ* ≈≤ Ÿ∏º∫°J¡°ÔÙfi <J¡≤dů*

Ÿu Ô°Ô Fů ≤F° S°, wů J¡FÙ* ≈≤ JC¡F≤u Ÿu t<Ôfi Fů ≤F° S°, J¡FÙ* ≈≤ f≤k¡ Ju¡ Ÿt°fi Ÿku¡Ì
tu|ů* Ÿu „C˚® S°, wů J¡FÙa ≈≤ ≈°fiÙ f≤Ÿ° ≤Fu tu|ů* Ÿu N°h~>∏fi S°, J¡FÙ* ≈≤ ˚¥<t Ju¡ wCv∫

N°J¡°„tu* (N°b≤d„¥∏∫ ≈®Ìu„ tu*) ÔůJ¡≈°Ô fæ™>u Su,wů J¡FÙa ≈≤ NfiuJ¡ Ìubw° N°æ≤ ÌæÃ∫

«¡≈≤ fiÙªu ı°fiutu* ∆∫°b¨w Su N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ ≈¥bÕ, ≈<ÿªt, W≤ N°æ≤ Ì<sd <Ì„°Nů* tu* Ÿaª°≤

(˚®td) J¡≤fiub°Ôu Ìub, Ì°fib N°<Ì Ÿu ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤° S°$ J¡FÙ* ≈≤ Ô°©ů* J¡ů„ů* wJ¡ ˚Ù

≈bÕwů* J¡° fi°t <fi„°fi fiFÙ* S° N°æ≤ J¡FÙa ≈≤ (ÔůJ¡°ÔůJ¡ ≈bÕw Ju¡ NyÔ-fyÔ tu*) J¡˚Ù
fi‹¸> fi Fůfiub°Ôu N∏@J¡°≤ Ÿu N°b¨W NwÎb ≈ÃS≤ Ju¡ ˚Ùw≤Ù <F_Ÿu Ju¡ Ÿ°t°fi ™>ůŸ S°,wů J¡FÙ* ≈≤ Ÿtu* tF°fig wuı J¡° J¡˚Ù <bfi°„ fiFÙ* Fůw° S°, NwÎb Ÿ ˚°y tu* bF Ÿ¥∫Õ N°æ≤

N<Àfi Ju¡ wCv∫ wuı_bÙ S°, J¡FÙ* ≈≤ ª∏B N°<Ì y¨Fů* tu* f≤k¡ J¡∑ ª\>°fi Ju¡ tº∫˚°y J¡∑ fi°o≥

ª°≤ů* w≤k¡ „ÙwÔ S° $ J¡FÙ* ≈≤ ÌæÃ∫ů* Ju¡ ˚∫ Ÿu ©°n J¡≤ Ôu ı° ≤Fu Ìuubw°Nů* Ju¡ NfiCª≤ů*
π°≤° J¡v≈b¨s-Ôw°J¡° bfi ≈C≤_J¨¡w S°, J¡FÙ* ≈≤ ÌæÃ∫ů* π°≤° <~>∏fi-<˚∏fi Ìubw°Nů* J¡°

∏fiw fiy≤ <y≤ ≤F° S°, wů J¡FÙ* ≈≤ _byÕ_S Ôůyů*Ju¡, ≈C^∫s∫ Ju¡ ≈ÿª°wg, ≈wfi Ÿu N°y J¡∑

≤u©° J¡∑ fi°o˘ Na<J¡w S° (!) $ J¡FÙ* ≈≤ bF ŸæJ¡nů* @¥tJu¡wCNů* Ju¡ Ì∫ N°æ≤ ≈≤_≈≤ ŸatÌÕ

Ÿu b˜ J¡∑ ˚°≥<w <fi<f<nw (N°h~>∏fi) S°, J¡FÙ* ≈≤ Ÿ¥∫Õ, ª∏B N°<Ì „C˚y®Fů* Ÿu ŸJ¡°

Zu‹™> ºbÕt^±>Ô N°J®¡°∏w S°, J¡FÙ* ≈≤ bF ≤°<` Ju¡ N∏@J¡°≤ Ÿu N°b¨W S°, J¡FÙ* ≈≤ <Ìfi Ju¡

≈®J¡°„ Ÿu ªtJ¡ ≤F° S°, J¡FÙ* ≈≤ Ÿtu* ıÔ≈¥dÕ tu|t^±>Ô N≈fi° yıÕfi-wıÕfi <Ì©° ≤F°

S°, wů J¡FÙ* ≈≤ ıÔ„¥∏∫ <fitÕÔ tu| ªC≈ Ôy°∫u Su, J¡FÙ* ≈≤ Ÿtu* ¿_Sw „C˚® tu|©^±>R¡≈Ù

≈C‹≈ „˙∫° b°∫C π°≤° Nw_ww# ¿f©u≤ ÌÙ yoÕ SÙ $ J¡FÙ* ≈≤ bF I°fiÙıfi Ju¡ ⁄Ì∫ J¡∑ fi°o˘

Âÿ∫ ≈Ì°Sů˘ Ÿu NÃ∫∏w „¥∏∫, _bh~> NI°fiR¡≈Ù tu| Ju¡ ∆∫b@°fi Ÿu ≤<Fw, N°fi∏ÌR¡≈, c tF°Ãt° J¡° <ªW ˚Ù Ÿf ≈≤ Ÿt Fůw° Fæ N°æ≤ bF ˚Ù Ÿt ∫°fiÙ <bTtw° Ÿu „¥∏∫ (<fif°Õ@) S° $

! ≈C^∫ sÙd Fůfiu ≈≤ _byÕ_S Ôůy ıf tÃ∫ÕÔůJ¡ tu* <y≤wu Fæ* wů fiJu¡ <y≤fiu Ju¡ Ÿt∫ fiJu¡

≈®ªC≤ wuı Ÿu N°J¡°„ tu* N°y J¡∑ ŸÙ wuı ≤u©° <©*ª ı°wÙ Fæ ıæŸu <J¡ «≥¡ªu _S°fi Ÿu fnu buy Ÿu ıÔwÙ F…oÕ ÔJ¡nÙ ku*¡J¡∑ ı°∫, wů N°y J¡∑ ≤u©° ŸÙ ffi ı°wÙ Fæ $

ŸyÕ - 24]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

305

J¡ůtÔ, „°∏w N°æ≤ @¥<ÔJ¡dů* Ÿu ≤<Fw S° (N) $ t°fiů* bF N°J¡°„b°<Ÿ∫ů* J¡° ©uw S°, ıæŸu ©uwů* tu* tui>J¡ fůÔwu Fæ* N°æ≤ ıÔ ˚≤° ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ Ÿtu* „CJ®¡„ÆÌ Ÿu ≈Ôsd<b@∫°

•w N°J¡°„ª°¿≤∫ů* Ju¡ b°FfiR¡≈Ù tu»J¡ π°≤° „ÆÌ J¡≤wu Su N°æ≤ „¥∏∫w°R¡≈Ù ıÔ Ÿu bF

≈¥dÕ S° $ J¡FÙ* ≈≤ <bΩ°@≤Ù Ìu<b∫ů* Ju¡ b°Ffi t∫¥≤, Futª¥±> N°<Ì ≈<s∫ů* Ÿu, <ı∏Fů*fiu <J¡

Ÿtu* N≈fiu N≈fiu |ů*ŸÔu ffi° ≤•©u Su, ∆∫°›w S° $ J¡FÙ* ≈≤ tu|t^±>Ô Ju¡ N∏Ì≤ J¡°<wÕJu¡∫

Ju¡ b°Ffi t∫¥≤ů* J¡° HC^±> Ÿtu* fi°ª J¡≤ ≤F° S°, J¡FÙ* ≈≤ bF N<Àfi Ju¡ b°Ffi „CJ¡ů* Ÿu (") F≤Ù |°Ÿ Ju¡ tæÌ°fi Ju¡ wCv∫ F≤° S° $ J¡FÙ* ≈≤ Ÿtu* ∫t≤°ı Ju¡ b°Ffi ˚æ*Ÿ J¡∑ t<Ft° Ÿu (f¨FÃJ¡Ôub≤R¡≈ t<Ft° Ÿu) tu| ~>ů¸>°-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° S°, J¡FÙ* ≈≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ |ůnů* fiu F≤u |°Ÿ

J¡∑ N°„aJ¡° Ÿu J¡°Ôu J¡°Ôu f°ÌÔů* J¡ů <fiyÔ ±>°Ô° S° $ J¡FÙ* ≈≤ Ìubw°Nů* Ju¡ fiy≤ Ÿu ∆∫°›w S°, J¡FÙ* ≈≤ ÌæÃ∫ů* Ju¡ fiy≤ů* J¡° w°aw° Ôy° S°, bu Ôůy ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ fiy≤ J¡ů fiFÙ* ≈° ŸJ¡wu Su,

•∫ů*<J¡ fiJu¡ fiy≤ů* Ju¡ fÙª tu* ≈F°nů* tu* ˚Ù ~>uÌ J¡≤fiu tu* ŸtSÕ ∫°fiÙ N<wfÔb°fig b°∫C J¡°

N°b°Ÿ S° $ J¡FÙ* ≈≤ JC¡Ô°ªÔů* Ju¡ (tu” N°<Ì Ÿ°w JC¡Ô ≈bÕwů* Ju¡) wCv∫ <b„°Ô J¡°∫ fi°ª

≤Fu ˚æ≤bů* Ÿu ıyty° ≤F° S°, J¡FÙ* ≈≤ ≈a©b°Ôu tF°fig ≈bÕwů* Ju¡ wCv∫ <bfi°∫J¡ fi¨Ã∫ J¡≤ ≤Fu Su $ J¡FÙ* ≈≤ ≈bÕw |n|n°F¸> N°æ≤ b°∫C Ju¡ HůJ¡ů* Ju¡ Ÿ°S ≈*©ů* Ÿu nwu Su, J¡FÙ* ≈≤ y∏@bů˘

J¡° fiy≤ S°, <ıŸtu* HC^±> J¡∑ HC^±> N›Ÿ≤°Î≥ <fib°Ÿ J¡≤wÙ SÙ* $ J¡FÙ* ≈≤ tu| n ≤Fu ≈bÕwů*
π°≤° <~>∏fi-<˚∏fi wS° Ô°©ů* b¨sů* π°≤° ~>°wu Ju¡ Ÿt°fi «¡≈≤ w°fiu y∫u Su, J¡FÙ* ≈≤ bF t°∫°
π°≤° <fi<tÕw N°J¡°„ J¡t<ÔfiÙ (J¡tÔ∫C•w Ÿ≤ůb≤) Ju¡ ıÔ Ÿu „ÙwÔ S° $ J¡FÙ* ≈≤ b°∫C

ª∏B<J¡≤dů* Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu „ÙwÔ N°æ≤ N°á°ÌJ¡°≤Ù S°, wů J¡FÙ* Ÿ¥∫Õ<J¡≤dů* Ÿu w›w b°∫C Ÿu (Ô¥ Ÿu) ≈bÕw, ≈un N°æ≤ tu| ıÔ ≤Fu Su $ J¡FÙ* ≈≤ b°∫C Ju¡ NÃ∫∏w „°∏w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d

<fÔJC¡Ô Ÿ∏fi°¸>° ~>°∫° S°, J¡FÙ* ≈≤ ≈F°nů* Ju¡ Ÿt°fi <b„°ÔJ¡°∫ tu|ů* Ju¡ ŸæJ¡nů* <„©≤Ÿt¥F

<Ìw Fů ≤Fu Su $ J¡FÙ* ≈≤ Ÿtu* bT°ÕM¡wC Ju¡ œ°t N°æ≤ <fi<fn tu|t^±>Ô Ju¡ yıÕfi J¡∑
ynyn°F¸> Fů ≤FÙ SÙ, J¡FÙ* ≈≤ ≈®b¨W (Fů ≤Fu) Ìub°ŸC≤Ÿay®°t Ju¡ J¡°≤d ı°fi° fn° J¡<™>fi S° $ J¡FÙ* ≈≤ N°J¡°„J¡t<ÔfiÙ tu* ≤Ffiub°ÔÙ FaŸÙ N≈fiu t@C≤ _b≤ Ÿu f®Ê°ıÙJu¡ b°Ffi FaŸ

J¡° N°à°fi J¡≤wÙ SÙ, J¡FÙ* ≈≤ b°∫C t∏Ì°<J¡fiÙ Ju¡ wÙ≤ J¡∑ J¡t<Ô<fi∫ů* J¡∑ ŸCy¿∏@ ªC≤° ≤F°

S° y*y°<Ì ≈C^∫ fi<Ì∫ů* J¡∑ Ÿ<∏fi<@ Fůfiu Ÿu t~>ÔÙ, ty≤, Ju¡J¡nu, buwŸ (fu*w Ju¡ b¨s) J¡~C>Î

Ìubw°Nů* J¡° „≤Ù≤ @°≤d J¡≤ nwu Su $ ˚¥yůÔ Ju¡ ª°≤ů* Nů≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ |¥tfiu≈≤ ≈¨<SbÙ J¡∑

~>°∫° ˚Ù |¥twÙ Fæ, ıf Ÿ¥∫Õ ≈°w°Ô tu* ı°w° Fæ, wf ≈¨<SbÙ J¡∑ ~>°∫° «¡≈≤ J¡ů kæ¡ÔwÙ Fæ, J¡°ÔÙ Fůfiu Ÿu bFÙ J¡°J¡ ™>F≤Ù, ŸJu¡ N°J®¡tdů* Ÿu <J¡∏FÙ* <J¡∏FÙ* t^±>Ôů* tu* ª∏B N°æ≤ Ÿ¥∫Õ
t^±>Ô tu* y®Fd Ôy° S° $ J¡FÙ* ≈≤ <bt°fiª°≤Ù Ìubw°Nů* π°≤° N≈fiÙ N*yfi°Nů* Ju¡ <b_t∫ Ju¡

N I°fiÙ Ju¡ ⁄Ì∫ tu* ˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ <b„uTd Ôy°fiu ª°<FÎ $ bF Âÿ∫ ≈Ì°Sů˘ tu* N°Ÿ<•w Ÿu „¥∏∫, _bh~>, NI°fiR¡≈Ù N°b≤d Ÿu ≤<Fw, N°fi∏Ìt∫, J¡ůtÔ, „°∏w N°æ≤ ≤ıůyCd Ÿu ≤<Fw Fůw° Fæ $

" ∫Ω<≈ ŸbÕ` N<Àfi J¡° b°Ffi tuT FÙ ≈®<Ÿ] Fæ, wS°<≈ ∫F°≥ Ju¡ J¡Sfi Ÿu N<Àfi J¡° b°Ffi

„CJ¡ ˚Ù Fæ, ÎuŸ° ı°fifi° ª°<FÎ $

306

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<ÔÎ ≤<ªw t°<∫J¡ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ b°∫CNů* π°≤° t°∫°<fi<tÕw k¥¡Ôů* J¡° ffi <FÔ°∫° ı°w° S°, NwÎb

<y≤ ≤Fu ≈C‹≈R¡≈Ù <Ft J¡∑ Ôy°w°≤ b¨<‹¸> Ÿu <bt°fiª°≤Ù Ìubw°Nů* J¡∑ N*yfi°Î≥ ˚∫˚Ùw Fů ≤FÙ

SÙ* $$8-64$$
oŸ ≈®J¡°≤ N°J¡°„ J¡° bdÕfi J¡≤fiu ≈≤ Ôůyů* J¡ů N°J¡°„ª°¿≤∫ů* Ju¡ bæ˚b tu* ≤°y fi Fů, oŸ<ÔÎ ∏Fu* wCh~> J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $
bu Ìůfiů* ÔÔfi°Î≥ <ıŸtu* y¥Ô≤ Ju¡ k¡Ô Ju¡ N∏Ì≤ Ju¡ ~>ů¸>u ~>ů¸>u t„J¡ů* J¡∑ fi°o˘ <`ıywgtº∫bwÙÕ ≈®°<dbyÕ |¥t ≤F° S°, ÎuŸu N°J¡°„ J¡ů «¡≈≤ wJ¡ Ô°≥|J¡≤ <k¡≤ ≈¨ØbÙwÔ tu* ı°fiu Ju¡ <ÔÎ Ωw F…oÕ $$65$$ ª°æfÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈ªÙŸb°≥ ŸyÕ

Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ N°æ≤ ÔÙÔ° π°≤° Â‹¸> Ÿ°w ŸtCB N°æ≤ Ÿ°w πÙ≈ů* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>, f®Ê°^±>R¡≈ N°b≤d Ÿu ∫C•w N≈¥bÕ ˚Cbfi J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏B, N°J¡°„-t^±>Ô Ÿu ≈bÕwy®°t J¡ů ı° ≤FÙ* fi Ìůfiů* ÔÔfi°Nů* fiu N≈¥bÕ ˚¥<twÔ J¡ů Ìu©°, ıů <J¡ Ÿ≤_bwÙ Ju¡ tfi tu* S° ∫°fiÙ <ıŸJ¡ů Ÿ≤_bwÙ ÔÙÔ° J¡ů <Ì©Ô°fi° ª°FwÙ SÙ $$1$$

ŸÙ ˚¥<twÔ J¡° f®Ê°^±>R¡≈Ù ≈C”T Ju¡ ⁄Ì∫J¡tÔR¡≈ Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
bF tFÙwÔ f®Ê°^±>R¡≈Ù ≈C”T J¡° <b„°Ô ⁄Ì∫ J¡tÔ S°, N°™>ů* <Ì„°Î≥ ŸJ¡∑ ≈≥©C¿n∫°≥

SÙ, ≈bÕwR¡≈Ù Ju¡Ÿ≤ů* Ÿu ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤° S°, tfi J¡ů N°J¡TÕd J¡≤fiub°ÔÙ ŸCy¿∏@ Ÿu ŸJ¡∑
tfiůF≤w° J¡FÙ* N<@J¡ f»Ù ª»Ù SÙ $ Ÿ¿≤w°Î≥ FÙ ŸJ¡∑ Nb°∏w≤ „°©°Î≥ (Ju¡Ÿ≤ J¡∑

Nb°∏w≤„°©°Î≥) SÙ, J¡°≤d <J¡ bu Ju¡Ÿ≤R¡≈ ≈bÕwů* Ÿu <fiJ¡ÔÙ SÙ, <FtJ¡d FÙ fiJu¡ fi°Ô

Ju¡ fÙª tu* ¿_Sw t@C<f∏Ì… Su, ≤°<` ŸJ¡∑ ˚≥b≤Ù SÙ (≤°<`R¡≈Ù ˚≥b≤Ù Ÿu bF ˚®<t∫C•w S°), NŸÙt ≈®°dÙbyÕ ŸJu¡ t„J¡ Su (≈®°dÙŸa|R¡≈ sCB ≈<w*yů* Ÿu bF ∆∫°JC¡Ô S°) $ ˚ůÀ∫ b_wCNů*

Ju¡ yCd ŸJu¡ fi°ÔÌ^±> Ju¡ ˚Ùw≤ Ju¡ w∏wC Su, fiŸu bF ∆∫°›w S°, ıÔ ≈®b°F J¡ů fF°fiub°Ôu

≈°w°Ô N°<Ì <fÔ ŸJu¡ ŸC∏Ì≤ fi°Ô<~>B Su, fiŸu bF ≈¿≤b¨W S° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu NÃ∫∏w J¡°¿∏wb°Ô° S° $ õäy°≤ N°<Ì fi°æ ≤Ÿ ŸJu¡ tJ¡≤∏Ì Su, fiŸu bF Ÿ≤Ÿ S°, N°J¡°„
tu* |¥t ≤F° FaŸ (Ÿ¥∫Õ) ŸJ¡° FaŸ S°, f®Ê°J¡∑ ≤°<`R¡≈ ≤°<` tu* (≈®Ô∫J¡°Ô tu*) ŸaJ¡ůª J¡ů

≈®°›w Fůw° S° (!), ≈°w°ÔR¡≈Ù ≈aJ¡ tu* <fitÀfi „uTfi°y ŸJ¡° t¨d°Ô Ì^±> S° $ J¡˚Ù

N°Z∫˚¥w (N) tF°Ÿ°y≤ Ju¡ J¡‡≈fi Ÿu •w ˚CbfiR¡≈Ù ⁄Ì∫J¡tÔ J¡∑ ≈≥©C≤ÙR¡≈ ÌŸů*

! J¡tÔů* J¡° ≤°<` tu* ŸaJ¡ůª J¡ů ≈®°›w Fůfi° ≈®<Ÿ] Fæ, •w J¡tÔ ≈®Ô∫R¡≈Ù ≤°<` tu* ŸaJ¡ůª J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ $

N "wΩÌ≈°a „≤ N°ŸÙWÃŸtF∏∫w Ÿ° ≈¨<S∆∫˚bwg' (ıů ıÔ J¡° „≤-|fiÙ˚¥w ˚°y S° bF ŸaFw FůJ¡≤

≈¨ØbÙ F…N°) ∫F ZC<w oŸtu* ≈®t°d Fæ, wS° ≈C≤°dů* tu* ˚Ù ∫F f°w N°oÕ F…oÕ Fæ <J¡ ˚yb°fig b≤°F fiu ≈¨ØbÙ

J¡° ]°≤ J¡≤ ıÔ Ju¡ «¡≈≤ ŸJ¡∑ _S°≈fi° J¡∑ SÙ, oŸŸu ≈¨ØbÙ J¡° N°Z∫ tF°Ÿ°y≤ J¡F° y∫° Fæ $

ŸyÕ - 25]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

307

<Ì„°Î≥ J¡¿‡≈w Fů ı°wÙ SÙ, fi°Ô Ju¡ N@ů˚°y tu* ¿_Sw Nfi∏w ÌæÃ∫ Ì°fib FÙ ŸJu¡ Nfi∏w J¡°≥¸>u Su, ŸJ¡° t¨d°ÔJ¡∏Ì Ÿ∏w<wR¡≈Ù ≈®°<d∫ů* J¡∑ fÙı˚¥w, Ÿa∫ůy Ÿu ŸCJC¡t°≤, NŸC≤ů* Ju¡

˜ÙŸt¥FR¡≈Ù t¨d°ÔJ¡<ÔJ¡° N°<Ì bvÔ≤Ù π°≤° ≈®°›w J¡≤fiu ∫ůÀ∫ tF°fÙı _S°fiÙ∫ tu”

N°<Ì ≈bÕwů* J¡° ⁄Ì∫ Ju¡ Ÿt°fi ıÙbfi J¡° FuwC S° $ Ÿ ˚CbfiR¡≈ J¡tÔ tu* ∏Fů*fiu

<b„°ÔJ¡<dÕJ¡° J¡ů Ìu©°, ıů ı‡fCπÙ≈ fi°t Ÿu ≈®<Ÿ] SÙ $ Ÿtu* Ÿ¿≤w°Î≥ FÙ Ju¡Ÿ≤ J¡∑

Nb°∏w≤ „°©°Nů* Ju¡ fi°ÔÌ^±> Su, fiy≤ N°æ≤ y®°t FÙ Ÿtu* Ju¡Ÿ≤ Su $ bF ı‡fCπÙ≈R¡≈Ù

J¡<dÕJ¡° WC*y Ÿ°w JC¡Ô ≈bÕwR¡≈Ù fÙıů* Ÿu (J¡tÔy\>ů* Ÿu) fnÙ ˚ÔÙ ÔywÙ SÙ $ tº∫bwÙÕ

NÃ∫∏w WC*y tF°tu”R¡≈Ù fÙı Ÿu (J¡tÔy\>u Ÿu) N°J¡°„ J¡ů _≈„Õ J¡≤ ≤FÙ SÙ, Ÿ≤ůb≤

ŸJu¡ NůŸ J¡∑ f¥≥Ì Su $ bfi N°æ≤ ı*yÔ ŸJu¡ ≈≤°y Su wS° J¡<dÕJ¡° Ju¡ NyÔ-fyÔ Ju¡

_S°fiů* tu* ª°≤ů* Nů≤ t^±>Ô Ju¡ tº∫ tu* ≤Ffiub°Ô° ıfiŸtCÌ°∫ FÙ N<Ôb¨∏Ì S° $ bF (ı‡f¥πÙ≈
fi°tJ¡ J¡<dÕJ¡°) ≈®Ã∫uJ¡ ≈¥<dÕt° tu* tnfiub°Ôu, ª°≤ů* <Ì„°Nů* tu* ¿_Sw wS° Ÿ°æ ∫ůıfi

<b_wÙdÕ ŸtCBR¡≈Ù ˚®t≤ů* Ÿu ∆∫°›w SÙ $ N°™>ů* <Ì„°R¡≈Ù ≈≥©C¿≤∫ů* tu* ¿_Sw <Ì•≈°Ôů* Ju¡

Ÿ<Fw Ÿ°y≤ ŸJu¡ T¸>g≈Ì Su $ ŸJu¡ ˚B°ÿb, Ju¡wC≈°Ô N°<Ì fi°æ ˚°o∫ů* fiu, ıů <J¡ ≤°ı° Su, fi°æ <b˚°y <J¡∫u Su, wS° bF Ô°©ů* ∫ůıfi <b_wÙdÕ SÙ N°æ≤ ≤ı#J¡dů* Ÿu ∆∫°›w SÙ $ NfiuJ¡
ıfi≈Ì (Ìu„) Ÿt¥F ŸJu¡ ¿_S≤ <FtJ¡d Ju¡ ŸÙJ¡≤ Su $ bF ı‡f¥πÙ≈R¡≈Ù J¡<dÕJ¡° oŸ πÙ≈

Ÿu ($) Ì…yfiu ≈¿≤t°db°Ôu s°≤ŸtCB Ÿu, „a©bÔ∫ Ÿu t<df∏@ J¡∑ fi°o˘, ª°≤ů* Nů≤ <|≤Ù

F…oÕ SÙ $ wÌfi∏w≤ ŸŸu ˚Ù Ì…yCfiu ÌuF J¡ů @°≤d J¡≤ ≤FÙ „°J¡fi°tJ¡ πÙ≈≤u©° Ÿu <|≤Ù F…oÕ
ıyBq≈ ≈µÔw° Ÿu ∆∫°›w SÙ, wÌfi∏w≤ ŸŸu ˚Ù („°J¡πÙ≈ Ÿu ˚Ù) Ì…yCfiu N°J¡°≤ @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ _b°Ì… N°æ≤ „ÙwÔ fibÙfi sÙ≤Ÿu ≈¥dÕ ŸtCB≤u©° Ÿu ∫°fiÙ sÙ≤Ÿ°y≤ Ÿu ∆∫°›w SÙ $
wÌfi∏w≤ sÙ≤Ÿ°y≤ Ÿu ˚Ù Ì…yCfiu N°J¡°≤ J¡ů @°≤d J¡≤ ≤FÙ NfiuJ¡ ıfiů* Ÿu NÔ*J¨¡w JC¡„fi°tJ¡
πÙ≈≤u©° Ÿu bu<‹¸>w SÙ $ wÌfi∏w≤ JC¡„πÙ≈ Ÿu ˚Ù Ì…yCfiu N°J¡°≤b°ÔÙ Ì<@ŸtCB J¡∑ ≤u©° Ÿu, ıů Ÿww Ìubw°Nů* Ju¡ Ÿt¥Fů* J¡ů w¨›w J¡≤wÙ Fæ, bu<‹¸>w SÙ, wÌfi∏w≤ Ì<@ŸtCB Ÿu ˚Ù Ì…yCfiu

≈¿≤t°db°ÔÙ J¡°æaªfi°tJ¡ <π≈≤u©° Ÿu, fibÙfi ≤°ıfiy≤Ù J¡∑ w≤F, <|≤Ù F…oÕ SÙ $ wÌfi∏w≤

J¡°æaªπÙ≈ Ÿu Ì…yCfiu N°J¡°≤b°ÔÙ |¨wŸtCB J¡∑ ≤u©° Ÿu <|≤Ù SÙ, wÌw∏w≤ |¨wŸtCB Ÿu Ì…yCfiu Îba ŸC≤°ŸtCB Ÿu ≈¿≤b¨w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈°≈≈¥dÕ „°vtÔÙπÙ≈≤u©° Ÿu bu<‹¸>w SÙ $ wÌfi∏w≤
ıæŸu „uTfi°y J¡∑ ÌuFR¡≈Ù Ôw° Ÿu ˚yb°fig ZÙJ¨¡‹d J¡∑ t¥<wÕ bu<‹¸>w ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈C‹≈ Ju¡

Ÿt°fi N<w„C˚® ŸC≤°ŸtCB J¡∑ ≤u©° Ÿu bu<‹¸>w SÙ, wÌfi∏w≤ ŸC≤°ŸtCB Ÿu ≈¿≤t°d tu* Ì…yCfiÙ
yů˚uÌJ¡ fi°tJ¡ πÙ≈≤u©° Ÿu (t<d≈®@°fi ›ÔsπÙ≈≤u©° Ÿu) ≈¿≤bu<‹¸>w SÙ, wÌfi∏w≤ ŸŸu

˚Ù Ì…yCfiÙ osCŸtCB J¡∑ ≤u©° Ÿu ıů <Ftb°fig Ju¡ <„©≤ Ju¡ Ÿt°fi „C] SÙ, N°b¨W SÙ $ wÌfi∏w≤
osCŸ°y≤ Ÿu Ì…yCfiu ≈¿≤t°db°Ôu ≈C‹J¡≤πÙ≈ J¡∑ ≤u©° Ÿu <|≤Ù F…oÕ SÙ, wÌfi∏w≤ oŸŸu ˚Ù Ì…yCfiu $ "πÙ≈°Ì <πyCdtg' oÃ∫°<Ì ∫Ω<≈ ≈°æ≤°<dJ¡ ≈®<J®¡∫° Ÿu <b”] Fæ wS°<≈ N∏∫ f®Ê°a±> J¡ů ÔuJ¡≤ bæŸ° J¡F° y∫° Fæ ∫F Ÿ¨<‹¸> J¡ů t°<∫J¡ <Ÿ] J¡≤fiu tu* tC¶∫ w°Ã≈∫Õ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bæŸ° J¡F°
y∫° Fæ ∫F ŸtHfi° ª°<FÎ $

308

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈¿≤t°db°Ôu _b°Ì…ıÔ Ju¡ ŸtCB Ÿu <|≤Ù F…oÕ SÙ $ wÌfi∏w≤ bF J¡<dÕJ¡° •w _b°Ì…ıÔŸtCB

Ÿu Ì„yCfi° N<@J¡ ≈¿≤t°db°Ôu ≈°w°ÔwÔy°tÙ y±>gi>ů* Ju¡ Ÿt¥FR¡≈ <fi©°wbÔ∫ Ÿu (<fi‡fiÌu„R¡≈ bÔ∫ Ÿu), ıů ≈°w°Ô tu* ı°fiub°Ôů* J¡° tF°˚∫≈®Ì t°yÕ Fæ, bu<‹¸>w SÙ $ wÌfi∏w≤
oŸŸu ˚Ù Ì„yCfi° N<@J¡ ≈¿≤t°db°Ôu ª°≤ů* <Ì„°Nů* tu* N°J¡°„≈∫Õ∏w ywů˘ Ju¡ Ÿt¥F Ÿu ˚Ù

NÃ∫∏w ˚∫aJ¡≤, ÌqŸ≤u N@Õ˚°y tu* ∏‡Ô°fi ∫°fiÙ Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„ Ju¡ fi <tÔfiu Ÿu ÀÔ°<fi J¡ů N≈®°›w wS° ÌqŸ≤u ∫°fiÙ «¡≈≤ Ju¡ N@Õ˚°y tu* Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„ Ju¡ Ÿa∫ůy Ÿu N∏@J¡°≤Ju¡ fi ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d ‡Ô°fi≈®°∫ N∏@J¡°≤R¡<≈dÙ fiÙÔJ¡tÔů* J¡∑ ≈a<•w Ÿu ©<ªw S° <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡
t°<d•∫ů* Ju¡ <„©≤R¡≈Ù ≤•wJ¡tÔ N°æ≤ ÿbuwJ¡tÔů* Ÿu ∫C•w ÔůJ¡°ÔůJ¡ ≈bÕwR¡≈Ù N<wWC*y

<b„°Ô N°æ≤ Ÿ°æ≤U∫°<Ì yCdů* Ÿu Zu‹™> t°Ô° Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w SÙ NwÎb wÙfiů* ıywů* J¡∑ Ô‚tÙ

J¡∑¡Ô¸>J¡∑ ≤ªfi° J¡∑ fi°o˘ ŸC„ů<˚w Fů ≤FÙ SÙ $ wÌfi∏w≤ oŸŸu ˚Ù Ì„yCfi° N<@J¡

≈¿≤t°db°Ôu NI°w ıÙbŸaª°≤ fi°tb°Ôu N≤^∫ Ÿu bF N°b¨W SÙ $ Nfi∏w≤ NI°w˚¥wŸaª°≤
fi°tJ¡ ı*yÔ Ÿu ˚Ù Ì„yCfi° N<@J¡ ≈¿≤t°db°Ôu N≈¿≤<tw ıÔ Ÿu, N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi, ª°≤ů* <Ì„°Nů* tu* bF ∆∫°›w SÙ $ wÌfi∏w≤ N≈¿≤<tw ıÔ Ÿu ˚Ù Ì„yCfi° N<@J¡ ≈¿≤t°db°Ôu, tu” N°<Ì ≈bÕwů* J¡ů ˚Ù BbÙ˚¥w J¡≤fiu tu* (≈®Ô∫ J¡≤fiu tu*) ŸtSÕ ˚ÙTd ≠b°Ô°Nů* Ÿu bu<‹¸>w SÙ $ wÌfi∏w≤ ≠b°Ô°Nů* Ÿu ˚Ù N<@J¡ Ì„yCfiu ≈¿≤t°db°Ôu tu” N°<Ì ≈bÕwů* Ju¡ Ÿt¥F J¡ů

<wfiJu¡ N°æ≤ @¥<ÔJ¡d Ju¡ ŸÂ„ Ôu ı° ≤Fu ∫°fiÙ N<wŸ°tØ∫Õb°fig, fnu- fnu ≈bÕwů* tu* <b_k¡ů¸>

≈æÌ° J¡≤fiub°Ôu, N∏∫ ˚¥wů* Ju¡ buy J¡ů F≤fiub°Ôu t¥wÕ ≈Ì°Sů˘ Ÿu ≈®<w|°w fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d

„ÆÌ≤<Fw Îba fF ≤Fu ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ b°∫C Ÿu ª°≤ů* Nů≤ ≈¿≤b¨w S° $ wÌfi∏w≤ ≈¥bůÕ•w Ÿf Ÿu

˚Ù Ì„yCfi° fnu Ju¡bÔ ÎJ¡ „¥∏∫R¡≈Ù N°J¡°„ Ÿu ª°≤ů* Nů≤ <|≤° S° $ wÌfi∏w≤ Ÿ°æ J¡≤ůn

∫ůıfi ≈¿≤t°db°ÔÙ ©¥f |fiÙ ÌůF≤Ù ŸCbdÕt∫ f®Ê°^±> J¡∑ ÌÙb°≤ů* Ÿu ∆∫°›w S° $ oŸ ≈®J¡°≤

Ÿ°y≤, tF°≈bÕw, ÔůJ¡≈°Ô, _byÕ, N°J¡°„ N°æ≤ ˚¥wÔ Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w ıywg J¡° tº∫ Ìu©J¡≤

ÔÙÔ° fiu wC≤∏w ≈¨<SbÙ tu* N≈fiu t¿∏Ì≤ J¡° N°@°≤˚¥w <y¿≤y®°t J¡° NbJ¡°„ Ìu©° $$2-35$$

≈ªÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>ÆfÙŸb°≥ ŸyÕ

N≈fiu |≤ tu* N≈fiu ≈C` N°<Ì N°ÃtÙ∫ů* J¡ů Ìu©J¡≤ N°æ≤

fiJ¡° <bÔ°≈ ŸCfiJ¡≤ fiJu¡ «¡≈≤ ÔÙÔ° J¡° NfiCy®F wS° ıywg Ju¡ w[b J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, bu Ìůfiů* ÔÔfi°Î≥ ≤°ı° ≈µ <ıŸtu* ≤Fw° S°, Ÿ
f®Ê°^±>t^±>Ô Ÿu <fiJ¡Ô J¡≤ ÌqŸ≤u f®Ê°^±>t^±>Ô tu*, <ıŸtu* Ÿ b<Ÿ‹™>fi°t Ju¡ f®°Êd J¡°

|≤ S°, ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu ≈F…≥ªÙ $$1$$ wÌ…≈≤°∏w fi Ìůfiů* <Ÿ] ÔÔfi°Nů* fiu N∏∫ Ôůyů* Ju¡

Â<‹¸>yůª≤ F…Î <ffi° FÙ f®°Êd J¡° <fib°Ÿ˚¥w t^±>≈ N≈fi° |≤ oŸ ≈®J¡°≤ Ìu©° $ y¨F_b°tÙ

Ju¡ t≤ ı°fiu Ju¡ J¡°≤d Ÿtu* Ì°<Ÿ∫°≥ „ůJ¡ Ÿu ∆∫°JC¡Ô SÙ, N°æ≤wů* Ju¡ tC≥F N°≥ŸCNů* J¡∑ @°≤°Nů*

Ÿu Ÿ≤°fů≤ Su, N°≥Ÿ¥ N°æ≤ @¥<Ô Ÿu t<Ôfi Fůfiu N°æ≤ N°˚¥Td N°æ≤ <wÔJ¡ Ÿu „¥∏∫ Fůfiu Ju¡

ŸyÕ - 26]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

309

J¡°≤d ŸfJu¡ tC≥F ≈≤ |fiÙ Ì°ŸÙ ~>°oÕ SÙ, NwÎb ŸfJu¡ tC≥F Ÿ J¡tÔ Ju¡ wCv∫ Su, <ıŸJ¡∑

≈≥©C¿n∫°≥ Hn yoÕ Fů* $ f®°Êd Ju¡ N°_≈Ì˚¥w Ÿ f®Ê°^±> Ju¡ ≈®°∫# Ÿ˚Ù fiy≤ ÃŸb„¥∏∫

Su, NwÎb bF tF<TÕ Ny_Ã∫ıÙ π°≤° <≈∫u y∫u ŸtCB Ju¡ Ÿt°fi, y®Ù‹t M¡wC Ÿu tCH°ÕJ¡≤ ııÕ≤

F…Î Ω°fi J¡∑ fi°o˘ N°æ≤ <fıÔÙ <y≤fiu Ÿu ıÔu F…Î b¨s Ju¡ wCv∫ N°≥©ů* J¡ů ªÙ≤w° N°æ≤ b°∫C Ÿu

<~>∏fi <˚∏fi F…Î tu| Ju¡ Ÿt°fi wCT°≤≈°w Ÿu ıÔu F…Î J¡tÔ Ju¡ Ÿt°fi Îba Ÿ ÌÙ≈ Ju¡ Ÿt°fi

<ıŸJ¡° <J¡ wuÔ N°æ≤ fWÙ ªCJ¡ yoÕ Fů, NÌ„ÕfiÙ∫ S° $$2-5$$ bF |≤ y¨F≈<w Ju¡ <b∫ůy Ÿu Fw≈®˚ Fů y∫° S°, ŸJ¡∑ tC©J¡°¿∏w J¡”d° Ÿu („ůJ¡ J¡ů f»°fiub°Ôu ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ˚°b Ÿu) k¡∑J¡∑ ≈n yoÕ SÙ, NwÎb bF N°Ÿ∏fi t¨Ã∫Cb°Ôu ≈C”T J¡∑ fi°o˘ <Ì©°oÕ Ìuw° S° $ bF <ª≤J¡°Ô

J¡∑ Nfi°b¨<‹¸> Ÿu @¥<Ô@¥Ÿ≤ Ìu„ J¡∑ fi°o˘ R¡©° S° N°æ≤ S° Ÿ ffi Ju¡ Ÿt°fi <b”≈ <ıŸJu¡
b¨sů* Ju¡ ≈C≤°fiu Ÿf ≈Wu Hn y∫u Fů* $$6$$ bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, Nf ŸC∏Ì≤Ù ÔÙÔ° <fitÕÔ I°fi J¡° <ª≤J¡°ÔwJ¡ NU∫°Ÿ J¡≤fiu Ÿu Ìubw°Nů* J¡∑ fi°o˘ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ N°æ≤ ŸÃ∫tfiů≤S Fů yoÕ

SÙ $ Ÿfiu ŸaJ¡v≈ <J¡∫° <J¡ tCHu N°æ≤ ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ J¡ů ∫u tu≤u f∏@Cf°∏@b Ÿ°@°≤d ˜Ù Ju¡
buT tu* Ìu©u* $ ŸJu¡ ∫ů* ŸaJ¡v≈ J¡≤fiu Ju¡ ≈≤°∏w |≤ Ju¡ Ôůyů* fiu bF°≥ ≈≤ Ô‚tÙ N°æ≤ ≈°bÕwÙ Ju¡
wCv∫ Ìů N*yfi°Nů* J¡ů Ìu©° $ ∏Fů*fiu N≈fiÙ J¡°¿∏w Ÿu Ÿ |≤ J¡ů ıyty° ≤•©° S°, <Ÿ≤Ÿu ÔuJ¡≤ ≈æ≤ wJ¡ ˚°≥<w-˚°≥<w J¡∑ NfiuJ¡ N‡Ô°fi (fi JC¡‡FÔ°oÕ F…oÕ ) t°Ô°Nů* Ju¡ ≈¿≤bu‹¸>fi Ÿu

fiJ¡∑ ŸFı ŸC∏Ì≤w° J¡FÙ* N<@J¡ f»Ù ª»Ù SÙ, NwÎb Ìů bŸ∏wÔ¿‚t∫ů* Ju¡ ŸÂ„ ∏Fů*fiu N≈fiu ŸFı Ÿ°æ≤˚ Ÿu bfi N°æ≤ ≈bfiů* J¡ů ŸCy¿∏@w J¡≤ <Ì∫° S° $ ∫u Ìů ÔÔfi°Î≥ •∫° SÙ

N≈fiÙ ª°≥ÌfiÙR¡≈ ŸC@° Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ N°æT<@∫ů* J¡ů ≈¥dÕ J¡≤ ≤Fu, „ÙwÔ wS° N°á°ÌŸC© Ìufiub°Ôu

<Ìw F…Î Ìů ª∏Bt° Su $ bu Ìůfiů* Ô¸>J¡ ≤Fu NÔJ¡R¡≈Ù Ôw°Nů* J¡∑ Ÿa<fi<@ tu* ªaªÔ Fůfiu Ju¡

J¡°≤d ˚®t≤R¡≈ Ÿu ≈¿≤dw Ôůªfiů* π°≤° <bÔůJ¡fiů* Ÿu fiÙÔ J¡tÔů* Ÿu <t<Zw t°ÔwÙ≈C‹≈ů* Ju¡

(c) ≈Caıů* J¡ů t°fiů* f≤Ÿ° ≤FÙ SÙ $ <≈|Ô°∫u y∫u ŸCbdÕ Ju¡ ≤Ÿ J¡ů fF°fiub°ÔÙ fiÌÙ Ju¡ buy Ju¡

ŸÂ„ tfiůF≤ N≈fiu „≤Ù≤ J¡∑ J¡°¿∏w Ju¡ ≈®b°F Ÿu ∏Fů*fiu N°Ÿ≈°Ÿ Ju¡ ffiů* J¡ů ŸCbdÕt∫ ffi°

<Ì∫° S° $ bu Ìůfiů* ÔÔfi°Î≥ •∫° SÙ, „≤Ù≤ J¡∑ ≈®°J¨¡<wJ¡ (_b°˚°<bJ¡) „ů˚°R¡≈Ù Ô‚tÙJ¡∑

J®¡∑n° Ju¡ <ÔÎ ffi°∫u y∫u H¥Ôu Ju¡ Ÿt°fi <bÔ°Ÿ J¡≤fiub°Ôu N≈fiu Ÿ°æ∏Ì∫ÕR¡≈Ù ŸtCB J¡∑ Zu‹™> w≤*yu* SÙ $ J¡tÔ J¡∑ fi°o˘ Ô°Ô F°Sů* Ÿu ∫C•w ªaªÔ Ìů ˚CıÔw°Nů* Ÿu fi¥wfi fi¥wfi _bdÕt∫

J¡v≈b¨sÔw°Nů* Ju¡ ffi J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤ ≤FÙ SÙ $ ˚°b ∫F <J¡ fi Ìůfiů* tu* ≈®Ã∫uJ¡ ˚CıÔw°Nů*

N°æ≤ fiJu¡ Ny®˚°y tu* ¿_Sw Ô°Ô F°Sů* Ju¡ <FÔfiu-±C>Ôfiu Ju¡ J¡°≤d ≈®<wsd <b∏∫°Ÿ˚uÌ Ÿu

≈FÔu J¡¿v≈w bfi J¡∑ N≈us° fi¥wfi J¡v≈b¨sÔw°bfi J¡° <fitÕd J¡≤ ≤FÙ SÙ $ fiJu¡ ª≤d

•∫° Su, Nt¨<Ìw (fi tŸÔu F…Î) N°æ≤ N‡Ô°fi (fi JC¡‡FÔ°∫u F…Î) k¥¡Ô N°æ≤ J¡ůtÔ ≈vÔb Su N°æ≤ _SÔJ¡tÔ J¡∑ ≈≥©C¿≤∫ů* J¡∑ t°Ô° SÙ $ ÎuŸu J¡ůtÔ N°æ≤ Ô°Ô ª≤dů* Ÿu bu ˚¥<twÔ J¡°

_≈„Õ fiFÙ* J¡≤wÙ SÙ $ bu N≈fiu Â<‹¸>≈°wR¡≈ Nt¨w Ju¡ Ÿu*J¡ Ÿu Ÿ¥©u F…Î NwÎb Ÿku¡Ì ≤ay Ju¡
c J¡¸>°sů* J¡∑ fiÙÔ Ÿu <t<Zw „C˚® ~><f FůwÙ Fæ, NwÎb fiJ¡∑ fiÙÔ J¡tÔů* Ÿu <t<Zw t°ÔwÙ

Ju¡ ≈C‹≈ů* Ju¡ R¡≈ Ÿu Ã≈®us° J¡∑ yoÕ Fæ $

310

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
w°Ô N°æ≤ wt°Ô Ju¡ b¨sů* Ju¡ ©^±>ů* tu* fi¥wfi fi¥wfi ≈vÔbů* J¡ů ≈æÌ° J¡≤ ≤FÙ SÙ $ wÌfi∏w≤

≠∫u‹™>„t°Õ fiu |≤ Ju¡ N∏∫°∏∫ ıfiů* Ju¡ Ÿ°S "bfiÌu<b∫ů* Ju¡ <ÔÎ fit_J¡°≤' J¡FJ¡≤ ≈C‹≈°*ı<Ô

~>ůnÙ $ |≤ tu* fiJu¡ ≈æ≤ů* ≈≤ ≈C‹≈°aı<Ô ÎuŸu <y≤Ù ıæŸu J¡tÔ J¡∑ Ôw° Ju¡ J¡tÔů* ≈≤ <FtıÔ

Ju¡ ŸÙJ¡≤ů* (~>ů¸>u ~>ů¸>u <f∏Ì…Nů*) J¡∑ b¨<‹¸> <y≤wÙ Fæ $$7-19$$ ≠∫u‹™>„t°Õ N°<Ì fiu J¡F° # Fu bfi-Ìu<b∫ů*, N°≈ Ôůyů* J¡∑ ı∫ Fů, t°Ô¥t Fůw° Fæ <J¡ N°≈ Ìůfiů* Ft°≤u Ì…#© J¡ů <fib¨W

J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ N°oÕ Fæ*, •∫ů*<J¡ ≈®°∫# ÌqŸ≤ů* J¡∑ ≤s° J¡≤fi° FÙ ŸÃ≈C”Tů* J¡° _b˚°b Fæ $$20$$

≠∫u‹™>„t°Õ Ju¡ ∫F J¡Ffiu Ju¡ f°Ì fi bfi-Ìu<b∫ů* fiu fnu N°Ì≤ Ÿu ≈¥~>° N°≈ Ôůy N≈fi° Ì…#©

J¡<F∫u, <ıŸ Ì…#© Ÿu ∫u Ÿ˚Ù Ôůy Ì…#©Ù <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ* $ fi ≠∫u‹™>„t°Õ N°<Ì Ÿffiu J®¡t„#

•w bfi-Ìu<b∫ů* Ÿu f®°ÊdÌ‡≈<w∫ů* J¡° t≤dR¡≈ Ì…#© J¡F° $$21,22$$ ≠∫u‹™>„t°Õ N°<Ì
fiu J¡F° # Fu Ìu<b∫ů*, oŸ _S°fi tu* N<w<SŸÃJ¡°≤ J¡≤fiub°Ôu f®°ÊdÌ‡≈wÙ ≤Fwu Su, fiJ¡°

N°≈Ÿ tu* fn° _fiuF S°, bu <πı°<w∫ů* J¡∑ t∫°ÕÌ° Ju¡ _w‡˚ Ju¡ Ÿt°fi N°@°≤ Su N°æ≤ ≈C`≈°æ`

N°<Ì Ÿ∏w<w Ju¡ ıfiJ¡ Su $ bu Ft°≤u t°w°-<≈w° oŸ Ÿt∫ ≈C`, o‹¸>-<t` N°æ≤ ≈„CNů* Ju¡

Ÿ<Fw |≤ J¡° Ã∫°yJ¡≤ _byÕ tu* ªÔu y∫u Fæ* $ oŸÙ J¡°≤d Ftu* ∫F Ÿ°≤° ıywg „¥∏∫ <Ì©Ô°oÕ

Ìuw° Fæ $$23,24$$

≈¥dÕ# ≈¥dÕ ıyÃ≈ÿ∫uwg J¡°tCJ¡# J¡°tCJa¡ ıywg $ N°wů&›∫°<wÕt∫a <bÿba ÔCÆ@ů ÔCÆ@a _b<ªWbwg $

(≈¥dÕ ≈C”T N≈fiÙ <ªWb¨<W Ju¡ NfiCŸ°≤ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů ≈¥dÕ Ìu©w° Fæ, J¡°tÙ ≈C”T

N≈fiÙ <ªWb¨<W Ju¡ NfiCŸ°≤ Ÿ°≤u ıywg J¡ů J¡°tÙ Ìu©w° Fæ, Ì…#©Ù ≈C”T N≈fiÙ <ªWb¨<W Ju¡

NfiCŸ°≤ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů Ì…#©t∫ Ìu©w° Fæ N°æ≤ Ôů˚Ù ≈C”T N≈fiÙ <ªWb¨<W Ju¡ NfiCŸ°≤

Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů Ôů˚Ù Ìu©w° Fæ $) oŸ ∏∫°∫ Ju¡ NfiCŸ°≤ ∏Fů*fiu J¡F° #

Fu Ìu<b∫ů*, Ìu<©∫u, ≈sÙ |≤ Ju¡ «¡≈≤ fæ™>J¡≤ ≈®<wsd N°J¡°„ tu* N≈fiÙ ÌuF J¡ů ≈¸>J¡wu F…Î t¨wJ¡ Ju¡ ≈®<w ˚<•w Ÿu t@C≤ „ÆÌů* π°≤° „ůJ¡ ≈®J¡¸> J¡≤wu Fæ* $ Ÿf ≈bÕw ÌÙ|Õ yC≤-yC≤

„ÆÌR¡≈Ù <bÔ°≈ Ÿu ≈¥dÕ yCF°R¡≈Ù tC©ů* Ÿu ∫C•w N°æ≤ ∆∫°JC¡Ô FůJ¡≤ fiÌÙR¡≈Ù N°≥Ÿ¥J¡∑ @°≤°Nů*

Ÿu ≤ůwu Fæ* $ <ÌJg¡≈°Ô Ìubw°Nů* Ju¡ N°Ô°≈R¡≈ ≤ůÌfi J¡≤fiub°ÔÙ, w≈u F…Î <fi#ÿb°Ÿ b°∫C Ÿu t<Ôfi Îba <ıfiJu¡ tu|ů* fiu (_wfiů* fiu) N°J¡°„ J¡° (b˜ J¡°) Ã∫°yJ¡≤ <Ì∫° Fæ, ÎuŸÙ <Ì„°R¡≈Ù

N*yfi°Î≥ NÃ∫∏w J¨¡„w° J¡ů ≈®°›w F…oÕ Fæ $ y®°tb°ŸÙ Ÿ‡≈¥dÕ Ôůyů* Ju¡ Ÿb°˘y t°≤u „ůJ¡ Ju¡ ˚¥<t tu* Ôů¸>fiu, ~>°wÙ ≈Ù¸>fiu N°<Ì Ÿu sw<bsw Fů y∫u Fæ*, ª°≤ů* Nů≤ J¡”d ≤Ÿ J¡° Ÿ®ůw fF°fiub°Ôu tC•w J¡^™> ”Ìfi Ÿu Ÿf ııÕ¿≤w Fů ≤Fu Fæ*, J¡ůoÕ ˚Ù ˚ůıfi y®Fd fiFÙ* J¡≤w°, Ÿ˚Ù ÌÙfi-FÙfi Ì„° tu* Fæ* N°æ≤ Ÿ˚Ù t≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®_wCw Fæ* $ ≈®<w<Ìfi b¨sů* Ju¡ yCh~>R¡≈Ù ÔůªfiJ¡ů„ů* Ÿu NůŸR¡≈Ù NZC<f∏Ì… „ůJ¡ Ÿu (@¥≈ Ÿu) ytÕ FůJ¡≤ fiÙªu <y≤wu Fæ* $ <ıfitu* ıfiů* J¡° Ÿaª°≤ „°∏w Fæ Îba @¥<Ô Ÿu t<Ôfi ŸnJu*¡ N°fi∏Ì≤<Fw Îba „¥∏∫ ⁄Ì∫ <b@b° Ju¡ Ÿt°fi Fæ* $ J¡ů∫Ô N°æ≤

˚®t≤ů* Ju¡ „ÆÌ Ÿu <bÔ°≈ J¡≤fiub°ÔÙ, b¨<‹¸>R¡≈Ù f°‹≈ Ÿu N°Fw N°æ≤ NÃ∫∏w ‹d

<fi#ÿb°Ÿb°ÔÙ Ôw°Î≥ ≈vÔbR¡≈Ù F°Sů* Ÿu N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů ≈Ù¸>wÙ Fæ* $ ∫u H≤fiu „ůJ¡ Ÿu N<w Ÿ∏w›w FůJ¡≤ fnu ˚°≤Ù ywÕ Ju¡ <„Ô°wÔ tu* N≈fiu Ÿ°æ Ç>J¡nu J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <y≤ ≤Fu Fæ* $ y°»

ŸyÕ - 26]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3 1 1

N∏@J¡°≤ („ůJ¡) Ÿu ∆∫°›w, FTÕ J¡∑ ªª°Õ Ÿu „¥∏∫ Îba <ıŸJu¡ N∏Ì≤ ¿_Sw fwÕfi N°<Ì

Ÿ°ty®Ù wFŸ-fiFŸ Fæ ÎuŸu |≤ <fi_Ÿ∏ÌuF ywZÙ („ů˚°<bFÙfi) FůJ¡≤ N≤^∫R¡≈ tu* ≈¿≤dw Fů y∫u Fæ* $ ˚®t≤ů* Ju¡ yCaı°≤ Ÿu ≤ůÌfi J¡≤ ≤Fu Ω°fi Ju¡ k¥¡Ôů* Ÿu ŸC∏Ì≤ N°tůÌfi°tJ¡ Ì…yÕ∏@

<fiJ¡Ô ≤FÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ Ω°fiů* Ju¡ ≈C‹≈ů* Ÿu ∫Ω<≈ ŸC∏Ì≤ Ÿ°æ≤˚ <fiJ¡Ô ≤FÙ Fæ <k¡≤ ˚Ù
fi°<ŸJ¡° J¡ů Ì…#©Ì°∫Ù Fůfiu Ÿu „ůJ¡°wÕ ≈C”T Ì…yÕ¿∏@ J¡F J¡≤ ŸJ¡∑ <fi∏Ì° J¡≤wu Fæ* $ fŸ∏w M¡wC Ju¡ b¨sů* J¡ů ŸC„ů<˚w J¡≤fiub°ÔÙ Ôw°Î≥ <Ìfi-≈®<w<Ìfi <b≤Ÿ N°æ≤ J¨¡„ FůJ¡≤ yCh~>R¡≈Ù

Ôůªfiů* J¡ů ŸaJC¡<ªw J¡≤wÙ F…oÕ „ÙdÕ-<b„ÙdÕ Fů ≤FÙ Fæ* $ fiF≤ N°æ≤ fi<Ì∫°≥ Ÿ°y≤ tu* N≈fiu

„≤Ù≤ J¡ů ±C>f°fiu Ju¡ <ÔÎ ytfi°JC¡Ô FůJ¡≤ ≈¨<SbÙ tu* N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů J¡ÔJ¡Ô<fifi°Ì≈¥bÕJ¡

ÌůÔ°∫t°fi J¡≤ ≤FÙ Fæ $ ∫u f°b<n∫°≥ ≈FÔu Ôůyů* Ju¡ _S°fi, ıÔ t≤fi° N°<Ì ∆∫bF°≤ Ÿu NÃ∫∏w ª≈Ôw° J¡ů @°≤d J¡≤wÙ SÙ, <J¡∏wC Nf ofitu* th~>≤ Ju¡ <y≤fiu Ÿu Fůfiub°Ôu _≈∏ÌJ¡∑

˚Ù Ÿa˚°bfi° fiFÙ* Fæ, ∫ů* <fi_≈∏Ì˚°b Ÿu _b_bR¡≈ tu* Ÿt°<@<fi‹™> F…oÕ ıæŸÙ ¿_Sw Fæ $ Fu Ìu<b∫ů*, <ıŸ ≈®Ìu„ tu* <J¡∏fi¿≤∫°≥, y∏@bÕ, <bΩ°@≤ N°æ≤ Ìubw°Nů* J¡∑ N*yfi°Î≥ y°∫fi J¡≤ ≤FÙ

Fæ*, Ÿ _byÕ ≈®Ìu„ J¡ů N°ı Ft°≤u t°w° N°æ≤ <≈w° fiu NÔaJ¨¡w <J¡∫° Fæ, oŸtu* JC¡~> Ÿ∏ÌuF
fiFÙ* Fæ $ Fu Ìu<b∫ů*, Ft°≤u „ůJ¡ J¡° <bfi°„ J¡∑<ı∫u $ tF°fiC˚°bů* J¡° Ì„Õfi J¡˚Ù <fi‹k¡Ô fiFÙ*

Fůw°, oŸ<ÔÎ Ftu* N°„° Fæ <J¡ N°≈ Nbÿ∫ Ft°≤u „ůJ¡ J¡° <bfi°„ J¡≤ůyÙ $ ıæŸu ıÔ Ÿ¥©
ı°fiu ≈≤ J¡t<ÔfiÙ fit® FůJ¡≤ N≈fiu ≈vÔb Ÿu t¥Ôy®¿∏S J¡° (ınJ¡°) _≈„Õ J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ

≈C` Ju¡ ÎuŸ° J¡Ffiu Ju¡ ≈ÿª°wg ÔÙÔ° fiu N≈fiu F°S Ÿu ŸJu¡ t_wJ¡ J¡° _≈„Õ <J¡∫° $ ıæŸu bT°Õ

M¡wC Ju¡ tu|ů* Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu ≈bÕw y®Ù‹t M¡wC Ju¡ Ÿ∏w°≈ J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ÔÙÔ° Ju¡ Ÿ

_≈„Õ Ÿu ≠∫u‹™>„t°Õ fiu Ì…#©Ì…˚°ÕÀ∫R¡≈Ù <b≈<W J¡° Ã∫°y <J¡∫° $ fi Ìu<b∫ů* Ju¡ Ì„Õfi Ÿu |≤

˚≤ Ju¡ Ÿf Ôůy Ìubw°Nů* J¡∑ fi°o˘ Ì…#©≤<Fw N°æ≤ Ô‚tÙb°fig Fů y∫u $$25-42$$

ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ∫F „aJ¡° F…oÕ <J¡ ÔÙÔ° wů ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ SÙ, NwÎb Ÿfiu ≈FÔu Ju¡

(f®°Êd N°æ≤ f®°ÊdÙ Ju¡ ı∏t Ju¡) t°w° Ju¡ „≤Ù≤ Ÿu FÙ ≈C` Ju¡ N°ÿb°Ÿfi Ju¡ <ÔÎ Ì„Õfi •∫ů*
fiFÙ* <Ì∫° ? ŸÙ „aJ¡° J¡ů bu ∆∫•w J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ÔÙÔ°ÌubÙ fiu ≈C` ≠∫u‹™>„t°Õ J¡ů t°w° Ju¡ „≤Ù≤ Ÿu Ì„Õfi

•∫ů* fiFÙ* <Ì∫° ? oŸ <bT∫ tu* tu≤u tůF J¡° (NI°fi J¡°) N°≈ <fi≤°J¡≤d J¡∑<ı∫u $$43$$

ÔÙÔ° Ju¡ ≈C` Ju¡ |≤ tu* N°ytfi "≈®≈aª <tØ∫° Fæ' oŸJ¡∑ ≈≤Ùs° Ju¡ <ÔÎ F…N° S°,

≈C`_fiuF≈®∫C•w wů F…N° fiFÙ* S° $ ≈C` N°<Ì ŸaŸ°≤ tu* <tØ∫°Ãb I°fi Fůfiu ≈≤ ≈C`_fiuF J¡F°≥

≤F°, Nw# w[bI°fi Ju¡ ≈ÿª°wg t¥Ô°<bΩ° Ju¡ f°@ Ju¡ Nfi∏w≤ bwÕt°fi „≤Ù≤ Ÿu N<w¿≤•w

˚°æ<wJ¡ „≤Ù≤ @°≤d J¡≤fiu J¡° J¡ůoÕ FuwC fiFÙ* S° $ oŸ<ÔÎ ÔÙÔ°fiu ≈¥bÕ „≤Ù≤ @°≤d fiFÙ*

<J¡∫°, ∫ů* ≈≈<W Ÿ<Fw W≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ NI°fiÙ ≈C”T fiu <tØ∫° ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡° Ÿa|°wR¡≈

„≤Ù≤ ≈¨<SbÙ N°<Ì Ju¡ fů@ Ÿu ŸÃ∫ ı°fi <Ô∫°, ŸJ¡∑ Â<‹¸> tu* b_wCw# Ju¡bÔ N<πwÙ∫

<ªÌ°J¡°„ FÙ ˚®°¿∏w Ÿu <≈^±>R¡≈w° J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ $ w[bI ≈C”T J¡∑ Â<‹¸> tu* wů ŸJ¡°

312

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

FuwC NI°fi fi Fůfiu Ÿu Ju¡bÔ N<πwÙ∫ <ªÌ°J¡°„ FÙ ¿_Sw ≤Fw° Fæ $$44$$ ıæŸu f°ÔJ¡ J¡ů

˚®t Ÿu ≈C”T J¡° I°fi fi Fůfiu Ÿu, buw°Ô ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ˚®tb„ ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡° I°fi Fůfiu Ÿu NŸwg FÙ ≈¨<SbÙ N°<Ì Ÿwg Ÿu ≈®wÙw Fůwu Fæ* (N) $$45$$ ıæŸu _b›fi°b_S° tu* ≈¨<SbÙ

N°<ÌR¡≈ Ÿu ≈®wÙw ≈Ì°SÕ ∫F _b›fi Fæ, ÎuŸ° I°fi Fůfiu ≈≤ sd˚≤ tu* N≈¨<SbÙ N°<Ì R¡≈ Fů ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ ı°y®Ìb_S° tu* ˚Ù _≈‹¸> Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ˚®tb„ ı°y®Ìb_S° tu* ≈¨<SbÙ

N°<ÌR¡≈ Ÿu ≈®wÙw ≈Ì°SÕ I°fi Fůfiu Ju¡ ≈≤°∏w wC≤∏w N≈¨<SbÙ N°<ÌR¡≈ Fů ı°wu Fæ* $ ≈¨<SbÙ

N°<Ì ∫<Ì N°J¡°„R¡≈ Ÿu ı°fiu ı°∫, wů ∫u N°J¡°„ FÙ Fæ*, ÎuŸ° NfiC˚b Fůw° Fæ $ Ìu<©∫u fi !

<b<s›w Ôůyů* J¡ů Ì≤b°ıu Ju¡ ŸÂ„ ≈®wÙw Fůfiub°ÔÙ _k¡<¸>J¡J¡∑ ÌÙb°≤ů* ≈≤ „¥∏∫ tu* ıæŸ°

Ωt <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ ∫°fiÙ ∏Fu* Ì≤b°ıu ŸtHJ¡≤ bu |CŸfiu J¡∑ ªu‹¸>° J¡≤wu Fæ* $ _b›fi°b_S°
tu* fiy≤ „¥∏∫R¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ N°æ≤ Ÿt ≈¨<SbÙ ywÕR¡≈ Ÿu ≈®wÙw FůwÙ Fæ $ _b›fi J¡∑

N*yfi° ∫Ω<≈ „¥∏∫ Fæ, Ÿwg fiFÙ* Fæ, wS°<≈ bF tfiC‹∫ů* J¡∑ ≈°ÌŸab°Ffi N°<Ì <J®¡∫° J¡≤wÙ Fæ $

∫<Ì N°J¡°„ J¡∑ ≈¨<SbÙ N°<ÌR¡≈ Ÿu ≈®wÙ<w Fů yoÕ, wů N°J¡°„ sd˚≤ tu* ≈¨<SbÙ N°<Ì Fů ı°w° Fæ $ t¥h~>°Õb_S° tu* <J¡ŸÙ <J¡ŸÙ J¡ů ≈≤ÔůJ¡ ˚Ù ≈®Ã∫s <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ f°ÔJ¡ N°J¡°„

J¡ů FÙ buw°Ô, t≤ ≤F° ≈C”T N°J¡°„ tu* bfi, N∏∫ ≈C”T Ÿu JC¡^±>Ô°J¡°≤ Ju¡„ů* J¡° yůÔ° R¡≈

N°æ≤ ÌqŸ≤° ≈C”T ŸJ¡ů tů<w∫ů* J¡° ŸtCÌ°∫ R¡≈ Ìu©w° Fæ $ ˚∫˚Ùw, ≈°yÔ, N°@° Ÿů∫°

N°æ≤ N°@° ı°y° F…N° ≈C”T wS° fi°æJ¡° π°≤° ªÔfiub°Ôu ≈C”T ŸÌ° FÙ N°J¡°„ tu* buw°Ô, bfi N°æ≤ b¨s N°<Ì Ìu©wu Fæ* N°æ≤ wÃ≈®∫C•w ≈Ô°∫fi N°<Ì J¡°∫Õ J¡° NfiC˚b J¡≤wu Fæ* $ oŸŸu ∫F

<Ÿ] F…N° <J¡ ofi ≈Ì°Sů˘ J¡° N≈fiÙ N≈fiÙ ˚°bfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ NU∫°Ÿ Ÿu Ã≈∏fi F…N° „≤Ù≤

Fæ, ≈≤t°SÕw# J¡ůoÕ ÎJ¡ (<fi∫w) „≤Ù≤ fiFÙ* Fæ $ ÔÙÔ° fiu wů ˚®°¿∏wR¡≈ Ÿu (<tØ∫°≈®≈aªR¡≈

Ÿu) <Ìw F…N° N°J¡°„ FÙ Âÿ∫ ≈Ì°SÕR¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, ∫ů* ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡∑ fi°¿_ww°

(N˚°b) R¡≈ ∫S°SÕ b_wC J¡° I°fi ≈®°›w J¡≤ <Ô∫° S° $ f®ÊR¡≈ ÎJ¡ <ªÌ°J¡°„t°` Ju¡ I°fi Ÿu Ÿ‡≈∏fi tC<fi Ju¡ ≈C`, <t`, J¡Ô` N°<Ì J¡°æfi, Jæ¡Ÿu, J¡F°≥ Ÿu N°æ≤ J¡f Fů*yu ? Âÿ∫ ≈FÔu FÙ

Ã≈∏fi fiFÙ* F…N°, ıů ≈®wÙw Fůw° Fæ, bF Nfi°<Ì Nfi∏w ≈≤f®Ê FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ∫S°SÕ

I°fib°Ôu Ôůyů* J¡∑ ≤°y-πuTÂ<‹¸>∫°≥ Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? $$46-55$$

∫<Ì ÔÙÔ° J¡° N≈fiu ≈C` N°<Ì ≈≤ _fiuF fiFÙ* S°, wů Ÿfiu fiJu¡ <Ÿ≤≈≤ F°S Jæ¡Ÿu ku¡≤° ? oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≠∫u‹™>„t°Õ Ju¡ <Ÿ≤ ≈≤ ÔÙÔ° fiu ıů F°S ku¡≤°, bF ≈C`≈®ut J¡° k¡Ô fiFÙ* S°, <J¡∏wC

≠∫u‹™>„t°Õ Ju¡ ˚°bÙ J¡v∫°d Ju¡ <ÔÎ <ıŸtu* ≈¥bÕı∏t Ju¡ ≈C^∫ N°æ≤ fiJ¡° k¡Ô w[bI°fi

¿_Sw Fæ, ÎuŸÙ Ÿb°Õ<@‹™>°fi˚¥w <ª<w J¡° FÙ <bbwÕR¡≈ k¡Ô S° $$56$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, fů@

N ıæŸu f°ÔJ¡ J¡ů NŸwg FÙ buw°Ô, ≈C”T tu* buw°Ô fC<] Fůfiu Ÿu, Ÿwg ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈¨<SbÙ N°<Ì Ju¡ fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù ˚®°¿∏wb„ N<@‹™>°fi˚¥w f®Ê tu* ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡° fů@ Fůfiu Ÿu NŸwg ˚Ù ≈¨<SbÙ N°<Ì Ÿwg-Ÿu ≈®wÙw Fůwu Fæ* $

ŸyÕ - 27]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3 1 3

≈FÔu ıæŸu FÙ ≈Ì°Sů˘ J¡° <ª∏wfi J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ≈Ì°SÕ „Ù|® N°˚°<Ÿw Fůwu Fæ* $ fů@ _b∫a N°J¡°„ Ÿu ˚Ù Ÿ¥‚t wS° NÃ∫∏w „C] Fæ $ fů@ FÙ ŸbÕ` ≈Ì°SÕŸa| Fæ, _b›fiů* tu* N°æ≤ J¡¿v≈w fiy≤ů* tu* ∫F f°w „w„# NfiC˚¥w Fæ $$57$$

~>ÆfÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸW°oÕŸb°≥ ŸyÕ

N°ÿª∫ÕtÀfi ÔÙÔ° π°≤° <k¡≤ N≈fiu ≈<w Ju¡ Ì„Õfi J¡∑ N<˚Ô°T° ∆∫•w J¡≤fi° wS°

Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu fů@ ≈®°›w J¡≤ N≈fiu ≈¥bÕ ı∏tů* J¡° bdÕfi J¡≤fi° $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿ ≈bÕw<„©≤ Ju¡ y®°t tu* Ÿ f®°Êd Ju¡

|≤ Ju¡ t^±>≈°J¡°„ tu* FÙ bF°≥ ≈≤ ≠∫u‹™>„t°Õ N°<Ì Ju¡ Ÿ°tfiu ¿_Sw bu Ìůfiů* ÔÔfi°Î≥ „Ù|®

N∏w<FÕw Fů yoÕ $ Ft Ôůyů* ≈≤ bfiÌu<b∫ů* fiu NfiCy®F <J¡∫°, ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤ ≠∫u‹™>„t°Õ N°<Ì

|≤ Ju¡ Ôůyů* J¡° Ì…#© <t¸> y∫° N°æ≤ bu N≈fiu y¨FJ¨¡Ã∫ tu* ŸaÔÀfi Fů y∫u $ wÌ…≈≤°∏w y¨Ft^±>≈°J¡°„ tu* N∏∫ Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> tu* N∏w<FÕw <b_t∫ Ÿu ªC≈ª°≈-ŸÙ fæ™>Ù F…oÕ

∆∫ůtR¡<≈dÙ ÔÙÔ° Ÿu ∆∫ůtR¡≈° („¥∏∫R¡≈ ŸaJ¡v≈„≤Ù≤b°ÔÙ) Ÿ≤_bwÙ fiu J¡F° $$1-3$$

ÔůJ¡ tu* ≈®<Ÿ] Fæ <J¡ ÌqŸ≤u Ju¡ ŸaJ¡v≈„≤Ù≤ J¡ů ÌqŸ≤° fiFÙ* Ìu© ŸJ¡w°, ÎuŸÙ Nb_S° tu*

ŸaJ¡v≈„≤Ù≤@°¿≤dÙ fi Ìůfiů* J¡° Ÿab°Ì Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ oŸ „aJ¡° J¡ů

fiJ¡∑ N°J¨¡<w Ÿu ˚°≥≈J¡≤ _b∫a ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $

ÔůJ¡ tu* <ıfiJ¡° Ìubw° Ju¡ ≈®Ÿ°Ì N°<Ì Ÿu T° N°æ≤ N<fi”] J¡∑ fi°o˘ Ÿt°fi FÙ

≈≤_≈≤Ÿab°ÌÙ ŸaJ¡v≈ ∫° _b›fi F…N°, fiJ¡° Ÿ ŸaJ¡v≈ N°æ≤ _b›fi tu* ≈≤_≈≤ Ÿab°Ì
ıæŸu Ÿab°Ì Ju¡ Nfi∏w≤ Fůfiub°ÔÙ <J®¡∫°R¡≈ tu* ≈¿≤dw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ÔÙÔ° N°æ≤ I<›wÌubÙ

J¡° Ÿab°Ì ˚Ù F…N° $$4$$ ıæŸu _b›fi N°æ≤ ŸaJ¡v≈ tu* ≈¨<SbÙ N°<Ì N<@˚¥w N°æ≤ fi°nÙ,

≈®°d N°<Ì Ÿu ≈Ô<sw „≤Ù≤ Ju¡ <ffi° ˚Ù Ÿab°Ì J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ N<@˚¥w (≈¨<SbÙ N°<Ì) N°æ≤ Nº∫°Ãt (fi°nÙ, ≈®°d) N°<Ì Ÿu ≈Ô<sw „≤Ù≤ Ju¡ <ffi° ˚Ù fiJ¡∑
bF Ÿab°Ì≈®wÙ<w F…oÕ $$5$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈®Ÿ*yw# fÙª tu* N°oÕ F…oÕ „aJ¡° J¡° Ÿt°@°fi J¡≤ ≈®_wCw J¡S° J¡ů J¡Fwu Fæ* $

ZÙŸ≤_bwÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, wCtfiu I°w∆∫ b_wC Ÿ‡≈¥dÕw∫° ı°fi ÔÙ Fæ, B‹¸>∆∫ ≈Ì°SÕ

Ìu© <Ô∫u Fæ*, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ∫F f®ÊŸW° Fæ $ fw°Nů, Nf N°æ≤ •∫° wCt ≈¥~>wÙ Fů ?$$6$$

ÔÙÔ° fiu J¡F° # ÌubÙıÙ, tu≤u t¨w ≈<w J¡° ıÙb ıF°≥ ≈≤ ≤°≠∫ J¡≤w° Fæ, bF°≥ ≈≤ tCHu fi Ôůyů*
fiu •∫ů* fiFÙ* Ìu©°, ıæŸ° <J¡ ∫F°≥ ≈≤ tu≤u ≈C` fiu tCHu Ìu©° ? oŸJ¡° •∫° J¡°≤d Fæ ?$$7$$

ZÙŸ≤_bwÙıÙ fiu J¡F° # bÃŸu, Ÿ Ÿt∫ NU∫°Ÿ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d wC‡F°≤° πæwI°fi (≈®≈aª

ŸÃ∫ Fæ oÃ∫°J¡°≤J¡ I°fi) <fi#„uT fi‹¸> fiFÙ* F…N° S° $ ıů ≈C”T ˚uÌJ¡ N<bΩ° Ju¡ h~>uÌ Ÿu Nπæw J¡ů ≈®°›w fiFÙ* F…N° Fæ, ŸJ¡° ŸÃ∫ŸaJ¡v≈Ãb N°<Ì <J®¡∫°Nů* Ÿu Jæ¡Ÿu Ÿ‡f∏@ Fů ŸJ¡w°

Fæ ? @¥≈ tu* fæ™>u F…Î ≈C”T J¡ů ~>°∫° tu* fæ™>u F…Î ≈C”T J¡° „ÙwÔw° J¡° NfiC˚b Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w°

3 1 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fæ ? $$8,9$$ Fu ŸC∏Ì≤Ù, ıf NU∫°Ÿ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tæ* ÔÙÔ° ÌuF FÙ Fq≥, ÎuŸ° wC‡F°≤° Â»

Ÿa_J¡°≤ <bfi‹¸> fiFÙ* F…N° S°, wf wC‡F°≤Ù ŸÃ∫ŸaJ¡v≈w° Ã≈∏fi fiFÙ* F…oÕ SÙ $ N°ı wCt ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ Fů yoÕ Fů, oŸ<ÔÎ "tCHu tu≤° ≈C` Ìu©u' wC‡F°≤Ù ∫F N<˚Ô°T° Ÿk¡Ô F…oÕ

Fæ $$10,11$$ oŸ Ÿt∫ ∫<Ì wCt N≈fiu ≈<w Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ı°Nů, wů ŸJu¡ Ÿ°S wC‡F°≤°

Ÿ‡≈¥dÕ ∆∫bF°≤ ≈FÔu J¡∑ fi°o˘ (ıf<J¡ bF ıÙ<bw S° Ÿ Ÿt∫ Ju¡ Ÿt°fi) Fůy° $$12$$

∫ů* ≈®Ã∫s Ì„Õfi N°æ≤ ≈Ìu„ π°≤° Ÿ≤_bwÙ ÌubÙŸu <fi<ÌÕ‹¸> NSÕ tu* ÔÙÔ° J¡∑ NŸa˚°bfi°

J¡∑ „aJ¡° <fib¨W Fů yoÕ, NwÎb bF t^±>≈°J¡°„ Ju¡ N∏Ì≤ FÙ N≈fiu ≈<w Ju¡ Ìůfiů* ≈≤ÔůJ¡ů*

J¡∑ wS° Fı°≤ů* f®Ê°^±>ů* J¡∑ Ã≈<W J¡° NfiCb°Ì J¡≤wÙ F…oÕ <k¡≤ N≈fiu ≈<w Ju¡ t^±>Ô J¡ů

<Ì©Ô°fiu J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡≤wÙ Fæ $

ÔÙÔ° fiu J¡F° # Ìu<b, oŸÙ t¿∏Ì≤ Ju¡ N°J¡°„ tu* tu≤u ≈<wÌub f®°Êd F…Î, oŸÙ tu* t≤u N°æ≤

<k¡≤ oŸÙ tu* Ã≈∏fi FůJ¡≤ ≤°ı° F…Î $$13$$ N∏∫ ˚¥t^±>ÔR¡≈ fiJ¡° bF ŸaŸ°≤ ˚Ù ∫FÙ
t¿∏Ì≤°J¡°„ Fæ, oŸtu* fiJ¡∑ ≤°ı@°fiÙ Ju¡ fiy≤ tu* tæ* fiJ¡∑ (≤°ı° ≈µJ¡∑) R¡≈ Ÿu ¿_Sw Fq≥ $$14$$ ∫FÙ* ≈≤ Ÿ N∏w#≈C≤ tu* tu≤u ≈<wÌub ≤°ı° ≈µ J¡∑ t¨Ã∫C F…oÕ SÙ, oŸÙ N∏w#≈C≤°J¡°„
tu* Ÿ fiy≤ tu* bu ≤°ı° F…Î $$15$$ bu ≈¨<SbÙwÔ tu* NfiuJ¡ fiy≤ů* Ju¡ N<@≈<w Fů y∫u $ ≈°≤t°<SÕJ¡
f®Ê tu* J¡¿v≈w t°<∫J¡ ªÔfi N°<Ì <bJ¡°≤ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿu oŸ t^±>≈°J¡°„ tu* FÙ ∆∫b¿_Sw Fæ $ ıæŸu Ìůfiu Ju¡ N∏Ì≤ Ÿ≤Ÿů* J¡∑ ≤°<„ ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ oŸÙ y¨F°J¡°„ tu* Ÿ‡≈¥dÕ f®Ê°^±>˚¥<t∫°≥

¿_Sw Fæ*, ÎuŸ° tæ* t°fiwÙ Fq≥ $ J¡FÙ* ≈°Ÿ tu* ¿_Sw N≈fiu ≈<w Ju¡ t^±>Ô J¡ů ŸÌ° N<w<fiJ¡¸>bwÙÕ

ŸtHwÙ Fq≥, Ÿu tæ* ∫F°≥ ≈≤ ıæŸu Ìu©¥≥, bæŸ° ≈°∫ N°≈ J¡∑<ı∫u $$16-18$$
oŸ t^±>≈°J¡°„ tu* Ju¡bÔ N°@C<fiJ¡ ≈Ì°SÕ FÙ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC NwÙw, N°y°tÙ Ÿ˚Ù

≈Ì°SÕ Fæ* $ fi ≈Ì°Sů˘ tu* wC‡F°≤u NfiuJ¡ ı∏tů* Ju¡ NfiuJ¡ ≈<w∫ů* Ju¡ „≤Ù≤ Fæ*, ŸfJ¡° Ì„Õfi ÎJ¡ Ÿ°S Fůfi° wů NŸ‡˚b Fæ, fitu* Ÿu wC‡Fu* J¡°æfi-Ÿ° <Ì©Ô°«≥¡, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu ÌubÙıÙ fiu J¡F° $

ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # Fu ≈C<`, Fu ˚¥wÔ J¡∑ N”∏@wÙ, oŸ Ÿt∫ wC‡F°≤u wÙfi ≈<w F…Î

NSb° ŸæJ¡nů* ≈<w F…Î $ NÃ∫∏w Ÿa<fiJ¡¸> wÙfi ≈<w∫ů* tu* Ÿu b<Ÿ‹™> f®°ÊdR¡≈ ≈<w wů ıÔJ¡≤ ˚_t Fů y∫° Fæ N°æ≤ ≈µ≤°ı°R¡≈ ≈<w k¥¡Ôt°Ô°Nů* J¡∑ ≤°<„ Ÿu i>J¡° F…N° „bR¡≈

Ÿu N∏w#≈C≤ tu* ¿_Sw Fæ $$19,20$$ oŸ ŸaŸ°≤t^±>≈ tu* wC‡F°≤° wÙŸ≤° ≈<w bŸC@°<@≈<w Fæ, bF ŸaŸ°≤R¡≈Ù tF°Ÿ°y≤ tu* ≈®<b‹¸> FůJ¡≤ ˚®t J¡ů ≈®°›w Fů y∫° Fæ $$21$$ ˚ůyR¡≈Ù fnÙ fnÙ

ÔF≤ů* J¡∑ J¡v≈fi°Nů* π°≤° <b<s›w Fů y∫° Fæ, oŸÙ J¡°≤d ŸJ¡∑ fC<] t<Ôfi Fů yoÕ Fæ $ fC<]

J¡∑ t<Ôfiw° Ÿu fC<] Ju¡ N∏Ì≤ ≈®<w<f¿‡fw ŸJ¡∑ <ªWb¨<W ˚Ù ≈®°∫# <„<SÔ Fů yoÕ Fæ, bF

ŸaŸ°≤R¡≈Ù Ÿ°y≤ J¡° J¡~C>N° ffi y∫° Fæ $$22$$ NfiuJ¡°fiuJ¡ J¡<™>fiw≤ ≤°ıJ¡°∫ů˘ J¡ů J¡≤w°

F…N° ˚Ù bF oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ˚®t tu* Ÿů∫° ≈n° Fæ, ın Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ı°yw° fiFÙ* Fæ $$23$$ tæ*

≤°ı° Fq≥, tæ* ˚°≥<w ˚°≥<w Ju¡ ˚ůyů* J¡° ˚ů•w° Fq≥, tæ* <Ÿ] Fq≥, fÔb°fig Fq≥, ŸC©Ù Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑

NI°fiR¡≈ fnÙ ≤_ŸÙ Ÿu bu<‹¸>w FůJ¡≤ N_bw∏`w° J¡ů ≈®°›w Fů y∫° Fæ $ Fu ŸC∏Ì≤Ù, J¡Fů,

ŸyÕ - 27]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

315
wC‡Fu* fi wÙfiů* tu* Ÿu, ıæŸu N°≥@Ù ŸCy∏@≈≤‡≈≤° J¡ů ÎJ¡ bfi Ÿu ÌqŸ≤u bfi tu* Ôu ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ <J¡Ÿ ≈<w Ju¡ ŸtÙ≈ Ôu ı°«≥¡ ? $$24,25$$ bÃŸu, bF N∏∫ FÙ ŸaŸ°≤ Fæ, N∏∫ FÙ
f®Ê°^±>t^±>≈ Fæ, bF°≥ N∏∫ FÙ <b<b@ ∆∫bF°≤ Fůwu Fæ* $$26$$ ∫Ω<≈ bu ≈¥bůÕ•w ŸaŸ°≤t^±>Ô
oŸ t^±>≈°J¡°„ tu* N<@‹™>°fi˚¥w <ªÌgÂ<‹¸> Ÿu ≈°Ÿ tu* FÙ ¿_Sw Fæ*, wS°<≈ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ Â<‹¸> Ÿu

fi tu* J¡ů<¸>-J¡ů<¸> ∫ůıfi Ìq≤Ù J¡° N∏w≤ (∆∫b@°fi) Fæ $$27$$ ofi ŸaŸ°≤t^±>Ôů J¡°

≈°≤t°<SÕJ¡ _bR¡≈ wů t^±>≈ Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw Ju¡bÔ <ªÌ°J¡°„ FÙ Fæ, ∫F wCt ≈Cfi# ≈Cfi#

NfiC˚b J¡≤ů $ ofi ŸaŸ°≤t^±>Ôů* tu* ÎJ¡ fiFÙ* J¡ů<¸> J¡ů<¸> tu” N°æ≤ t∏Ì≤ ≈bÕw ¿_Sw Fæ* $ ıæŸu H≤ů©u N°<Ì Ÿu |≤ Ju¡ N∏Ì≤ yoÕ F…oÕ Ÿ¥∫Õ<J¡≤dů* tu* `Ÿ≤udC _kC¡¿≤w Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ tF°ªæw∏∫

Ju¡ ≈≤t°dC tu* <b<˚∏fi <b<b@ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ <fif°Õ@R¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ (≈¥bÕÌ<„Õw f®Ê°^±> Ju¡ Ÿt°fi FÙ) bu f®Ê°^±> ˚Ù ∫Ω<≈ fnu fnu πÙ≈, ŸtCB, ˚Cbfi N°<Ì Ÿu <b„°Ô FÙ

Fæ, wS°<≈ <ªÌgÂ<‹¸>R¡≈ wCÔ° Ÿu ∏Fu* Ìu©° ı°∫, wů bu b¸>fÙıů* Ju¡ f≤°f≤ ˚Ù fiFÙ* Fůwu Fæ* $
ıæŸu N°J¡°„ tu* ˚®tb„ bfi J¡∑ fi°o˘ <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≤Ãfiů* J¡° <fitÕÔ ≈®J¡°„ ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ b_wCw# ≈¨<SbÙ N°<Ì ˚uÌ Ÿu ≤<Fw FÙ <ª¿w N<bΩ°ı<fiw Â» b°Ÿfi° Ÿu ıyBq≈

≈®wÙw FůwÙ Fæ $$28-31$$

˚®°¿∏w Ÿu ıywg J¡∑ ≈®wÙ<w Fůfiu ≈≤ ˚Ù b_wC˚¥w N°Ãt° tu* J¡˚Ù ˚Ù JC¡~> ˚Ù fiFÙ* F…N°

ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $

<ªwg J¡° FÙ ˚®tb„ oŸ ıywg N°<ÌR¡≈ Ÿu <bJ¡°Ÿ Fůw° Fæ $ Nw# Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* FÙ

≈¨<SbÙ N°<Ì JC¡~> fiFÙ* F…N°, Nw# ŸŸu N°Ãt° tu* J¡˚Ù JC¡~> ˚Ù °Ÿ, b¨<] N°<Ì <bJ¡°≤
fiFÙ* F…N° $$32$$ ıæŸu w°Ô°f tu* ÔF≤u* Fů FůJ¡≤ ≈Cfi# FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ <b<ª` N°J¡°≤b°Ôu J¡°Ô, J¡°Ô Ju¡ Nb∫b <Ìfi, ≤°<` N°<Ì, f®Ê°^±> Îba fiJu¡ Nb∫b ˚Cbfi N°<Ì Ìu„ tF°<ª<w tu* Fů FůJ¡≤ ≈Cfi# Fůwu Fæ* $$33$$ ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu ıyfig t°w°, ıæŸ° N°≈ J¡FwÙ Fæ*, ∫F f°w

™>ÙJ¡ bæŸÙ Fæ $ tCHu oŸ Ÿt∫ _t≤d F…N° Fæ <J¡ ∫F°≥ ≈≤ ∫F tu≤° ı∏t ≤°ıŸ Fæ, w°tŸ ∫°

Ÿ°¿[bJ¡ fiFÙ* Fæ $ oŸ ı∏t tu* Ì…#© N°æ≤ ≈¿≤w°≈ J¡∑ ≈®ªC≤w° Fæ N°æ≤ "tº∫u <w‹™>¿∏w ≤°ıŸ°#'

(≤ıůyCd≈®ªC≤ Ôůy tº∫ÔůJ¡ tu* ≤Fwu Fæ*) ÎuŸÙ _t¨<w ˚Ù Fæ, oŸŸu <fiÿª∫ Fæ <J¡ tu≤° ∫F
ı∏t ≤°ıŸ Fæ $ oŸ J¡v≈ Ju¡ N°≤‡˚ tu* ıf N∏w#J¡≤dR¡≈ ≈°<@ J¡∑ Ã≈<W Fůfiu Ju¡

Nfi∏w≤ Ÿtu* ≈®<w<f‡fR¡≈ Ÿu tæ* NbwÙdÕ F…oÕ wfŸu N°ı wJ¡ tu≤u <b<˚∏fi ∫ů<fi∫ů* tu* N°™> Ÿ°æ ı∏t fÙw ªCJu¡ Fæ*, ∏Fu* tæ* N°ı ≈Cfi# Ÿ°s°wg Ìu©-ŸÙ ≤FÙ Fq≥ ∫°fiÙ _≈‹¸>R¡≈ Ÿu fiJ¡°

_t≤d J¡≤ ≤FÙ Fq≥ $ Fu Ìu<b, ≈FÔu <J¡ŸÙ ÌqŸ≤u ŸaŸ°≤t^±>Ô tu* <bΩ°@≤ÔůJ¡R¡≈ J¡tÔ J¡∑

˚≥b≤Ù tæ* <bΩ°@≤≤°ı J¡∑ ≈ÃfiÙ F…oÕ $ wÌ…≈≤°∏w Ì…b°ÕŸfi°Nů* Ÿu J¡ÔC<Tw ⁄Ì∫b°ÔÙ tæ* t°fiCTÙ

(˜Ù) F…oÕ, wÌfi∏w≤ ÌqŸ≤u ŸaŸ°≤t^±>Ô tu* tæ* ≈∏fiy≤°ı J¡∑ J¡°<tfiÙ F…oÕ $ wÌfi∏w≤ tæ* J¡Ì‡f, JC¡∏Ì, ı°tCfi N°æ≤ J¡≤*ıů* Ju¡ bfi tu* ≤Ffiub°ÔÙ, b¨sů* Ju¡ ≈Wů* Ju¡ b˜ ≈Ffifiub°ÔÙ J¡°ÔÙ

<˚ÔfiÙ F…oÕ $ wÌfi∏w≤ bfi J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu t¥» F…oÕ ∫°fiÙ @tÕt∫°ÕÌ° J¡ů fi ı°fifiub°ÔÙ NwÎb Ì…‹J¡tů˘ Ju¡ Ÿaª∫ Ÿu ]w F…oÕ tæ* k¥¡Ôů* Ju¡ yCh~>uR¡≈ fiùb°ÔÙ, ≈WuR¡≈Ù F°Sb°ÔÙ, bfi tu*

316

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<bÔ°Ÿ J¡≤fiub°ÔÙ ≈C^∫ N°Zt J¡∑ yCÔCh~> Ôw° F…oÕ, wÌfi∏w≤ tC<fi∫ů* Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu ≈<b`

FůJ¡≤ tæ* bfi°<Àfi Ÿu ıÔJ¡≤ ∏FÙ* (≈FÔu <ıfiJu¡ N°Zt tu* Ôw° F…oÕ SÙ) tF°tC<fi J¡∑ J¡∏∫°

Fů yoÕ $ wÌ…≈≤°∏w ≈C”TÃbR¡≈ k¡Ô Ìufiub°Ôu ıů J¡tÕ tæ*fiu <J¡∫u Su, fi ≈FÔu ı∏tů* tu* Ÿa<ªw J¡tů˘ Ju¡ k¡Ô_bR¡≈ tæ* Ÿ°æ≤°‹¸A> Ìu„ tu* ≈¥≤u Ÿ°æ bTů˘wJ¡ ZÙt°fig ≤°ı° F…oÕ $ wÌ…≈≤°∏w ≤°ı° Ju¡

≈≤B∆∫F≤d N°<Ì Ì…‹J¡tů˘ Ÿu w°ÔÙb¨s Ju¡ wÔu ¿_Sw <J¡ŸÙ ıÔ°„∫ ≈®Ìu„ tu* fi°æ bTÕ wJ¡

JC¡‹™>>N°æ≤ <bJ¡Ô°*y fiubÔÙ F…oÕ $ Fu Ìu<b, wÌfi∏w≤ tæ*fiu N°™> bTÕ ŸC≤°˝A> Ìu„ tu* Ì…‹¸> wS° NI Àb°Ôů* J¡∑ w°nfi, NfiC@°bfi N°<Ì J®¡∑n° Ju¡ Ÿ°S y°∫¡∫ů<fi tu* ı∏t ÔuJ¡≤ <fw°∫u $ •w y°∫ ∫ů<fi tu* ı∏t J¡° NfiC˚b J¡≤fiu tu* tu≤° NI°fi FÙ J¡°≤d F…N° $ wÌ…≈≤°∏w tæ* ≈<s∫ů<fi J¡ů ≈®°›w F…oÕ $ ≈<s∫ů<fi tu* tæ*fiu NJ¡°≤d bæ≤Ÿu FÙ ∆∫°@ů* π°≤° <f~>°∫u y∫u ı°Ôů* J¡ů Ì…‹¸> πæwb°Ÿfi°Nů* Ju¡ Ÿt°fi fnu •Ôu„ Ÿu <~>∏fi <˚∏fi <J¡∫° $ wÌfi∏w≤ tæ* ˚®t≤Ù F…oÕ, tæ*fiu J¡tÔ

Ju¡ tCJC¡Ôů* Ju¡ (J¡<Ô∫ů*Ju¡) tº∫ tu* ˚≤≈u¸> Ju¡Ÿ≤ ©°J¡≤ J¡<dÕJ¡° Ju¡ (J¡tÔ Ju¡ ~>°wů*Ju¡) tº∫R¡≈ „˙∫° tu* ˚®t≤ Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡°∏w tu* <bZ°t <J¡∫° $ wÌ…≈≤°∏w tæ* tfiůF≤ fiùb°ÔÙ

F¿≤dÙ F…oÕ $ F¿≤dÙ ∫ů<fi tu* tæ*fiu <J¡≤°wů* π°≤° tt°ÕFw FůJ¡≤ «≥¡ªu «≥¡ªu <„©≤ů* Ÿu ∫C•w

≤tdÙ∫ bfi_S<Ô∫ů* tu* ˚®td <J¡∫° $ wÌ…≈≤°∏w tæ* t~>ÔÙ F…oÕ $ tÃ_∫∫ů<fi tu* ŸtCB Ju¡ fnu fnu J¡vÔůÔů* π°≤° fF°oÕ ı° ≤FÙ tæ* <Ìyg˚®t Fůfiu ≈≤ ıf t~C>Nů* Ju¡ k¡∏Ìu tu* N° yoÕ, wů tæ*fiu t~C>Nů* π°≤° Ôl>Ù N°<Ì Ÿu N≈fiu tC≥F ≈≤ <J¡∫u y∫u ≈®F°≤ů* J¡ů fnÙ fnÙ ÔF≤ů* N°æ≤ J¡~C>Nů* J¡∑

≈Ù™> J¡∑ Fß>Ù≈≤ <y≤fiu Ÿu ∆∫SÕ Fůwu Ìu©° $ wÌfi∏w≤ tæ* ≈C<Ô∏ÌÙ F…oÕ $ •w ı∏t tu* ªtÕ^bwÙ
fiÌÙ Ju¡ <J¡fi°≤u t@C≤ _b≤ y°∫fi J¡≤ ≤FÙ tæ* Ÿa˚ůy Ju¡ ≈ÿª°wg fi°¿≤∫Ôů* Ju¡ ≤Ÿ J¡° N°Ÿb

≈ÙwÙ SÙ $ wÌ…≈≤°∏w tæ* Ÿ°≤ŸÙ F…oÕ $ J¡t<ÔfiÙ tu* ≈®ut∫C•w ˚®t≤Ù J¡∑ fi°o˘ <fiÿªÔ ≤FwÙ F…oÕ
tæ*fiu Ÿa˚ůyJ¡°Ô Ju¡ ŸÙÃJ¡°≤ Ÿu t@C≤_b≤≈¥bÕJ¡ ∫Suh~> J¡°tªu‹¸>°Nů* Ÿu Ÿ°≤Ÿ≤°ı N≈fiu ≈<w Ÿ°≤Ÿ J¡ů ©¥f ≈®Ÿ∏fi <J¡∫° $ wÌfi∏w≤ ªaªÔbÌfi N°æ≤ ªaªÔfi∫fib°ÔÙ tæ*fiu w°ÔÙ N°æ≤
wt°Ôů* Ju¡ <fiJCa¡ıů* tu* tÌ∫C•w J¡¸>°s Ì„Õfi Ÿu Ã≈∏fi J¡°tůœÙ≈fi Ÿu ≈<w J¡° NbÔůJ¡fi

<J¡∫° $ wÌ…≈≤°∏w tæ* N›Ÿ≤° F…oÕ $ _byÕ tu* ˚Ù tCH N›Ÿ≤°R¡≈Ù J¡t<ÔfiÙ fiu ˚®t≤R¡≈Ù Ìubw°Nů*

J¡ů _bdÕ Ju¡ Bb (≤Ÿ) Ju¡ Ÿa|°w Ju¡ wCv∫ tfiůF≤ N*yR¡≈Ù <≈*ı≤ů* Ÿu N°<Ô*yfi N@≤≈°fi N°<Ì π°≤° ©¥f Ÿ∏wC‹¸> <J¡∫° $ ŸÙ N›Ÿ≤° Ju¡ ı∏t tu* t<d, ŸCbdÕ, t°<d•∫, tů<w∫ů* Ÿu ınÙ ˚¥<tb°Ôu J¡v≈b¨sů* Ju¡ bfiů* Ÿu ≈¥dÕ tu”≈bÕw tu* ∫CbJ¡ů* Ju¡ Ÿ°S ≤td <J¡∫° $ wÌfi∏w≤

ŸtCB J¡∑ fnÙ fnÙ w≤*yů* Ÿu N°JC¡Ô, ıÔ≈®°∫ ≈®Ìu„ů* Ÿu ∫C•w, k¥¡Ôů* Ju¡ yCh~>ů* Ÿu „ů<˚w Ôw°Nů* Ÿu bu<‹¸>w ŸtCB Ju¡ w¸>bwÙÕ bfiů* J¡∑ yCk¡°Nů* tu* <ª≤J¡°ÔwJ¡ tæ* J¡~C>oÕR¡≈Ÿu ≤FÙ $

ªaªÔ ÔF¿≤∫ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Ÿ≤ůb≤ů* tu* tæ*fiu N≈fiu ªaªÔ b˜ J¡∑ fi°o˘ „C˚® ≈sů* J¡∑ ≈a¿•w∫ů* ≈≤

J¡tÔ Ju¡ ˚®t Ÿu fæ™>u F…Î ˚®t≤ů* Ju¡ H¥Ôfiu Ju¡ Ÿ°@fi ≤°ıFa<ŸfiÙÃb J¡° NfiC˚b <J¡∫° ∫°fiÙ tæ*

≤°ıFa<ŸfiÙ ffiÙ tu≤u b˜ Ju¡ Ÿt°fi „C˚® ªaªÔ ≈≤ů* ≈≤ J¡tÔ Ju¡ ˚®t Ÿu fæ™>u F…Î ˚≥b≤ů* fiu H¥Ô°

©uÔ° $ H¥Ô ≤Fu ÎJ¡ Ÿu*t≤ Ju¡ ≈Wu tu* ªaªÔ F…Î NfiuJ¡ th~>≤ů* tu* Ÿu ÎJ¡ th~>≤ bF°≥ Ÿu <y≤ y∫°,

<k¡≤ bF°≥ fi fæ™> ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d bF fuª°≤° H¥Ô° ©uÔfiu Ÿu ba<ªw ≤F°, ŸJ¡∑ ∫F Ì∫fiÙ∫

ŸyÕ - 28]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

317

Nb_S° Ìu©J¡≤, ∫Ω<≈ tæ* F≥ŸÙ SÙ wS°<≈ Ÿ th~>≤ J¡∑ Ì∫fiÙ∫ Ì„° Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu FÙ tæ*
t≤Ù NwÎb th~>≤ ffiJ¡≤ ÌÙfi FÙfi Ì„° tu* tCHu ≤Ffi° ≈n°, •∫ů*<J¡ ≈®°dÙ <ıŸ <ıŸ ˚°b J¡° _t≤d J¡≤wu F…Î ≈®°d Ã∫°y J¡≤w° Fæ, ŸJ¡∑ b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw FůJ¡≤ bF ŸÙ ˚°b J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ, ÎuŸ° ˚yb°fig J¡° bªfi Fæ $ wÌ…≈≤°∏w tæ*fiu ıÔbuwŸg J¡∑ ÔÙÔ° Ÿu ∫°fiÙ ıÔbuwŸg J¡∑ ∫ů<fi tu* fnÙ fnÙ ÔF¿≤∫ů* Ÿu ∆∫°›w ≈bÕwÙ∫ fi<Ì∫ů* tu* ª≈Ô w≤*yů* Ju¡ Ny®˚°y Ju¡ ªC‡ffi π°≤° ˚®td <J¡∫° $$34-56$$

_S°b≤≈∫Õ∏w N@t ∫ů<fi∫ů* tu* ı∏t J¡FJ¡≤ Nf Wt ı∏tů* J¡ů ˚Ù J¡FwÙ Fæ $

≈FÔu tæ*fiu y∏@t°Ìfi ≈bÕw tu* ¿_Sw t∏Ì°≤b¨sů* Ju¡ <fiJCa¡ı tu* J¡°t≈Ù<nw <bΩ°@≤ Ju¡

JC¡t°≤ů* J¡ů N≈fiu ª≤dů* ≈≤ <y≤°∫° S°, J¡°t≈Ù<nw <bΩ°@≤ JC¡t°≤ů* fiu tu≤° NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ÿu NfiCfi∫ <bfi∫ <J¡∫° S° $$57$$
bF°≥ ≈≤ ˚Ù Ì…#©≈®ªC≤w° Ì„°ÕwÙ Fæ* $
ıæŸu ª°≥ÌfiÙ ª∏B<f‡f tu* Ôů¸>-≈ů¸> ÔuwÙ Fæ, bæŸu FÙ •w <bΩ°@≤ JC¡t°≤ů* Ju¡ <b∫ůyı<fiw Ì…#© Ÿu ≈Ù<nw FůJ¡≤ tæ* J¡≈¥≤ Ju¡ ª¥dÕ Ÿu ˚≤≈¥≤ „˙∫°Nů* tu* <ª≤J¡°Ô wJ¡ Ôu¸>Ù ≤FÙ $ w≤°ı¥

Ju¡ ≈Ônu J¡∑ fi°o˘ «¡ºbÕy<w («¡≈≤ ™>fi°) N°æ≤ N@ůy<w (fiÙªu <y≤fi°) Ÿu ∆∫°JC¡Ô<ªW Îba ŸaŸ°≤R¡≈Ù <b„°Ô fiÌÙ J¡∑ ªaªÔ w≤*yR¡≈ tæ*fiu b°wF¿≤dÙ Ju¡ (b°w≈®utÙfi°tJ¡ ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑

F¿≤d ı°<w Ju¡) Ì…b°Õ≤ytfiJ®¡t Ÿu (") ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ ŸæJ¡nů* Ì…#©ů* Ÿu ∫C•w NfiuJ¡ ∫ů<fi∫ů*
tu* ˚®td <J¡∫° $$58,59$$

ŸW°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Nl>°oÕŸb°≥ ŸyÕ

Â‹¸> ≈®≈aª Ju¡ NŸÃ∫ Fůfiu Ÿu <ªÌ°J¡°„ J¡∑ ŸÃ∫w° N°æ≤ ≈bÕw wS° <y¿≤y®°t J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi$

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, bı® Ju¡ Ÿt°fi Â» ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu NfiuJ¡ J¡≤ůn

∫ůıfi ˚ÔÙ˚°≥<w ≈C‹¸> tº∫˚°yb°Ôu NÃ∫∏w <fi<fn f®Ê°^±> J¡∑ ÌÙb°≤ Ÿu bu NfÔ°Î≥ Jæ¡Ÿu

<fiJ¡ÔÙ $ ˚°b ∫F <J¡ _b›fi tu* <tØ∫°˚¥w ÌÙb°≤ ˚Ù ytfi J¡∑ ≈®<w≤ů@J¡ Ìu©Ù yoÕ Fæ, Nw#

Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ Â» N°æ≤ |fi ÌÙb°≤ Ÿu <fiJ¡Ôfi° NŸa˚b ≈®wÙw Fůw° Fæ $$1$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, J¡F°≥ f®Ê°^±> Fæ, J¡F°≥ ŸJ¡∑ ÌÙb°≤ Fæ N°æ≤ J¡F°≥ Ÿtu* bı®

Ju¡ wCv∫ J¡™>ů≤w° Fæ ? ≤°ı≤°fiÙ ÔÙÔ° N°æ≤ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ Ìůfiů* FÙ b_wCw# ŸÙ N∏w#≈C≤

Ju¡ N°J¡°„ tu* ¿_Sw SÙ $ ŸÙ ≈bÕwy®°t tu* ŸÙ y¨F°J¡°„ tu* ≈¥bůÕ•w b<Ÿ‹™>fi°tJ¡ f®°Êd

<bÌq≤S FůJ¡≤ ≤°≠∫ Ju¡ Îuÿb∫ÕJ¡° ˚ůy J¡≤w° Fæ $ Ÿfiu ≤°ı° ≈µ ffiJ¡≤ ŸÙ t^±>≈°J¡°„

Ju¡ J¡ůfiu J¡ů ıů <J¡ Ju¡bÔ „¥∏∫t°` Fæ, ª°≤ Ÿ°y≤ů* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w ˚¥wÔ ŸtH° bF b<Ÿ‹™> N°æ≤ bF N”∏@wÙ Ìůfiů* Ÿ „¥∏∫_bR¡≈ t^±>≈°J¡°„ tu* ª°≤ů* ŸtCB ≈∫Õ∏w ≈¨<SbÙ Ÿtu*

" ÎuŸÙ ≈®<Ÿ<] Fæ <J¡ b°w≈®utÙ t¨y _b˚°bw# b°∫C J¡∑ y<w Ju¡ NfiCŸ°≤ Ÿt-<bTt ≈®Ìu„ů* tu*

Ì°ænw° Fæ, Ÿu J¡ůoÕ ≤ůJ¡ fiFÙ* ŸJ¡w° $

318

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≤°ı@°fiÙR¡≈ fiy≤ N°æ≤ ≤°ı@°fiÙ tu* ≤°ıtFÔ J¡° NfiC˚b J¡≤wu Fæ* (!) $ bF N”∏@wÙ

FÙ ÔÙÔ°fi°t J¡∑ ≤°ı≤°fiÙ (≈¸>≤°fiÙ) F…oÕ, Ÿfiu Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡∑ $ wÌfi∏w≤
bF Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ Ju¡ Ÿ°S NÌg˚Cw Ì„Õfi Ÿu ≤tdÙ∫ N°J¡°„ J¡ů Ô°≥| J¡≤ y¨FůÌ≤bwÙÕ

<fÔ_w˚≤ N°J¡°„ tu* FÙ ÌqŸ≤u f®Ê°^±> J¡ů ≈®°›w F…oÕ N°æ≤ wÌfi∏w≤ ≈FÔu f®Ê°^±> Ÿu

Ÿtu* N°J¡≤ <y¿≤y®°tt¿∏Ì≤R¡≈ N≈fiu |≤ tu* N°oÕ $ ıæŸu <J¡ „˙∫° tu* Ÿů∫° F…N° ≈C”T

ÎJ¡ _b›fi Ÿu ÌqŸ≤u _b›fi J¡ů ≈®°›w J¡≤w° Fæ, „˙∫° tu* FÙ <b<b@ Ìu„ů* tu* <b<b@ _bR¡≈ů*

Ÿu ˚®td J¡≤w° Fæ $ N°J¡°„R¡≈ ∫F Ÿf ˚®°¿∏wt°` FÙ Fæ, fi f®Ê°^±> Fæ, fi ŸaŸ°≤ Fæ, fi ÌÙb°≤ N°<Ì Fæ N°æ≤ fi Ìq≤Ù Fæ $ fiJ¡° N≈fi° <ªW FÙ Ju¡bÔ b°Ÿfi°t°` Ÿu wwg wwg <b<b@

≈Ì°Sů˘ Ju¡ ∆∫bF°≤ J¡° _bR¡≈ @°≤d J¡≤ bæŸ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ J¡F°≥ f®Ê°^±> Fæ N°æ≤ J¡F°≥

ŸaŸ°≤ Fæ ? <fi≤°b≤d N°æ≤ <fi_ŸÙt oŸ <ªÌ°J¡°„ J¡∑ FÙ ∏Fů*fiu N≈fiu <ªW Ÿu JC¡~> (f®Ê°^±>R¡≈) J¡v≈fi° J¡∑ $ ıæŸu N°J¡°„ FÙ _≈∏Ì Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu b°∫CR¡≈ Ÿu J¡¿v≈w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ∏Fů*fiu <ªÌ°J¡°„ J¡∑ FÙ N≈fiu <ªW Ÿu f®Ê°^±>R¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡∑ $ Ÿ˚Ù
ıyF ŸÌ° Nfi°<Ì N<bfi°„Ù <ªÌ°J¡°„ FÙ ∆∫°›w Fæ $ <ıŸu ŸJ¡° I°fi fiFÙ* Fæ, ŸJ¡∑

Â<‹¸> tu* bF _b∫a <ªwg Fůfiu Ÿu N≈fiu tu* N≈fiu Ÿu FÙ ıywg Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ <ıŸfiu

ŸJ¡ů ı°fi <Ô∫°, ŸJ¡∑ Â<‹¸> tu* ∫F ıywg N°J¡°„ Ÿu ˚Ù „¥∏∫ Fæ N°æ≤ <ıŸfiu fiFÙ*
ı°fi°, ŸJ¡∑ Â<‹¸> tu* ∫F ıywg bı® Ju¡ Ÿt°fi J¡™>ů≤ ≈bÕw Ju¡ wCv∫ Fæ $ ıæŸu _b›fi tu*

|≤ tu* FÙ ÌæÌÙ›∫t°fi fiy≤ J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ NŸÌg FÙ ∫F ıywg <ªÌ°J¡°„ tu*

≈®wÙw Fůw° Fæ $ ıæŸu t”˚¥<t tu* NŸwg ıÔ J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, ıæŸu ŸCbdÕ tu* N<bΩt°fi J¡¸>J¡Ãb J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ NŸwg ∫F Âÿ∫ ≈®≈aª N°Ãt° tu* Ÿwg Ÿ° ≈®wÙw Fůw°

Fæ $ - ÎuŸ° J¡FwÙ F…oÕ bu Ìůfiů* ŸC∏Ì≤ ÔÔfi°Î≥ ŸC∏Ì≤ y<w Ÿu |≤ Ju¡ f°F≤ <fiJ¡ÔÙ $ ∏Fu*
y®°tb°ŸÙ fiFÙ* Ìu© ≈°wu Su N°æ≤ bu Ÿ°tfiu Ju¡ ≈bÕw J¡ů Ìu© ≤FÙ SÙ $ bF WC*y ≈bÕw yyfiªC‡fÙ S°, Ÿ¥∫Õt^±>Ô J¡ů _≈„Õ J¡≤w° S°, ≤ay-<f≤ay Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ k¥¡Ôu F…Î <b<ª` bfiů*

Ÿu <fitÕÔ S° wS° Ÿtu* NfiuJ¡ H≤fiů* J¡° J¡ÔJ¡Ô <fifi°Ì Fů ≤F° S° N°æ≤ bfi Ju¡ ≈a~>Ù

ªFªF° ≤Fu Su $ Ÿtu* «≥¡ªu «≥¡ªu b¨sů* J¡∑ t*ı¿≤∫ů* Ju¡ ≈Caıů* Ÿu <≈*ı≤ (Ô°<Ôt° ∫° ˚¥≤°≈fi

<Ô∫u F…Î ≈ÙÔu≈fi Ÿu ∫C•w) NwÎb ≤ay-<f≤ay Ju¡ tu|t^±>Ô Su, oŸ<ÔÎ bF ŸC∏Ì≤ tu|ů*

Ÿu ∫C•w S°, Ÿtu* yCÔCh~> Ôw°Nů* J¡∑ ±>°<Ô∫ů* tu* ≈sÙ N°æ≤ Ÿ°≤Ÿ fŸu≤° Ôu ≤Fu Su $ fnu tıf¥w ıÔbu*wŸů* J¡∑ H°<n∫ů* Ÿu fi<Ì∫ů* Ju¡ w¸> ŸC≤<sw (<y≤fiu Ÿu fªu) Su, ª\>°fiů* Ju¡
y±>gi>u tu* ≈æÌ° F…oÕ Ôw°Nů* J¡ů, <ı∏Fů*fiu ˚ÔÙ ˚°≥<w b¨sů* J¡° NbÔ‡ffi fiFÙ* <J¡∫° S°, b°∫C

©¥f <FÔ° ≤F° S°, fiª° ≤F° S° $ <„©≤ Ju¡ b¨sů* fiu, <ıfiJ¡∑ N°yu N°yu J¡∑ ¸>F<fi∫°≥ k¥¡Ôů*

Ÿu ∆∫°›w SÙ, N°J¡°„ J¡∑ ÌÙb°≤ Ju¡ ŸÂ„ f°ÌÔů* J¡ů i>J¡ ≤•©° S° $ buy Ÿu fF ≤FÙ

! b<Ÿ‹™> fi°tJ¡ f®°Êd N°æ≤ N”∏@wÙ FÙ <bÌq≤S J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu Ã≈∏fi ≈µ N°æ≤ ÔÙÔ° J¡∑

N∏w≤°Ãtw° J¡ů ≈®°›w F…Î Su $ ÔÙÔ° J¡∑ N∏w≤°Ãt° J¡ů ≈®°›w N”∏@wÙ NfiC˚b J¡≤wÙ Fæ, ∫F
t°fiJ¡≤ bwÕt°fiJ¡°Ô J¡° <fiÌuÕ„ Ã≈∏fi Fůw° Fæ $

ŸyÕ - 28]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

319

<b„°Ô fiÌÙ J¡° Ÿ®ůw FÙ ŸJ¡∑ tC•w°t°Ô° S° $ Ÿ ≈bÕw Ju¡ fiÌÙw¸> <FÔ ≤Fu b¨sů* Ju¡
b¨∏Ìů* Ÿu ∫C•w bfi Ÿt¥F Ÿu ∆∫°›w Su, NwÎb ŸÌ° b°∫C Ÿu bu<‹¸>w ≤Fwu Su $ ŸJ¡°

≈®°∏w˚°y <b<b@ bfiů* Ÿu ∆∫°›w S°, NwÎb ~>°∫° Ÿu ŸÌ° ™>^±>J¡ ≤FwÙ SÙ $$2-22$$

≈bÕw J¡° bdÕfi J¡≤ ≈bÕwy®°t J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
wÌfi∏w≤ fi Ìůfiů* ÔÔfi°Nů* fiu Ÿ Ÿt∫ bFÙ* _b∫a ≈bÕwy®°t J¡ů Ìu©°, bF N°J¡°„ Ÿu

<y≤u _byÕ Ju¡ ÎJ¡ ˚°y Ju¡ Ÿt°fi ≤tdÙ∫ S°, Ÿtu* ≤F¸>ů* Ju¡ ªÔfiu J¡° „ÆÌ Fů ≤F° S°, ıF°≥
wF°≥ J¡tÔů* Ÿu ∫C•w NfiuJ¡ ≈ů©≤u ffiu Su, ≈<s∫ů* Ju¡ J¡Ô≤b Ÿu Ÿ°≤° fiy≤ yCÔı°≤ S° N°æ≤

Ÿtu* J®¡∑n° Ju¡ <ÔÎ ffiu F…Î Wt <fi‡fi_S°fi N°æ≤ ıÔ≈®Ìu„ Su $ yůª≤˚¥<t tu* ªÔ ≤FÙ** y°∫ů*

Ju¡ ≤°a˚fiu Ÿu ŸJu¡ Ÿ‡≈¥dÕ <fiJCa¡ı „ÆÌ°∫t°fi Fů ≤Fu Su, N°æ≤ JCa¡ıů* H°<n∫ů*, ~>°∫°Ì°≤ Ÿ|fi F≤u |°Ÿ Ju¡ tæÌ°fiů* Ÿu bF ∫C•w S° $ Ÿtu* Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dů* J¡° ≈®bu„ fnÙ J¡<™>fi°oÕ Ÿu Fůw°

S°, bF <„Ô°Nů* wS° fiÙF°≤ Ÿu ˚_t<Ô›w J¡∑ fi°o˘ @¥Ÿ≤ S° $ «≥¡ªÙ-«≥¡ªÙ taı¿≤∫ů* Ÿu ı¸>°

J¡∑ fi°o˘ Ô‡f°∫t°fi ŸJ¡∑ J¡<w≈∫ <„©°Î≥ SÙ $ ª\>°fiů* Ju¡ tº∫ tu* ıÔ Ju¡ ¸>J¡≤°fiu Ÿu

<ıfitu* tůwÙ Ju¡ ŸÂ„ <f∏Ì… ~>Ô ≤Fu Su ÎuŸu H≤fiů* fiu Ÿtu* t∏Ì≤°ªÔ Ÿu tSu ı°wu F…Î
sÙ≤Ÿ°y≤ Ju¡ ıÔ J¡∑ „ů˚° J¡° _t≤d J¡≤° ≤©° S° $ k¡Ô N°æ≤ k¥¡Ôů* Ÿu ÔÌu Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fnu Nh~>u ≈®wÙw Fůfiub°Ôu N°≥yfi Ju¡ b¨sů* Ÿu bF ∆∫°›w S° $ bu b¨s ÎuŸu ≈®wÙw Fůwu Su t°fiů*

≈C‹≈≤°<„ J¡ů Ô°J¡≤ ©nu Fů ≤Fu Fů* $ Ÿtu* ªaªÔ w≤*yů* J¡ů tC©¿≤w J¡≤fiub°Ôu ≈bfiů* π°≤°

<FÔ°∫u y∫u, tJ¡≤∏Ì Ÿu ∆∫°›w b¨s ˚Ù N<w<S∫ů* ≈≤ k¥¡Ô f≤Ÿ°wu Su <k¡≤ ≈®ut≈¥dÕ N<w<S

ŸÃJ¡°≤ J¡≤fiub°Ôu tfiC‹∫ů* Ÿu bF N<@<‹™>w S° oŸtu* J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? f≤°f≤ ≈°T°dů* Ÿu

<y≤ ≤FÙ* ıÔ J¡∑ f¥≥Ìů J¡∑ ¸>aJ¡°≤ºb<fi Ÿu, yCÔuÔ N°æ≤ @fiCT Ju¡ „ÆÌ Ju¡ wCv∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d,

˚∫ Ju¡ ∫ůÀ∫ fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù ˚∫˚Ùw NwÎb <~>≈uF…Î ≈<s∫ů* fiu Ÿtu* JC¡~> J¡Ô≤b J¡≤ ≤•©°

S° $ bF fiÌÙ tu* WC*y ÔF≤ů* tu* fæ™>u F…Î N°æ≤ w≤*y Ju¡ ıÔ<f∏Ì…Nů* Ju¡ N°_b°Ìfi Ÿu „°∏w <ªW

Îba fis`ů* Ju¡ ≈¿≤bwÕfi Ju¡ Ÿt°fi ≈¿≤bwÕfib°Ôu FaŸů* Ÿu ≈¿≤b¨w S° $ «≥¡ªu-«≥¡ªu w°Ô b¨sů* ≈≤
fæ™>u F…Î J¡°æNů* J¡ů Ìu©J¡≤ ∫u Ft°≤u J¡ÔubuJ¡ů ©° fi ı°∫u, oŸ ≈®J¡°≤ „a<J¡w F…Î f°ÔJ¡ů* π°≤°

≈®°w#J¡°Ô J¡° ©°fi° ≈ª ı°fiu Ju¡ f°Ì Ft oŸu ©°∫u*yu oŸ fC<] Ÿu Ÿtu* N°<ts° (~>ufi°)

<~>≈°oÕ yoÕ SÙ $ Ÿ fiy≤ tu* f°ÔJ¡ů* fiu k¥¡Ôů* Ju¡ FÙ tCJC¡¸> N°<Ì <Ÿ≤ Ju¡ N°˚¥Td N°æ≤ b˜

≈Ffiu Su, Ÿ fiy≤ Ju¡ N°Ÿ-≈°Ÿ ©ı¥≤, fiÙ*fC, ı‡fÙ≤ Ju¡ <fi<fn bfi Su, NwÎb bF ŸÌ°

„ÙwÔ ≤Fw° S° $$23-33$$

Ÿ fiy≤ tu* ≤Ffiub°ÔÙ ˚ÙÔ N°<Ì Ì¿≤Bů* J¡∑ <˜∫ů* J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

Ÿtu* Ì¿≤B, fiÙª N°æ≤ N°ÔŸÙ Ôůyů* J¡∑ <˜∫°≥ NÔŸÙJ¡∑ „°©°Nů* J¡ů FÙ, ŸCÔ˚

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, b˜R¡≈ tu* ≈Ffifiub°ÔÙ, f°æ≤ů* J¡° J¡dÕk¥¡Ô ≈FfiÙ F…oÕ Îba ˚¥© N°æ≤ ›∫°Ÿ

Ÿu J¨¡„ FůJ¡≤ y<Ô∫ů* tu* |¥twÙ SÙ $ fi<Ì∫ů* J¡∑ ÔF≤ů* Ju¡ N°≈Ÿ tu* ¸>J¡≤°fiu Ju¡ „ÆÌ Ÿu Ôůyů* J¡° N°Ô°≈ fiFÙ* ŸCfi°oÕ ≈nw° S°, <„v≈ N°<Ì J¡°∫Õ J¡≤fiu J¡∑ Ìsw° fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d

˚∫˚Ùw t¥©Õ N°æ≤ N°ÔŸÙ Ôůy ÎJ¡°∏w tu* fæ™>° ≤Ffi° ª°Fwu Su $ ÌFÙ Ÿu tC≥F, F°S N°æ≤

320

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡∏@ů* J¡ů ≈ůwu F…Î, J¡ůtÔ J¡ůtÔ ~>ů¸>Ù Ôw°Nů* J¡ů <Ô∫u F…Î, yůf≤ N°æ≤ J¡∑ªn tu* Ÿfiu F…Î f°ÔJ¡ů* Ÿu •w fiy≤ Ju¡ ª°æw≤u ˚≤u Su $ Ÿtu* f°Ô¥t∫ w¸>˚¥<t fiÌÙ Ju¡ w¸>bwÙÕ <Ÿb°≤

J¡∑ Ôw°Nů* J¡ů H¥Ôu Ju¡ Ÿt°fi <FÔfiub°Ôu w≤*yů* Ÿu fF°∫u ı°wu F…Î ıÔ J¡∑ ≤u©°Nů* Ÿu Na<J¡w SÙ $ Ÿtu* ÌFÙ N°æ≤ Ìq@ J¡∑ |fi ŸCy∏@ Ÿu ∏tW FůJ¡≤ t¿•©∫°≥ t∏S≤y<w SÙ N°æ≤ N≈fiÙ
o¿h~>w b_wC ©°fiu Ju¡ <ÔÎ ≤ů ≤Fu fuª°≤u ≈≤°@Ùfi f°ÔJ¡ů* J¡° tC≥F N°≥ŸCNů* J¡∑ @°≤°Nů* Ÿu ııÕ¿≤w Fů ≤F° S° $ Ì°<Ÿ∫ů* Ju¡ F°S Ju¡ J*¡J¡d yůf≤ Ÿu Ÿfiu F…Î Su, NwÎb fi≈≤ yC_Ÿ°

FůJ¡≤ ©CÔu F…Î Ju¡„ů* J¡ů f°≥@fiu tu* ÔyÙ F…oÕ <˜∫ů* J¡ů Ìu©J¡≤ Ôůy fiJ¡∑ F≥ŸÙ J¡≤ ≤Fu Su $

Ÿtu* ≈F°nÙ J¡°æÎ „°∏w tC<fi∫ů* π°≤° ±>a±>u N°æ≤ i>uÔu N°<Ì Ÿu n°fiu Ÿu J¡FÙ* ∏Fu* ªů¸> fi Ôy ı°∫ oŸ J¡°≤d k¥¡Ôů* NSb° ≈Wů* π°≤° n°∫u ı°fiu≈≤ ˚Ù ≈¥ı° Ju¡ Nsw ©°fiu Ju¡

<ÔÎ <k¡≤ <k¡≤ n ≤Fu Su $ |≤ů* N°æ≤ y<Ô∫ů* Ju¡ Ì≤b°ıů* ≈≤ Ÿtu* J¡<™>fi ≈ÙÔÙ J¡¸>æ∫° Ju¡

≈un f©u≤u Su $ |≤ Ju¡ ŸtÙ≈ Ju¡ ywů˘ J¡ů JCa¡ıů* Ÿu, ıů ≈®kC¡<vÔw N°æ≤ „ů˚°∫t°fi SÙ, ≈®<w<Ìfi

≈®°w#J¡°Ô ¸>©fiů* wJ¡ N°≥yfiů* tu* k¥¡Ô f≤Ÿ°∫u y∫u Su $ ŸJu¡ ıayÔ |°Ÿ ª≤ ≤Fu ˚°≥<w-

˚°≥<w Ju¡ t¨y N°æ≤ ≈<s∫ů* Ÿu ≈¥dÕ Su, yC*ı°k¡Ô Ju¡ <fiJCa¡ıů* tu* ıtu F…Î |°Ÿ Ju¡ F≤u F≤u <wfiJ¡ů*
tu* t¨yů* Ju¡ fhªu Ÿů∫u Su (c) $$34-42$$ ÎJ¡°∏w _S°fi tu* Ÿů∫u F…Î f~>nu Ju¡ ÎJ¡ J¡°fi Ju¡ J¡‡≈fi Ÿu t¿•©∫°≥ n ≤FÙ SÙ, yů≈ů* (y°æNů* J¡ů ≈°Ôfiub°Ôu NFÙ≤ N°<Ì) π°≤° ¿h~>‹¸>

∫°fiÙ ı¥™>° ~>ůnu F…Î ÌFÙ tu* N°æ≤ tC≥F Ju¡ N°Ÿ≈°Ÿ t¿•©∫°≥ ¿˚fi¿˚fi° ≤FÙ SÙ $ Ÿ y°≥b Ju¡

Ÿ‡≈¥dÕ |≤ů* tu* t@Ct¿•©∫ů* J¡° s∫ J¡≤Ju¡ t@C Ÿa<ªw <J¡∫° y∫° S°, k¥¡Ôu F…Î N„ůJ¡ Ju¡
bfiů* tu* Ô°F Ÿu ≤≥yu F…Î ŸC∏Ì≤ J®¡∑n°t¿∏Ì≤ ffiu F…Î Su $ ŸÙJ¡≤ů* J¡∑ (~>ů¸>u-~>ů¸>u ıÔJ¡dů*

J¡∑) HnÙ Ôy°fiub°Ôu b°∫C Ÿu <fiÃ∫ N°BÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ˚Ù b¨s ≈®kC¡vÔ Su, k¥¡Ôů* Ju¡ ˚°≤

Ÿu ÔÌu Su, J¡Ì‡fů* J¡∑ J¡<Ô∫ů* Ÿu Ÿtu* Ÿ‡≈¥dÕ ~>°Ìfi w¨d Nůw≈®ůw Su $ Ju¡wJ¡∑ Ju¡ k¥¡Ôfiu tu* ıů Ôw°Î≥ f°@J¡ SÙ, fi Ôw°Nů* Ju¡ J¡°¸> ±>°Ôfiu Ju¡ J¡°≤d <fif°Õ@R¡≈ Ÿu k¥¡Ôu F…Î

Ju¡w<J¡∫ů* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu Ÿ°≤° y°≥b Ÿku¡Ì Fů ≤F° S° $ Ÿ y®°t Ju¡ <J¡ŸÙ <J¡ŸÙ ≈®Ìu„ tu* ıÔ

J¡∑ fi°ÔÙ π°≤° ıÔ yC” yC” „ÆÌ J¡≤w° F…N° fFw° S° $ tu|t^±>Ô ŸJu¡ H≤ů©ů* Ÿu

<fiJ¡ÔJ¡≤ fnÙ-fnÙ N\>°<ÔJ¡°Nů* tu* <bZ°t Ôuwu Su $ ıÔ Ÿu Ôf°Ôf ˚≤u F…Î NfiuJ¡ ≈ů©≤ů*
tu* ≈¥dÕ ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi <©Ôu F…Î J¡tÔbfiů* Ÿu ŸJ¡∑ „ů˚° J¡∑ ŸÙt° fi ≤F yoÕ SÙ $

Ÿtu* Ÿ|fi b¨sů* J¡∑ ~>°∫° Ÿu „ÙwÔ Ÿ°k¡ ŸCS≤u F≤u tæÌ°fi Su N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ F≤Ù-≤FÙ |°Ÿ

Ju¡ <Ÿ≤ů* ≈≤ ıů NůŸ J¡∑ f¥≥Ìu* SÙ, fitu* w°≤ů* J¡° ≈®<w<f‡f ≈n ≤F° S° $ Ôy°w°≤ <y≤ ≤Fu

<©Ôu k¥¡Ôů* J¡∑ b¨<‹¸> Ÿu N°æ≤ <Ftb¨<‹¸> Ÿu Ÿ y®°t Ju¡ Ÿf tJ¡°fi Ÿk¡uÌ Fů y∫u Su $ Ÿ
y®°t Ju¡ Ÿf b¨s ˚°≥<w-˚°≥<w J¡∑ t*ı¿≤∫ů*, k¥¡Ôů*, ≈Wů* N°æ≤ ŸC∏Ì≤ k¡Ôů* Ÿu ÔÌu Su $ Ÿ

|≤ J¡∑ J¡ů™>≤Ù Ju¡ N∏Ì≤ <~>≈u F…Î f°ÌÔů* tu* ∫Cb<w∫°≥ ŸůwÙ SÙ N°æ≤ N\>°<ÔJ¡°Nů* tu* ¿_Sw c ∫F°≥ ≈≤ y°≥b J¡° bdÕfi ªÔ ≤F° Fæ $ "y°≥b' „ÆÌ y°≥b J¡∑ ŸÙt° N°æ≤ ˚¥<t Ju¡ Ÿ<Fw y°≥b J¡° b°ªJ¡ Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJu¡ N∏wyÕw yůª≤˚¥<t, ıayÔ, <fiJCa¡ı N°<Ì J¡° bdÕfi J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù J¡ůoÕ

<b≤ů@ fiFÙ* Fæ $

ŸyÕ - 28]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

321
tu| J¡∑ <fıÔÙ Ÿu Ôůyů* J¡ů ÌÙ≈J¡ ıÔ°fiu J¡∑ N°bÿ∫J¡w° fi ≤FwÙ SÙ, •∫ů*<J¡ ÌÙ≈J¡ J¡∑

N°bÿ∫J¡w° <fıÔÙ Ÿu ≈¥≤Ù Fů ı°wÙ SÙ $ Ÿ y°≥b tu* Ÿf |≤ yCk¡°Nůa J¡∑ b°∫C J¡∑ HaJ¡°≤

Ÿu tu| J¡∑ fi°o˘ y≤ıwu Su, |≤ů* Ju¡ N°Ÿ≈°Ÿ ªJ¡ů≤, F°≤Ùw N°æ≤ <F≤fi |¥twu Su, NwÎb bu fnu tfiůF≤ Ôywu Su $ <©Ôu F…Î J¡∏ÌÔ ≈C‹≈ů* Ÿu <fi#Ÿ¨w ≈®ªC≤ ŸCy¿∏@ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ t∏Ì-
t∏Ì fFfiu Ju¡ <ÔÎ Ωw b°∫C π°≤° ŸJu¡ b¨s N°æ≤ Ôw°Nů* Ju¡ ≈vÔb ªaªÔ Su $ ŸCÀy°, tæfi° N°æ≤ Ôb° J¡∑ fůÔÙ R¡≈Ù J®¡∑n° tu* ÔÔfi°Î≥ wvÔÙfi SÙ* $ ªJ®¡b°J¡, J¡ů∫Ô, ≈F°nÙ

J¡°æNů* Ju¡ J¡ůÔ°FÔ J¡° ª°≤ů* Nů≤ Ÿt°a f≥@° S° $ Ÿ°Ô, w°n, wt°Ô N°æ≤ J¡tÔ wS° fiJu¡
fiÙÔu k¡Ôů* J¡°, <ı@≤ Ìu©ů @≤, w°≥w° f≥@° S° $ >bF°≥ ≈≤ Ôw°Nů* Ju¡ bÔ∫°J¡°≤ bu‹¸>fi Ÿu b¨s ≈¿≤bu<‹¸>w Su $ •w <y¿≤y®°t Ju¡ t¿∏Ì≤ů* J¡∑ „ů˚° J¡° ≈¥dÕR¡≈ Ÿu bdÕfi J¡°æfi J¡≤ ŸJ¡w°

Fæ ? bu ªaªÔ ≈vÔbb°ÔÙ NŸa¶∫ Ôw°Nů* Ju¡ Ÿ∏w°fi Ju¡ N°Z∫ Su, <©Ôu F…Î J¡∏ÌÔ Ju¡
k¥¡Ôů* J¡∑ ŸCy¿∏@ Ÿu Ÿ≤°fů≤ Su, fiJu¡ t^±>≈ů* tu* w°ÔÙ, wt°Ô N°<Ì Ju¡ ≈Wuu fi°ªwu, f°y tu* <©Ôu F…Î k¥¡Ôů* Ju¡ b¨sů* Ÿu fitu* fnÙ ™>^±>J¡ ≤FwÙ SÙ, fiJ¡∑ y°æÎ≥ ≤≥˚°wÙ FoÕ ıÔ tu*
wæ≤fiu tu* N°JC¡Ô SÙ, fiJu¡ N°Ÿ≈°Ÿ ª°≤ů* Nů≤ Ju¡ ÔÔÔF°wu F…Î @°fi Ju¡ ©uwů* N°æ≤ k¥¡Ôů*

Ju¡ fyÙªů* Ÿu fiJ¡∑ „ů˚° J¡FÙ* N<@J¡ f» yoÕ SÙ, w¸> Ju¡ b¨sů* J¡∑ J¡w°≤ Ÿu fiÌÙ J¡° ≈®b°F

<~>≈ y∫° S°, k¥¡ÔÙ F…oÕ Ÿ|fi Ôw°Nů* Ju¡ Ny®˚°y FÙ ŸJu¡ <bw°fi (ª≥Ìbu) Su fyÙªů* Ju¡

JC¡∏Ì ≈C‹≈ů* Ju¡ tJ¡≤∏Ì J¡∑ (≈C‹≈≤Ÿ J¡∑) ˚ÙfiÙ-˚ÙfiÙ ŸCy∏@ Ÿu bu ŸCy¿∏@w Su, ŸCy¿∏@ Ÿu N∏@u ffiu F…Î ˚®t≤ů* fiu <y¿≤y®°t Ju¡ |≤ů* Ju¡ N°Ÿ-≈°Ÿ Ju¡ J¡tÔů* J¡ů N°h~>∏fi J¡≤ <Ì∫°

S°, fi |≤ů* fiu N≈fiÙ ŸC∏Ì≤w° Ÿu o∏B ˚bfi J¡ů fiÙª° <Ì©° <Ì∫° S°, J¡tÔů* Ju¡ ≈≤°y Ÿu

∏Fů*fiu N°J¡°„ J¡ů ŸCfiFÔ° ffi° <Ì∫° S°, fitu* buy Ÿu fF ≤FÙ <y¿≤fiÌÙ J¡° |≤-|≤ „ÆÌ

ŸÌ° ffi° ≤Fw° S°, JC¡∏Ì≈C‹≈ Ju¡ Ÿt°fi Ÿ˚uÌtu|ů* J¡∑ ~><b Ÿu bu ÌæÌÙ›∫t°fi Fů ≤Fu Su , N¸>°¿≤∫ů* ≈≤ N°R¡» k¥¡ÔÙ F…oÕ <b„°Ô Ôw°Nů* Ju¡ bu N°Z∫ Su, fi |≤ů* tu* ≈≤_≈≤ J®¡∑n°

Ÿu ªaªÔ t@C≤ ºb<fib°Ôu ≈<s∫ů* J¡° N°b°Ÿ S°, wC≤∏w <©Ôu F…Î ≈C‹≈ů* J¡∑ ≈≥©C¿n∫ů* Ÿu

∫CbJ¡ů* J¡∑ „˙∫° ≈¥dÕ SÙ, <˜∫°≥ ≈æ≤ Ju¡ N≥y¥™>u wJ¡ Ô¸>J¡∑ F…oÕ t°Ô°Î≥ ≈FfiÙ SÙ, Ÿ˚Ù ıyF

ŸC∏Ì≤-ŸC∏Ì≤ fi¥wfi NaJC¡≤ yu Su, <ıfiŸu bu |≤ Ì∏wCÔ Ÿu (<ıŸJu¡ ~>ů¸>u-~>ů¸>u Ì°≥w <fiJ¡Ôu Fů ÎuŸu) ≈®wÙw Fůwu Su, NÃ∫∏w ŸC„ů<˚w ŸC∏Ì≤ Ôw°Nů* Ÿu Ÿ≤J¡^±>u <|≤u Su, yÙ F…oÕ

J¡ůtÔ-J¡ůtÔ Ôw°Î≥ N°æ≤ J¡tÔů* J¡∑ fitu* ˚≤t°≤ SÙ, ¿_S≤ tu|R¡≈Ù b˜ů* Ÿu |≤ů* Ju¡

J¡t≤u N°h~>°<Ìw (<bw°fi∫C•w) Su, NůŸ J¡∑ f¥≥ÌR¡≈Ù tů<w∫ů* J¡∑ ÔF≤ů* Ÿu ∫C•w F≤Ù |°Ÿ

Ju¡ tæÌ°fiů* Ÿu ıF°≥-wF°≥ fiJ¡∑ fnÙ ¶∫°<w SÙ, N¸>°<≤∫ů* tu* ”Ju¡ F…Î tu| J¡∑ <fıÔÙ Ÿu

|≤ů* tu* <˜∫°≥ N°JC¡Ô Fů ≤FÙ SÙ, fiÙÔ J¡tÔů* Ÿu <fiyÕw ŸCy¿∏@ Ÿu fiJ¡∑ ŸC∏Ì≤w° J¡FÙ*

N<@J¡ f» yoÕ SÙ, bF°≥ J¡∑ y°æÎ≥ ≤a˚°fiu Ÿu fnÙ ˚ÔÙ Ôyfiub°ÔÙ N°æ≤ F≤Ù |°Ÿ J¡ů ª≤fiu tu*

ŸaÔÀfi SÙ, |≤ Ju¡ N°≥yfi tu* ŸC∏Ì≤ t¨y <fi#„aJ¡ N° ı° ≤Fu Su, •w |≤ <fi<fn ıÔ<f∏Ì…Nů*

J¡∑ b¨<‹¸> J¡≤fiub°Ôu H≤fiů* Ÿu ∫C•w Su, NwÎb b¨<‹¸> J¡∑ ˚®°¿∏w Ÿu fitu* t∫¥≤ N≈fi° fi¨Ã∫

J¡≤wu Su, bu ŸCy¿∏@ Ÿu tW J¡∑ fi°o˘ ˚®°∏w ≈bfi Ÿu w°<nw NwÎb <bJ¡Ôw° J¡ů ≈®°›w F…Î

322

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Su, ÌÙb°≤ů* tu* yÙ F…oÕ N°æT<@R¡≈Ù (≠∫ů<wÔÕw°R¡≈Ù) N<Àfi Ÿu bu |≤ ÌÙ≈J¡ů* J¡ů ˚¥Ô y∫u Su, N°æT<@∫ů* Ÿu FÙ fitu* ÌÙ≈J¡ů* J¡° J¡°t ªÔ ı°w° S°, ≈<s∫ů* Ju¡ J¡Ô≤b Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ

NfiuJ¡ |ů*ŸÔů* Ÿu bu |≤ ∆∫°›w Su, ŸæJ¡nů* H≤fiů* Ju¡ N¿b≤w J¡Ô≤b Ÿu Ôůyů* J¡∑ fůÔ-

ª°Ô <~>≈ yoÕ SÙ, tů<w∫ů* J¡∑ Ô≤Ù Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤ <f∏Ì…Nů* Ju¡ <y≤fiu Ÿu fiJu¡ Ÿ‡≈¥dÕ
b¨s, Ôw°, w¨d N°æ≤ ≈vÔb „ÙwÔ Su N°æ≤ fiJu¡ k¥¡Ôů* J¡° <bJ¡°Ÿ J¡˚Ù f∏Ì fiFÙ* Fůw°

S° ÎuŸu <y¿≤y®°t Ju¡ t*<Ì≤ů* J¡∑ „ů˚° J¡° bdÕfi J¡°æfi J¡≤ ŸJ¡w° Fæ ? $$43-63$$

Nl>°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fiwÙŸb°≥ ŸyÕ

ÔÙÔ° Ju¡ ≈¥¥bÕ ı∏tů* Ju¡ ª¿≤`ů* J¡∑ ≈®Ã∫<˚I° J¡° bdÕfi wS° ÔůJ¡ůa J¡∑

≤°<„∫ů* Ÿu t¿^±>w N°J¡°„tu* ytfi bdÕfi $
ıæŸu N°ÃtI°fiÙ NwÎb „°∏w ≈C”T tu* ˚ůyZÙ N°æ≤ tůsZÙ ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ŸC„ÙwÔ

ŸC≤‡∫ Ÿ <y¿≤y®°t tu* bu Ìůfiů* Ìu<b∫°≥ ≈F…≥ªÙ $ owfiu Ÿt∫ tu* •w NU∫°Ÿ Ÿu ÔÙÔ° Ju¡bÔ

„C] I°fiR¡≈ ÌuFb°ÔÙ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ˚¥w, ˚<b‹∫wg N°æ≤ bwÕt°fiR¡≈ wÙfiů*J¡°Ôů* J¡ů ˚ÔÙ˚°≥<w Ìu©fiub°ÔÙ Fů yoÕ SÙ $ wÌfi∏w≤ Ÿu ŸaŸ°≤ J¡∑ ≈®°•wfi ı∏tt≤dR¡≈ Ÿ‡≈¥dÕ y<w∫ů* J¡°

Nfi°∫°Ÿ FÙ _t≤d Fůfiu Ôy° $$1-3$$ ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu<b, oŸ Ìu„J¡ů Ìu©J¡≤ N°≈Ju¡

≈®Ÿ°Ì Ÿu tæ* ∫F°≥ ≈≤ NfiuJ¡ ≈¥bÕı∏tů* J¡∑ Ÿf <b<b@ ªu‹¸>°Nů* Ju¡ _t≤d J¡≤wÙ Fq≥ $ ≈FÔu tæ*

∫F°≥ ≈≤ f¥»Ù f®°ÊdÙ F…oÕ SÙ $ tu≤° Ÿ°≤° „≤Ù≤ fiŸů* Ÿu ∆∫°›w N°æ≤ J¨¡„ S° $ Ju¡„ Ÿku¡Ì Su $

Ÿ¥©u F…Î JC¡„ů J¡∑ fiů*J¡ Ÿu <~>Ìfiu Ju¡ J¡°≤d tu≤Ù FSuÔÙ ııÕ¿≤w SÙ $ tæ* N≈fiu ≈<wÌub Ju¡ JC¡Ô

J¡∑ b¨<] J¡≤fiub°ÔÙ ˚°∫°Õ SÙ $ fF…w Ÿu fhªů* J¡∑ t°w° N°æ≤ N<w<S∫ů* J¡° ŸÃJ¡°≤ J¡≤fiub°ÔÙ
y¨<FdÙ SÙ $ Ìubw° N°æ≤ Ÿ∏w tF°Ãt°Nů* J¡∑ ˚•w SÙ $ tu≤° „≤Ù≤ |Ù N°æ≤ ÌFÙ-Ìq@ Ÿu ÔS≈S ≤Fw° S° $ tæ* ˚°w ≈J¡°fiu J¡∑ f¸>ÔůFÙ, ∫I-ª” J¡ů ≈J¡°fiu Ju¡ ≈°`, N∏∫°∏∫ ≈°`ů*

N°æ≤ Ÿ°ty®Ù J¡ů t°aı, @ů-≈ů*~>J¡≤ Ÿ°k¡-ŸCS≤° ≤©wÙ SÙ $ tu≤° ≈®J¡ů‹™> (≈F…≥ª°) ŸÌ°

N∏fi Ÿu ŸfiÙ F…oÕ ÎJ¡ J¡°≥ª J¡∑ ª¥nÙ Ÿu ∫C•w ≤Fw° S° $ tæ* ıt°oÕ, fu¸>Ù, ˚°oÕ, <≈w° N°æ≤ t°w°

J¡∑ ŸÌ° ≈¥ı°-Nª°Õ J¡≤wÙ SÙ $ ÌuF≈°w Fůfiu wJ¡ |≤ Ju¡ FÙ J¡°t-@°t tu* tu≤u <Ìfi ≤°w fÙwwu Su $ tæ* ≈C`, fFq N°æ≤ fi°æJ¡≤-ª°J¡≤ů* Ÿu „Ù|® J¡°t J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ, wCtfiu fF…w Ìu≤Ù tu* _fi°fi

<J¡∫°, wCtfiu •∫ů* Ìu≤Ù Ôy°oÕ, w…t •∫ů* <bÔ‡f J¡≤ ≤Fu Fů , oÃ∫°<Ì bªfi J¡FwÙ ≤FwÙ SÙ

N°æ≤ _b∫a J¡°∫Õ tu* ∆∫y® ≤FwÙ SÙ $ tæ* J¡°æfi Fq≥ N°æ≤ ∫F ŸaŸ°≤ J¡F°≥ wJ¡ Ÿhª° Fæ ? oŸ f°wJ¡°

J¡˚Ù _b›fi tu ˚Ù tæ*fiu <bª°≤ fiFÙ* ¿J¡∫° S° $ tu≤u ≈<wÌub ˚Ù tu≤Ù fi°o˘ |≤ tu* NÃ∫∏w N°Ÿ•w Su, fiJ¡∑ fC<] <b„C] fiFÙ* F…oÕ SÙ, bu J¡ů≤u Zů<`∫ Su $ tæ* Ÿ<t@, „°J¡ N°æ≤ J¡^±>ů* Ju¡ Ÿay®F
tu* <fiÃ∫ ÌW<ªW ≤FwÙ SÙ $ tu≤° <„≤°Nů* Ÿu (fiŸů* Ÿu) ˚≤° ÌCfÔ°-≈wÔ° „≤Ù≤ tæÔu J¡‡fÔ

Ÿu i>J¡° ≤Fw° S° $ tæ* J¡˚Ù f<~>∫° J¡∑ J¡fi≈¸>Ù Ju¡ J¡∑nu <fiJ¡°Ôfiu tu* wÃ≈≤ ≤FwÙ wů J¡˚Ù |≤

Ju¡ ≈°Ÿ Ÿu „°J¡Ju¡ ©uwů* J¡ů ŸÙ*ªfi Ju¡ <ÔÎ ŸÙ*ªfiub°Ôu fi°æJ¡≤ůa J¡ů ≈CJ¡°≤wÙ SÙ, J¡˚Ù ıÔ J¡∑

ŸyÕ - 29]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

323

ÔF≤ů* J¡∑ N¿∏wt ŸÙt°R¡≈ w¸>ů* tu yu F…Î F≤Ù F≤Ù |°Ÿ Ju¡ <wfiJ¡ů*Ÿu f¿~>∫ů* J¡∑ w¨<›w J¡≤wÙ SÙ $ ≈®<wsd |≤ Ju¡ Ì≤b°ıu ≈≤ Ôu≈fi N°æ≤ Îu≈fi <Ì∫° J¡≤wÙ SÙ $ |≤ Ju¡ fi°æJ¡≤-

ª°J¡≤ůa J¡ů <bfi∫, ŸÌ°ª°≤ N°<Ì <Ÿ©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ JC¡~> ÌÙfiw° Ju¡ Ÿ°S "ÎuŸu Ôůyů* Ju¡ |≤ tu*
oŸ w≤F Ju¡ N<bfiÙw fi°æJ¡≤-ª°J¡≤ Jæ¡Ÿu ≤Fwu Fæ*" ÎuŸ° Ôůy J¡Fu*yu, ∫ů* ıfi-<fi∏Ì° J¡° <ÌÀÌ„Õfi J¡≤°∫° J¡≤wÙ SÙ $ t∫°ÕÌ° Ju¡ <fi∫tR¡≈ ŸtCÌ® J¡∑ buÔ°ŸÌ¨„ tæ* _b∫a J¡˚Ù ˚Ù N≈fiu J¡wÕ∆∫ Ÿu

˚®‹¸> fiFÙ* FůwÙ SÙ, ∫ů*u* N≈fiu ª¿≤` Ÿu ˚Ù ∏Fu*u <„s° <Ì∫° J¡≤wÙ SÙ $$4-14$$
f®°ÊdÙ ı∏t tua oŸ w≤F <ª≤J¡°Ô Ÿu J¡°∫Õ tu* ∆∫°b¨w ÔÙÔ° J¡∑ fC»°≈u Ju¡ N°J®¡td Ÿu J¡°fi tu* f<F≤°≈fi, <„≤#J¡‡≈fi, J¥¡fn°≈fi, Ô°™>Ù ÔuJ¡≤ ªÔfiu J¡∑ fi°æfw N°fiu≈≤ ıů Ì„°

FoÕ, ŸJ¡° bF bdÕfi J¡≤wÙ Fæ $
tæ* bF°≥ ≈≤ ≈C≤°fiu ≈Wu Ju¡ Ÿt°fi bdÕb°Ôu „≤Ù≤ J¡° ıů ÎJ¡ J¡°fi, <„≤ Ju¡ J¡‡≈fi Ÿu H¥Ôfiu Ju¡ J¡°≤d, bFÙ* ™>F≤° H¥Ô°, Ÿtu* ª»Ù FCoÕ ŸÙ, ¸>uJ¡fiu J¡∑ Ôl>Ù Ju¡ ™>°fiu ≈≤ ŸŸu w°nfi J¡≤fiu Ju¡ ∫ůÀ∫ ŸÙ, fC»°≈u Ÿu ˚∫˚Ùw-ŸÙ, N¿∏wt ıÙbfi b¨<W Ÿu <ª<Öw ŸÙ FCoÕ $ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
fiu J¡F° # ∫F J¡FJ¡≤ ≈bÕw y®°t Ju¡ tº∫ tua ˚®td J¡≤ ≤FÙ ÔÙÔ° fiu |¥t ≤FÙ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ J¡ů

<b_t∫≈¥bÕJ¡ ¿Ì©Ô°∫° Fu Ìu<b, ≈°¸>Ô b¨sů* Ÿu NÃ∫∏w ŸC„ů<˚w ∫F tu≤Ù ≈C‹≈b°<¸>J¡° Fæ $

∫F tu≤Ù Ω°fi t^±>≈ J¡∑ N„ůJ¡b°<¸>J¡° <©ÔÙ F…oÕ Fæ $ ∫F ≈ů©≤° Fæ, <ıŸJu¡ w¸> Ju¡ ≈unů* tu*
f~>nu f≥@u Fæ* $ ∫F J¡<dÕJ¡° fi°t J¡∑ tu≤Ù f<~>∫° Fæ, oŸfiu tu≤u <b∫ůy Ì…#© Ÿu |°Ÿ ~>ůn ÌÙ Fæ $

∫F fuª°≤Ù tu≤Ù ≈¿fiF°¿≤ Fæ, tu≤u <b∫ůy-Ì…#© Ÿu oŸu N≈fi° J¡°t J¡≤fiu J¡∑ kC¡wÙÕ fiFÙ* Fæ, ∫F

@¥<Ô Ÿu ≈¥dÕ Fæ $ N°ı ≈¥≤u N°™> <Ìfi Fů y∫u Fæ* oŸJ¡∑ N°≥©J¡° ≈°fiÙ fiFÙ* Ÿ¥©°, fuª°≤Ù

Ôy°w°≤ ≤ůwÙ Fæ $$15-19$$ Fu Ìu<b, ∫F°≥ ≈≤ tæ*fiu ˚ůıfi <J¡∫° $ ∫F°≥ ≈≤ <fib°Ÿ <J¡∫°, ∫F°≥

≈≤ tæ* fæ™>Ù, ∫F°≥ ŸůoÕ, ∫F°≥ ıÔ ¿≈∫°, ∫F°≥ <Ì∫° N°æ≤ ∫F°≥ k¡Ô, N∏fi N°<Ì Ô°oÕ $ ∫F tu≤°

≠∫u‹™>„t°Õ fi°t J¡° ≈C` |≤ tu* ≤ů ≤F° Fæ $ ∫F tu≤Ù Ì…@°≤ y°∫¡ıayÔ tu* F≤Ù |°Ÿ ª≤ ≤FÙ Fæ $
bŸ∏w Ju¡ N°≤‡˚ tu* FůÔÙ ıÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ ffi°∫° y∫°, ˚_tŸu @¥Ÿ≤, ≈°≥ª <©n<J¡∫ů*b°Ô°

∫F f≤°tÌ° ≈°≥ª I°fiu¿∏B∫ů*Ÿu ∫C•w tu≤Ù ÌuF Ju¡ Ÿt°fi tu≤° <≈®∫ Fæ, oŸu Ìu©ů $ t°fiů* _b∫a ª»J¡≤ ≈ÔÙ F…oÕ <wwÔů J¡∑ J¡∑ Ôw°Nů* Ÿu ~>w tu* bu<‹¸>w fnÙ fnÙ fiŸů*Ÿu bu<‹¸>w tu≤u „≤Ù≤

Ju¡ ŸÂ„ ∫F ≤ŸůoÕ |≤ Fæ $ ŸaŸ°≤ tu* tu≤u f∏@fiR¡≈ Ÿu f∏@Cf°∏@b, N<Àfi N°æ≤ J¡°‹™> Ô° ≤Fu Fæ*, ŸÌ° ≤ůfiu Ju¡ J¡°≤d ofi fuª°≤ů* J¡∑ N°≥©u* Ô°Ô Fů yoÕ Fæ* N°æ≤ f°ı¥f∏Ìů* tu* ∫u ”B°s @°≤d

<J¡∫u Fæ $$20-24$$ ∫F y¨Ft^±>≈ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, ıů <J¡ <„Ô°t∫ w¸ ˚¥¿t tu* k¥¡Ôů* Ju¡
yCh~>ů* J¡ů ŸÌ° ¸>•J¡≤ Ìufiub°ÔÙ, w¸>bwÙÕ Ôw°Nů* Ju¡ ≈Wů* J¡ů ~¥>fiub°ÔÙ, N°Ÿ ≈°Ÿ Ju¡ F≤u tæÌ°fiů* wS° ŸC∏Ì≤ Ôw°Nů* J¡ů ŸÙJ¡≤ů* Ÿu ∆∫°›w J¡≤fiub°ÔÙ Îba <„Ô° ≈≤ ¸>•J¡≤ Ôyfiu Ÿu ku¡fi∫C•w N°æ≤ fiÙÔJ¡tÔ J¡∑ y∏@ Ÿu ŸCb°<Ÿw ıÔJ¡dů* Ÿu ≈¥dÕ ÔF≤ů* Ÿu i>J¡° F…N° Fæ, tº∫°Ö Ju¡ Ÿ¥∫Õ J¡∑ ¿J¡≤d≤°<„∫ů* J¡ů ˚Ù fkÕ¡ Ju¡ ŸÂ„ „ÙwÔ J¡≤fiub°Ôu, k¥¡Ôu F…Î Fæ, tº∫°Ö

Ju¡ Ÿ¥∫Õ J¡∑ ¿J¡≤d≤°<„∫ů*¡ J¡ů ˚Ù fkÕ¡ Ju¡ ŸÂ„ „ÙwÔ J¡≤fiub°Ôu, k¥¡Ôu F…Î k¥¡Ôů* J¡∑ ≤°<„ ≈≤
t≥±>≤°fiu b°Ôu ˚®t≤ů* Ju¡ yC≥ı°≤ Ÿu ÃJ¡<^™>w ÎuŸu fÙª fÙª tu* Ÿa<fi<b‹™> k¥¡Ôu F…Î ≈Ô°„ b¨sů*

324

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡∑ ~><f Ÿu ∫C•w NwÎb t¥ayů* Ju¡ b¨sů* Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw Fůfiub°Ôu Îba ≈C‹≈≤°<„ J¡° <bJ¡°Ÿ

J¡≤fiub°Ôu w¸>bwÙÕ b¨sů* Ÿu ∆∫°›w y®°tÙd fiF≤ Ÿu, <ıŸJu¡ ≈®b°F tu* fF ≤Fu N°t N°<Ì k¡Ôů*

J¡ů Ôufiu tu* y®°tÙd Ôn<J¡∫°≥ N<w∆∫y® Fæ*, ıů ≈®ªC≤ J¡ÔJ¡Ô „ÆÌ J¡≤fiub°Ô∑ ıÔ˚°æ*¿≤∫ů* Ÿu tÌtWŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ, <|≤° F…N° Fæ, fnÙ wuıÙ Ÿu fFfiub°Ôu ıÔ Ÿu <ıŸJu¡ ≈ÃS≤ |CÔu F…Î

Fæ*, Ÿ|fi ≈Wub°Ôu b¨sů* J¡∑ <fi<fn ~>°∫° Ÿu ıů ŸÌ° „ÙwÔ Fæ, k¥¡ÔÙ F…oÕ Ôw°Nů* Ju¡ ≈¿≤bu‹¸>fi Ÿu fn° ˚Ô° ≈®wÙw Fůw° Fæ N°æ≤ <©Ô ≤FÙ yCÔCh~>Ôw° Ÿu <ıŸJ¡∑ <©n<J¡∫°≥ N°h~>∏fi Fæ* $
oŸtu* tu≤u ≈<wÌub ıÙb°J¡°„ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <fi¿‹J®¡∫ Fůwu F…Î ˚Ù ª°≤ Ÿ°y≤≈∫Õ∏w ≈¨<SbÙ Ju¡

_b°tÙ ffi J¡≤ ≤Fwu Su $ F°≥, tCHu _t≤d F…N° <J¡ Â» ŸaJ¡v≈b°Ôu o∏Fů*fiu ≈FÔu tæ* „Ù|® ≤°ı°

Fů«≥¡, ÎuŸÙ N<˚Ô°T° J¡∑ SÙ, oŸ<ÔÎ Fu ÌubÙ, N°™> FÙ <Ìfiů* tu* o∏Fůafiu Ÿt¨<]„°ÔÙ ≤°≠∫

≈®°›w <J¡∫°, ıů <J¡ <ª≤J¡°Ô J¡∑ ≈®wÙ<w Ìufiub°Ô° S° $$25-34$$ ıæŸu N°J¡°„ tu* b°∫C

NÂÿ∫ FůJ¡≤ ≤Fw° Fæ N°æ≤ ıæŸu b°∫C tu* ŸCy¿∏@ NÂÿ∫ FůJ¡≤ ≤FwÙ Fæ bæŸu FÙ oŸ |≤ Ju¡

N°J¡°„ tu* ∫F tu≤u ≈<w J¡° ıÙb ≤°ı° ≤Fw° Fæ $ ∫FÙ* N*y…‹™>t°` y¨F°J¡°„ tu* FÙ ¿_Sw ≈≤t°SÕ
b_wC (≈≤f®Ê) J¡ů ˚®t Ÿu tæ*fiu J¡≤ůnů* ∫ůıfi <b_w¨w tu≤u ≈¿w J¡° ≤°≠∫ ŸtH° $ Fu ÌubÙ, Ft Ìůfiů* <ªÌ°J¡°„ FÙ Fæ*,tu≤u ≈<wÌub J¡° ≤°≠∫ ıů <J¡ Fı°≤ů* ≈F°nů* Ÿu ≈¥dÕ Fæ, N°J¡°„ tu* ¿_Sw Fæ, ∫F fF…w fnÙ t°∫° kæ¡ÔÙ F…oÕ Fæ $ Fu ÌubÙ ≈<w Ju¡ fiy≤ tu* ≈Cfi# ı°fiu J¡∑ tu≤Ù oh~>° Fæ, oŸ<ÔÎ N°o∫u bF°≥ ªÔu $ Ωů<y∫ů* Ju¡ <ÔÎ •∫° Ìq≤ Fæ ?$$35-38$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° #

ZÙ≤°tª∏BıÙ, ÌubÙ Ÿu ∫F J¡FJ¡≤ fiwt_wJ¡ F…oÕ ÔÙÔ° H¸>≈¸> y¨F t^±>≈ tu* ≈®bu„ J¡≤ ÌubÙ

Ju¡ Ÿ°S <ª<n∫° J¡∑ fi°o˘ wÔb°≤ Ju¡ wCv∫ fiÙÔu N°J¡°„ tu* nÙ $ ≈ÙŸu F…Î Naıfi Ju¡ i>u≤ Ju¡

ŸÂ„ ÿ∫°t, <fiÿªÔŸ°y≤ Ju¡ Ÿt°fi tfiůF≤, ˚yb°fig ZÙ<b‹dC J¡∑ N*yJ¡°¿∏w Ju¡ wCv∫
ÿ∫°tÔ, ˚≥b≤u J¡∑ ≈Ù™>Ju¡ ŸÂ„ <fitÕÔ J¡°¿∏wb°Ôu N°J¡°„J¡ů Ô°≥|J¡≤, ≈®bF N°<Ì fiª°Ÿ
b°∫CNů* Ju¡ ÔůJ¡ J¡ů Ô°≥| J¡≤, wÌfi∏w≤ Ÿ¥∫Õt°yÕ N°æ≤ ª∏Bt°yÕ J¡° vÔa|fi J¡≤, @®CbÔůJ¡

Ju¡ «¡≈≤ ≈F…≥ªJ¡≤, <Ÿ]ů* Ju¡ ÔůJ¡ tu* ı°J¡≤, <Ÿ]ů* Ju¡ ÔůJ¡ J¡ů Ô°≥|J¡≤,_byÕt^±>Ô Ÿu

«¡≈≤ ª»J¡≤, f®ÊÔůJ¡ tu* ı°J¡≤ wC<Twů* (<fiÃ∫Ÿ∏wC‹¸>ů*) Ju¡ ÔůJ¡ tu* (bæJC¡^™> tu*) ≈F…≥ªJ¡≤, wÌfi∏w≤ J®¡t„# yůÔůJ¡, <„bÔůJ¡ N°æ≤ <≈w¨ÔůJ¡ J¡° N<wJ®¡td J¡≤, <bÌuF N°æ≤ ŸÌuF
tC•wů*Ju¡ N<wÌq≤bwÙÕ ÔůJ¡ J¡ů ≈°≤ J¡≤ NÃ∫∏w Ìq≤ ı°J¡≤ ÔÙÔ° JC¡~> ≈®fC] F…oÕ $ Ìq≤ ı°J¡≤
ıf fiÙªu ª∏Bt°, w°≤° N°<Ì JC¡~> ˚Ù fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuwu Su, <Ì„°R¡≈Ù yw°Õua J¡ů ˚≤fiub°Ô°

ÎJ¡t°` Ÿ°y≤ Ju¡ ŸÂ„, ≈ÃS≤Ju¡ tº∫˚°y Ju¡ Ÿt°fi ™>ůŸ,<fiÿªÔ N°æ≤ y‡˚Ù≤ N∏@J¡°≤ FÙ

N∏@J¡°≤ S°, wf Ÿfiu ≈Ù~>u NwÙw N°J¡°„_SÔ J¡ů Ìu©° $$39-46$$ ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu<b, Ÿ¥∫Õ N°<Ì J¡° wuı fiÙªu J¡F°≥ ªÔ° y∫°, ≈ÃS≤ Ju¡ tº∫˚°yJu¡ Ÿt°fi <fi<fn NwÎb tCl>Ù tu* Ôufiu ∫ůÀ∫ ∫F N∏@J¡°≤ J¡F°≥ Ÿu N° y∫° Fæ ? J¨¡≈∫° ∫F tCHŸu J¡<F∫u $$47$$ ZÙÌubÙ
fiu J¡F° # ˚Ì®u, w…t <J¡wfiu Ìq≤ N°J¡°„t°yÕ tu N° yoÕ Fů, ıF°≥ Ÿu Ÿ¥∫Õ N°<Ì wuı <Ì©°oÕ FÙ
fiFÙ* Ìuwu Fæ* $ ıæŸu fnu ˚°≤Ù N∏@u JC¡Î≥ Ju¡ fiÙªu <bΩt°fi ı¥yfi¥≥ fF…w Ìq≤ «¡≈≤ fæ™>u F…Î ≈C”T J¡ů fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ bæŸu ∫F°≥ Ÿu fF…w fiÙªu ¿_Sw Ÿ¥∫Õ ˚Ù fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° $$48,49$$ ÔÙÔ°

ŸyÕ - 30]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

325
fiu J¡F° # ÌubÙıÙ, Nů Fů ! •∫° Ft Ôůy owfiu Ìq≤ t°yÕ tu* N° y∫u, <ıŸŸu Ÿ¥∫Õ wJ¡ ≈≤t°dC Ju¡

Ÿt°fi fiÙªu w<fiJ¡ ˚Ù <Ì©°oÕ fiFÙa Ìuw° Fæ $ t°≥, oŸŸu N°yu ÌqŸ≤° t°yÕ J¡°æfi N°æ≤ Jæ¡Ÿ° Fůy°

N°æ≤ Ÿtu* Jæ¡Ÿu ı°fi° Fůy° ? Fu Ìu<b, ∫F Ÿf N°≈ tCHŸu J¡¿F∫u $$50,51$$ ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, oŸJu¡ f°Ì N°yu f®Ê°^±>Ÿa≈C¸> Ju¡ «¡≈≤Ju¡ J¡≈°Ô tu* wCtJ¡ů ı°fi° Fæ, ª∏Bt°

N°<Ì <ıŸ f®Ê°^±>Ÿa≈C¸> Ju¡ «¡≈≤ Ju¡ J¡≈°Ô Ju¡ @¥<ÔJ¡d Ÿu Ã≈∏fi F…Î Fæ* $$52$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu Ìů ˚®t¿≤∫°≥ ≈bÕw Ju¡ <~>B≤<Fw (™>ůŸ) ˚°y J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ oŸ ≈®J¡°≤ N°≈Ÿ tu* ≈®ÿfiůW≤ J¡≤ ≤FÙ* bu Ìůfiů* ÔÔfi°Î≥ f®Ê°^±>Ÿa≈C¸> Ju¡ «¡≈≤b°Ôu

©›≈≤ ≈≤ ≈F…≥ªÙ $$53$$ bu bF°≥ Ÿu, ıæŸu J¡ůoÕ N°J¡°„ Ÿu <fiJ¡Ôu bæŸu FÙ Nfi°∫°Ÿ <fiJ¡ÔÙ $
ıů b_wC ŸÃ∫w° Ju¡ Nº∫bŸ°∫tu* ¿_Sw Fů ∫°fiÙ ∫F b_wC ŸÃ∫ Fæ ÎuŸu Nº∫bŸ°∫ Ÿu ∫C•w Fů, bF bı® Ju¡ Ÿt°fi ™>ůŸ FůwÙ Fæ N°æ≤ ıů •w Nº∫bŸ°∫ Ÿu ∫C•w fiFÙ* Fæ bF <tØ∫°ÃbfC<]

Ÿu f°<@w Fů ı°wÙ Fæ $ ÔÙÔ° J¡° <bI°fi N°b≤d„¥∏∫ S°, NwÎb Ÿfiu f®Ê°^±>Ÿa≈C¸>Ju¡

«¡≈≤b°Ôu J¡≈°Ô Ju¡ f°Ì f®Ê°^±> Ju¡ N°≤ ≈°≤ NÃ∫∏w ˚°©≤ ıÔ°<Ì N°b≤d J¡ů ∆∫°›w Ìu©° $ f®Ê°^±> Ÿu ÌŸ yCfi° ıÔ bF°≥ ≈≤ Fæ, bF ıæŸu N©≤ů¸> Ju¡ «¡≈≤ ŸJ¡° f°F≤Ù <~>ÔJ¡°

Ÿu ∆∫°›w J¡≤Ju¡ ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ f®Ê°^±> J¡ů ∆∫°›w J¡≤Ju¡ ¿_Sw Fæ $ ŸJu¡ f°Ì ŸŸu ÌŸyCfiÙ N<Àfi Fæ, ŸJu¡ f°Ì ŸŸu ÌŸyCfi° b°∫C S°, ŸJu¡ Nfi∏w≤ ŸŸu ÌŸyCfi° N°J¡°„

Fæ wÌfi∏w≤ „C] <ªÌ°J¡°„ Fæ $ Ÿ ≈≤t°J¡°„ tu* b∏º∫°≈C` Ju¡ b¨W°∏wů* J¡∑ fi°o˘, N°<Ì, tº∫ N°æ≤ N∏w J¡∑ J¡v≈fi°Î≥ JC¡~> ˚Ù <Ìw fiFÙ* FůwÙ ∫°fiÙ bF N≈¿≤¿h~>∏fi Fæ $ bF N<πwÙ∫, NŸÙt, „°∏w, J¡°≤d ≤<Fw, ˚®t„¥∏∫, N°<Ì N∏w N°æ≤ tº∫≤<Fw Fæ Îba N≈fiÙ t<Ft° tu*

¿_Sw Fæ $ ∫<Ì Ÿ <fitÕÔ <ªÌ°J¡°„ tu* J¡v≈≈∫Õ∏w fnu ˚°≤Ù buy Ÿu «¡≈≤ Ÿu ≈ÃS≤ fiÙªu J¡ů

<y≤u N°æ≤ fiÙªu Ÿu y”n «¡≈≤ J¡ů fnu buy Ÿu J¡v≈≈∫Õ∏w nu N°æ≤ fiJu¡ fÙª tu* fiJ¡°

Ÿ∏@°fi J¡≤fiu tu* ŸtSÕ b°∫C ÎJ¡ buy Ÿu Ì°Î≥-f°Î≥ Ìůfiů*Nů≤ Ÿu fFu, wů bF ˚Ù fiŸu <tÔ fiFÙ*

ŸJ¡w° <k¡≤ ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ŸJu¡ N∏w ≈°fiu J¡∑ wů f°w FÙ •∫° Fæ ? bF ª°≤ů* Nů≤ Ÿu NŸÙt N°æ≤ N≈¿≤¿h~>∏fi Fæ $$54-60$$

fiwÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
wÙŸb°≥ ŸyÕ
ıæŸu f®Ê°^±> J¡° ≈FÔu bdÕfi <J¡∫° y∫° Fæ bæŸu FÙ N°æ≤ ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡

<b<ª` J¡≤ůnů* f®Ê°^±>ů* J¡ů ÔÙÔ° fiu <ªÌ°J¡°„tu* ≈≤t°dC Ju¡ wCv∫ Ìu©° oŸJ¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ≈¨<SbÙ, ıÔ, N<Àfi, b°∫C N°æ≤ N°J¡°„ Ju¡ W≤ůW≤ ÌŸyCfiu fnu N°b≤dů* J¡ů ÎJ¡ sd tu* Ô°≥|J¡≤ ÔÙÔ° fiu ≈¥bůÕ•w ≈¿≤t°dŸ<Fw N<bΩ°„f<Ôw <ªÌ°J¡°„

Ìu©°, •w N°J¡°„ tu* ıæŸu ∫F f®Ê°^±>R¡≈ ıywg <b_w¨w Fæ bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ f®Ê°^±>ů* J¡ů ˚Ù

Ÿfiu <b_w¨w Ìu©° $$1,2$$ ıæŸu N°J¡°„ tu*, @¥≈ tu*, J¡≤ůnů* `Ÿ≤udC Ì¨<‹¸>yůª≤ Fůwu Fæ* bæŸu FÙ ÔÙÔ° fiu Ÿf f®Ê°^±>ů* tu* bæŸu N°b≤db°ÔÙ J¡≤ůnů* Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡ů Ìu©°, ıů <J¡ _b≈®J¡°„

326

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N<@‹™>°fi ªæw∏∫ Ÿu ˚°<Ÿw SÙ $ N<bΩ°R¡≈ ıÔ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ tF°J¡°„R¡≈Ù tF°Ÿ°y≤ tu*
tF°ªæw∏∫ Ju¡ _kC¡≤dR¡≈ BbÙ˚°b Ÿu Ã≈∏fi NŸa¶∫ f®Ê°^±>R¡≈Ù fCÌgfCÌů* J¡ů ÔÙÔ° fiu Ìu©° $$3,4$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Fı°≤ů* J¡≤ůn f®Ê°^±> Fæ*, •∫ů*<J¡ ≈®@°fi ∫°fiÙ N<@‹™>°fi ªæw∏∫ ŸbÕy°tÙ

Fæ, oŸ<ÔÎ bu <w≤~>u, «¡≈≤, fiÙªu, Ÿf ıyF <_Sw Fæ*, oŸ ≈C≤°dbªfi Ju¡ NfiCŸ°≤ J¡Fwu Fæ* $

Ÿfiu wwg-wwg f®Ê°^±>ů* Ju¡ N<˚t°fiÙ ıÙbů* Ju¡ I°fi°fiCŸ°≤ fitu* Ÿu JC¡~> J¡ů fiÙªu <y≤wu F…Î, JC¡~>J¡ů «¡≈≤ nwu F…Î, JC¡~> J¡ů <w≤~>u ªÔwu F…Î N°æ≤ JC¡~> J¡ů <fiÿªÔR¡≈Ÿu <_Sw Ìu©° $ <ıfi-<ıfiJ¡∑ ıF°≥-ıF°≥ ≈≤ ıæŸÙ ˚°bfi° F…oÕ, fi-fi J¡∑ Â<‹¸> tu* bF°≥-bF°≥ ≈≤
bæŸ°-bæŸ° R¡≈ <Ìw F…N° $ ∫F NfiC˚b J¡≤fiub°Ôů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu J¡F° y∫° Fæ, b°_wb tu*

<ªÌ°J¡°„ tu* N°æ≤ f®Ê°^±>tu* ˚Ù JC¡~> fiFÙ* Fæ, fi wů «¡≈≤ J¡° ≈®Ìu„ Fæ, fi fiÙªu J¡° ≈®Ìu„ Fæ N°æ≤ fi f®Ê°^±>ů* Ju¡ ytfi-N°ytfi FÙ Fæ*, <J¡∏wC b°dÙ N°æ≤ tfi J¡° Nyůª≤ <Ìyg<b˚°y N°<Ì

Ÿf πæwů* Ÿu ≤<Fw ÌqŸ≤Ù FÙ b_wC Fæ, oŸ<ÔÎ ıů f®Ê°^±>ů* J¡° bdÕfi <J¡∫° Fæ, bF NI°fiÙ

Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> Ju¡ N<˚≈®°∫ Ÿu <J¡∫° Fæ, ÎuŸ° ŸtHfi° ª°<FÎ $ _b∫a Ÿa<bwg FÙ N<bΩ°Ÿu

Ã≈∏fi N≈fiu ŸaJ¡v≈ů* Ÿu, f°ÔJ¡ů* Ju¡ ŸaJ¡v≈ů* J¡∑ fi°o˘ Ã≈∏fi ŸÙ FůwÙ Fæ N°æ≤ Ã≈∏fi FůJ¡≤

„°∏w ŸÙ FůwÙ Fæ $$5-8$$

∫<Ì N<@‹™>°fiw[b tu* <Ìyg<b˚°y fiFÙ* Fæ, wů Nº∫_w tu* ˚Ù fiFÙ* Fůy°, •∫ůa<J¡ Nº∫_w Ju¡bÔ N<@‹™>°fi Ì„° tu* <_Sw ≤Fw° Fæ, ÎuŸ° <fi∫t Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡°

J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ∫<Ì N<@‹™>°fiw[btu* FÙ ≈FÔu «¡ºbÕ, N@#, <w∫ÕJg¡
fiFÙ* S°, wů J¡v≈fi° π°≤° ≈®wÙw Fů ≤Fu ıywg tu* •∫° fiÙªu Fůy°, •∫° «¡≈≤ Fůy° N°æ≤ •∫°

<w≤~>° Fůy° NS°Õwg N<@‹™>°fitu* J¡<v≈w ıywgtu* N@#, «¡ºbÕ N°æ≤ <w∫ÕJg¡ J¡° Ÿa˚b Jæ¡Ÿu Fæ ? f®Êfig, ∫F N°≈ J¨¡≈°≈¥bÕJ¡ tCHu ŸtH°o∫u $$9$$

∫F ıywg t°<∫J¡ Fæ, Nw# t°<∫J¡ ≈®≈aªtu* oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ <fi∫t J¡° ∆∫<˚ª°≤ ÌůT°bF
fiFÙ* Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu ≈FÔu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ W≤ Ìuwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ, ıæŸu N°J¡°„ tu* ˚®tb„ Ju¡„ů* J¡° JC¡^±>Ô°J¡°≤ yůÔ° <Ì©Ô°oÕ

≈nw° Fæ bæŸu FÙ NI°fi Ÿu Ìq<Tw Ì¨<‹¸>b°Ôu ≈C”T J¡ů NŸÙt tF°fig <ªÌ°J¡°„tu* Ÿ‡≈¥dÕ

N°b≤dů*Ÿu ∫C•w ∫u f®Ê°^±> ≈®wÙw Fůwu Fæ* $$10$$

NSb° Ÿf b_wCÎ≥ oÕÿb≤uh~>°@Ùfi Fæ*, oŸ<ÔÎ ≈¥bůÕ•w <fi∫t J¡° vÔa|fi ÌůTÌ°∫J¡
fiFÙ* Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $

N_bw∏` Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ˚Ù ≈Ì°SÕ buy Ÿu o@≤-@≤ ˚°y ≤Fu Fæ* $ fitu* ≈≤_≈≤ N°J¡TÕd Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bu <y≤wu fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıæŸu J¡Ì‡f Ju¡ k¥¡Ô Ju¡ Ju¡Ÿ≤ů* J¡∑ N°@°≤˚¥w ıů J¡<dÕJ¡° Fæ, ŸJ¡∑ N≈us° Ÿu FÙ fiJu¡ t¥ÔÌu„ J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ f®Ê°^±>ů* tu*

<ıwfiu ≈Ì°SÕ Fæ*, fi ŸfJ¡∑ ≈¨<SbÙ t¥ÔÌu„ t°fiÙ ı°wÙ Fæ $ ∫F°≥ ≈≤ ÎuŸÙ „aJ¡° fiFÙ* J¡≤fiÙ

ŸyÕ - 30]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

327

ª°<FÎ <J¡ b°_w<bJ¡ N@ů Ìu„ J¡° N<_wÃb fi Fůfiu Ÿu k¡Ô J¡∑ ±>a™>Ù Ÿu <y≤u F…Î k¡Ô Ju¡ yC”

(bıfiÌ°≤) Fůfiu Ÿu fiÙªu <y≤fiu tu* J¡ůoÕ FuwC fiFÙ* Fůy° $ •∫ů*<J¡ yC”Ãb <bT∫ů* J¡° J¡ůoÕ N∏∫
yCd fiFÙ* Fæ, ıæŸu <bT∫ů* tu* N≈fiÙ-N≈fiÙ o¿∏B∫ J¡∑ N°J¡TÕd „<•w FÙ yC”Ãb Fæ $ NwÎb f°fl <Ìyg<b˚°y fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w yC”wt f®Ê°^±> fiFÙ* <y≤wu Fæ* N°æ≤ fi fiJu¡ N°b≤d

˚¥w ıÔ N°<ÌŸu fiJ¡° <bÿÔuTd FÙ Fůw° Fæ $ oŸ<ÔÎ N<@‹™>°fi ªæw∏∫ tu* <Ìyg <b˚°y J¡∑

N°bÿ∫J¡w° FÙ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ÌqŸ≤° Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
f®Ê°^±> tu* tF°≈¨<SbÙR¡≈ ıů f®Ê°^±> J¡° ˚°y Fæ bF Ÿ‡≈¥dÕ ˚°æ<wJ¡ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ fiÙªu Fæ N°æ≤ ŸŸu N∏∫ N°J¡°„ ˚°y «¡≈≤ Fæ, ÎuŸÙ J¡v≈fi° Fæ $$11$$
bF ≈®J¡°≤ ≠∫ů<wÿªJ®¡ Ju¡ N°@°≤˚¥w ©yůÔ Ÿu ˚¥yůÔ J¡ů ª°≤ů* Nů≤ Ÿu bu<‹¸>w t°fifiub°Ôu

≠∫ů<wT„°_`J¡°≤ů* J¡ů ˚Ù t°∏∫ Fæ, ∫F Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ fiJu¡ π°≤° Ì°⁄w Â‹¸>°∏w J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu yůÔ ≈ÃS≤ ∫° i>uÔu tu* ªÙ*<¸>∫°≥ <ª≈J¡∑ ≤FwÙ Fæ*, <ıŸ Nů≤ ªÙ*<¸>∫°au Ju¡ ≈æ≤ Fůwu Fæ* bF fiÙªu J¡° ˚°y Fæ N°æ≤ <ı@≤ ≈Ù™> ≤FwÙ Fæ bF «¡≈≤ J¡° ˚°y Fæ, bæŸu FÙ ÌŸů* <Ì„°Nů*
tu* ŸaÔÀfi Ôůyů* Ju¡ ≈æ≤ fiÙªu J¡ů FÙ Fůwu Fæ* N°æ≤ ≈Ù™> «¡≈≤ J¡ů FůwÙ Fæ, ∫F Ÿf Ÿ¥∫Õ<Ÿ]°∏w tu* J¡F° y∫° Fæ $$12$$
oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ „aJ¡° J¡° Ÿt°@°fi J¡≤ ≈®_wCw f®Ê°^±>ů* J¡∑ <b<ª`w° J¡°
bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $

<J¡∏FÙ* f®Ê°^±>ů* Ju¡ N∏Ì≤ J¡∑ ˚¥<t b¨sů* Nů≤ b°<t∫ů* Ÿu ∆∫°›w Fæ $ fitu* tfiC‹∫ů* J¡°
fi°t<fi„°fi fiFÙ* Fæ N°æ≤ <fitÕÔ N°J¡°„ Ìubw°Nů*, fi≤<˚∏fi N°æ≤ fi≤wCÔ <J*¡≈C”Tů* N°æ≤ ÌæÃ∫ů*

Ÿu N°J®¡°∏w Fæ $ ıæŸu ≈J¡° F…N° N©≤ů¸> J¡° k¡Ô Ãbª° Ÿu (~>°Ô Ÿu) bu<‹¸>w ≤Fw° Fæ bæŸu FÙ

JC¡~> f®Ê°^±> wC≤∏w J¡v≈fi°ÃtJ¡ ª°≤ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°<d∫ů* Ju¡ Ÿ°S FÙ y®°t, fiy≤, ≈bÕwů* Ÿu

∫C•w FůJ¡≤ Ã≈∏fi F…Î Fæ* $ ıæŸu ¿b∏º∫°ªÔ Ju¡ <b„°Ô bfi tu* F°SÙ ≈æÌ° Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ

≈≤t°Ãt° Ju¡ t°∫°„fÔ_S°fi tu* f®Ê°^±>R¡≈Ù `Ÿ≤udC Ã≈∏fi Fůwu Fæ* $$13-15$$
ıæŸu f®Ê°^±> <ªÌ°J¡°„ Ju¡ Ÿ°tfiu NdCbwg Ÿ¥‚t Fæ bæŸu FÙ <J¡ŸÙ ÌqŸ≤u ≈Ì°SÕ Ju¡ Ÿ°tfiu

<ªÌ°J¡°„ ˚Ù •∫ů* fi ≈≤t°dCwCv∫ Ÿ¥‚t Fů ? oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

¿_S<wJ¡°Ô tu* Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°SÕ <ªÌ°J¡°„ tu* ≤Fwu Fæ*, Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô tu* ŸŸu Ã≈∏fi Fůwu Fæ*,

≈®Ô∫ tu* Ÿf ŸÙ tu* ÔÙfi Fů ı°wu Fæ* $ ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* Ÿf <Ì„°Nů* tu* Ÿf J¡°Ôů tu* N°æ≤

Ÿf b_wCNů* tu* bFÙ* Fæ,ŸŸu N<w¿≤•w J¡ůoÕ fiFÙ* Fæ $ bFÙ <fiÃ∫ ŸbÕt∫ N°Ãt° Fæ, Ÿ ≈®J¡°≤

J¡° bF <J¡ŸJu¡ ≈®<w NdC Fůy° ? <J¡ŸÙ Ju¡ ≈®<w ˚Ù bF NdC fiFÙ* Fů ŸJ¡w° Fæ, ∫F NSÕ

Fæ $$16$$ „C] fů@R¡≈ wS° ≈≤t ≈®J¡°„ Ju¡ Ÿ°y≤ <ªÌ°J¡°„ tu* f®Ê°^±>fi°tJ¡ ÔF≤u* <fiÃ∫

™>J¡≤ <bÔÙfi FůwÙ Fæ* $$17$$

fitu* JC¡~> f®Ê°^±> N∆∫°J¨¡w FÙ ˚Ùw≤ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈¥bÕ J¡v≈ Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ ŸaJ¡v≈ů* Ju¡ fÙı <Ô*yR¡≈ ≈°<@ J¡° s∫ Fůfiu ≈≤ N∏@J¡°≤_bR¡≈

≤°<`∫ů* Ju¡ Ÿt°fi N∆∫°J¨¡w JC¡~> f®Ê°^±> ˚Ùw≤ ¿_Sw Fæ* $ ıÔtu* w≤*yů* J¡∑ fi°o˘ „¥∏∫w°R¡≈

328

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ÿ°y≤ tu* fiJ¡∑ ≈®J¡TÕ Ÿu wJÕ¡fi° FůwÙ Fæ $ "Jæ¡Ÿu NŸwg Ÿu Ÿwg Ã≈∏fi Fůy° ?' oÃbSÕJ¡

ZC<w ∫C<•w Ÿu bu Fæ* ÎuŸÙ wJÕ¡fi° J¡∑ ı°wÙ Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$18$$ <J¡∏FÙ* f®Ê°^±>ů* Ju¡ ˚Ùw≤

≈®Ô∫ Ÿt°›w Fůfiub°Ô° |≤-|≤ „ÆÌ ≈®b¨W Fæ, _b°˚°<bJ¡ NI°fi Ÿu <bT∫ů* tu* ≈®Ù<w Ÿu

∆∫°JC¡Ô F…Î N∏∫ Ôůyů* fiu fi Ÿu J¡˚Ù ŸCfi° N°æ≤ fi ı°fi° FÙ, •∫°*u<J¡ bu _b°˚°<bJ¡ NI°fi Ÿu <bT∫ů* tu* ıů ≈®Ù<w FůwÙ Fæ ŸŸu N°JC¡Ô Fæ* $ N∏∫ f®Ê°^±>ůa tu* ≈®°S<tJ¡ J¡v≈, ∫Cy N°<Ì Ju¡ N°≤‡˚ tu* ≈®St Ã≈∏fi ≈®°<d∫ů* π°≤° Ìq<Tw fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d „C] ˚Cbfiů*tu* ıæŸu ıÔ Ÿu ŸÙ*ªu F…Î fÙıů* Ju¡ J¡ůT Ÿu Ÿku¡Ì N*JC¡≤ <fiJ¡Ôw° Fæ bæŸu FÙ Ÿ¨<‹¸> FůwÙ Fæ $ <J¡∏FÙ*
f®Ê°^±>ů* tu* tF°≈®Ô∫ J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ ıæŸu Ÿ∏w°≈ Ôyfiu Ÿu <FtJ¡d yÔwu Fæ*, bæŸu FÙ

Ÿ¥∫Õ, N<Àfi N°æ≤ <fı<Ô∫°≥ ≈FÔu ˚Cbfiů* J¡ů ıÔ°J¡≤ _b∫a yÔfiu Ôywu Fæ* $ JC¡~> f®Ê°^±> N°@°≤ ˚¥<t J¡ů fi ≈°J¡≤ J¡v≈≈∫Õ∏w <y≤wu FÙ ≤Fwu Fæ*, ıf wJ¡ <J¡ <fÔJC¡Ô ª¥≤ª¥≤ FůJ¡≤

<k¡≤ fi ≈æÌ° Fů* $$19-22$$

„aJ¡° - ≈FÔu N°≈ f®Ê°^±>ů* Ju¡ ≈wfi J¡° NŸ‡˚b J¡F ªCJu¡ Fæ*, ŸJ¡∑ •∫° y<w FůyÙ ?

Ÿt°@°fi - bu f®Ê°^±>≈wfi Ÿa<bwgt∫ Fæ* $ ÎuŸu f®Ê°^±>ů* tu* ≈wfi J¡° J¡ůoÕ <b≤ů@ fiFÙ* Fæ* $

JC¡~> f®Ê°^±> N°J¡°„ tu* Ju¡„ů* Ju¡ yůÔu J¡∑ fi°o˘ <fiÿªÔ Ÿu ¿_Sw Fæ* N°æ≤ _≈∏Ì°ÃtJ¡ b°Ÿfi°

Ÿu Ã≈∏fi F…Î JC¡~> f®Ê°^±> b°∫C Ÿu _≈∏Ìfi J¡∑ fi°o˘ ≈®wÙw Fůwu Fæ* $$23$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ "@°w° ∫S° ≈¥bÕtJ¡v≈∫wg" (f®Ê° fiu ≈¥bÕ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ
f®Ê°^±>ů* J¡∑ ≤ªfi° J¡∑) ∫F ZC<w Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡∑ ÎJ¡R¡≈w° J¡° bdÕfi J¡≤wÙ Fæ, ŸŸu

<b”] Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡∑ <bÔsdw° J¡° ≈®<w≈°Ìfi Jæ¡Ÿu J¡≤wu Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

•w ZC<w ≈¥bÕ J¡v≈ tu* ıæŸÙ f®Ê° J¡∑ Ÿ¨<‹¸> SÙ bæŸÙ FÙ ÌqŸ≤Ù, wÙŸ≤Ù N°<Ì Ÿ¨<‹¸>∫°≥

FůwÙ Fæ*, ÎuŸ° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤wÙ Fæ $ buÌ-„°_`ů* Ÿu Ÿ‡f∏@ ≤©fiub°Ôu ≈¥bÕ ı∏t Ju¡ J¡tÕ-I°fi Ju¡ NfiC‹™>°fiR¡≈ ŸÌ°ª°≤ Ÿu f®Ê˚°b J¡ů ≈®°›w F…Î f®Ê° J¡° ≈FÔu J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N∏∫

Ÿ¨<‹¸>J¡w°ÕNů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ÿu <bÔsd R¡≈ Ÿu <Ìw Fůfiu ≈≤ N°yu Ju¡ J¡v≈ů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡°

N°≤‡˚ ˚Ù ≈¥bÕ J¡∑ fi°o˘ Fů, Ôu<J¡fi N∏∫ Ÿ¨<‹¸>J¡w°ÕNů* J¡° Ÿ¨<‹¸> J¡∑ N≈us° oŸJ¡° J®¡t N<fi∫w FÙ ™>F≤° $ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡∑ <bÔsdw° <Ÿ] F…oÕ $$24$$

"≈≤t <≈w° ≈≤tuÿb≤ J¡ů N≈fiÙ-N≈fiÙ w≈_∫° Ÿu ≈®Ÿ∏fi J¡≤ N°≈Ÿ tu* ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů ıÙwfiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu f®Ê°, <b‹dC, <„b ≈≤_≈≤ Ÿu Ã≈∏fi Fůwu Fæ*", oŸ ≈®J¡°≤ ≈C≤°dů*
tu* f®Ê°, <b‹dC N°æ≤ ”B J¡∑ J¡v≈ Ju¡ ˚uÌ Ÿu ≈≤_≈≤ Ÿu Ã≈<W J¡FÙ yoÕ Fæ $ <ıŸ J¡v≈ tu* ıů

Ã≈°ÌJ¡ Fůy°, ŸJ¡∑ ≈®@°fiw° Fůfiu ≈≤ fiJu¡ yCdů*Ju¡ ˚uÌ Ÿu J¡˚Ù Ÿ[byCd J¡∑ ≈®@°fiw°

FůyÙ, J¡˚Ù ≤ıůyCd J¡∑ N°æ≤ J¡˚Ù wtůyCd J¡∑ ≈®@°fiw° FůyÙ, ∫ů* Ÿ[b N°<Ì yCdů* J¡∑ ≈®@°fiw°

Ju¡ J¡°≤d ˚Ù Ÿ¨<‹¸> tu* <b<ª`w° J¡° Fůfi°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

JC¡~> f®Ê°^±>ů* Ju¡ f®Ê° FÙ Ÿ¨<‹¸>J¡w°Õ Fæ*, JC¡~> Ju¡ <b‹dC FÙ N<@≈<w Fæ*, JC¡~> Ju¡ ”B,

˚æ≤b, Ì…y°Õ, <bfi°∫J¡ N°<Ì Nº∫s Fæ*, •∫ů*<J¡ fiJu¡ tF°Ã‡∫ J¡° bdÕfi J¡≤fiub°Ôu ≈C≤°dů*
tu* bu ˚Ù f®Ê° Ju¡ <fi∫∏w° J¡Fu y∫u Fæ* $ JC¡~> f®Ê°^±>ů* tu* t¨y, ≈sÙ N°<Ì ı∏wC <J¡ŸÙ Ju¡

ŸyÕ - 30]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

329

<fi∫∏`d Ju¡ <ffi° FÙ _bh~>∏Ì ≤Fwu Fæ* $$25$$ JC¡~> f®Ê°^±> <b<ª` Ÿ¨<˝ >N°æ≤ <b¿ª`

N<@≈<wb°Ôu Fæ*, JC¡~> f®Ê°^±> ≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡tÕ N°æ≤ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ <bÔsd Fůfiu Ÿu Îba Ÿ¨<‹¸>J¡w°ÕNů* J¡∑ oh~>° N°æ≤ I°fi Ju¡ <b<ª` Fůfiu Ÿu ≈„C-≈<s∫ů* Ÿu FÙ ˚≤u Fæ*, JC¡~> f®Ê°^±> Ju¡bÔ ÎJ¡t°` ŸtCB Ÿu ˚≤u Fæ*, JC¡~> ıÙb-ı∏wCNů* Ÿu „¥∏∫ Fæ*, JC¡~> f®Ê°^±>

<„Ô° Ju¡ wCv∫ <fi<fn Fæ*, JC¡~> Ju¡ N∏Ì≤ J¡∑nu-FÙ-J¡∑nu Fæ*, JC¡~> tu* Ìubw°Nů* J¡° FÙ

N°b°Ÿ Fæ N°æ≤ JC¡~> tu* tfiC‹∫ FÙ ≈®ªC≤t°`° tu* ≤Fwu Fæ*, JC¡~> J¡˚Ù fi‹¸> fi Fůfiub°Ôu N∏@J¡°≤

Ÿu N°b¨W Fæ*, fitu* bæŸu FÙ ≈®°dÙ Â<‹¸>yůª≤ Fůwu Fæ*, •∫ů*<J¡ vÔCNů* J¡° N≥@u≤u tu*

Ì„Õfi∆∫bF°≤ Ìu©° ı°w° Fæ; JC¡~> ŸÌ° ≈®J¡°„ Ÿu ≈¥dÕ Fæ*, fitu* bæŸu FÙ ≈®°dÙ Â‹¸> Fůwu Fæ* $

JC¡~> y¥Ô≤ Ju¡ k¡Ô J¡∑ w≤F th~>≤ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ*, JC¡~> f®Ê°^±>ů* J¡° tº∫˚°y ŸÌ° „¥∏∫

≤Fw° Fæ, JC¡~> Ju¡ ıÙb y<w„¥∏∫ Fæ* $ ≈¥bůÕ•w ≈®J¡°≤ J¡∑ Ÿ¨<‹¸>Ÿu ≈¥dÕ JC¡~> ÌqŸ≤u f®Ê°^±> N°J¡°„ Ÿu ≈¥dÕ ≈bÕw J¡∑ fi°o˘ ∫ů<y∫ů* J¡∑ Ÿ<bJ¡v≈J¡I°fi<bT∫w° J¡ů ˚Ù ≈®°›w fiFÙ* Fůwu $

N°J¡°„ Ÿu ≈¥dÕ ≈bÕ Ju¡ Ÿt°fi N°J¡°„ „¥∏∫ _b˚°b Fæ N°æ≤ tF°J¡°„ wů bæŸ° <b_w¨w Fæ

<J¡ ∫<Ì <b‹dC N°<Ì N≈fiÙ N°∫C˚≤ ∫<Ì <J¡wfi° fn° Fæ, ∫F ı°fifiu Ju¡ <ÔÎ Ì°ænu wů ˚Ù

ŸJ¡∑ ŸÙt° fiFÙ* ı°fi ŸJ¡wu $$26-31$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u ¿J¡ ˚Ôu FÙ Nfi∏w f®Ê°^±>> Fů* N°æ≤ ≈≤_≈≤ <bÔsd ˚Ù Fů*, Ôu<J¡fi

fiJu¡ f°F≤ ¿_Sw ıÔ°<Ì N°b≤d J¡ů, fiJ¡ů @°≤d fi J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d fiJ¡° <bÿÔuTd

•∫ů* fiFÙ* Fůw°, ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤ ≈¥bůÕ•w N°J¡TÕd „<•w J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ fiJ¡° <bÿÔuTd fiFÙ* Fůw°, ÎuŸ° Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $

N≈fiu _b˚°b Ÿu FÙ ≈®Ã∫uJ¡ f®Ê°^±>yůÔJ¡ J¡∑ ˚¥wů* J¡ů N°J¨¡‹¸> J¡≤fiub°ÔÙ ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑

„<•w bÔ∫ tu* ınu F…Î ≤Ãfi Ju¡ Ÿt°fi ª°≤ů* N°æ≤ Ÿu ∆∫°›w J¡≤ ¿_Sw Fæ*, oŸ J¡°≤d fiJ¡°

<bÿÔuTd fiFÙ* Fůw° $$32$$

N≈fiÙ N„<•w _S°≈fi Ju¡ fF°fiu ıyw <b_w°≤ bdÕfi J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
tF°twu, ıywg Ju¡ bdÕfi Ju¡ <bT∫ tu* Ft°≤Ù fC<] J¡° ıů Ÿ‡≈¥dÕ bæ˚b S°, Ÿu Ft

<Ì©Ô° ªCJu¡ Fæ* $ ŸJu¡ f°Ì ıů ıywg Fæ, bF Ft°≤Ù fC<] J¡° <bT∫ fiFÙ* Fæ $ ŸJu¡ bdÕfi J¡∑ tCHtu* „<•w fiFÙ* Fæ $$33$$
tCHtu* N∏∫°∏∫ ıywg Ju¡ bdÕfi J¡∑ „<•w fi Fůfiu Ÿu owfiu FÙ ıywg Fæ, ÎuŸ° fiFÙ*

Ÿůªfi° ª°<FÎ <J¡∏wC N∏∫ Ôůyů* π°≤° NÂ‹¸> (NI°w) Nfi∏w ıywg Fæ*, •∫ů*<J¡ t°∫° tu*

Nfi∏w ıywů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu J¡∑ NŸÙt Ÿ°tØ∫Õ Fæ, ÎuŸ° Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡ J¡Fwu Fæ* $

˚ÙTd N∏@J¡°≤ Ÿu ∆∫°›w fnu ˚°≤Ù N≤^∫ tu* ıæŸu tÌů∏tW ˚¥wyd ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ _bR¡≈ J¡ů Ìu©u <ffi° fi°ª J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ N<bΩ° Ÿu N°b¨w f®Ê tu* fF…w Ÿu tF°ıywg _kC¡¿≤w Fůwu Fæ* $$34$$
wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

330

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
oJ¡wÙŸb°≥ ŸyÕ

<k¡≤ ÔÙÔ° Ju¡ N∏w#≈C≤ J¡ů Ìu©fiu J¡∑ oh~>°, N∏∫°∏∫ f®Ê°^±>ů* Ju¡ ≈®usd,

„¥≤bÙ≤ů* Ju¡ <ªÖů* Ÿu-J¡bª, <„≤˜°d N°<Ì Ÿu-Ÿ∏fi] Ÿufi° Ju¡ <fi≤Ùsd J¡° bdÕfi $

N≈fiu ≈¥bÕı∏t Ju¡ ŸaŸ°≤ Ÿu <fiJ¡ÔJ¡≤ ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu Nfi∏wJ¡ů<¸> f®Ê°^±>>ů* J¡∑ <b<ª`w°

J¡ů Ìu©wÙ F…oÕ bu fitu* Ÿu <J¡ŸÙ f®Ê°^±> tu* H¸>≈¸> ≈®<b‹¸> F…oÕ bF°≥ ∏Fů*fiu N∏w#≈C≤ J¡ů Ìu©°, bF°≥ bu <ª≤J¡°Ô wJ¡ fiFÙ* ≤FÙ, wC≤∏w FÙ <fiJ¡Ô N°oÕ $ Ÿ N∏w#≈C≤ tu* ≈C‹≈≤°<„ Ÿu

≈¿≤≈¥dÕ tF°≤°ı J¡°¡ tF°fig „b ≤•©° S°, „b Ju¡ ≈°Ÿ Ÿt°<@ tu* N°”» <ªWb°Ô° ÔÙÔ°

J¡° „≤Ù≤ fæ™>>° S°, „ůJ¡ Ju¡ J¡°≤d ≤°<` Ju¡ fF…w ÌÙ|Õ Fůfiu Ÿu Ÿtu* Ôůy SůnÙ-SůnÙ ŸCTC<›w Ÿu (y°» <fiB° Ÿu) ∫C•w Su, @¥≈, ª∏Ìfi, J¡≈¥≤ N°æ≤ JC¡tJC¡t J¡∑ ŸCy¿∏@ Ÿu bF ˚≤° S° $

ŸJ¡ů Ìu©J¡≤ ≈<w Ju¡ ÌqŸ≤u ŸaŸ°≤ J¡ů ı°fiu J¡∑ ÔÙÔ° J¡ů oh~>° F…oÕ, ÔÙÔ° ŸaJ¡v≈t°` ÌuF

Ÿu N∏w#≈C≤ tu* FÙ ¿_Sw ≈¥bůÕ•w t^±>≈°J¡°„ tu* ≈F…≥ªÙ $ ŸaŸ°≤ R¡≈ N°b≤d J¡ů wůnJ¡≤ N°æ≤
f®Ê°^±> Ju¡ ©›≈≤ J¡ů k¡ůnJ¡≤ JC¡~> <b_w¨w ≈<w Ju¡ ŸaJ¡v≈ ŸaŸ°≤ tu* ≈®<b‹¸> F…oÕ $ bF •w ÌubÙ Ÿu Ÿ°S <k¡≤ N°b≤dů* Ÿu ∫C•w <b_wÙdÕ f®Ê°^±>t^±>≈ tu* buy Ÿu ≈F…≥ªÙ N°æ≤ Ÿtu* ≈®bu„

J¡≤ ıæŸu <Ÿ*<FfiÙ N∏@J¡°≤ N°æ≤ tu|ů* Ju¡ J¡°≤d ≈aJ¡∫C•w J¡∑ fi°o˘ ¿_Sw ≈bÕw J¡∑ yCk¡° J¡ů Ìu©wÙ Fæ bæŸu FÙ Ÿfiu N≈fiu ≈<w Ìub Ju¡ ŸaJ¡v≈ıywg J¡ů Ìu©° ıů J¡∑ªn Ÿu ˚≤Ù F…oÕ wÔæ∫°

Ju¡ Ÿt°fi S° $ <ªÌ°J¡°„t∫ fi Ìůfiů* Ìu<b∫ů* fiu f®Ê°^±> Ju¡ tº∫bwÙÕ „¥∏∫°ÃtJ¡ ıywg tu*
ıæŸu Ìů ªÙ*<¸>∫°≥ ≈Ju¡ F…Î NwÎb J¡ůtÔ <fvbk¡Ô tu* ≈®bu„ J¡≤wÙ Fæ, bæŸu ≈®bu„ <J¡∫° $ bF°≥

≈≤ N∏∫°∏∫ ÔůJ¡ů*, NfiuJ¡ů* ≈bÕwů* N°æ≤ N°J¡°„ J¡ů Ô°≥|J¡≤ bu <b<b@ ≈bÕwů* N°æ≤ ŸtCBů* Ÿu

≈¿≤≈¥dÕ ˚¥<twÔ ≈≤ N°∫Ù $ wÌfi∏w≤ tu” ≈bÕw Ÿu NÃ∫∏w ŸC„ů<˚w N°æ≤ fi°æ©^±>ů tu* <b˚•w ı‡f¥πÙ≈ tu* ı°J¡≤ ˚°≤wbTÕ tu* ÔÙÔ° Ju¡ _b°tÙ Ju¡ ≤°≠∫tu* ≈F…≥ªÙ $ oŸÙ Ÿt∫ ≈¨<SbÙ Ju¡

˚¥Td_bR¡≈ Ÿ ≤°≠∫tu* <J¡ŸÙ ÎJ¡ ≤°ı° fiu (<Ÿ∏@C≤°ı° fiuu), N≈fiu ŸF°∫˚¥w Ÿ°t∏wů* Ÿu

<ıŸJ¡∑ „<•w J¡°k¡∑ f»Ù-ª»Ù SÙ, N°J®¡td <J¡∫° S° $ •w <Ÿ∏@C≤°ı Ju¡ Ÿ°S Ÿay®°t

<~>nfiu ≈≤ •w Ÿay®°t J¡ů Ìu©fiu <ÔÎ N°∫u F…Î wÙfiů* ÔůJ¡ů* Ju¡ ıÙbů* J¡∑ N°J¡°„ tu* fnÙ ˚Ùn ÔyÙ SÙ $ ˚∫-„aJ¡° ≤<Fw FůJ¡≤ N°oÕ F…oÕ fi Ìu<b∫ů* fiu N°J¡°„ª°≤Ù <Ÿ] y∏@bů˘ Ÿu N°J®¡°aw

Ÿ N°J¡°„ J¡ů tu|t^±>Ô Ÿu <|≤° F…N° Ÿ° Ìu©° $ bF <Ÿ], ª°≤d, y∏@bÕ N°æ≤ <bΩ°@≤yd Ÿu ∫C•w S°, „¥≤-bÙ≤ ≈C”Tů* Ju¡ y®Fd tu* w°bÔÙ J¡≤fiu b°ÔÙ _byÕÔůJ¡ J¡∑ N›Ÿ≤°Nů* Ÿu N°b¨w S°, Ÿtu* ∏tW ˚¥w, ≤°sŸ N°æ≤ <≈„°ª ”<@≤ N°æ≤ t°aŸ Ju¡ <ÔÎ w°J¡ tu* fæ™>u Su,

Ÿtu* ÎuŸÙ ≈C‹≈b¨<‹¸> Fů ≤FÙ SÙ <J¡ ŸŸu <bΩ°@≤ůa J¡∑ <˜∫ů* Ju¡ F°S ˚≤ y∫u Su, ∫C]Ì„Õfi tu* NÃ∫∏w N<˚Ô°T°b°Ôu N˜-„˜ů* Ju N°|°w Ÿu N≈fi° fª°b J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈bÕw Ju¡ w¸>ů*

≈≤ fæ™>u F…Î buw°Ô (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ˚¥w), ∫s N°æ≤ J¥¡‹t°^±>ů* Ÿu bF ≈¿≤b¨w S°, N˜ů* Ju¡
t°yÕ˚Ùw ŸtÙ≈bwÙÕ N°J¡°„ ˚°y Ÿu, _b≤s°SÕ, Ÿ‡≈CdÕ ˚¥wyd Ÿtu* ˚°y ≤Fu Su,

≈°æ”T°<˚t°fi Ÿu sCÆ@ ∫ů]°yd Ì„ÕJ¡ů* J¡° N°tůÌ-≈®tůÌ J¡≤ ≤Fu Su $ Ÿf Ôůy ≈≤_≈≤

ŸyÕ - 31]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3 3 1

<fiJ¡¸>bwÙÕ ˚ÙTd Ÿay®°t J¡∑ ªª°Õ J¡≤ ≤Fu Su, J®¡∑n° tu* F°Ÿ N°æ≤ <bÔ°Ÿů* tu* ÃJ¡¿^™>w ŸC∏Ì¿≤∫ů*
fiu N≈fiu F°Sů* tu* ª≥b≤ Ôu ≤•©u Su $ NÃ∫∏w @t°ÕÃt° Fůfiu Ÿu N∏∫ Ôůyů* Ju¡ Â<‹¸>yůª≤ fi Fů ŸJ¡fiu b°Ôu ∫ůyfÔ Ÿu Zu‹™> tC<fi∫ů* π°≤° Ìubw°Nů* Ju¡ _wů` ıywg J¡∑ „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ bF°≥ ≈»u ı° ≤Fu Su, NfiuJ¡ ÔůJ¡≈°Ôů* π°≤° N›Ÿ≤°Nů* Ÿu Ÿ‡f∏@ ≤©fiub°ÔÙ NbŸ≤ů<ªw _wC<w∫°≥ J¡∑
ı° ≤FÙ SÙ, ˚°b ∫F <J¡ N›Ÿ≤°Î≥ Ftu* ~>ůnJ¡≤ fi¥wfi ∫ůÀ∫ J¡°∏wů* J¡° NfiCŸ≤d fi J¡≤u*, ∫ů*

ÔůJ¡≈°Ô fiJ¡∑ _wC<w J¡≤ ≤Fu Su $ _byÕ tu* _S°fi ≈°fiu ∫ůÀ∫ „¥≤bÙ≤ ≈C”Tů* J¡ů Ô°fiu tu* ∆∫y®
o∏B Ju¡ ∫ů]°Nů* Ÿu bF ªtJ¡ ≤F° S°, Ÿtu* „¥≤bÙ≤ ≈C”Tů* Ju¡ <ÔÎ «≥¡ªu «≥¡ªu ÔůJ¡≈°Ô
fi°tJ¡ ∫°fiÙ Îu≤°bw N°<Ì F°SÙ Ÿı°Î y∫u Su, _byÕ J¡∑ Nů≤ N° ≤Fu ≤d˚¥<t tu* N°Fw „¥≤ů* Ju¡

N°yw-_b°yw R¡≈ Ÿ‡t°fi tu* y∏@bÕ N°æ≤ ª°≤d J¡<¸>f] Su, bF°≥ „¥≤bÙ≤ ≈C”Tů* ≈≤ N°J¨¡‹¸> Fůfiub°ÔÙ N›Ÿ≤°Î≥ J¡¸>°sů* Ÿu Nh~>u-Nh~>u ∫ů]°Nů* J¡ů Ìu©wÙ SÙ, bF bÙ≤ ≈C”Tůa Ju¡ f°F…-

Ì^±>ů* J¡° N°<Ôayfi J¡≤fiu tu* sCÆ@ ŸF˜ů* <˜∫ů*Ÿu ˚≤° S°, „¥≤ ≈C”Tů* Ju¡ „C˚® ∫„ fiu bF°≥ ≈≤

Ÿ¥∫Õ J¡ů ª∏Bt° ffi° <Ì∫° S°, ˚°b ∫F <J¡ ∫„ J¡∑ „ÙwÔw° Ÿu ‹dw° Ju¡ Ìf ı°fiu Ÿu Ÿ¥∫Õ

ª∏B Ÿ° t°Ô¥t Fůw° S° $$1-22$$

≈®Ÿayb„ „¥≤ N°<Ì Ju¡ Ôsd J¡ů ı°fifiu J¡∑ oh~>° Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, „¥≤ „ÆÌ Jæ¡Ÿu ∫ů]° J¡° b°ªJ¡ Fæ ? J¡°æfi ∫ů]° _byÕ J¡°

NÔaJ¡°≤ Fæ N°æ≤ J¡°æfi <±>‡˚°Fb ∫ů]° Fæ ? ∫Ω<≈ ∫F°≥ ≈≤ <±>‡˚°Fb ∫ů]° J¡FÙ* ≈≤ fi wů

•w FÙ N°æ≤ fi <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿ¥<ªw FÙ Fæ wS°<≈ ∫F°≥ ≈≤ ŸJu¡ Ôsd Ju¡ ≈®ÿfi J¡ů, _byÕ Ju¡

NÔaJ¡°≤ R¡≈Ù „¥≤ Ÿu <˚∏fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, ≈®°Ÿa<yJ¡ ı°fifi° ª°<FÎ $$23$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ, „°˜ů* tu* ≈®<w≈°<Ìw ŸÌ°ª°≤ Ÿu ∫C•w ≤°ı° Ju¡ <ÔÎ ≤d˚¥<t tu* ıů ∫C] J¡≤w°

Fæ, bF ª°Fu ≤d tu* t¨Ã∫C J¡ů ≈®°›w Fů, ª°Fu <bı∫Ù Fů, bF „¥≤ Fæ N°æ≤ „¥≤ů<ªw ÔůJ¡ J¡°

˚°ıfi Fæ $ ≈¥bůÕ•w <b<@ Ÿu <b≈≤Ùw ∫°fiÙ NŸÌ°ª°≤Ù ≤°ı° Ju¡ <ÔÎ <ıŸfiu ≈®°<d∫ů* J¡°

Nayh~>uÌfi <J¡∫° Fæ, bF ∫<Ì ≤d tu* t¨Ã∫C J¡ů ≈®°›w Fů, wů bF <±>‡˚°Fb tu* t°≤° y∫° J¡FÔ°w°

Fæ N°æ≤ bF fi≤J¡y°tÙ Fůw° Fæ $$24,25$$

•w NSÕ J¡ů FÙ <b„uTR¡≈ Ÿu _≈‹¸> J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $

¿ıŸ _b°tÙ J¡° N°ª≤d „°˜°fiCJ¥¡Ô fiFÙ* Fæ, ŸJu¡ <ÔÎ ıů ≈C”T ≤d˚¥<t tu* ∫C]

J¡≤w° Fæ, bF ∫<Ì Ÿay®°t-˚¥<t tu* t≤u, wů ŸJ¡ů „°ÿbw fi≤J¡ J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ $$26$$ ıů

∫S°Ÿa˚b „°˜≈®<w≈°<Ìw <b<@ Ju¡ NfiCJ¡qÔ N°æ≤ ÔůJ¡°ª°≤ Ju¡ NfiCJ¡qÔ N°ª≤d J¡≤fiub°Ô°

FůJ¡≤ ≤d tu* ∫C] J¡≤w° Fæ N°æ≤ bæŸu FÙ ŸÌ°ª°≤Ù _b°tÙ J¡° ˚•w Fů, bF „¥≤ J¡FÔ°w°

Fæ $$27$$ ŸCtwu, y°∫¡Ju¡ ≤sd Ju¡ <ÔÎ, f®°Êd Ju¡ ≤sd Ju¡ <ÔÎ, <t` Ju¡ ≤sd Ju¡ <ÔÎ,

„≤d°yw Ju¡ ≤sd Ju¡ <ÔÎ ∫C] R¡≈ ≈°∫ π°≤° ıů t¨Ã∫C J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bF _by°ÕÔaJ¡°≤

Fæ $$28$$ Nbÿ∫ ≈¿≤≈°ÔfiÙ∫ (≤sdÙ∫) N≈fiu Ìu„ J¡∑ tC¶∫b¨<W Ÿu ≤sd tu* ıů ≤°ı° ŸÌ°

ΩtÙ Fæ, ŸJ¡∑ <bı∫ Ju¡ <ÔÎ ıů ∫C>] J¡≤wu Fæ* bu bÙ≤ Fæ* N°æ≤ ∏Fu* bÙ≤ů* J¡° ÔůJ¡ ≈®°›w Fůw° Fæ $$29$$ ≈®ı°Nů* Ju¡ ≈®<w ŸÌ° JC¡~> fi JC¡~> ≈Bb J¡≤fiu b°Ôu ≤°ı° NSb° ≤°ı° Ÿu

332

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<˚∏fi ıtÙ*Ì°≤ N°<Ì ≤°ı° Ju¡ <ÔÎ ıů ∫C] tu* t≤wu Fæ*, bu <fi_Ÿ∏ÌuF fi≤J¡y°tÙ Fůwu Fæ* $$30$$

„°˜°fiCJ¥ Ô N°ª≤d fi J¡≤fiub°Ôu J¡° N°Z∫ Ôufi° FÙ fi≤J¡ J¡° FuwC Fæ, Ÿ ≈≤ ∫<Ì bF

≈®ı°Nů* Ju¡ ≈®<w ≈Bb J¡≤fiub°Ô° Fů, wů ŸJ¡° N°Z∫ Ôufi° fi≤J¡ J¡° FuwC Fæ, oŸtu* J¡Ffi°

FÙ •∫° Fæ ? oŸ N°„∫ Ÿu <k¡≤ ≈¥bůÕ•w f°w J¡ů J¡Fwu Fæ* $

„°˜°fiCJ¥¡Ô N°ª≤d fi J¡≤fiub°Ôu N°æ≤ ≈®ı° J¡ů ≈Ù<nw J¡≤fiub°Ôu ≤°ı°Nů* NSb° ≤°ı°Nů*

Ÿu <˚∏fi t°<ÔJ¡ů* J¡∑ <bı∫ Ju¡ <ÔÎ ıů ≤d tu* <~>∏fi-<˚∏fi „≤Ù≤ FůJ¡≤ t≤wu Fæ*, bu <fiÿª∫
fi≤J¡y°tÙ Fůwu Fæ* $$31$$

@°<tÕJ¡ _b°tÙ J¡° N°<Zw Fůfiu ≈≤ ˚Ù ∫<Ì N@tÕ Ÿu ∫C] J¡≤w° F…N° ∫ů]° t°≤° ı°∫>, wů ŸJ¡ů _byÕ ≈®°›w fiFÙ* Fůw°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì @tÕ≈¥bÕJ¡ ∫C] Fů, wů ∫C] tu* t¨w ∫ů]° J¡∑ _byÕ tu* ¿_S<w FůwÙ Fæ $ ∫<Ì N@‡∫Õ ∫C]

Ÿu t°≤u y∫u ≈C”T J¡ů _byÕ ≈®°›w Fů, wf wů tW ≈C”T ≈≤ÔůJ¡ Ju¡ ˚∫ Ÿu ≤<Fw FůJ¡≤ NÃ∫∏w N@‡∫Õ ∫C] Ÿu ˚Ù ÌqŸ≤u Ôůyů* J¡ů fi‹¸> J¡≤ ±>°Ôu* $$32$$

∫<Ì ÎuŸÙ f°w Fæ, wů '≈≤≈®°d°fig <fiı≈®°dæ# ≈dÙJ¨¡Ã∫ůΩw°∫C@# $ ∫` ∫` Fw# „¥≤#

_byÕ_w` ≈Ìu ≈Ìu $$"(N≈fiu ≈®°dů*Ÿu ÌqŸ≤u Ju¡ ≈®°dů* J¡∑ f°ıÙ Ôy°J¡≤ „˜ J¡ů ™>°J¡≤ „¥≤
ıF°≥ ıF°≥ ˚Ù t°≤° ı°∫ bF°≥ Ÿu ≈Ì ≈Ì ≈≤ _byÕ Fæ) oÃ∫°<Ì Ÿ°@°≤d ÔůJ¡≈®b°Ìů* J¡∑ •∫°
y<w FůyÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

„¥≤ ıF°≥-ıF°≥ ≈≤ ˚Ù t°≤° ı°∫, bF°≥ Ÿu ≈Ì ≈Ì ≈≤ _byÕ Fæ' oÃ∫°<Ì Nb„ Ôůyů* J¡∑

<•w∫°≥ Fæ*, <J¡∏wC @tÕ Ju¡ <ÔÎ ∫C] J¡≤fiub°Ô° ≈C”T „¥≤ Fæ, „°˜ J¡° wů ∫FÙ <fiÿª∫

Fæ $$33$$ ıů Ôůy „°˜≈®<w≈°¿Ìw N°ª≤db°Ôu ≈®˚CNů* Ju¡ <ÔÎ ©±gy J¡∑ @°≤ J¡ů ŸFwu Fæ*, bu „¥≤ J¡Fu ı°wu Fæ* „uT Ôůy <±>‡˚°Fb tu* t°≤u y∫u J¡Fu ı°wu Fæ* $$34$$ fiJu¡ <ÔÎ ≤d˚¥<ttu*

N°æ≤ N°J¡°„ tu* „¥≤w° J¡ů ≈®°›w tF°fÔ„°ÔÙ J¡ů <≈®∫ J¡Ffiu b°ÔÙ ŸC≤°ayfi°Î≥ ÃJ¡<^™>w FůJ¡≤ ©nÙ ≤FwÙ Fæ* $$35$$ <bΩ°@≤ů* J¡∑ Nayfi°Nů* Ju¡ t@C≤ N°æ≤ t∏Ì t∏Ì y°∫fi Ÿu yCÔı°≤, taÌ°≤ Ju¡ k¥¡Ôů* J¡∑ t°Ô°Nů* Ju¡ y¥≥Sfiu tu* ∆∫y® J¡°<t<fi∫ů*Ÿu ∫C•w N°æ≤ <ıŸtu* Ìubw° N°æ≤ <Ÿ]ů*

Ju¡ ŸCC∏Ì≤ ŸC∏Ì≤ <bt°fiů* J¡∑ ≈*<•w <bZ°t Ôu ≤FÙ SÙ, ÎuŸ° N°J¡°„, ÃŸb Ju¡ <ÔÎ fF…w f»Ù

ª»Ù „ů˚°Ÿu ∫C•w Ÿ° NÃ∫∏w „ů<˚w S° $$36$$
oJ¡wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
fWÙŸb°≥ ŸyÕ

ŸaJ¡v≈t∫ <bt°fi tu* fæ™>Ù F…oÕ Ÿ≤_bwÙ Ìub∑ wS° ÔÙÔ° π°≤° Ìu©Ù yoÕ

Ônfiu Ju¡ <ÔÎ ÃŸCJ¡ „˜-N˜ Ÿu ŸCŸ<≠ıw Ìů Ÿufi°Nů* Ju¡ bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu Ÿ°æ‡∫, wÌfi∏w≤ „¥≤bÙ≤ <≈®∫ <ÔÎ ÃJ¡^™>°≈¥bÕJ¡ fi¨Ã∫ J¡≤ ≤FÙ*

N›Ÿ≤°Nů* Ÿu ≈¥dÕ N°J¡°„ tu* ¿_Sw Ÿ≤_bwÙ ÌubÙŸu ∫C•w ÔÙÔ° fiu ≈¨<SbÙ tu* N≈fiu ≈<wÌub Ÿu N≈fiu ≤°‹¸A>t^±>Ô tu* ŸC≤<sw, ªwC≤a<ydÙ Ÿufi° ≈¿≤b¨w, <Ÿ*F, ˚°Ô¥, <fh~¥>, ≤°sŸ N°<Ì

ŸyÕ - 32]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3 3 3

J¡° N°b°Ÿ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ÌqŸ≤u N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ <J¡ŸÙ <b„°Ô bfi tu* Ìů tF°Ÿ°y≤ů* Ju¡ wCv∫

≈≤_≈≤ Ÿf ≈®J¡°≤ Ÿu sCÆ@ Ìů Ÿufi°Nů* J¡ů Ìu©° $ bu tW Ÿufi°Î≥ tF°fig J¡°∫ůÕΩůuyů* Ÿu ∫C•w SÙ, Ìůfiů* ≈sů* Ju¡ Ìů ≤°ı° fitu* <bΩt°fi Su, ∫C]Ju¡ <ÔÎ bu ŸCŸ<≠ıw SÙ, J¡bª, <Ÿ≤˜°d, F≤b° F<S∫°≤ Ÿu ÔæŸ SÙ, Nw# ÌæÌÙ›∫t°fi N<Àfi J¡∑ fi°o˘ bu fnÙ NÌg˚Cw ≈®wÙw FůwÙ SÙ,

≈FÔu ≈®F°≤-≈°w J¡ů Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ sCÆ@ NŸa¶∫ fiù ∏Fu* Ìu© ≤Fu Su, Ìůfiů* Ÿufi°Nů* tu* ≈®F°≤

Ju¡ <ÔÎ ™>°oÕ yoÕ ªtªt°wÙ F…oÕ wÔb°≤ @°≤°Î≥ FÙ t°fiů* ıÔ@°≤°Î≥ ™>F≤Ù ∏Fu* Ôůy ŸF ≤Fu Su, JC¡vF°nu, f~>uÕ, f∏ÌqJ¡, wů≈ N°æ≤ tCÌgy≤ N°<Ì N˜-„˜ ªtªt° ≤Fu Su, y”n Ju¡ ≈≤ů*

Ÿu <fsCÆ@ bfi Ÿa|°w Ju¡ Ÿt°fi Ìůfiů* Ÿufi°Î≥ ªaªÔ SÙ*, fitu* Ì∫J¡°Ô Ju¡ Ÿ¥∫Õ Ju¡ ŸCfiFÔu N°ÔůJ¡ (≈®J¡°„) Ju¡ Ÿt°fi Ÿůfiu Ju¡ J¡bª ÌæÌÙ›∫t°fi Fů ≤Fu Su, ∫ů]° N°æ≤ ≈®<w∫ů]°> π°≤°

ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ tC©Ì„Õfi Ÿu Ã≈∏fi F…Î J¡ů≈ Ÿu ≈≤_≈≤ N˜-„˜ ™>°∫u y∫u Su, ∫ů]° N°æ≤

≈®<w∫ů]°> ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ «¡≈≤ ¸>J¡¸>J¡∑ Ôy°J¡≤ Ìu©fiu Ju¡ J¡°≤d ˚Ùw tu* <Ô©u y∫u <ª` Ÿu t°Ô¥t Fůwu Su, ©¥f Ô‡fÙ ©Ù*ªÙ F…oÕ Ìů Ÿufi°Nů* Ju¡ fÙª J¡∑ ≤u©° R¡≈Ù t∫°ÕÌ° Ÿu (ŸÙt° Ÿu) Ìůfiů* Ÿufi°Nů* J¡∑ ¿_S<w <fi∫w J¡≤ ÌÙ yoÕ SÙ, fnÙ ˚°≤Ù Ìů Ÿufi°Nů* tu* ÎJ¡<`w ∫ů]°Nů* Ju¡

N<fib°∫Õ FvÔu-yCvÔu Ju¡ J¡°≤d Ôůyů* J¡ů** ≈≤_≈≤ N°Ô°≈ fiFÙ* ŸCfi°oÕ Ìuw° S°, ≤°ı° J¡∑

N°I° Ju¡ <ffi° ≈FÔu b°≤ fi Fů, oŸ „aJ¡° Ju¡ J¡°≤d fF…w Ìu≤Ù wJ¡ Ìůfiů* Ÿufi°Nů* tu* ≤dÌ…∏Ì…˚Ù

„°∏w S°, ≈®°∫# N≈fiu-N≈fiu _S°fi tu* ZudÙf] ∫ů]°R¡≈Ù ≈®@°fi Nb∫bb°ÔÙ Ÿ‡≈¥dÕ ŸF°∫J¡

Ÿufi°Nů* Ÿu Ìůfiů*a Ÿufi°Î≥ ≈¿≤≈¥dÕ SÙ*, ıæŸu ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ tF°b°∫C Ÿu <bsCÆ@ ÎJ¡t°` ŸtCB Ìů

<b˚°yů* tu <b˚•w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ bu Ìůfiů* Ÿufi°Î≥ Ju¡bÔ Ìů @fiCT ≈¿≤t°d Ju¡ ıfi„¥∏∫
tº∫˚°yR¡≈Ù ÎJ¡ ≈CÔ Ÿu <b˚•w SÙ*, Ÿtu* Ìůfiů* ≈sů* Ju¡ ≤°ı° N≈fiu „≤Ù≤ ≈≤ buy Ÿu

≈¿_Sw F…Î ŸaJ¡¸> J¡∑ <ª∏w° Ÿu y®_w Su, Ìůfiů* Ÿufi°Nů* tu* ±>≤≈ůJ¡ Ôůyů* J¡∑ ⁄Ì∫R¡≈Ù yCk¡°
fůÔ ≤Fu tu»J¡ Ju¡ J¡^™> J¡∑ Ãbª° J¡∑ fi°o˘ k¡≤k¡≤° ≤FÙ SÙ, Ìůfiů* ≈sů* tu NŸa¶∫ Ÿæ<fiJ¡

≈®°dR¡≈Ù ŸbÕ_b J¡° Ã∫°y J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ωw Su, J¡°fi wJ¡ ©Ù*ªu y∫u f°d Ÿt¥FR¡≈Ù ≈®b°F

J¡ů ~>ůnfiu Ju¡ <ÔÎ @fiC@°Õ≤Ù wÃ≈≤ Su, ≈®F°≤ J¡≤fiu J¡∑ N°I° J¡∑ ≈®wÙs° tu* NŸa¶∫ Ÿæ<fiJ¡

<ª`bwg <fiÿªÔ ©nu Su, ≈≤_≈≤ ∫ů]° N°æ≤ ≈®<w∫ů]° tu* ∫C] J¡∑ ÃJ¡^™>° Ÿu Ã≈∏fi N<w„∫

J®¡ů@ Ÿu f≥@Ù F…oÕ ˚®CJC¡<¸>∫ů* Ÿu Ìůfiů* Ÿufi°Î≥ Ì…‹≈®u‚∫ Fů yoÕ SÙ*, ∫ů]° N°æ≤ ≈®<w∫ů]° Ju¡ ≈≤_≈≤

N<˚|°w Ÿu J¡bªů* J¡∑ J¡dÕJ¡Ç> ¸>aJ¡°≤ ºb<fi Fů ≤FÙ SÙ, bÙ≤ ∫ů]°Nů* J¡∑ tC©°<Àfi Ÿu ıÔu F…Î Ÿu NwÎb J¡°Ôu tC©b°Ôu ±>≤≈ůJ¡ Ôůy <~>≈fiu Ju¡ <ÔÎ ≈F°nů* J¡∑ ©ůF »q≥» ≤Fu Su, ≈≤_≈≤

∫C] Ju¡ Ì„Õfi ≈∫Õ∏w <ıfiJ¡° ıÙbfi <fi¿ÿªw S°, Ìůfiů* ≈sů* tu* F°SÙ N°æ≤ tfiC‹∫ ©nu F…Î

≤ů*y¸>ů* Ÿu ∆∫°›w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d «¡≈≤ J¡∑ Nů≤ «≥¡ªu N°æ≤ NyÔ-fyÔ f»u F…Î Su, ≈®St ≈®F°≤

J¡∑ N°I° J¡∑ ≈®wÙs° tu* ∆∫y® <ªW Fůfiu Ÿu Ìůfiů* Ÿufi°Nů* tu* J¡ůÔ°FÔJ¡° „ÆÌ „°∏w S°, NwÎb bu <ıŸJu¡ fi≤fi°≤Ù y°» fiÙ*Ì tu* Ÿů∫u Fæ*, ÎuŸu fiy≤ Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw FůwÙ SÙ*, „a©ů*, wC≤<F∫ů* N°æ≤ Ì…∏Ì…<˚∫ů* J¡° „ÆÌ „°∏w S°, Ÿf @¥<ÔJ¡d N°æ≤ f°ÌÔ J®¡t„# ˚¥<twÔ N°æ≤

N°J¡°„ tu* ÔÙfi Su, ˚°yfiu tu* wÃ≈≤ ±>≤≈ůJ¡ Ôůyů* fiu Ÿufi° Ju¡ NÔ*J¡°≤R¡≈Ù „¥≤bÙ≤ů* J¡ů ≈Ù~>u

3 3 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

~>ůn <Ì∫° S°, fnu-fnu ty≤ů* J¡° N°æ≤ t~><Ô∫ů* J¡° <ıŸtu* ∫C] Fů ≤F° Fů, ÎuŸu Ÿ°y≤ J¡∑
fi°o˘ Ÿ Ÿufi°Nů* J¡∑ ~><b <~>¸>J¡ ≤FÙ SÙ, ≈w°J¡°Nů* tu* ÔyÙ F…oÕ ªtJ¡Ì°≤ H°Ô≤ů* fiu N°J¡°„

Ju¡ w°≤ů* J¡ů ıÙw <Ô∫° S°, HC^±> Ju¡ HC^±> F°<S∫ů* π°≤° «¡≈≤ ™>°oÕ yoÕ Ÿ¥≥nů* fiu N°J¡°„ Ju¡
tº∫J¡ů bfi ffi° ±>°Ô° S° $$1-19$$ N°J¡°„ tu* wæ≤ ≤FÙ* ªaªÔ ≈®J¡°„≤°<„∫ů* Ÿu ŸJ¡Ô

„˜-N˜ ≈¥≥~> Ÿu ∫C•w Ÿu Fů ≤Fu Su, Ì…∏Ì…˚Ù N°<Ì Ju¡ "@tg, @tg" „ÆÌů*Ÿu N°æ≤ tC©b°∫C Ÿu Fůfiub°Ôu „a© N°<Ì Ju¡ „ÆÌů* Ÿu Ìůfiů* Ÿufi°Nů* J¡° N°J¡°„t^±>Ô „ÆÌ°∫t°fi S° $$20$$

Nf Ìůfiů* Ÿufi°Nů* Ju¡ ≈®bu„t°yÕ Ju¡ ˚uÌ Ÿu <b<˚∏fi ∆∫¥F≤ªfi° J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

J¡FÙ* ≈≤ ªJ®¡°J¡°≤ ∆∫¥F J¡° <fit°Õd J¡≤fiub°Ôu ≈C”Tů* Ÿu, ÌqÌ°Õ∏w ÌæÃ∫ů* ≈≤ N°J®¡td <J¡∫u F…Î Ìubw°Nů* J¡∑ fi°o˘, Ìůfiů* Ÿufi°Î≥ ÌæÌÙ›∫t°fi SÙ*, J¡FÙ* ≈≤ fitu* y”n∆∫¥F Ju¡ <fit°Õd Ÿu Ÿ≈ů˘ Ju¡ Ÿt¥F (ÿÔuTb„ F°<S∫ů* Ju¡ HC^±>) buy Ju¡ Ÿ°S ˚°y ≤Fu Su, ÿ∫ufi Ju¡ ∆∫¥F Ÿu ≈®<w≈<s∫ů*

J¡° Ÿufi°<„<b≤ Ìů ˚°yů* tu* <b˚•w <J¡∫° y∫° S°, NwÎb Ìůfiů* Ÿufi°Nů* tu* yyfi˚uÌÙ

J¡ÔJ¡Ô„ÆÌ Fů ≤F° S°, J¡FÙ* ≈≤ ≈≤_≈≤ f°F…Nů* tu* ıů≤ J¡∑ ¸>•J¡≤ Ôyfiu Ju¡ J¡°≤d buy Ÿu ŸfJu¡ Ÿf Ÿt¥F ˚¥<t tu* <y≤ ≤Fu Su, J¡FÙ* ≈≤ ∆∫¥F≤ªfi° Ÿu N°yu <fiJ¡Ôu F…Î bÙ≤ů* Ju¡ <b<b@

ŸC∏Ì≤ „ÆÌ Fů ≤Fu Su, J¡FÙ* ≈≤ F°Sů* π°≤° ™>°fiu Ÿu Ã≈∏fi F…Î vÔ°Ÿ Ÿu tW J¡∑ fi°o˘
tCÌgy≤ fi°ª ≤Fu Su, J¡FÙ* ≈≤ J¡°Ôu-J¡°Ôu „˜°˜ů* J¡∑ <J¡≤dů* Ÿu t°fiů* Ã≈∏fi F…Î tu|ů* fiu Ÿ¥∫Õ J¡ů <w≤ů<Fw J¡≤ <Ì∫° S°, J¡FÙ* ≈≤ b°∫C π°≤° J≥¡≈°∫u y∫u ≈v∫¥Ôů* Ju¡ (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ |°Ÿ

Ju¡) Ÿ¥ÃJ¡°≤ Ju¡ (b°∫C Ju¡ Ÿa|TÕ Ÿu Ã≈∏fi Ÿ¥wg oÃ∫°J¡≤J¡ „ÆÌ Ju¡) Ÿt°fi f°dů* J¡∑ ºb<fi Fů

≤FÙ SÙ, ≈®Ô∫ J¡≤fiu tu* ŸtSÕ NfiuJ¡ ≈C‹J¡≤°bwÕ N°<Ì tu|°au Ÿu t°fiů* Ìůfiů* Ÿufi°Î≥ Ny®˚°y tu*

Ÿa|Ù˚¥w FůJ¡≤ ¿_Sw SÙ, bu Ìůfiů* Ÿufi°Î≥ ≈®Ô∫ Ju¡ b°∫C Ju¡ <bsCÆ@ ÎJ¡t°` Ÿ°y≤ Ju¡ Ÿt°fi

<Ìw F…oÕ SÙ, wC≤∏w J¡¸>u F…Î, NwÎb k¡nk¡n°wu F…Î tF°tu” Ju¡ Ìů ≈≤ů* Ju¡ Ÿt°fi SÙ, NÃ∫∏w „ů˚°∫C•w b°∫C Ÿu J≥¡≈°∫u y∫u ªªaÔ ≈bÕw Ju¡ Ÿt°fi SÙ, ≈°w°ÔR¡≈Ù ywÕ Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î sCÆ@ N∏@J¡°≤ J¡∑ fi°o˘ SÙ, ≈bÕw Ju¡ Ÿt°fi SÙ, ≈°w°ÔR¡≈Ù ywÕ Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î sCÆ@

N∏@J¡°≤ J¡∑ fi°o˘ SÙ, ∏tW fi¨Ã∫ Ÿu ªaªÔ N°æ≤ ÌæÌÙ›∫t°fi w¸>b°Ôu ÔůJ¡°ÔůJ¡ ≈bÕw J¡∑
fi°o˘ SÙ N°æ≤ ≈¨<SbÙ J¡ů wůnJ¡≤ <Ìw F…Î tF°fi≤J¡ů* Ju¡ Ÿa|°w J¡∑ fi°o˘ SÙ $ t°fiů* bu Ìůfiů*

Ÿufi°Î≥ ª*ªÔ f~>uÕ, t¥ŸÔ, wÔb°≤ N°æ≤ JC¡vF°nů* Ju¡ <J¡≤dů* Ÿu J¡°Ôu Ÿu ≈®wÙw Fů ≤Fu Ÿ¥∫Õ≈®J¡°„R¡≈Ù ıÔ Ju¡ ≈®b°F Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ˚¥bfiJ¡ůT J¡ů ÎJ¡t°` Ny°@ Ÿ°y≤ ffi°fiu Ju¡ <ÔÎ

Ωw SÙ $$21-28$$
fWÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
wæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ

ŸaJ¡v≈ı<fiw <bt°fi tu* ¿_Sw Ÿ≤_bwÙ N°æ≤ ÔÙÔ° π°≤° Ìu©u y∫u Ìůfiů* Ÿufi°Nů* Ju¡ Ÿay®°t J¡° bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig oŸ ∫C] J¡° JC¡~> Ÿasu≈ Ÿu tCHŸu bdÕfi J¡∑<ıÎ, •∫ů*<J¡
ofi <•w∫ů* Ÿu Zůw° Ju¡ J¡°fiů* J¡ů fn° N°fi∏Ì <tÔw° Fæ $$1$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° #

ŸyÕ - 33]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

335

≤°tª∏BıÙ, wÌ…≈≤°∏w bu Ìu<b∫°≥ Ÿ Ÿay®°t J¡ů Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ bFÙ* ≈≤ ≤ůJu¡ y∫u tfi Ÿu J¡¿v≈w ŸC∏Ì≤ ¿_S≤ <bt°fi ≈≤ ª»Ù $ oŸÙ fÙª tu* fi Ìůfiů* Ÿufi°Nů* J¡∑ ≈≤_≈≤ tC™>˚un Fůfiu ≈≤ „`C J¡∑ Ÿufi° Ÿu ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi Ÿ°y≤ Ju¡ J¡vÔůÔJ¡∑ fi°o˘ <fi˚Õ∫ ∫ů]° <fiJ¡Ô° $

J¡ůoÕ ∫ů]° ≈≤ ŸJu¡ ≈®F°≤ J¡≤fiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiu ≈≤ ÔÙÔ° Ju¡ ≈¥bÕı∏t Ju¡ ≈<w ≤°ı° <bÌq≤S
fiu, ŸJu¡ ∆∫bF°≤ J¡ů ŸFfi J¡≤fiu tu* NŸtSÕ FůJ¡≤, ≈bÕw Ju¡ <„©≤ ≈≤ ≈ÃS≤ Ju¡ Ÿt°fi

ŸJ¡∑ ~>°wÙ ≈≤ tCÌgy≤ Ÿu ≈®F°≤ <J¡∫° $ wÌ…≈≤°∏w Ìůfiů* Ÿufi°Nů* tu* ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ Ÿ°y≤ Ju¡
buy Ÿu N<Àfi J¡∑ (N<Àfi ŸÂ¨„ „˜°˜ů*) N°æ≤ <fıÔÙ J¡∑ (<fıÔÙ J¡∑ w≤F „˜ů* J¡∑

J¡°¿∏w J¡∑) b¨<‹¸> J¡≤w° FCN° „˜Ÿa≈°w Fůfiu Ôy° $$2-5$$ ÎuŸ° |t°Ÿ°fi ∫C] F…N° <J¡

N°J¡°„ tu* wæ≤ ≤Fu N˜-„˜ů* J¡∑ ªaªÔ @°≤ Ju¡ Ny®˚°y Ÿu N°J¡°„t^±>Ô ≤u©°a<J¡w Ÿ°

≈®wÙw Fůw° S°, Ÿtu* Fů ≤Fu J¡d-J¡d „ÆÌ Ju¡ fÙª tu* @fiCTů* Ju¡ ¸>aJ¡°≤ J¡° „ÆÌ ŸCfi°oÕ

Ìuw° S°, bÙ≤ů* Ju¡ F…aJ¡°≤ Ÿu <tÔfiu Ju¡ J¡°≤d N<@J¡°<@J¡ y‡˚Ù≤ Fůw° F…N° ŸJ¡° „ÆÌ
y®Ù‹t M¡wC Ju¡ N∏w Ju¡ tu| Ju¡ yıÕfi„ÆÌ J¡ů N≈fiu tu* <~>≈° Ìuw° S°, @fiCT Ÿu ~¥>¸>Ù F…oÕ
f°d@°≤° Ju¡ Ny®˚°y tu* ≈®<w<f¿‡fw Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d Ÿtu* <bw°fi J¡° J¡°t Ìu ≤FÙ SÙ, f°d N°æ≤ wÔb°≤ Ju¡ b°≤ů* Ÿu fı ≤Fu J¡bªů* Ÿu ¸>aJ¡°≤ Ju¡ Ÿ°S N°y J¡∑ <ªfiy°¿≤∫°≥ nwÙ SÙ,

≤d-_SÔ Ju¡ N°J¡°„ tu* ≈≤_≈≤ N°|°w Ÿu <~>∏fi-<˚∏fi F…Î wÔb°≤ N°<Ì „˜ů* Ju¡ Ç>J¡nu

≈<s∫ů* J¡∑ ˚°≥<w n ≤Fu Su, bÙ≤ů* J¡∑ ˚¥ı°R¡≈Ù b¨sů* Ju¡ ow_ww# Ÿaª°≤ Ÿu ∫C] ˚¥<tJ¡°
fi˚_wÔ ıæŸÙ ≈®wÙw FůwÙ SÙ, t°fiů* Ÿtu* ªÔfiu <k¡≤fiub°Ôu ffi |¥t ≤Fu Fů* $ Ÿtu* @fiCTů*

J¡∑ ≤°<„∫ů* Ju¡ ¸>aJ¡°≤ Ÿu Ìubayfi°Î≥ t°≤u ˚∫ Ju¡ ˚°y ≤FÙ SÙ*, Ÿfiu fnu ˚°≤Ù J¡ůÔ°FÔ „ÆÌ

Ÿu tu| Ju¡ „ÆÌ J¡ů ˚≥b≤u J¡∑ y≥¥ı°≤ Ÿ° ~>ů¸>° J¡≤ <Ì∫° S°, ıæŸu ≈≤t°Ãt˚°b°≈∏fi Fůfiu Ÿu

<fi<bÕJ¡v≈Ÿt°¿@ ≈C”T f°fl „ÆÌ N°<Ì J¡° NfiC˚b fiFÙ* J¡≤wu Fæ, bæŸu FÙ bF ≤dŸay®°t

˚Ù f°fl „ÆÌ N°<Ì J¡° NfiC˚b fiFÙ* J¡≤w° S°, (J¡F° ˚Ù Fæ # ∫ůyÙ Ÿt°<@ tu* ıf wJ¡
f°fl„ÆÌ N°<Ì J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ wf wJ¡ bF Ÿ<bJ¡v≈ Ÿt°<@ Fæ ŸJu¡ f°Ì ∫°fiÙ
ıf f°fl „ÆÌ N°<Ì J¡° NfiC˚b fiFÙ* J¡≤w°, bF <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Fæ) $$6-10$$ Ÿtu*

N@Õª∏B°J¡°≤ fiůJ¡b°Ôu f°dů* J¡∑ Ôy°w°≤ b¨<‹¸> Ÿu „¥≤bÙ≤ů* Ju¡ <Ÿ≤ N°æ≤ F°S J¡°¸>u y∫u Su,

≈≤_≈≤ Ju¡ J¡∏@ů* J¡∑ ¸>•J¡≤ Ÿu fı ≤Fu J¡bªůa Ÿu bF ∫C]_SÔ ±>≤°bfi° S°, „˜ů* Ju¡ ˚ÙTd Ÿa|\> Ÿu Ã≈∏fi J¡dÕJ¡Ç> ¸>aJ¡°≤ ºb<fi bÙ≤ůa Ju¡ F…≥J¡°≤ Ÿu t∏Ì ≈n yoÕ SÙ - <w≤_J¨¡w Fů yoÕ

SÙ, ©±>gy@°≤° w≤ayR¡≈Ù tu|ů* Ÿu Ÿ ∫C]˚¥<t Ju¡ Ÿ˚Ù <Ì*ytC© Ì∏wC≤ Ÿu (JC¡~> «≥¡ªu Ÿu) t°ÔCt ≈nwu Su, Ÿ |t°Ÿ°fi ∫C] tu* wÔb°≤ Ju¡ ≈®F°≤ Ÿu „`C J¡ů J®¡ů@ Fůfiu ≈≤ ŸJu¡ Ÿ≤

J¡ů J¡°¸>fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W F…Î F°S J¡ů <Ÿ≤ Ju¡ fi <tÔfiu Ÿu Hyg-Hyg „ÆÌ tC<‹¸> tu* ≈J¡nfiu Ju¡ ∫ůÀ∫-Ÿ° Fůw° S°, bF°≥ ≈≤ <ª≤J¡°Ô wJ¡ f°F…Nů* ≈≤ w°Ô ™>ů*J¡fiu b°Ôu „¥≤bÙ≤ Ôůyů*

Ju¡ w°Ô ™>ů*J¡fiu Ÿu ª¸>-ª¸> „ÆÌ t°fiů* <y≤ ≈nwu Su, bF°≥ ≈≤ „Ù|®w° Ÿu ‡∫°fi Ÿu <fiJ¡Ô

≤FÙ wÔb°≤ů* J¡° ÔůFu J¡∑ ‡∫°fi Ju¡ Ÿa|TÕ Ÿu Ã≈∏fi F…Î ŸÙÃJ¡°≤ „ÆÌ Ÿu ∫C•w ıÔ ≤Fu _kC¡<vÔyů* J¡∑ Ÿdg Ÿdg ºb<fi FůwÙ SÙ, wuıÙ Ÿu Ô‚∫Ìu„ J¡∑ Nů≤ ı° ≤Fu Ô‚∫ Ìu„ tu*

336

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ı°J¡≤ k¡æÔfiub°Ôu „≤ů*J¡∑ Ÿtu* ©≤-©≤ ºb<fi Fů ≤FÙ SÙ, bÙ≤ů* Ju¡ J¡¸>u F…Î J¡^™>ů* Ÿu @yg

@yg „ÆÌ Ju¡ Ÿ°S ≈®°d N°æ≤ N°æ≤ ©¥fi <fiJ¡Ô ≤F° S°, J¡¸>u FCÎ f°F…Nů*, <Ÿ≤ů* N°æ≤ wÔb°≤

Ju¡ Ç>JC¡nů* Ÿu N°J¡°„ ≈¸> y∫° S°, J¡bª tu* ¸>•J¡≤ Ôyfiu Ÿu <fiyÕw ÌÙ›w N<Àfi J¡∑ ı¸>°wCv∫

≠b°Ô°Î≥ bÙ≤ů* Ju¡ Ju¡„ů* J¡° _≈„Õ J¡≤ ≤FÙ SÙ, ≈≤_≈≤ ¸>•J¡≤ Ôyfiu Ÿu fı ≤FÙ N°æ≤ J¡¸>J¡≤

<y≤ ≤FÙ* wÔb°≤ů* J¡° ıů Hd-Hd „ÆÌ Fů ≤F° S°, Ÿfiu „¥≤ů* Ju¡ <ªW J¡ů ≈®kC¡<vÔw N°æ≤ „≤Ù≤ J¡ů ≤důÃŸ°F Ÿu Ì…yfi° ffi° <Ì∫° S°, fh~>°ÕÕ Ÿu <~>∏fi-<˚∏fi F°<S∫ů* J¡∑ ÌuF Ÿu

W≤a<yw ≤•w ≈®b°F fFw° S°, F°<S∫ů* Ju¡ Ì°≥wů* Ju¡ ¸¥>¸>fiu Ÿu F…Î ÌÙ|Õwt ªÙÃJ¡°≤„ÆÌ Ÿu bF NÃ∫∏w ˚ÙTd ≈®wÙw Fůw° S°, t¥ŸÔ Ju¡ ≈®F°≤Ÿu ª¥≤-ª¥≤ F…Î Ôůyů* J¡∑ J¡‹¸>t∫ J¡°w≤

F°F°J¡°≤ ºb<fi Fů ≤FÙ SÙ, J¡¸>J¡≤ N°J¡°„ tu* wæ≤ ≤Fu „¥≤ů* Ju¡ ¿Ÿ≤ R¡≈Ù ≈µů* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu N°J¡°„ <fÔJC¡Ô N°h~>∏fi S°, J¡¸>J¡≤ N°J¡°„ tu* ku*¡J¡∑ y∫Ù* bÙ≤˚Cı°Î≥ FÙ Ÿtu* Ÿ≈Õ≤°ı Su N°æ≤ ª°≤ů* Nů≤ N°h~>∏fi @¥<Ôt∫ FÙ tu| Su, <ıfiJu¡ N˜-„˜ J¡¸> y∫u Su, ÎuuŸu ≈C”Tů*
π°≤° N˜-„˜ Ju¡ J¡°¸>fiu J¡° fÌÔ° ªCJ¡°fiu Ju¡ <ÔÎ Ju¡„°Ju¡<„ ∫C] Fů ≤Fu Su, ≈≤_≈≤ π°≤°

≈≤_≈≤ Ju¡ fi©ů* Ÿu N°≥©u*, fi°J¡, J¡°fi, Nů™> N°æ≤ J¡∏@u fiůªu ı° ≤Fu Su, <ıfi tF°tvÔů* Ju¡

N˜ J¡¸> ªCJu¡ Su, bu J®¡∑n°≈¥bÕJ¡ f°F…∫C] Ÿu <bı∫ ≈®°›w J¡≤ ≤Fu Su, „˜ů* J¡∑ ªů¸> Ÿu <y≤

≤Fu tÌů∏tW F°<S∫ů*Ÿu Ja¡≈°∫u y∫u |°∫Ô Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ì°ænfiu tu* NŸtSÕ Ôůy ≈¨<SbÙ tu*
buy Ÿu Ôů¸> ≤Fu Su, „ÆÌ°∫t°fi ≤S Ju¡ buy Ÿu ffiu F…Î t°yů˘ tu* sw-<bsw ∫ů]°Nů* Ju¡ „≤Ù≤

Ÿu <fiJ¡Ô ≤Fu ©¥fi J¡∑ fiÌÙ fF ≤FÙ SÙ $$11-21$$ ªwC≤a<ydÙ Ÿufi° Ju¡ ŸaªÔfi Ÿu nÙ F…oÕ

@¥ÔÙ Ÿu bF°≥ ≈≤ ª°≤ů* Nů≤ JC¡F≤° ~>° y∫° S°, ªtªt° ≤Fu N˜-„˜ ªÔ ≤Fu Su, ÎJ¡<`w

≈®ªC≤ J¡ů≈∫C•w Ÿufi°R¡≈Ù Ÿ°y≤ J¡° ≈®<wsd yıÕfi Fů ≤F° S°, ∏tW F°Ÿ N°æ≤ <bÔ°Ÿb°Ôu J¡°Ô Ÿu NŸa¶∫ ∫ů]° ªf°Î ı° ≤Fu Su, tÌů∏tW ≈bÕw wCv∫ <b„°ÔJ¡°∫ yı≤°ıů* fiu N≈fiu yıÕfi Ju¡ Ÿ°tfiu Ÿ°y≤ Ju¡ yıÕfi J¡ů wCh~> ffi° <Ì∫° S°, bF°≥ b¨s, ywÕ N°æ≤ w¸>ů*Ju¡ ŸF°≤u

„`CNů* ≈≤ b°≤ J¡≤ ≤Fu Ôůyů* J¡ů t°≤fiu Ju¡ <ÔÎ ~>ůnu y∫u „<•w, wÔb°≤ N°æ≤ tCÌgy≤ b¨s, ywÕ N°<Ì tu* ”J¡ ı°wu Su, ∫ů]°R¡≈Ù ≈bÕw Ju¡ tº∫˚°y f°dR¡≈Ù tJ¡nÙ Ju¡ ı°Ôů* Ÿu <fi≤∏w≤
y¥≥Su F…Î Su, tu|ů* Ju¡ N°J®¡tdů* Ÿu ∫° tu|ů* tu* <bZ°∏w <fıÔÙ N°<Ì Ÿu ≈w°J¡°Nů* Ju¡ b˜

N°æ≤ ª≥b≤ <~>∏fi<˚∏fi Fů y∫u Su, bF°≥ ≈≤ su≈dÙ∫∏`ů* Ÿu (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ yCÔuÔů*Ÿu) ku*¡Ju¡
y∫u ≈ÃS≤ů* N°æ≤ ªJ®¡ůa Ÿu ≈sÙ N°<Ì N°J¡°„ª°≤Ù fF…w Ìq≤ ˚°y y∫u Su, t≤fiu Ju¡ <ÔÎ ~>¸>≈¸>°

≤Fu sw<bsw „≤Ù≤ (fC≤Ù w≤F |°∫Ô) ∫ů]°Nů* Ju¡ J¡≤°Ffiu Ÿu bF°≥ wuuı |≤ |≤ „ÆÌ Fů

≤F° S°, JC¡™>°≤ů* Ju¡ N°|°wů* Ÿu ∫ů]°Nů* Ju¡ t_wJ¡ J¡¸> ≤Fu Su, fF…w «≥¡ªu N°J¡°„ tu* nu F…Î ªtªt° ≤Fu ©±>gyů* Ju¡ Ç>J¡nů* Ÿu N°J¡°„ w°≤ů* Ÿu ˚≤° ≈®wÙw Fůw° S°, ≈¥≤u fÔ Ÿu ~>ůnu y∫u „<•w fi°tJ¡ N°∫C@ů* Ju¡ Ÿa|°w Ÿu J¡°¸>u y∫u F°<S∫ů* Ÿu ˚¥<t ≈¸> yoÕ SÙ $$22-27$$
bF°≥ Ÿufi°Ì„Õfi Ÿu ∆∫°JC¡Ô F…oÕ buw°Ôů* J¡∑ ¿˜∫°≥ tCÌgy≤ ~>ůn ≤FÙ SÙ, N°J¡°„ tu* «≥¡ªu ™>°∫u F…Î „¥≤bÙ≤ů* Ju¡ wůt≤ (y≥n°Ÿu) wů≤dt°Ô° Ÿu ≈®wÙw Fůwu Su, ˚C„C^±>Ù Ÿu <~>∏fi<˚∏fi wÔb≤ů*

Ju¡ Ç>J¡nů* J¡° Ÿt¥F N°J¡°„ J¡° Ju¡„ı°Ô Ÿ° t°Ô¥t Fůw° S°, bF°≥ ≈≤ ÌæÌÙ›∫t°fi ˚°Ôů*

ŸyÕ - 33]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

337

J¡∑ ~><f ˚°Ôů* Ju¡ Ÿt¥FR¡≈ budCbfi tu* ~>ůnÙ F…oÕ bfi°<Àfi Ju¡ ŸÌ¨„ N°J¡°„ tu* ªtJ¡ ≤FÙ

SÙ $$28,29$$ bF°≥ ≈≤ N≈fiu Ÿæ<fiJ¡ů* J¡∑ wÔb°≤ N°æ≤ ~¥>¿≤∫ů* J¡∑ JC¡„Ô b¨<‹¸> Ÿu Ÿ∏wC‹¸> F…Î ≤°ı°Nů* π°≤° fiJ¡° Ÿ‡t°fi <J¡∫° ı° ≤F° S°, „¥Ôů* ≈≤ ¸>≥yu F…Î Nh~>u Nh~>u „¥≤ů* J¡ů y®Fd J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ N›Ÿ≤°Î≥ Ωt„ÙÔ SÙ, <Ftb¨¿‹¸> Ÿu yÔ ≤Fu J¡tÔů* Ju¡ wCv∫ yÌ°Nů*

Ju¡ <y≤fiu Ÿu ∫ů]°Nů* Ju¡ tC≥F <y≤ ≤Fu Su, ˚°Ôů* Ÿu ıf≤fig JC¡ªÔ <Ì∫u y∫u ∫ů]°Nů* J¡∑ Ì…#©≈®Ì

ªu‹¸>°Nů* Ÿu ˚ÙTd Âÿ∫ Fů ≤F° S°, ªJ®¡ů* N°æ≤ N°≤ů* Ju¡ ≈®F°≤ Ÿu |ůnu, tfiC‹∫ N°æ≤ F°SÙ

<~>∏fi <˚∏fi <J¡∫u y∫u Su, NfiuJ¡ JC¡vF°nů Ju¡ b°≤ů* Ÿu tÌů∏tW F°<S∫ů*J¡° Ÿt¥F <y≤ ≤F°

S° $ bF°≥ ≈≤ fnÙ-fnÙ Ô<l>∫ů*Ÿu y°æNů* J¡∑ ˚°≥<w F°≥J¡fiu Ÿu J¡ůoÕ ∫ů]° <~>≈ y∫u Su, J¡ůoÕ

˚°y ≤Fu Su, wS° b¨s, ˚Ùw N°æ≤ i>°ÔŸu N≈fiu J¡ů NůHÔ J¡≤ ≤Fu Su, su≈dÙ∫∏` Ÿu ku*¡Ju¡
y∫u ≈ÃS≤ů* Ÿu ≤Sů* N°æ≤ b¨sů* tu* ÔyÙ F…oÕ ≈w°J¡°Î≥ ª¥≤ª¥≤ Fů yoÕ SÙ, wÔb°≤ Ÿu <ıfiJu¡

Ì^±> J¡°¸>u y∫u Su ÎuŸu ~>`ů* N°æ≤ bÙ≤ů*Ju¡ J¡d°Õ˚≤d R¡≈ J¡tÔů* Ÿu Ÿ°≤° ≤d_SÔ Ÿku¡Ì S°, N˜ů* Ju¡ su≈dı<fiw sů˚ Ÿu Ÿæ∏∫sů˚ „°∏w Fů y∫° S°, Ÿæ<fiJ¡ů* Ju¡ sů˚ J¡∑ bF°≥ J¡ůoÕ

<yfiwÙ fiFÙ* SÙ, J¡f∏@ů* Ju¡ (<Ÿ≤ J¡¸>fiu ≈≤ ˚Ù ªÔfiub°Ôu @nů* Ju¡) N°<Ôayfiů* Ÿu ıÙ<bw

≤S fi°∫J¡ů* Ju¡ <y≤fiu Ÿu <fi∫∏`d fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fu ≤°F ªÔfiub°Ôu ≤S N°<Ì Ÿu N°Ÿ≈°Ÿ

ªÔfiub°Ôu NfiuJ¡ ∫ů]° ≈ÙŸu ı° ≤Fu Su, NaJC¡„∫C•w tF°bwů* Ju¡ NaJC¡„ Ju¡ N°|°w Ÿu N°Fw Fůfiu ≈≤ ˚Ù ∫C] tu* ≈®F°≤ J¡≤fiub°Ôu bÙ≤ F°<S∫ů* J¡ů ˚y° ≤Fu Su, JC¡vF°nů* Ju¡ b°≤ Ÿu tÌů∏tW

NŸa¶∫ F°SÙ <y≤ ≤Fu Su, ≈°„ů* Ju¡ ∫C] tu* <b„°≤Ì bÙ≤ ª°≤ů* Nů≤ N≈fiu ≈®°dů* J¡∑ f°ıÙ

Ôy° ≤Fu Su, ~¥>≤ů* Ÿu ≈u¸> J¡ů J¡°¸>fiu Ju¡ J¡°≤d ⁄Ì∫J¡tÔ <y≤ ≤Fu Su N°æ≤ ∫ů]° @≤°„°∫Ù Fů

≤Fu Su, <`„¥Ôů* Ju¡ fÔ Ÿu ∏tW „¥≤bÙ≤ ≈®fÔ ∫ů]° fi°ª J¡≤ ≤Fu Su, Ì°æn ≤Fu @fiC@°Õ¿≤∫ů*

Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ ÌÔ N_k¥¡¸> N°æ≤ t@C≤ yÙw y° ≤Fu Su, <˚¿∏Ìb°Ô Ju¡ N∫°Ôů* Ju¡ N°±>‡f≤ N°æ≤

NF*J¡°≤≈¥dÕ bªfiů* Ÿu bF°≥ ≈≤ fi¸> fi¨<Ÿ*FbuT J¡° NfiCJ¡≤d J¡≤ ≤Fu Su, tvÔ Ôůyů* J¡∑
bı®tC<‹¸> Ÿu ≈ÙŸu y∫u N∏∫ ∫ů]°Nů* J¡° bF°≥ ≈≤ w°aw° Ôy° S°, ŸC∏Ì≤ ≈<\>„ N°J¡°„t°yÕ
tu* f°ı J¡∑ fi°o˘ n ≤Fu Su, „¥≤ ≈C”Tů* Ju¡ ≤Sů*, F°<S∫ů* N°æ≤ |ůnů* J¡∑ ≈w°J¡°Î≥ NaJC¡„ů* Ÿu

©Ù*ªÙ ı° ≤FÙ SÙ, „`CNů* Ju¡ fÙª tu* NªÔ ≤Ffiu b°Ôu „¥≤bÙ≤ ∫ů]° FÔů* π°≤° <J¡∫u ı° ≤Fu

∫C] tu* t°≤u y∫u N°æ≤ J¡°¸>u yÎ Ôůyůua J¡∑ NbFuÔfi° J¡≤fiu tu* ∆∫y® Su $$30-40$$ fnu-fnu w°n Ju¡ b¨sů*¡ Ju¡ Ÿt°fi «≥¡ªu ≈C”Tů* Ÿu, ıů <J¡ F°S tu* JC¡Ì°ÔÙ <ÔÎ Su, bfi˚¥<t∫°≥ ©ůÌÙ
yoÕ N°æ≤ Ÿt J¡∑ yoÕ SÙ, ıF°≥ wJ¡ f°d ku*¡J¡° ı° ŸJ¡w° Fæ, ŸŸu Ju¡bÔ Ìqfiu ≈®Ìu„ tu* ∫C]

Ÿ*ª°≤ Ju¡ ŸC˚Ùwu Ju¡ <ÔÎ Ôůy F¸>° <Ì∫u y∫u Su, ª\>°fiů* J¡∑ ≈a<•w∫°≥ J¡°¸> ~>°≥¸>J¡≤ f≤°f≤

J¡≤ ÌÙ yoÕ SÙ $ N°≤ů* Ju¡ Ìůfiů* fyÔů* Ÿu tW t°way J¡°¸> ±>°Ôu y∫u Su, Ÿay®°tR¡≈Ù

«¡©Ôt¥ŸÔ Ÿu ∫ů]°R¡≈Ù @°fiů* J¡ů J¥¡¸>fiub°Ôu tCŸÔ∫C] ≈®b¨w S° $ bF°≥ N_`ů* J¡∑ J¡°¿∏w J¡∑ Z¨*©Ô°R¡≈ ı°Ô tu* Ÿufi°R¡≈Ù ≈sÙ k¡°≥Ÿu y∫u Su, ªaªÔ wÔb°≤ J¡ů F°S tu* <ÔÎ F…Î
bÙ≤ů* J¡∑ wÔb°≤ů* Ÿu bu bæb_bw Ju¡ ∫°fiÙ ∫t≤°ı Ju¡ |≤ů* tu* ≈F…≥ª°∫u y∫u Su, NS°Õwg ∫t FÙ

∆∫°@ů* J¡° ≤°ı° Fæ, ∫<Ì ÎuŸ° fi Fůw° wů Ÿufi°R¡≈ ≈sÙ ŸJu¡ N°≥yfi tu* •∫ů* ≈F…≥ª°Î ı°wu $

338

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

∫C]˚¥<t tu* <y≤u F…Î Zu‹™> ∫ů]°Nů* J¡ů yd„# Ôu ı° ≤Fu ∆∫°|® N°<Ì <F*ŸJ¡ ıÙbůa Ju¡ |ů≤
yıÕfi Ÿu ≤d-_SÔ ≈¥dÕ S°, fi© <ıŸtu* ≈®@°fi Fæ*, ÎuŸu NayC‹™>ů* Ÿu <fiJ¡°Ôu ı° ≤Fu f°dů* Ju¡
buy Ju¡ ≤d ≤d „ÆÌů* Ÿu, ıæŸu <tªÕ Ÿu ª¸>fiÙ tu* ı°∫J¡° N° ı°w° Fæ bæŸu FÙ, N∏∫ Ÿ‡≈¥dÕ

„ÆÌ ≤a<ıw Fů ≤Fu Su, Ÿæ<fiJ¡ů* π°≤° |nu tu* ˚≤J¡≤ k¡u*J¡∑ yoÕ N<Àfi Ÿu w<fiJ¡ ıÔu F…Î ≈®<w≈s Ju¡ ∫ů]° „˜-N˜ w°fiJ¡≤ ©nu Fů ≤Fu Su N°æ≤ ≈®<w-≈s Ju¡ Ÿæ<fiJ¡ů* π°≤° ku*¡J¡∑ yoÕ •w N<Àfi Ÿu N<@J¡ ıÔ ı°fiu Ju¡ J¡°≤d ∫ů]° N„<•w Ÿu „˜ Ã∫°y J¡≤ ≤Fu Su, ≈®<w≈s Ÿæ<fiJ¡ů* π°≤° |nu tu* ≤©J¡≤ ~>ůnu y∫u w≈u F…Î Nay°≤ů* Ÿu ∫ů]°Nů* J¡∑ N°≥©u* ı°wÙ Fæ •w Ÿæ<fiJ¡ů* π°≤° ~>ůnu y∫u |nu tu* ¿_Sw <bT<t<Zw ıÔ Ÿu ∫ů]° <y≤ ≤Fu Su $ ÔůFu Ju¡ f°dů*

J¡∑ b¨<‹¸> R¡≈ ŸC∏Ì≤ ıÔ J¡ů bT°Õfiu b°Ôu bÙ≤Ÿa|R¡≈Ù twb°Ôu tu|ů* Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu J¡f∏@R¡≈Ù
t∫¥≤ <ıŸtu* fi°ª J¡≤wu Su N°æ≤ buy Ÿu |¥t ≤Fu tW t°wayR¡≈Ù ≈bÕwů* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w bF

Ÿay®°t-Ÿa|TÕ ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ ŸÂ„ F…N° $$41-47$$
wæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æ*wÙŸb°≥ ŸyÕ

Ÿay®°t Ì„ÕJ¡ů* Ju¡ tC≥F Ÿu ≈®J¡°≤°∏w≤ Ÿu ≈Cfi# ∫C] Ju¡ FÙ ªtÃJ¡°≤ J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, bF°≥ ∫C] <Ô›w ≤°ı°Nů*, ∫C]uh~C> ∫ů]°Nů*, t¿∏`∫ů* N°æ≤ N°J¡°„t°yÕ Ÿu Ÿay®°t J¡ů Ìu©fiu b°Ôu Ìub, y∏@bÕ N°<Ì Ju¡ tC≥F Ÿu ∫u bªfi

≈®°Ì…˚¥Õw F…Î $$1$$ <ıŸtu* FaŸ, Ÿ°≤Ÿ N°<Ì ≈sÙ n ≤Fu Fæ* N°æ≤ J¡tÔ <FÔ ≤Fu Fæ* ÎuŸu w°Ô°f Ju¡ Ÿt°fi „¥≤bÙ≤ ≈C”Tů* Ju¡ t_wJ¡ů* Ÿu ∆∫°›w N°J¡°„ w°≤°*<J¡w Ÿ° (<Ÿw°≤ů* Ÿu ∆∫°›w Ÿ°) t°Ô¥t ≈nw° Fæ $$2$$ Ìu<©∫u, ”<@≤<f∏Ì…Nů* J¡∑ ≤°<„R¡≈Ù <Ÿ∏Ìq≤ Ÿu Ô°Ô F…Î b°∫C Ju¡ J¡°≤d

∫u tu| N°æ≤ Ÿ¥∫Õ <J¡≤d tº∫°Ö tu* Ÿ°∫aJ¡°Ô Ju¡ Ÿu (Ô°Ô Ÿu) ≈®wÙw Fůwu Fæ* $$3$$

J¡ůoÕ Ì„ÕJ¡ Ìq≤ Ÿu f°dŸtCÌ°∫ ≈≤°Ô J¡∑ ˚®°a¿w Fůfiu Ÿu ≈¥~>w° Fæ $

˚ybfig , ∫F N°J¡°„ ≈≤°Ô≤°<„ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ F…N° Fæ •∫° ? fiFÙ*, ˚ybfi ∫F ≈≤°Ô fiFÙ*

Fæ, ∫u bÙ≤ ≈CC‹Tů* Ju¡ f°d≤°<„R¡≈ tu| Fæ* $$4$$ ”<@≤ Ÿu ≈¨<SbÙ tu* <ıwfiu ≤d≤ud¥ (≤d˚¥<t Ju¡ @¥<ÔJ¡d) ŸÙ*ªu ı°wu Fæ*, wfiu Fı°≤ bTůÕ wJ¡ ∫ů]°Nů* J¡° _byÕ tu* N°b°Ÿ Fůw° Fæ $

˚°oÕ, tw ±>≤ů, fiÙÔ J¡tÔ J¡∑ ≈a©CnÙ Ju¡ wCv∫ J¡°¿∏wb°ÔÙ ∫u wÔb°≤u* fiFÙ* Fæ*, ∫u bÙ≤ů* Ju¡

<fi≤Ùsd J¡≤fiub°ÔÙ ı∫Ô‚tÙ Ju¡ fiù<b˚®t Fæ* $$5,6$$ bÙ≤ ≈C”Tů* J¡° N°<Ôayfi J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ Ÿ_≈¨F ŸC≤°ayfi°Nů* Ju¡ ı|fi_SÔ tu* ¿_Sw tu©Ô°Nů* J¡ů <„<SÔ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡°tÌub wÃ≈≤ Fů y∫° Fæ $$7$$ ŸC∏Ì≤ ˚CıÔw°Nů* Ÿu tfiůF≤, Ô°Ô ≈vÔbů* Ju¡ ŸÂ„ J¡ůtÔ F°Sů*

Ÿu ∫C•w, ≈°¿≤ı°w N°<Ì, ≈C‹≈taı¿≤∫ů* Ju¡ Ì„Õfi Ÿu <ıfiJu¡ fiù N°á°<Ìw Fæ*, N°Ÿb J¡∑

NÃ∫∏w ŸCy¿∏@ Ÿu ŸCy¿∏@w, t@C≤ ŸC≤ Ÿu y° ≤FÙ fi∏Ìfibfi J¡∑ Ìu<b∫°≥ wC‡F°≤u N°ytfi J¡∑

N°„aJ¡° Ÿu fi°ªfiu Ju¡ <ÔÎ wÃ≈≤ Fů yoÕ Fæ* $$8,9$$ ıæŸu y®°tÙd ŸC∏Ì≤Ù N≈fiu J¡¸>°s <fi≤Ùsdů*

Ÿu N≈fiu ≈<w Ju¡ N∏w#J¡≤d J¡ůu N@Ù≤ J¡≤ ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F Ÿufi° J¡<™>fi JC¡vF°nů* Ÿu

ŸyÕ - 34]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

339

≈®<w≈sÙ Ÿufi° J¡ů J¡°¸> ≤FÙ Fæ $ ©uÌ Fæ, tu≤u <≈w°ıÙ J¡° ÌæÌÙ›∫t°fi JC¡^±>Ô Ÿu ∫C•w <Ÿ≤

˚°Ôu Ÿu J¡°Ô Ju¡ N‹¸>y®F J¡∑ fi°o˘ Ÿ¥∫Õ Ju¡ <fiJ¡¸> ˚uı <Ì∫° y∫° Fæ $$10,11$$ ≈æ≤ů* wJ¡

Ô¸>J¡∑ F…oÕ ıaıÙ≤ tu* y¥≥Su F…Î Ìů fnu fnu ≈ÃS≤ů* Ÿu ∫C•w <ª` Ì^±>fi°tJ¡ ªJ®¡ J¡ů buy Ÿu

|Ct° ≤F° «¡≈≤ J¡ů f°Fq kæ¡Ô°∫° F…N° ∫F ∫ů]° ∫t J¡∑ fi°o˘ ≈®wÙw Fůw° Fæ, Ì<sd <Ì„°

Ÿu ª°≤ů* Nů≤ Ÿufi° J¡° ŸaF°≤ J¡≤w° F…N° o@≤ N°w° Fæ, Nw# ªÔů, ıF°≥ Ÿu Ft N°∫u Su bFÙ* ªÔu* (∫F ±>≤≈ůJ¡ J¡∑ ±>≤≈ůJ¡¡Ju¡ ≈®<w <•w Fæ) $$12,13$$ Ìu<©∫u, wC≤∏w J¡¸>u F…Î

J¡^™>>¿h~>Bů* tu* ±C>fJ¡∑ Ôy° ≤Fu Ÿku¡Ì ªÙÔů* Ÿu ∆∫°›w, ∫C] Ju¡ f°ıu Ju¡ w°Ô Ÿu ~>Ô ≤Fu J¡f∏@ ≤d˚¥<t tu* fi°ª ≤Fu Fæ* $$14$$ Ìubydů* J¡∑ yů<‹™>∫ů* tu* ≈≤_≈≤ ∫F ªª°Õ ªÔÙ SÙ <J¡

J¡°æfi @Ù≤ ≈C”T, J¡f, Jæ¡Ÿu N°æ≤ <J¡Ÿ<ÔÎ _byÕ N°<Ì ÔůJ¡ů* tu* ı°∫u*yu $$15$$ NFů, ∫F

<bJ®¡°∏w ∫ů]°, ıæŸu Ÿ°y≤ tÃ_∫ N°æ≤ ty≤ Ju¡ Ÿt¥Fů* Ÿu ∫C•w fi<Ì∫ů* J¡ů <fiyÔ ı°w° Fæ bæŸu FÙ tÃ_∫°J¡°≤ N°æ≤ tJ¡≤°J¡°≤ ∆∫¥Fb°ÔÙ Ÿ∏tC© N°oÕ F…oÕ Ÿufi°Nů* J¡ů <fiyÔw° Fæ $$16$$

F°<S∫ů* Ju¡ y^±>_SÔů*tu* <f©≤u F…Î @°≤°J¡°≤ f°dů* J¡∑ ≈a<•w∫°≥ ≈bÕwů* Ju¡ <„©≤ů* ≈≤ <y≤Ù

F…oÕ Ÿ‡≈¥dÕ b¨¿‹¸>∫ů* Ju¡ Ÿt°fi „ů<˚w FůwÙ Fæ* $$17$$ F°, ˚°Ôu fiu tu≤° <Ÿ≤ J¡°¸>°, ÎuŸ°

J¡Ffiu J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤Fu tu≤u J¡¸> J¡≤ nu F…Î <Ÿ≤ fiu _by°Õ≤ůFd Ju¡ ÃŸb J¡ů Ìu©fiuu Ÿu tæ*
ıÙ y∫° fi <J¡ t≤°, ∫ů* FTÕ≈¥bÕJ¡ ıů N°J¡°„ tu* bªfi J¡F°, Ÿu ≈sÙ Ju¡ <bR¡w J¡∑ fi°o˘

Ôůyů* fiu ŸCfi° $ ıů ∫F Ÿufi° su≈dÙ∫∏`Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î ≈ÃS≤ů* J¡∑ b¨<‹¸> Ÿu Ftu* ŸÙ*ªwÙ Fæ,

Ÿu ıaıÙ≤ů* Ju¡ ı°Ô Ÿu ıf≤Ì_wÙ f°≥@ Ìů, ÎuŸ° ÎJ¡ ∫ů]° ÌqŸ≤u ∫ů]° Ÿu J¡Fw°

S° $$18,19$$ ≈FÔu J¡∑ ≈ÃfiÙ N›Ÿ≤° ffi J¡≤ ≤d˚¥<ttu* t°≤u y∫u ≈<w J¡ů bÔÙ≈<Ôw Ÿu

<fitCÕ•w ∫°fiÙ Ìub˚¥w ı°fiJ¡≤ y®Fd J¡≤ ≤FÙ Fæ, ∫F Ìubw°Nů* J¡∑ <•w Fæ $$20$$ ˚°Ôů*

Ju¡ Ÿt¥Fů* J¡∑ ≈®˚°Î≥ t°fiů* bÙ≤ů* Ju¡ _byÕ tu* ª»fiu Ju¡ <ÔÎ ffi°oÕ yoÕ _byÕ ≈∫Õ∏w kæ¡ÔÙ F…oÕ

ŸÙ<»∫°≥ Fæ* $$21$$ ıů ∫ů]° J¡∑ ≈ÃfiÙ _bw# ŸC∏Ì≤ N°æ≤ _bd°Õ˚≤dů* Ÿu ŸC∏Ì≤ ≈<w Ju¡
bs#_SÔ tu* t≤Ù F…oÕ Ìu©Ù yoÕ SÙ, bF ∫F N›Ÿ≤° FůJ¡≤ ˚w°Õ J¡∑ ©ůı tu* wÃ≈≤ <Ì©°oÕ

ÌuwÙ Fæ $ ıæŸu tF°≈®Ô∫ Ju¡ J¡vÔůÔů* Ÿu ŸCtu” ≈bÕw N°Fw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ]w tC<‹¸>b°Ôu

∫ů]°Nů* Ÿu Ft°≤Ù Ÿufi° t°≤Ù ı°wÙ Fæ, fn° ©uÌ Fæ, ∫F J¡°w≤ ≈C”T J¡∑ <•w Fæ $ Fu t¥»ů*, N°yu f»J¡≤ Ônů N≈fiu |°∫Ô Ÿæ<fiJ¡ů* J¡ů Ôu ı°Nů, N@tů*, ofi fuª°≤ů* J¡ů ≈æ≤ů* Ju¡ ≈®F°≤

Ÿu tw JC¡ªÔ ±>°Ôů Ju¡„≈°„ J¡∑ ≤ªfi° tu* ∆∫y® NÃ∫∏w ÃJ¡<^™>w N›Ÿ≤°Nů* Ju¡ ŸtCÌ°∫
tu* <Ì∆∫ „≤Ù≤ Ÿu ŸtÙ≈ tu* ≈®°›w F…Î oŸ ∫ů]° J¡ů Ìu<©∫u $ <ıfitu* ŸCbdÕŸÂ„ J¡tÔ

<bJ¡<Ÿw F…Î Fæ*, ÎuŸu t∏Ì°<J¡fiÙ Ju¡ w¸>ů* tu* ~>°∫°, ıÔ N°æ≤ b°∫C Ÿu Ìq≤ Ÿu N°∫u F…Î oŸ

≤d∫ů]°Nů* J¡ů <bZ°t J¡≤°Nů $$22-26$$ <b<b@ N°∫C@ů* J¡∑ ªů¸> Ôyfiu Ÿu Ç>¸>Ù F…o˘

NŸ*¶∫ fnÙ-fnÙ F<ß>∫°≥, ıů <J¡ J¡dÃJ¡°≤ Ÿu (J¡d-J¡d „ÆÌ Ÿu) „ÆÌ°∫t°fi Fæ*, N°J¡°„tu* ∆∫°›w w°¿≤J¡° ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ* $ ıÙb”≈Ù fiÌÙ ≈®b°F b°Ôu, f°dR¡≈Ù ıÔb°Ôu wS° ªJ®¡R¡≈Ù N°bwÕb°Ôu N°J¡°„R¡≈Ù Ÿ°y≤ tu* fnu fnu ≈bÕw ˚Ù NdCR¡≈w°J¡ů ≈®°›w Fů

≤Fu Fæ* $$27,28$$ y®Fů* Ju¡ t°yÕ tu* |¥tfiub°Ôu ≤°ı°Nů* Ju¡ <Ÿ≤ů*fiu N°J¡°„J¡ů <ıŸtu* fF ≤Fu

340

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
b°∫C Ÿu J¡tÔ ªaªÔ Fæ*, ÎuŸ° J¡tÔů* J¡° w°Ô°f ffi° <Ì∫° Fæ $ Ìu<©Î fi, N˜-„˜ů* J¡∑

<J¡≤du* FÙ •w <Ÿ≤R¡≈Ù J¡tÔů* J¡∑ Ôw°Nů* Ju¡ fi°ÔÌ^±> Fæ, fiŸu ÔyÙ F…oÕ wÔb°≤u* fiJu¡

≈Wu Fæ*, <`„¥Ô, ˚°Ôu N°<Ì fiJu¡ J¡°≥¸>u Fæ*, ≈w°J¡°Nů* Ju¡ b˜ fiJu¡ t¨d°Ôů* Ju¡ Nay˚¥w fnu ≈Wu Fæ* N°æ≤ f°dR¡≈Ù ˚≥b≤u fitu* Ôyu Fæ* $$29,30$$ ıæŸu ≈bÕwů* tu* <≈≈Ù<ÔJ¡°Î≥ ÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ* wS° ıæŸu ≈C”Tů* Ju¡ bs_SÔů* tu* <˜∫°≥ ÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ*, bæŸu FÙ t≤u F…Î F°<S∫ů*

Ju¡ i>u≤ tu* ±>≤≈ůJ¡ Ôůy ÔÙfi Fůwu Fæ* $$31$$ <bΩ°@≤ů* J¡∑ Nayfi°Nů* Ju¡ NÔJ¡ů* J¡ů NfiCJ¥¡ÔR¡≈

Ÿu <FÔ°fiub°Ôu NwÎb N˚¥w≈¥bÕ Wt Ÿ°æ∏Ì∫Õ Ÿu Ÿ‡≈∏fi J¡°∏w Ju¡ <tÔfi Ju¡ Ÿ¥ªJ¡ t∏Ì
t∏Ì b°∫C fFwu Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ b°∫C |≤ Ÿu N° ≤FÙ <bΩ°@≤ů* J¡∑ Nayfi°Nů* Ju¡ NÔJ¡ů* J¡ů

vÔ°<Ÿw J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d NfiCJ¥¡Ô Fůfiu Ÿu „JC¡fiR¡≈ Fæ* $ NwÎb tfiů≤S<Ÿ<] Ju¡ Ÿ¥ªJ¡

Fæ* $$32$$ n ≤Fu N°J¡°„ tu* ¿_Sw ~>`ů* fiu t°fiů* ª∏Bt° J¡° Ÿ‡≈°Ìfi <J¡∫°, ∫„R¡≈ t¥<wÕ

Ÿu ª∏Bt° fiu ˚¥<t tu* „C˚® ~>°wů* J¡° Ÿ‡≈°Ìfi <J¡∫° $$33$$ ıæŸu Ÿů∫° F…N° ≈C”T ÎJ¡ <fituT
tu* _b›fifiy≤ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ∫ů]° ˚Ù t≤dJ¡°ÔÙ fi t¥~>°Õ Ju¡ f°Ì ÎJ¡ <fituT tu*

N≈fiu J¡tÕR¡≈Ù <„v≈Ù π°≤° <fi<tÕw <Ì∆∫ „≤Ù≤ J¡ů ≈®°›w F…N° $$34$$ N°J¡°„R¡≈Ù Ÿ°y≤
tu* <`„¥Ô, „<•w, wÔb°≤ N°æ≤ ªJ®¡ů* J¡∑ ∆∫y® b¨<‹¸>∫°≥ t~><Ô∫ů* N°æ≤ ty≤ů* Ÿu ∆∫°›w-ŸÙ

¿_Sw F…oÕ $$35$$ f°dů* Ÿu J¡°fiu y∫u Ÿku¡Ì ~>`R¡≈Ù J¡ÔFaŸů* Ÿu N°J¡°„_SÔ Ÿa<ªw Ô°©ů*

≈¥duÕ∏Ì…-<f‡fů*¡Ÿu N°b¨w Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ N°J¡°„ tu* nu F…Î ŸC∏Ì≤ |≤-|≤ „ÆÌ J¡≤fiu b°Ôu ª≥b≤ů Ÿu N°J¡°„ b°∫C Ju¡ buy Ÿu <ıfiJ¡∑ ¿_S≤w° sCÆ@ Fů yoÕ Fů, ÎuŸu w≤ayů* Ju¡ Ÿt¥F

J¡∑ J¡°¿∏wb°Ô° ffi°∫° ı° ≤F° Fæ $ N˜-„˜ů* Ÿu J¡°¸>u y∫u wS° N°J¡°„R¡≈Ù ©uw tu*
ku*¡Ju¡ y∫u ~>°wu, ª≥b≤ N°æ≤ ≈w°J¡°-b¨∏Ì ∫„R¡≈Ù @°fiů* Ju¡ ≈unů* J¡∑ fi°o˘ <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ* $$36-38$$ Fu JC¡„<Ôfig, ıæŸu k¡Ôfiu Ju¡ <ÔÎ wæ∫°≤ @°fiů* J¡∑ „ů˚° J¡ů N°J¡°„tu* n

≤Fu <¸><ß>∫ů* J¡° ÌÔ fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ ŸtÙ≈ tu* N° ≤FÙ „¿•w∫ů* J¡∑ bT°Õ N°J¡°„ tu*

n ≤Fu f°dů* Ÿu fi‹¸> J¡∑ yoÕ Fæ, Ìu©ů $$39$$ J¡<™>fi J¡bª Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ ∫F ˚¥ıÌ^±>ů*

J¡ů kæ¡Ô°∫u F…Î ∫ů]° Ju¡ wÔb°≤ J¡∑¡ b°≤ J¡∑ ºb<fi FÙ t°fiů* t¨Ã∫C J¡∑ F…*J¡°≤ Fæ $$40$$ oŸ
ıfis∫ Ju¡ NbŸ≤ tu* wÔb°≤ N°<Ì N˜-„˜ R¡≈Ù ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ b°∫C Ÿu ≈≤°_w, Ì°≥wR¡≈Ù

H≤fiu Ju¡ ıÔ Ÿu ∫C•w (H≤fiů* J¡∑ fi°o˘ Ì°≥w f°F≤ <fiJ¡Ôu ≤Fwu Fæ* N°æ≤ Ÿku¡Ì Fůwu Fæ* Nw#

H≤fiů* Ju¡ Ÿ°S Ì°≥wů* J¡∑ wCÔfi° J¡∑ yoÕ Fæ) |°∫Ô F°SÙ FÙ ≈bÕwů* J¡∑ w≤F ≈®wÙw Fůwu Fæ* $$41$$ F°, ©uÌ Fæ, ”<@≤ Ju¡ tF°fig w°Ô°f tu* ªJ®¡, ≤S°≤ůFÙ bÙ≤, Ÿ°≤<S N°æ≤ |ůnůa Ÿu

∫C•w wS° „˜°˜ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ≤SR¡≈Ù fiy≤ ”]y<w FůJ¡≤ ~>¸>≈¸>° ≤F° Fæ $ fi°ª ≤FÙ

J¡°Ô≤°<`, bÙ≤ů* J¡∑ ˚Cı°Nů*, F°¿S∫ů* J¡∑ Ÿ¥≥nů* N°æ≤ J¡bªR¡≈Ù bÙd° Ju¡ w°≤ů* tu* wÔb°≤ Ju¡

N°|°w Ÿu Ã≈∏fi b°Ìfi„ÆÌů* Ÿu t°fiů* bÙd° fı°wÙ Fæ $$42,43$$ tfiC‹∫, F°SÙ, |ůnu N°æ≤ yÌFů* Ÿu ıů ©¥fi Ju¡ H≤fiu <fiJ¡Ôu fiJu¡ <f∏ÌCNů* Ÿu Ÿ≤°fů≤ b°∫C Ÿu Ô°Ô F…oÕ <Ì„°Nů*

J¡ů Ìu©ů $$44$$ ıæŸu tu| tu* <fıÔÙ J¡° ≈®°Ì…˚°Õb Fůw° Fæ, bæŸu FÙ J¡°ÔÙıÙ J¡∑ Ju¡„≤°<„

Ju¡ Ÿt°fi J¡°Ôu N˜-„˜ů* J¡∑ <J¡≤dR¡≈Ù tu| Ÿu ∫C•w N°J¡°„ tu* f°dR¡≈Ù J¡<Ô∫ů* Ju¡

ŸyÕ - 35]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3 4 1

ŸtCÌ°∫ J¡∑ t°Ô° ≈®°Ì…˚Õ¥w F…oÕ Fæ $$45$$ NŸa¶∫, ”<@≤ Ÿu ÔS≈S, ¸¥>¸>u-k¥¡¸>u ˚¥©^±>ů*

N°æ≤ N˜-„˜ů* Ÿu ∆∫°›w ˚Cbfi N<ÀfiÔůJ¡ J¡∑ fi°o˘ ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ™>Ù F…oÕ ≠b°Ô°Nů* Ÿu

∫C•w Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ Ÿ ∫C] _SÔ tu* ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů J¡°¸>fiu N°æ≤ ~>uÌfi Ju¡ <ÔÎ

Ωw F_wŸt¥Fů* Ÿu ˚C„C^±>Ù (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡° N˜) „<•w, <`„¥Ô, wÔb°≤, t¥ŸÔ N°æ≤

˚°Ôů* J¡∑ b¨<‹¸>∫°≥ <y≤wÙ SÙ $$46,47$$ F¸>fiu tu* NŸtSÕ NfiuJ¡ ∫ů]°Nů* tu* ÎJ¡ „¥≤bÙ≤
π°≤° N<w„∫ F_wÔ°|b Ÿu ≈®F°≤ J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d <ıŸtu* ≤°sŸů* J¡∑ t°∫° Ju¡ wCv∫ „¥≤ů*

J¡∑ ªu‹¸>°Î≥ Fæ*, J®¡ů@ Ÿu <fi≤Ùsd J¡≤fiub°ÔÙ ∫ů]°Nů* J¡∑ fC<] Fæ, ÎuŸu ≤d J¡ů _b›fi Ju¡ Ÿt°fi Ÿ°tfiu Ìu©w° F¥≥ $ _b›fi ≈s <bfi°„ Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ~>uÌfi, ˚uÌfi, ŸaªÔfi N°<Ì Ÿu ≤<Fw _b°¿›fiJ¡ ≈Ì°Sů˘ tu* ÎJ¡t°` ı°y≤d Ÿu ≈®F°≤ <J¡∫° ı°w° Fæ ∫°fiÙ f°@° ≈FCa≥ª°oÕ ı°wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ bF ≤°sŸů* J¡∑ t°∫° Ju¡ wCv∫ <tØ∫° Fæ N°æ≤ Ÿtu* N°Ãt≈®I° N°bu„ Ÿu Ì„Õfi J¡≤wÙ

Fæ $ |°∫Ô ∫ů]°Nů* Ju¡ sů˚ Ÿu ≈®Ÿ∏fi F…N° ≤d˚æ≤b N∏∫°∏∫ „ÆÌů* Ju¡ Ÿa<tZd Ÿu ≤<Fw

<fi≤∏w≤ N∏∫ů∏∫ Ju¡ ≈®F°≤ Ÿu Ã≈∏fi HaJ¡°≤ů* Ÿu t°fiů* y°∫fi J¡≤w° Fæ $$48,49$$ J¡¸>u F…Î

~>°wu FÙ <ıŸtu* w≤ay Ÿu ≈®wÙw Fů ≤Fu Fæ*, ÎuŸ° ≈≤_≈≤∫C] tu* ≈®∫C•w N˜-„˜ů* Ju¡ ≈®ªC≤

ª¥dÕ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ≤d˚¥<tR¡≈ Ÿ°y≤ f°Ô¥J¡°t∫ FÙ Fů y∫° Fæ $$50$$ <ıŸfiu t@C≤ kæ¡Ôfiub°Ôu N°æ≤ wC≤FÙ N°<Ì f°ıů* J¡∑ ≈®<wºb<fi∫ů* Ÿu buy Ju¡ Ÿ°S ÔůJ¡≈°Ôů* Ju¡ ÔůJ¡ J¡ů ˚≤ <Ì∫° Fæ, ÎuŸ° ≤dR¡≈Ù ∫F ≈bÕw ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ∫C] tu* J¡™>ů≤ F…Î Ìů Ÿufi°R¡≈Ù ≈≤ů* Ju¡ ≈®fÔ ≈≤_≈≤

≈®<wJ¥¡Ô ŸaªÔfi Ÿu N°J¡°„ tu* nfiu Ju¡ <ÔÎ wæ∫°≤ F…N°-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $$51$$ fnu

©uÌ J¡∑ f°w Fæ, NÃ∫∏w J¡<™>fi J¡bªů* J¡ů <ffi° wůnu FÙ J¡bªů* tu* fiJu¡ ¸>J¡≤°fiu Ÿu N°J¡°„
tu* nÙ F…oÕ <fıÔÙ Ju¡ ŸÂ„ N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°Nů* Ÿu w≈u F…Î f°d ıů <J¡ J®u*¡J¡°≤ ºb<fi Ju¡

Ÿ°S <b_w°¿≤w ≈®Ã∫*ª° Ÿu ~>ůnu y∫u Fæ*, NwÎb „ÆÌ J¡≤ ≤Fu Fæ*, ŸtÙ≈bwÙÕ ≈bÕw J¡∑ <„Ô°Nů*

J¡ů ~>uÌJ¡≤ @°≤d J¡≤wu Fæ* $ J¡<™>fi J¡bªů* ≈≤ <fi‹k¡Ô F…Î N≈fiu ≈®fÔ f°dů* Ju¡ <ÔÎ „ůJ¡

J¡≤ ≤Fu bÙ≤ů* J¡∑ ∫F <•w Fæ $$52$$ Fu <t`, ∫C] Ÿu F…oÕ SJ¡°b¸> Ÿu N°≈J¡∑ ∫C]uh~>° „°∏w Fů yoÕ Fæ, Nw# N°≈Ÿu tæ* <fiÌůÕT <Fw J¡∑ f°w J¡≤w° Fq≥ Ÿu ŸC<fiÎ $ ıf wJ¡ ıÔ ≤FÙ

N<Àfi Ÿu ≠≠bÔ f°d Ft Ôůyů* Ju¡ Nayůu J¡ů ˚ay fiFÙ* J¡≤wu, wf wJ¡ ªÔů, „Ù|® Ì°ænJ¡≤
o@≤ Ÿu ªÔu ı°∫u*, •∫ů*<J¡ ∫F ª°æS° ≈®F≤ ∫t J¡° FÙ <Ìfi Fæ $$53$$

ª°æ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈æ*wÙŸb°≥ ŸyÕ

ŸtCB, bfi, ≈®Ô∫ N°<Ì <b<b@R¡≈J¡ů* Ÿu ªwC≤a¿ydÙ Ÿufi° Ju¡ Ÿay®°t J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

≈FÔu ŸtCB Ju¡ R¡≈J¡ Ÿu Ÿay®°t J¡° bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ b<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, t°fiů* nfiu Ju¡ <ÔÎ wæ∫°≤ |ůnu FÙ <ıŸtu*
w≤ay J¡° R¡≈ @°≤d <J¡∫u F…Î Su, ÎuŸ° bF Ÿay®°tR¡≈Ù Ÿ°y≤ ]w w°^±>b fi¨Ã∫ J¡≤fiub°Ôu

∏tW Ju¡ wCv∫ F…N° $$1$$ •w ≤dŸ°y≤ tu* o@≤-@≤ <f©≤u F…Î ~>°wuR¡≈Ù ŸtCBku¡fi

342

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
tu* N¸>Ju¡ F…Î Ÿku¡Ì f°dR¡≈Ù ~>ů¸>Ù-~>ů¸>Ù t~><Ô∫ů* Ju¡ Ÿt¥F Su, |CnŸb°≤ Ÿæ<fiJ¡ R¡≈Ù

~>Ô ≤FÙ ªaªÔ J¡vÔůÔů*Ÿu (fnÙ ÔF≤ů* Ÿu) ŸJu¡ J¡ů¸>≤ů* tu* FÔªÔ tªÙ SÙ, ˚°≥<w-

˚°≥<w Ju¡ N˜„˜R¡≈Ù fi<Ì∫ů* tu* ffiu F…Î Ÿæ<fiJ¡R¡≈Ù N°bwÕ (ıÔ˚°æ*≤Ù) Ÿtu* ˚®td J¡≤

≤Fu Su, Ÿtu* tÌů∏tW F°<S∫ů* Ju¡ ÌÔR¡≈Ù N°t¥Ô ªaªÔ t∏Ì≤°ªÔ Su, ªtªt° ≤Fu ŸæJ¡nů* ªJ®¡R¡≈Ù N°bwů˘ Ju¡ ˚®td Ÿu fiŸu (ªJ®¡ů* Ÿu) J¡°¸>u y∫u <Ÿ≤R¡≈Ù <wfiJu¡ Ÿtu* |¥t

≤Fu Su, @¥<ÔR¡≈Ù f°ÌÔů*fiu •w ≤dŸtCBtu* ªÔ ≤FÙ wÔb°≤ů* J¡∑ ≈®˚°R¡≈Ù ıÔ J¡ů ≈Ù

±>°Ô° S° (c) $$2-4$$ tJ¡≤°J¡°≤ ∆∫¥Fů* Ju¡ (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ Ÿufi° Ÿa<fibu„ů* Ju¡) <b_w°≤

Ÿu ∫ů]°ŸtCÌ°∫R¡≈Ù fi°æJ¡°Î≥ ˚Àfi N°æ≤ N˚Àfi SÙ, ıæŸu ıÔ-Ÿ°y≤ tu* fnu <b„°Ô ty≤ů*

Ju¡ J¡°≤d JC¡~> fi°æJ¡°Î≥ fi‹¸> N°æ≤ JC¡~> Nfi‹¸> ≤FwÙ Fæ*, bæŸu FÙ •w ≤dŸ°y≤ tu* tJ¡≤°J¡°≤

Ÿufi° ∆∫¥F Ju¡ <b_w°≤ Ÿu JC¡~> ∫ů]° ˚Àfi Su N°æ≤ JC¡~> N˚Àfi Su $ fnÙ ˚°≤Ù ynyn°F¸> J¡≤fiub°Ôu ≤S°<ÌR¡≈Ù N°bwÕ Ju¡ „ÆÌ Ÿu •w ≤dŸ°y≤ tu* fnÙ fnÙ ≈bÕwů* J¡∑ J¡∏Ì≤°Î≥

≈®<wºb<fiw Fů ≤FÙ SÙ $$5$$ ıæŸu Ÿ°y≤ tu* t~><Ô∫ů* Ju¡ Ÿt¥Fů* Ÿu Ã≈∏fi F…Î Ÿ≤ Ju¡ (J¡°„

Ju¡) fÙıů* Ju¡ i>u≤ J¡∑ fi°o˘ Ÿ≤Ÿůa Ju¡ N°J¡°≤ Ju¡ Ÿku¡Ì N^±>u <f©≤u ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ •w Ÿay®°t˚¥<t tu* t≤uu F…Î Ôůyů* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu ∏Fu* <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤ <fiJ¡Ôu F…Î f°dR¡≈Ù Ÿ≤Ÿů*

J¡∑ <~><t∫°≥ <f©≤Ù SÙ, N˜-„˜R¡≈Ù ≈®@°fi ÔF≤ů* fiu ≈w°J¡°R¡≈Ù ~>ů¸>Ù ÔF≤ů* Ju¡
t^±>Ô J¡ů <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤ <Ì∫° S°, wÔb°≤ N°<Ì „˜ R¡≈Ù ıÔŸu <fi<tÕw tu| Ju¡

Ÿt°fi N¿_S≤ N°bwÕ •w ≤dŸ°y≤ Ju¡ JC¡^±>Ô Su, t°≤u J®¡ů@ Ju¡ „Ù|® ªÔfiub°ÔÙ Ÿufi°

FÙ Ÿtu* <w<t N°æ≤ <w<ta<yÔ (N) (tF°tÃ_∫ ı°<w) Su, bF ≤dŸ°y≤ ÔůFt∫ J¡bªů*

J¡ů @°≤d J¡∑ F…oÕ o@≤-@≤ ªÔwÙ F…oÕ Ÿufi°R¡≈Ù ıÔ Ÿu ˚ÙTd S°, J¡bªR¡≈Ù ıÔ Ju¡

N°bwÕÕ J¡∑ ≈a<•w Ju¡ tº∫ tu* Ÿæ<fiJ¡ů* Ju¡ ˚¥Td ≈®<w<f¿‡fw Su $$6-8$$ f°dR¡≈Ù ıÔJ¡dů*

Ju¡ JC¡F≤u Ÿu ÌŸů* <Ì„°Î≥ N∏@J¡°≤ ≈¥dÕ SÙ, Ÿ ≤dŸ°y≤fiu N≈fiu <fi|ůÕT Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ „ÆÌů*

J¡ů NŸabuΩ J¡≤ <Ì∫° S°, NwÎb Ÿtu* ÎJ¡t°` <fi<f±> |Ca|Ct „ÆÌ Fůw° S° $ <y≤fiu N°æ≤

~>Ôfiu Ÿu ∆∫y® <Ÿ≤ů* Ju¡ ©^±> FÙ Ÿtu* ıÔJ¡d Su, N°bwÕR¡≈Ù ªJ®¡ů* Ju¡ Ÿt¥Fů* tu*

∫ů]°R¡≈Ù J¡°‹™> |¥t ≤Fu Su $$9,10$$ •Ôu„J¡°≤J¡ ¸>aJ¡°≤b°Ôu @fiCTR¡≈Ù Ÿ≈ů˘ Ju¡ ~>uÌfi tu*

∫ů]° wÃ≈≤ Su, <fi„aJ¡ FůJ¡≤ ≈°w°Ô Ÿu t°fiů* <fiJ¡Ô ≤Fu Ÿæ<fiJ¡R¡≈Ù ÔF≤ů* Ÿu ∫C•w S° $$11$$ ytfi N°æ≤ N°ytfi tu* wÃ≈≤ Nfi∏w ≈w°J¡° N°æ≤ ~>` FÙ Ÿtu* ku¡fi Su, fF ≤FÙ

”<@≤ J¡∑ fiÌÙ Ju¡ buy tu* ≤SR¡≈Ù b¨s fF°∫u ı° ≤Fu Su $$12$$ ”<@≤ Ju¡ fnu-fnu fCÌgfCÌg c ıæŸu Ÿ°y≤ Ju¡ ıÔ J¡ů tu| ≈Ù ±>°Ôwu Fæ, bæŸu FÙ bF°≥ ≈≤ @¥<Ô≈¸>Ô fiu |¥t ≤FÙ wÔb°≤ů* J¡Ù

≈®˚° J¡ů¡ ≈Ù ±>>°Ô° S°, ∫°fiÙ <~>≈° <Ì∫° S° $ ∫F°≥ ≈≤ N°h~>°Ìfi J¡∑ fiÙÔR¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡∑ yoÕ Fæ $

N N¿_w tÃ_∫_w<tfi°Õt „w∫ůıfi<b_w¨w# $ ˚≤w@¨wb°•∫ $ N¿_w tÃ_∫¿_w<tfi°Õt wS°

ª°¿_w <w<tayÔ# $ <w<t<ay<fiÔů&›∫¿_w w<{Ôů&›∫¿_w ≤°@b# $$ ≤°t°∫db°•∫ $

(∫°fiÙ <w<t fi°t J¡∑ t~>ÔÙ Ÿ°æ ∫ůıfi J¡∑ Fæ, ŸJ¡ů <fiyÔfiub°ÔÙ t~>ÔÙ J¡° fi°t <w<ta<ayÔ Fæ N°æ≤ <w<ta<ayÔ J¡ů <fiyÔfiub°ÔÙ t~>ÔÙ ˚Ù Fæ, ıůu ≤°@b J¡FÔ°wÙ Fæ $)

ŸyÕ - 35]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3 4 3

F°SÙ Ju¡ ŸÂ„ Fů y∫u Su, Ÿufi°R¡≈Ù ≈®b°F tu* F°SÙ-|ůnu-R¡≈Ù ıÔ-ı∏wC bF°≥ o@≤-

@≤ ªÔ ≤Fu Su $$13$$ bF ≤dŸ°y≤ Ÿay®°t∫C•w N‡f≤y®°t Ju¡ (y∏@bÕfiy≤ Ju¡) ŸÂ„
tfiC‹∫ů* Ju¡ <ÔÎ fn° N°ÿª∫ÕJ¡°≤Ù F…N° $ bF Ÿay®°t •∫° Su, ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡° ≈®Ô∫ FÙ S°,

≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ ˚¥J¡‡≈ Ÿu J≥¡≈°∫u y∫u ≈bÕwů* Ju¡ ŸÂ„ ª*ªÔ S°, Ÿtu* ≈sÙ wæu≤wÙ w≤ayů* Ju¡

Ÿt°fi Su, yı|¸>°R¡≈Ù w¸> <y≤ ≤Fu Su $ ˚∫˚Ùw F¿≤d R¡≈Ù Ÿufi° J¡° |C|C≤ „ÆÌ

≈®Ô∫J¡°ÔÙfi bı®<fi|ůÕT Ju¡ wCv∫ S°, o@≤ Ÿu @≤ Ÿ≤Ÿ≤°wu f°dů* J¡∑ ≈a<•w Ÿu ŸæJ¡nů*

„Ô˚ů* Ju¡ (≈wayů* Ju¡) Ÿt°fi Ÿæ<fiJ¡ <y≤ ≤Fu Su, Ì°ænwu F…Î |ůnu FÙ <ıŸtu* t¨y Su, f°dů*

Ju¡ Ÿa|°w FÙ NSb° f°d@°≤Ù ∫ů]° FÙ Ÿtu* bfi≈¥dÕ ˚¥<t SÙ, Ÿtu* ªÔ ≤Fu Ÿæ<fiJ¡R¡≈Ù

˚®t≤ů* J¡° yCaı°≤ Fů ≤F° S°, fı ≤FÙ* wC≤FÙR¡≈ yCF°Nů* Ÿu ŸJ¡° <b_w°≤ J¡FÙ* N<@J¡ f»°

ª»° S°, Ÿufi°∫C•w yı N°<Ì FÙ Ÿtu* tu| Su, ÔC»J¡ ≤Fu ∫ů]° FÙ Ÿtu* <Ÿ*F Su, ªwC≤a<ydÙ Ÿufi° Ju¡ Ÿaª°≤ Ÿu nÙ F…oÕ @¥<Ô tu|R¡≈ tu* ≈¿≤dw Fů yoÕ SÙ, Ÿæ<fiJ¡R¡≈Ù ≈bÕw

Ÿtu* yÔ ≤Fu Su, tF°≤Sů* Ju¡ Nb∫b ª¥≤ª¥≤ FůJ¡≤ <y≤ ≤Fu Su, wÔb°≤u* N≈fi° ≈®w°≈ <Ì©°

≤FÙ SÙ, ≈Ì<ªÖR¡≈Ù k¥¡Ôů* J¡∑ ≤°<„∫°≥¡n ≤FÙ SÙ, ≈w°J¡°Nů* N°æ≤ ~>°wů* fiu tu|ů* J¡° R¡≈

@°≤d J¡≤ ≤•©° S°, F°SÙ fF ≤FÙ ”<@≤ J¡∑ fiÌÙ Ju¡ ≈®b°F tu* <y≤fiu Ju¡ J¡°≤d <ª*|°n

≤Fu Su, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° bF Ÿt≤R¡≈Ù ≈®Ô∫ ıyw J¡ů <fiyÔfiu tu* fnÙ wÃ≈≤w° Ÿu ≈®b¨w F…N° $ Ÿtu* ºbı°Nů*, ~>`ů* N°æ≤ ≈w°J¡°Nů* Ÿu ∫C>•w ≤SR¡≈Ù fiy≤ o@≤-@≤ N_w-

∆∫_w Fů ≤Fu Su, bÙ≤ů* Ju¡ «¡≈≤ <y≤ ≤Fu N˜-„˜ů* Ju¡ Ÿt¥FR¡≈Ù NfiuJ¡ ÌæÌÙ›∫t°fi Ÿ¥∫Õ
w≈ ≤Fu Su, |ů≤ ≈®°d≈Ùn° Ÿu Ÿf Ôůyů* Ju¡ tfi Ÿ∏w›w Fů ≤Fu Su, bÙ≤ů* Ju¡ @fiCTR¡≈Ù

≈C‹J¡≤°bwů˘ (≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ tu|ů*) Ÿu <fiJ¡ÔÙ F…oÕ f°db¨<‹¸>R¡≈Ù t¥ŸÔ°@°≤ b¨<‹¸> Ÿu bF

ª°≤ů* Nů≤ ∆∫°›w S°, ªtªt° ≤FÙ* wÔb°≤ů* J¡∑ Ÿ°fi tu* wÙ©Ù J¡∑ yoÕ¡@°≤R¡≈Ù <fıÔÙ Ÿu Ÿ°≤° N°J¡°„ ≈¿≤bu<‹¸>w S°, Ÿtu* J¡¸>u Ôůyů* Ju¡ „≤Ù≤ů* Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î ”<@≤ Ju¡ ŸtCB tu*

F°SÙ R¡≈Ù ≈bÕw ±¥>f y∫u Su $ N°J¡°„ tu* kæ¡Ôu F…Î fiÙªu <y≤ ≤Fu N∏∫ ”<@≤<f∏Ì…Nů* Ÿu

<tÔJ¡≤ _S¥Ô F…Î (R¡<@≤<f∏Ì…) FÙ Ÿtu* w°≤u Su, NfiuJ¡ ªJ®¡ů* J¡∑ ≈≤‡≈≤°R¡≈Ù ~>ů¸>Ù
fi<Ì∫ů* Ÿu, ıů <J¡ tu|≈®Ìu„ tu* |¥tfiu ≈≤ ≈®ªC≤ ˚°æ*≤Ùb°ÔÙ ≈®wÙw FůwÙ SÙ, N°J¡°„t^±>Ô

N°æ≤ tu| ˚≤u Su, bF°≥ N˜„˜R¡≈ ≈®Ô∫°<Àfi Ÿu ıÔu F…Î Ÿæ<fiJ¡ ≈≤ÔůJ¡ytfi J¡≤ ≤Fu Su,

„˜°˜ů* J¡∑ b¨<‹¸>R¡≈Ù bı® Ÿu ˚¥wÔR¡≈Ù <fitÕÔ ≈bÕw N°h~>∏fi Su, Ÿtu* yı≤°ıR¡≈Ù

≈bÕwů* J¡∑ ≤°<„∫ů* Ju¡ <y≤fiu Ÿu ıfiŸt¥F ª¥≤-ª¥≤ Fů y∫° S° $$14-25$$ Ÿæ<fiJ¡R¡≈Ù tu|ů*
fiu <fi<f±> f°db¨<‹¸>R¡≈Ù bT°Õ Ÿu tFÙwÔ N°æ≤ N°J¡°„t^±>Ô J¡ů N°h~>∏fi J¡≤ <Ì∫° S°, J®¡t„# tF°Ÿufi°R¡≈Ù Ÿ°y≤ Ju¡ Ÿasů˚ Ÿu (J®¡ů@ Ÿu) Ã≈∏fi Ÿa|\> Ÿu ª°≤ů* Nů≤ ≈Ô°∫fi Fůfiu Ôy° $$26$$ ıæŸu y® HaH°b°w Ÿu n°∫u y∫u ıÔ Ju¡ Ÿ°≥≈ů* Ÿu Ÿt¥B Ju¡ y˚Õ tu* ¿_Sw

≈bÕw ∆∫°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů J¡°¸>fiu tu* ∆∫y®, t°fiů* „˜ f≤Ÿ°fiub°Ôu

≈®Ô∫ůÃ≈°w tu* Ã≈∏fi F…Î „˜ů* Ÿu ≤d˚¥<t ∆∫°›w SÙ $$27$$ ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů J¡°¸>fiu Ÿu „ÆÌ J¡≤ ≤Fu N°æ≤ HC^±> Ju¡ Ÿ°S ÌŸů* <Ì„°Nů* tu* |¥t ≤Fu ÌæÌÙ›∫t°fi <`„¥Ô, wÔb°≤,

3 4 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ªJ®¡, f°d, „<•w, yÌ°, wů≈, ˚°Ôu N°<Ì fiu ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ wÙ‚d b°∫C Ÿu J≥¡≈°∫u ı° ≤Fu (HJ¡Hů≤ů* Ju¡ Ÿ°S <FÔ°∫u ı° ≤Fu) ≈ÃS≤, b¨s, „˜ N°<Ì ≈Ì°Sů˘ Ju¡ <bÔ°Ÿ J¡ů @°≤d

<J¡∫° $$28$$

≈æ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>WÙŸb°≥ ŸyÕ

Ÿt°fi N˜-„˜ů* Ÿu π∏π∫C] N°æ≤ ≈¥bÕ N°<Ì Ìu„ů* Ju¡ Ÿ°S

fi Ìu„ů* Ju¡ N<@≈<wR¡≈ ŸF°∫J¡ů* J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, tu|≈a<•w∫°≥ <ıfitu* <bZ°t Ôu ≤FÙ SÙ ÎuŸu F°<S∫ů* Ju¡ „bR¡≈Ù ≈bÕwů* tu* N<w ∏fiw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ¿_Sw f°d≤°<„∫ů* Ju¡ <„©≤ŸÂ„

Fůfiu ≈≤, |°∫Ô F…Î Ÿ‡≈¥dÕ ±>≤≈ůJ¡ ∫ů]°Nů* Ju¡ ÌŸů* <Ì„°Nů* J¡∑ Nů≤ ˚°yfiu ≈≤, ∫s,

≤°sŸ N°æ≤ <≈„°ªů* Ju¡ ”<@≤ Ju¡ ŸtCBů* tu* ıÔJ®¡∑n° J¡≤fiu ≈≤, yıÕ ≤Fu tu|ů* J¡∑ fi°o˘

Ÿhª¿≤`w°, wuı¿_bw° N°æ≤ fÔ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ, @tÕ<fi‹™>, „C], N≈fiu JC¡Ô Ju¡ J¡tÔR¡≈ ∫°fiÙ

N≈fiu ∫„ N°<Ì Ÿu JC¡Ô J¡∑ ≈®<w‹™>° f»°fiub°Ôu N°æ≤ ∫C] tu* ≈Ù™> fi <Ì©°fiub°Ôu tF°bÙ≤ů* Ju¡
π∏π ∫C] F…Î $ bu π∏π ∫C]ů* Ju¡ J¡w°Õ bÙ≤yd fi<Ì∫ů* Ju¡ ≈®b°Fů* Ju¡ Ÿt°fi ≈≤_≈≤ <tÔwu Su $$1-4$$ ıæŸu ≈*ı≤ ≈aı≤ Ju¡ Ÿ°S <tÔw° Fæ, F°<S∫ů* J¡° HC^±> F°<S∫ů* Ju¡ HC^±> Ju¡ Ÿ°S
fnu buy Ÿu <tÔw° Fæ, ıæŸu bfi Ÿu ∫C•w ≈bÕw bfi ∫C•w N∏∫ ≈bÕw Ju¡ Ÿ°S <tÔw° Fæ, bæŸu FÙ

Ìůfiů* ≈sů* Ju¡ bÙ≤ ≈≤_≈≤ fnu buy Ÿu <tÔu $$5$$ ıæŸu Ÿ°y≤ tu* w≤ayů* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu w≤ayů* J¡°

Ÿt¥F „ÆÌ≈¥bÕJ¡ <tÔw° Fæ bæŸu FÙ Ÿ ∫C>] tu* |ůnů* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu |ůnů* J¡° Ÿt¥F „ÆÌ≈¥dÕ buy Ÿu <tÔ° $$6$$ ıæŸu b°∫C Ÿu ªaªÔ f°≥Ÿů* J¡° Ÿt¥F b°∫C Ÿu <FÔfiub°Ôu f°≥Ÿů* Ju¡ Ÿt¥F Ju¡ Ÿ°S

Ônw° Fæ bæŸu FÙ fi≤Ÿufi° fiu N≈fiu Ÿt°fi N°∫C@b°ÔÙ fi≤Ÿufi° Ÿu Ôn°oÕ J¡∑ $$7$$ ıæŸu n°

F…N° NŸC≤fiy≤ Ìubfiy≤ Ÿu N≈fiu Nay-≈®Ã∫ayů* J¡ů ª¥≤ª¥≤ J¡≤u, bæŸu FÙ ≤Sů* Ju¡ Ÿt¥F fiu ≤Sů* Ju¡

Ÿt¥F Ÿu N≈fiu Nay-≈®Ã∫ayů* J¡ů ©¥f ª¥≤ª¥≤ <J¡∫° $$8$$ <ıŸfiu f°dů* Ÿu N°J¡°„ ≈°¸> <Ì∫° Fæ ÎuŸu @fiC@Õ≤ů* J¡∑ Ÿufi° Ÿu Ÿ≤Ÿ≤°wu F…Î NŸa¶∫ f°dů* J¡∑ t¥ŸÔ°@°≤ b¨<‹¸>Ÿu NÌg˚Cw tu|ů* J¡°

<fit°Õd J¡≤wu F…Î ∫C] <J¡∫° $$9$$ ıf fi <bTt°∫C@b°Ôu ∫C]ů* tu* ∫C]R¡≈Ù ≈®Ô∫°<Àfi ˚nJ¡∑
wf ˚∫˚Ùw <ªWb°Ôu ∫ů]° Ôůy <J¡ŸÙ fi <J¡ŸÙ fF°fiu Ÿu ˚°yfiu Ôyu $$10$$ ≈≤_≈≤ ∫C] Ju¡

<ÔÎ Ÿayw F…Î ªJ®¡@°≤Ù Ôůyůa fiuu ªJ®¡@°≤Ù Ôů*yů* Ÿu, @fiC@Õ°¿≤∫ů* fiu @fiC@°Õ¿≤∫ů* Ÿu, wÔb°≤ Ÿu Ônfiub°Ôu Ôůyů*fiu wÔb°≤@°¿≤∫ů* Ÿu, ˚C„C^±>Ù @°≤d J¡≤fiub°Ôu Ôůyů* fiu ˚C„C^±>Ù-@°¿≤∫ů*

Ÿu, tCŸÔů* Ÿu ∫C] J¡≤fiu tu* <b„°≤Ì ∫ů]°Nů* fiu tCŸÔ@°¿≤∫ů* Ÿu, ˚°Ôu @°≤d J¡≤fiub°Ôů* fiu

˚°Ô° @°≤d <J¡∫u F…Î ∫ů]°Nů* Ÿu, M¡<‹¸> fi°tJ¡ F<S°∫°≤ Ÿu Ônfiub°Ôů* fiu M¡<‹¸>@°¿≤∫ů* Ÿu, fvÔů*Ÿu Ônfiub°Ôů* fiu fvÔ@°¿≤∫ů* Ÿu, tCÌgy≤@°¿≤∫ů* fiu tCÌgy≤@°¿≤∫ů* Ÿu, yÌ°@°≤d <J¡∫u F…Î ∫ů]°Nů* fiu yÌ°@°¿≤∫ů* Ÿu, „<•w Ÿu ∫C] J¡≤fiub°Ôů* fiu „<•w@°¿≤∫ů* Ÿu, „¥Ô ªÔ°fiu tu*

Ìs ∫ů]°Nů* fiu „¥Ô@°¿≤∫ů* Ÿu, ≈®°Ÿů* J¡ů (˚°Ôů* J¡ů) ªÔ°fiu tu* <fi≈Cd ∫ů]°Nů* fiu ≈®°Ÿ@°¿≤∫ů*

ŸyÕ - 36]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

345

Ÿu, JC¡vF°nů* Ju¡ b°≤ tau ≈®<Ÿ<] ≈®°›w ∫ů]°Nů* fiu JC¡vF°n°@°≤Ù ∫ů]°Nů* Ÿu, Ì^±>@°¿≤∫ůa fiu f°≥Ÿů* Ju¡ fnu-fnu ±>^±>ů*> J¡ů F°Sů* tu* ™>°∫u F…Î ∫ů]°Nů* Ÿu, ≈ÃS≤ů* Ÿu Ônfiub°Ôu ∫ů]°Nů* fiu

≈ÃS≤ů* Ÿu Ônfiub°Ôu ∫ů]°Nů* Ÿu, ≈°„ (ı°Ô) @°≤Ù ∫ů]°Nů*fiu ≈°„@°¿≤∫ů* Ÿu, J¡∑Ô @°≤d J¡≤fiub°Ôu ∫ů]°Nů* fiu J¡∑Ô @°¿≤∫ů* Ÿu, ~¥>≤u @°≤d J¡≤fiub°Ôu ∫ů]°Nů* fiu ~¥>≤Ù @°≤d J¡≤fiub°Ôu

∫ů]°Nů* Ÿu, <˚¿∏Ì≈°Ô @°≤d J¡≤fiub°Ôu ∫ů]°Nů* fiu <˚<∏Ì≈°Ô@°¿≤∫ů* Ÿu, bı®R¡≈ tC<‹¸> J¡ů

@°≤d J¡≤fiub°Ôu ∫ů]°Nů* fiu bı®R¡≈Ù tC<‹¸> J¡ů @°≤d J¡≤fiub°Ôu ∫ů]°Nů* Ÿu, N*JC¡„ů* Ÿu

Ωw ∫°fiÙ N*JC¡„∫C] tu* <b„°≤Ì ∫ů]°Nů* fiu¡NaJC¡„@°≤Ù ∫ů]°Nů* Ÿu, FÔ Ÿu ∫C] J¡≤fiu tu*

N<˚I ∫ů]°Nů* fiu FÔ@°¿≤∫ů* Ÿu, <`„¥Ô@°¿≤∫ů* fiu <`„¥Ô@°¿≤∫ů* Ÿu, J¡bª J¡∑ fi°o˘ ÔůFu J¡∑
ıaıÙ≤ů* Ju¡ ı°ÔÙÌ°≤ J¡ů¸> õä©Ô°ı°Ô J¡FÔ°w° Fæ, ŸJ¡ů ≈Ffiu F…Î |CnŸb°≤ ∫ů]°Nů* fiu ı°ÔÌ°≤ J¡bª ≈Ffiu F…Î |CnŸb°≤ů* Ÿu ÎuŸu ∫C] <J¡∫° ıæŸu <J¡ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* <bsCÆ@ tF°Ÿ°y≤

J¡∑ N°J¡°„-≈°w°Ô ÎJ¡ J¡≤fiub°ÔÙ fnÙ-fnÙ ÔF≤ů* J¡∑ |¸>°Î≥ N°≈Ÿ tu* ¸>J¡≤°wÙ

Fæ* $$11-17$$ bF ∫C]°J¡°„R¡≈Ù ÎJ¡t°`Ÿ°y≤ N<w ŸC„ů<˚w F…N° $ Ÿtu* b°≤ J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ ∆∫°JC¡Ô ªJ®¡ů* J¡∑ ≤°<„∫°≥ FÙ N°bwÕ Su, b°∫C f°dR¡≈Ù ıÔJ¡dů* Ÿu ∫C•w Su, N°∫C@R¡≈Ù
ty≤ o@≤-@≤ |¥t ≤Fu Su $$18$$ ≈¨<SbÙ N°æ≤ N∏w¿≤s J¡° tº∫˚°y R¡≈Ù bF Ÿ°y≤ Nt≤

(ıÙ<bw) Ôůyů* Ÿu ÌC_w≤ F…N°, Ÿtu* ªtªt° ≤Fu F<S∫°≤R¡≈Ù w≤ayů* J¡∑ „°©°-≈®„°©°Nů*

Ÿu ıÔª≤R¡≈Ù ∫ů]° ∆∫°JC¡Ô Su $$19$$ N°∫C@ <bΩ°, fC<], fÔ, „¥≤w°, N˜„˜, |ůnu,

≤S N°æ≤ @fiCT ∫u N°™> <ıfiJu¡ N≈®<wFw Fæ*, ÎuŸu ∫ů]°Nů* J¡∑ Ÿufi° ≈¥bÕ tu* ≈®<w≈°<Ìw π∏π„#

<tÔu F…Î Ìů ≈s Fůfiu Ÿu Ìůfiů* J¡∑ Ÿufi°Nů* tu* N°@u-N°@u ˚°y tu* JC¡<≈w FůJ¡≤ <_Sw ≤FÙ,

•∫ů*<J¡ Ìůfiů* ≤°ı° <bÌq≤S N°æ≤ <Ÿ∏@C≤°ı fiJu¡ NfiCJ¥¡Ô FÙ ¿_Sw ≤Fu $ NSb° ∫F t°fifi°

ª°<FÎ ∫s, ≤°sŸ <≈„°ª N°æ≤ NŸC≤ ÎJ¡ Nů≤, Ìubw°, y∏@bÕ, <J¡∏fi≤ N°æ≤ <bΩ°@≤ ÎJ¡

Nů≤ ∫ů* N°™> <Ì∆∫ ≈C”Tů* J¡° Ÿt¥F ˚°bÙ ı∫ N°æ≤ ≈≤°ı∫ Ju¡ NfiCŸ°≤ Ìů ≈sů* tu* f≥¸>J¡≤

Ÿ‡≈¥dÕ Ÿufi° Ju¡ N°@u N°@u ˚°y Ÿu JC¡<≈w FůJ¡≤ ¿_Sw F…N°, •∫ů*<J¡ bu Ìů ≤°ıu ˚Ù wÌfiCR¡≈

NÂ‹¸> Ÿu ∫C•w Su $$20$$

Nf <bÌq≤S N°æ≤ <Ÿ∏@C≤°ı Ju¡ ŸF°∫J¡ Ôůyů* J¡° ≈¥bÕ N°<Ì <Ì„°Nů* Ju¡ ˚uÌ Ÿu J®¡t„#
bdÕfi J¡≤fiu J¡∑ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈®<wI° J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, tº∫Ìu„ N°<Ì J¡∑ ydfi° tu* ≈¥bÕ <Ì„° Ÿu ÔÙÔ° Ju¡

_b°tÙ tF°≤°ı ≈µ J¡∑ ŸF°∫w° Ju¡ <ÔÎ N°∫u F…Î fiÙªu J¡Fu ı°fiub°Ôu Ìu„ů* Ju¡ N<@≈<w∫ů* J¡ů t*æ N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥, N°≈ ŸC<fi∫u $$21$$ ≈¥bÕ <Ì„° Ju¡ J¡ů„Ô, J¡°„Ù, ty@, <t<SÔ°, ÃJ¡Ô, tu©Ô, J¡JÕ¡≤, tCB, Ÿay®°t„°æ^±>J¡, tC¶∫, <Ft, ”BtC¶∫, w°t®<Ô›w, ≈®°yg≠∫ů<wT, NÿbtC©, N‡f‹™>, ≈C”T°ÌJ¡, bdÕJ¡ů‹™>, Ÿ<bÿbů`, J¡hªÙ t~>ÔÙ ©°fiub°Ôu, ∆∫°|® ŸÂ„
tC©b°Ôu, <J¡≤°w Ÿ°æbÙ≤ N°æ≤ ÎJ¡≈°ÌJ¡ ofi ª°æfÙŸ Ìu„ů* Ju¡ ŸF°∫J¡ N°Î>u Su $ t°v∫b°fig fi°tJ¡ ≈bÕw, <„<b, N°*ıfi, b¨TÔ, ºbı, ≈µ wS° Ì∫ ≈bÕw oŸ Ÿ°w ≈bÕwů* Ju¡ ŸF°∫J¡

N°∫u $ ≈¥bÕ-Ì<sd <Ì„° Ÿu ÔÙÔ° Ju¡ ≈<w ≈µ Ju¡ <b∏º∫ ≈bÕw Ju¡ ≈¥bÕ˚°y Ju¡ Ìu„, ªu<Ì, bÃŸ,

346

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ì°„°dÕ, Nay, fay, ≈fay, J¡<Ôay, ≈C^±>, ı™>≤, <bÌ˚Õ, tuJ¡Ô, „b≤°fifi, „b≤bdÕ, J¡dÕ,

<`≈C≤, ≈¥≤J¡, J¡^¸>J¡_S, ≈¨ygÌÙ≈J¡, J¡ůtÔ J¡d°Õ∏@®, ª°æ<ÔJ¡, ªtÕ^bwÙ Ju¡ <fiJ¡¸>bwÙÕ, J¡°J¡J¡, FutJC¡±g∫, ÿtZC@≤, f<Ôy®Ùb, tF°y®Ùb, <J¡¿‹J¡∏@° N°æ≤ fi°¿≤Ju¡ÔÙ ofi ŸW°oÕŸ

Ìu„ů* N°æ≤ ª°≤ ≈bÕwů* Ju¡ <fib°ŸÙ bÙ≤yd ŸF°∫J¡ Su $$22-29$$ Fu ≤°tıÙ, Ì<sd <Ì„° tu*

ÔÙÔ° Ju¡ ≈<w Ju¡ ŸF°∫J¡ bÙ≤ fi≤≈<w∫ů* J¡° tæ* vÔu© J¡≤w° Fq≥, ŸCfiů $ <b∏º∫, JC¡ŸCt°≈Ùn, tFu∏B, ÌÌ…Õ≤, tÔ∫, Ÿ¥∫Õb°fi, Ÿt¨<]„°ÔÙ NfiuJ¡ yd≤°≠∫, Nb∏wÙfi°t Ÿu ≈®<Ÿ],

„°‡fbwÙ, Ì„≈¥≤J¡, J¡S°ªJ®¡°≤, oÕ<TJ¡, N°wC≤J¡h~>≈, bfib°Ÿů≈<y¿≤, ˚B<y¿≤, fi°y≤, Ì^±>J¡, ydw∏`≤°≠∫, ıfiw∏`≤°≠∫, Ÿ°F, „æb, M¡‹∫t¥J¡, J¡J¡ůÕ¸,> bfi<f‡fÔ,

≈‡≈°<fib°ŸÙyd, Jæ¡≤J¡Ìu„Ù∫, J¡JÕ¡bÙ≤J¡, _bu¿≤J¡, ∫°<ŸJ¡, @tÕ≈Ãfi, ≈°a<ªJ¡, J¡°<„J¡, w¨d©vÔqÔ, ∫°Ì, w°t®≈dÕJ¡, yůfiÌÕ, J¡fiJ¡, ÌÙfi≈Wfi, w°t®ÙJ¡ Ì‡k¡≤, N°J¡∑dÕJ¡, ŸFJ¡°≤, ÎudJ¡, bæwC^±>J¡, wC‡fbfi°Ô, N<ıfiπÙ≈, J¡<dÕJ¡°J¡°≤, J¡<dÕJ¡, <„bÙ, J¡ů*J¡d, <ª`J¥¡¸>, J¡d°Õ¸>, t^¸>b¸>J¡, tF°J¡¸><J¡J¡, N°∏@®, J¡ůÔ≈bÕw, N°b¿∏J¡, <bªu<≤J¡, ª^±>°∫W, ÌubfiJ¡, J®¡°æ*ª, b°F, <„Ô°s°≤ůÌ, ˚ůfi∏Ì, tÌÕfi, tÔ∫ ofi <w≤Ÿ™> Ìu„ů* N°æ≤ ~># ≈bÕwů* Ju¡ <fib°ŸÙ
wS° ÔaJ¡° Ju¡ ≤°sŸ $$30-39$$ ≈¿ÿªt N°æ≤ Ì<sd <Ì„° Ju¡ tº∫ tu* tF°≤°≠∫, ŸC≤°‹¸A>,

<J¡∏SCŸ Ÿ°æbÙ≤Ÿ „¥B, N°˚Ù≤, B<bn, J¡∑J¡¸>, <Ÿ]©^±>, J¡°<ÔR¡FŸ ŸCtu” ≈bÕw, ≤æbwJ¡

≈bÕw, ∫J¡≠~>, t∫b≤, <ıŸtu* ∫bfi ≤Fwu Su, ∫u ª°≤ ≈bÕw, f°FgÔÙJ¡Ÿ t°yÕd°b∏w, @t®, wC‡fJ¡, Ô°ıyd N°æ≤ •w <Ì„° Ju¡ ≈bÕw Ju¡ <fib°ŸÙ, wS° ŸtCBw¸> Ju¡ N°æ≤ wůJ¡<fi Ìu„ Ju¡

<fib°ŸÙ, Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫u Ÿf ≈¥bůÕ•w ÔÙÔ° Ju¡ ≈<w Ju¡ ≈s Ju¡ Su $$40-43$$ Nf Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ÔÙÔ° Ju¡ ≈<w Ju¡ <b≈s tu* ¿_Sw bÙ≤ů* N°æ≤ fiJu¡ Ìu„ů* J¡ů tæ* N°≈Ÿu J¡Fw°

Fq≥, ŸC<fi∫u $ ≈¿ÿªt <Ì„° tu* ∫u fnu-fnu ≈bÕw Fæ* - t<dt°fig, „æÔu∏B, JC¡≤°≈dÕ<y¿≤, ffi, NJÕ¡F , tu|k¡Ô, ªJ®¡b°fig N°æ≤ N_w°ªÔ $$44,45$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, J¡°„ wS° f®°Êd Ju¡ Ÿt¥Fů* Ju¡ N∏wJ¡ ≈*ªfifi°tJ¡ıÔ N°æ≤ ˚°≤swS, ≈°≤J¡, „°¿∏w, „æÆ∫, N°≤t≤J¡°≤, Nh~>, NyCF…Ãb, N<fi∫t, FæF∫, ŸCÊy°∫, w°<ıJ¡ N°æ≤ F…dJ¡, Ì<sd N°æ≤ W≤ tu* J¡wJ¡

Ìu„ Ju¡ <fiJ¡¸> tu* J¡JÕ¡, <y¿≤≈dÕ N°æ≤ Nbt o∏Fů*fiu Ÿf bdÕ @tů˘ J¡∑ t∫°ÕÌ° J¡° ŸbS°Õ Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° Fæ, oŸ<ÔÎ ∫u ‡Ôuh~> J¡FÔ°wu Fæ* $$46-48$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸJu¡ Nfi∏w≤ Ìů Ÿ°æ ∫ůıfi wJ¡ ≈¨<SbÙ ıfi≈Ìů* Ÿu „¥∏∫ Fæ, N°æ≤ ŸJu¡ Nfi∏w≤ tFu∏B≈bÕw Fæ, <ıŸJ¡∑ ˚¥<t tC•wt∫Ù wS° t<dt∫Ù Fæ $$49$$ ŸæJ¡nů* ≈bÕwů* Ÿu ∫C•w N°ÿbfi°tJ¡ ≈bÕw Fæ, ŸJu¡ Nfi∏w≤

˚∫aJ¡≤ tF°ŸtCB Fæ, <ıŸJu¡ w¸> ≈≤ ≈°¿≤∫°`fi°tJ¡ ≈bÕw Fæ $$50$$ ≈¿ÿªt N°æ≤ W≤ <Ì„°

Ju¡ N∏w≤°Ô ˚°y tu*, ıů ≈bÕw≈®°∫ Fæ, budC≈<w N°æ≤ fi≤≈<w Ìu„ Fæ, ıF°≥ <fiÃ∫ ÃŸb F…N°

J¡≤wu Fæ* $$51$$ k¡vy¥dJ¡, t°^±>∆∫, NfiuJ¡fiùJ¡, ≈C”JC¡∏Ì, ≈°≤, ˚°fiCt^±>Ô, ˚°bfi, b¿∏tÔ, fi<Ôfi N°æ≤ oŸJu¡ ≈ÿª°wg ÌÙ|Õ Ju¡„, Nay, F_w ≈°Ô N°<Ì Ÿu ∫C•w tfiC‹∫b°Ôu Fůfiu Ju¡

J¡°≤d ÌÙ|Õfi°t Ju¡ Ìu„ Fæ* wS° ≤ay, _w<fiJ¡, yC”F N°æ≤ ÔCF fi°tb°Ôu Ìu„ Fæ*, oŸJu¡ Nfi∏w≤

NwCÔ ˜Ù≤°‹¸A> Fæ, ıF°≥ y°∫, fæÔ wS° Ÿ∏w°fi J¡ů ˚Ù ©° ı°wu Fæ* $ oŸJu¡ Nfi∏w≤ W≤

ŸyÕ - 37]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

347

<Ì„° tu* <Ftb°fi, J®¡°æ*ª N°æ≤ t@Ct°fig fi°t ≈bÕw Fæ* $$52-54$$ ofiJu¡ Nfi∏w≤ Jæ¡Ô°Ÿ, bŸCt°fig N°æ≤ tu”≈bÕw Fæ*, fiJu¡ ŸF°∫J¡ ≈bÕw Zu<d∫ů* tu* ∫u tfiC‹∫ ≤Fwu Fæ*-tB, b°≤ub,

∫°æ@u∫, t°Ôb N°æ≤ „¥≤Ÿæ<fiJ¡ $$55$$ oŸJu¡ Nfi∏w≤ ∫u s<`∫ N°æ≤ Ìu„ Fæ*, ≤°ı∏∫, NıCÕfi°wfi∫, <`ywÕ, ÎJ¡b°Ì, sCB, N°tfÔ N°æ≤ N_w°ªÔb°ŸÙ, NfÔ, f®©Ô, „°J¡, sut, @¥<wÕ, Ì„ ≈®J¡°≤ Ju¡ fi°y, NbŸfiÙ, NÌ^±>, NF∏∫ŸF, @°fiÌ, Ÿ≤J¡, b°¸>@°fi, Nfi∏w≤
πÙ≈ Ju¡ <fib°ŸÙ, y°∏@°≤Ÿ b¿∏w N°æ≤ ŸC≤, oŸJu¡ Nfi∏w≤ Ìs<„Ô°, fÙÔb, yů@fiÙ, oŸJu¡

Nfi∏w≤ ≈C‹J¡≤°bwÕ Ìu„ J¡∑ ∫„ůbwÙ fi°t J¡∑ ≈¨<SbÙ Fæ $ oŸJu¡ Nfi∏w≤ fi°<˚twÙ ˚¥<t Fæ N°æ≤ ŸJu¡ b°Ì <ws° wS° J¡°Ôb≤°˚¥<t Fæ N°æ≤ J¡°FJ¡ wS° ŸC≤˚¥<w≈C≤ fi°tJ¡ fiy≤ Fæ*, wÌfi∏w≤ ≤<wJ¡°Ì„Õ, N∏w≤°Ì„Õ <≈ayÔ Îba ≈°^±>∆∫ Ju¡ <fib°ŸÙ ıfi N°æ≤ ∫tCfi° Ju¡ wÙ≤b°ŸÙ

∫°wC@°fiJ¡, fi°ayfi, Futw°Ô, _btC© wS° <Ft°Ô∫, bŸCt°fig, J®¡°æ*aª N°æ≤ Jæ¡Ô°Ÿ ∫u ≈bÕw Fæ* $
wÌ…≈≤°∏w Ìu„≤<Fw N_ŸÙ ∫ůıfi <b_w¨w ˚¥<t Fæ $ wÌfi∏w≤ ≈¥bÕ N°æ≤ W≤ <Ì„° Ju¡ N∏w≤°Ô

Ju¡ J®¡t„# ofi Ìu„ů* J¡ů Ÿ¥<fi∫u J¡°Ô¥w, f®Ê≈C`, JC¡<dÌ, ©°<Ìfi, t°Ôb, ≤∏@®≤°≠∫, bfi,

≤°‹¸A>, Ju¡±>b_w, <Ÿ*F≈C`, b°tfi Ÿ°b°J¡wg, ı°≈ÔbF, J¡°<t≤, Ì≤Ì, N<˚Ÿ°ŸÌ, ı°b°ÕJ¡,

≈ÔůÔ, JC¡<b, J¡°æ<wCJ¡, <J¡≤°w, ∫°tC≈°w, ÌÙÔ wÌ…≈≤°∏w _bdÕ ˚¥<t Fæ, wÌfi∏w≤

N<wŸC„ů<˚w Ìub_SÔ ˚¥<t Fæ, ŸJu¡ f°Ì y∏@bÕ≤°ı <bÿb°bŸC J¡° Wt t¿∏Ì≤ Fæ, wÌfi∏w≤

Jæ¡Ô°Ÿ˚¥<t Fæ, wÌfi∏w≤ taªCbfi fi°tJ¡° ≈bÕw Fæ, wÌfi∏w≤ <bΩ°@≤ N°æ≤ Ìubydů* J¡∑ <bt°fi Ju¡ ŸÂ„ N<˚≤°t ˚¥<t Fæ $$56-67$$

~>WÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ

Ìu„ů* Ju¡ fi°tů* Ju¡ Ÿ°S tº∫Ìu„Ù∫ Ôůyů* J¡° wS° fiJu¡ ı∫ N°æ≤ ≈≤°ı∫ J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, buy Ÿu J¡°¸>u y∫u tfiC‹∫ N°æ≤ F°<S∫ů* Ÿu ˚ÙTd ≤d tu*, <ıŸtu* Ÿæ<fiJ¡ Ôůy "≈FÔu tæ* ≈FÔu tæ*' oŸ Fůn Ÿu HC^±> Ju¡ HC^±> <b≈s Ÿufi° tu* ¸¥>¸> ≤Fu Su, ≈®∫Ãfi Ÿu ≈®bu„ J¡≤ ≤Fu ≈¥bůÕ•w N°æ≤ fiŸu N¿w¿≤•w ˚Ù NfiuJ¡ Ôůy N<Àfi tu* ≈®bu„ J¡≤

≤Fu ≈wÙ*yů* Ju¡ Ÿt°fi ˚_t Fů y∫u $ oŸ ∫C] tu* ÌqŸ≤u ∫°fiÙ tº∫ Ìu„ Ju¡ Ôůy tæ*fiu fiFÙa J¡Fu, ÔÙÔ° Ju¡ _b°tÙ Ju¡ ≈s˚¥w fi Ôůyů* J¡ů tæ* J¡Fq≥y°, N°≈ ŸC<fiÎ $ bu Su wœu<FJ¡, „¥≤Ÿufi, yCn, Nÿb|fi°∫J¡, Wt≠∫ů<w˚B, tÌtº∫<tJ¡°<Ì, Ÿ°Ô¥J¡, NJ¡ůΩt°Ô°_∫, Ì°æIuÕ∫,

<≈›≈Ô°∫fi, t°^±>∆∫, ≈°^±>C>fiy≤, Ÿ°æy®Ùb°<Ì, yC”y®F, ≈°¿≤∫°`, JC¡≤°˝A>, ∫°tCfi, Ì…‡f≤,

≤°≠∫fi°tJ¡, <≠ıF°fi J¡°ÔJ¡ů<¸>J¡, t°SC≤, ≈°aª°Ô, @t°Õ¶∫ wS° W≤ N°æ≤ Ì<sd

≈°aª°ÔJ¡, JC¡”sù N°æ≤ Ÿ°≤_bw<fib°ŸÙ bÙ≤ Ÿæ<fiJ¡ yd $$1-7$$
ıů ≈FÔu ∫u N°æ≤ ÌqŸ≤u ≤d tu* ˚_t Fů y∫u, ÎuŸ° J¡F° S°, ŸÙ J¡ů Ìu„ů* Ju¡ fi°tů* J¡°

<b˚°y J¡≤ ŸyÕ J¡∑ Ÿt°<›w ≈∫Õ∏w J¡Fwu Fæ* $

≠ı<∫fiÙ J¡∑ ≤S≈a<•w JC¡¿∏wÌu„b°ŸÙ N°æ≤ ≈aªfiÌÌuu„b°<Ÿ∫ů* π°≤° ~>ůnu y∫u „˜ů* Ÿu

348

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

˚∫≈¥bÕJ¡ J¡°≥≈wÙ N°æ≤ Ì°ænwÙ F…oÕ fnu ˚°≤Ù ≈bÕw≈®≈°wů* tu* ¿y≤ ≈nÙ $$8$$ b˜bwÙ Ju¡ Ôůyů*
π°≤° J¡°¸>u y∫u NwÎb ˚¥<t tu* <y≤ ≤Fu J¡ů„f®Ê J¡∑ ŸÙt° Ju¡ Ôůy F°<S∫ů* π°≤° JC¡ªÔ <Ì∫u y∫u $$9$$ f°d J¡∑ ˚¥<t Ju¡ Ôůyů* fiu Ì°„≈C≤ Ju¡ „¥≤ů* J¡ů, <ıfiJu¡ J¡∏@u N°æ≤ ≈u¸> „˜ů* Ÿu J¡°¸>

±>°Ôu y∫u Su, ıÙwJ¡≤ N°™> J¡ů„ wJ¡ fiJ¡° ≈Ù~>° <J¡∫° N°æ≤ Ÿa∫ůyb„ t°yÕ tu* ≈®°›w w°Ô°f tu* ∏Fu* ±C>f° <Ì∫° $$10$$ <bÌÙdÕ (k¡°nu y∫u) ≈u¸> Ÿu <fiJ¡ÔÙ F…oÕ N≈fiÙ N≥wnÙR¡≈Ù ≤¿_Ÿ∫ů*
tu* ÔHu F…Î NwÎb t∏Ìy<w F…Î „°¿∏wÌu„b°<Ÿ∫ů* J¡ů t°yÕ Ju¡ <≈„°ªů* fiu ªf° ±>°Ô° $$11$$

≈®ª^±> ≤d|ůT J¡≤fiub°Ôu ˚B<y¿≤<fib°<Ÿ∫ů* fiu, ıů <J¡ Ÿay®°tR¡≈Ù ∫I tu* ÌÙ<sw Su, t≤Ìu„b°ŸÙ ∫ů]°Nů* J¡ů J¡~C>Nů* J¡∑ ˚°≥<w ≈¨<SbÙ Ju¡ yâů* tu* ku*¡J¡ <Ì∫° $ <ı∏Fů*fiu ≈FÔu fnu-fnu „`CNů* J¡ů ˚y°∫° S°, ÎuŸu Ì¿^±>J¡°fiy≤Ù <fib°<Ÿ∫ů* J¡ů, <ıfiJu¡ „≤Ù≤ů* Ÿu ”<@≤ fF ≤F°

S°, FæF∫ba<„∫ů* fiu ∫ů* ˚y°∫° ıæŸu <J¡ b°∫C Ju¡ buy Ÿu b°w≈®utÙfi°tJ¡ F¿≤d ˚°ywu Fæ* $ F°<S∫ů*

Ju¡ Ì°≥wů* Ÿu <bª¥<dÕw Ì≤ÌÌu„<fib°<Ÿ∫ů* J¡ů, <ı∏Fů*fiu N≈fiu „`CNů* J¡ů <bfi‹¸> J¡≤ <Ì∫° S°,

”<@≤ J¡∑ tF°fiÌÙ ≈un Ju¡ ≈vÔbů* J¡∑ ˚°≥<w fF° Ôu yoÕ $ N@Õª∏B°J¡°≤ f°dů* Ÿu <~>∏fi<˚∏fi

|°∫Ô N@t≤u ªÙfi<fib°<Ÿ∫ů* fiu N≈fiu <ÔÎ ˚°≤_bR¡≈ ffiu F…Î N≈fiu „≤Ù≤ů* J¡ů Ÿ°y≤ Ju¡

N≈Õd J¡≤ <Ì∫° $$12-15$$ J¡d°Õ¸> Ìu„ Ju¡ Ìs ∫ů]°Nů* π°≤° b°∫C tu* ku*¡Ju¡ y∫u ˚°Ôů* Ÿu

<ıfiJu¡ J¡∏@u J¡¸> y∫u Su, ÎuŸu fiÔÌÌu„ Ju¡ „¥≤ w°≤ů* Ju¡ Ÿt¥F J¡∑ fi°o˘ <b„ÙdÕ Fů y∫u $$16$$
ty≤ů* Ju¡ Ÿt¥F Ju¡ ŸÂ„ yı≤°ıů* fiu <ıfiJu¡ „˜°˜ fnu buy Ÿu <~>∏fi <˚∏fi J¡≤ <Ì∫u Su, ÎuŸu Ì°„J¡ N°æ≤ „J¡ Ju¡„°Ju¡¿„ ∫C] Ju¡ <ÔÎ (ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡° Hů¸>° ≈J¡n J¡≤ ıů ∫C] Fůw° Fæ Ÿu Ju¡ÿ°°Ju¡<„ ∫C] J¡Fwu Fæ*) Ÿ∏fi] FůJ¡≤ <Ÿ*Ffi°Ì J¡≤wu Su $$17$$ ≈°„Ìu„b°<Ÿ∫ů* π°≤° ~>ůnu y∫u Zä©Ô°ı°Ô Ÿu ˚∫˚Ùw Ì°„°dÕ Ôůy ıæŸu fu*w J¡∑ H<n∫ů* J¡∑ ınů* tu* ≤Ffiub°ÔÙ t~><Ô∫°≥

J¡Ùªn tu* <~>≈ ı°wÙ Fæ bææŸu FÙ ≤•w R¡≈Ù J¡∑ªn tu* <~>≈ y∫u $ wayd Ôůyů* Ju¡ «¡≈≤ ~>Ôu F…Î

©±>gyů* N°æ≤ „a©„wfi°tJ¡ „˜ů* fiu ≤d˚¥<t tu* yCıÕ≤Ÿufi° Ju¡ <bfi°„ Ÿu yCıÕ≤<˜∫ů* Ju¡ Ju¡„ů*

J¡° ÔCaªfi J¡≤° <Ì∫° $$18,19$$ ıæŸu bÙ≤ů* Ju¡ N°∫C@ů* Ju¡ ŸÂ„ J¡°¿∏wb°Ôu tu| N≈fiÙ f¥≥Ìů*

Ÿu ıayÔů* J¡ů ŸÙ*ªwu Fæ*, bæŸu FÙ <ı∏Fů*fiu J¡°fiů* J¡∑ ˚°≥<w N˜-„˜ů* J¡ů ©n° <J¡∫° S°, ÎuŸu Ÿæ<fiJ¡ů* Ju¡ Ÿa| Ÿu <fiJ¡ÔÙ F…oÕ bÙ≤°∫C@≈®˚°R¡≈Ù <fıÔÙŸu tu|bwg ≈®wÙw Fů ≤Fu

<fiyCnÌu<„∫ů* fiu yCFÌu„Ù∫ ∫ů]°Nů* Ju¡ ≈®<w f°dů* J¡∑ @°≤°Î≥ f≤Ÿ°oÕ $$20$$ ˚C„C^±>Ùfi°tJ¡

F¿S∫°≤ Ju¡ t^±>Ô J¡∑ J¡°¿∏w Ÿu J¡°<Ôt° J¡ů ≈®°›w Ÿ¥∫Õ FÙ ™>F≤° ÎJ¡ Ã≈°w (") (N„C˚

Ÿ¥ªJ¡ <ªÖ), ŸŸu ˚∫˚Ùw N°˚Ù≤ Ìu„b°<Ÿ∫ů* ≈≤ „`C ÎuŸu ¸¥>¸>u, ıæŸu F≤Ù |°Ÿ ≈≤ y°æNů*

J¡° HC^±> ¸¥>¸> ≈nw° Fæ $$21$$ bÃŸ ZÙ≤°t, w°t®ů* (ÎJ¡ ≈®J¡°≤Ju¡ ∫bfiů* ) J¡∑ Ÿay®°t Ju¡ <ÔÎ
wÃ≈≤ Ÿufi°R¡≈Ù J¡°∏wJ¡°aªfi<≈®∫° (<ıŸu ≈<w N°æ≤ ŸCbdÕ <≈®∫ Fæ) fi°<∫J¡° y°ænÌu„ ∫ů]°Nů*
π°≤° fi©sw N°æ≤ ˚°ŸJ¡Ìu„b°<Ÿ∫ů* fiu ≤d˚¥<t tu* b¨sů* N°æ≤ ≈F°nů* J¡ů wFŸ fiFŸ J¡≤ Ìufiu

" ∫<Ì ª∏B ob°&&<Ìw∫# Ÿ¿h~>Bů* ≤¿ÿttd±>Ô# $ J¨¡‹d≤•w°∏w≈∫Õ∏w_w≠ıfis∫Ôsdtg $$

∫¿Ì Ÿ¥∫Õ ª∏Bt° J¡∑ fi°o˘ Fů, ∫° <J¡≤dt^±>Ô tu* ~>uÌ <Ì©°oÕ Ìu NSb° ≤<b t^±>Ô ª°≤ů* Nů≤ J¡°Ô°

∫° Ô°Ô Fů ı°∫, wů Ÿu tfiC‹∫ů* Ju¡ <bfi°„ J¡° FuwC ŸtHfi° ª°<FÎ $

ŸyÕ - 37]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

349
b°Ôu „ÆÌ°∫t°fi NŸa¶∫ ªJ®¡ů* Ju¡ b°≤ů* Ÿu ∫° ªJ®¡ů* π°≤° ~>uÌfi Ÿu waydÌu„b°<Ÿ∫ů* J¡ů <J¡fiJ¡°-

<J¡fiJ¡° ffi°J¡≤ J¡*J¡ (Ÿku¡Ì ªÙÔ) N°æ≤ yÙ@ů* tu* ¿f©u≤ <Ì∫° $ y°æn Ÿæ<fiJ¡ů* Ju¡ N_≈‹¸> fůÔ

Ju¡ „ÆÌ J¡ů, ıů fnÙ-fnÙ Ô°<™>∫ů* Ju¡ ˚®td Ÿu ≈Ô<sw S°, ŸCfiJ¡≤ yůwCv∫ y°∏@≤Ìu„b°ŸÙ

B<bnů* J¡∑ fi°o˘ ˚°y y∫u $$22-24$$ ≈bÕwů* Ÿu fiÌÙ J¡∑ fi°o˘ w≤wu F…Î „J¡ů* Ju¡ ŸtCÌ°∫ fiu, ıů <J¡ J¡°ÔÙ ≈ů„°J¡ ≈Ffifiu Ju¡ J¡°≤d N°J¡°„¿_Sw Ÿ°y≤ Ju¡ wCv∫ S°, ≈°≤<Ÿ∫ů* J¡ů ≤°<`

Ju¡ <fi<fn N∏@J¡°≤ J¡° ˚®t J¡≤ <Ì∫° $$25$$ bF°≥ ≈≤ Ÿku¡Ì ≈ů„°J¡ ≈Ffiu F…Î ≈°≤<Ÿ∫ů* Ju¡

Ÿ°S ∫C] J¡≤fiub°Ôu „J¡ů* Ju¡ F<S∫°≤ t∏Ì≤ ≈bÕw Ju¡ N°Ôů±>fi Ÿu «¡≈≤ J¡ů ~>Ôu F…Î NÃ∫∏w _bh~> sÙ≤Ÿ°y≤ Ju¡ tº∫ tu* t∏Ì≤°ªÔ Ju¡ bfiů* J¡∑ fi°o˘ <Ì©°oÕ <Ì∫u N°æ≤ Ì„ÕJ¡ Ôůyů* J¡ů

„`CR¡≈Ù <Ft°Ô∫ Ju¡ <„©≤ tu* <Ft°Ô∫ Ju¡ bfiů* J¡∑ fi°o˘ <Ì©°oÕ <Ì∫u $$26$$ ˚¥<t¿_Sw Ôůyů*
fiu „˜ŸtCÌ°∫ J¡ů tu|ů* J¡∑ fi°o˘ N°J¡°„t^±>Ô tu* n° Ìu©°, N°J¡°„ tu* ¿_Sw Ôůyů* fiu Ÿu Ÿ°y≤ tu* N∏∫ w≤ayů* Ju¡ ›Ôbfi (wæ≤fiu) J¡∑ fi°o˘ Ìu©° $ Ôůyů* fiu N°J¡°„R¡≈Ù bfi J¡ů Ÿku¡Ì

~>°wů* Ÿu ŸæJ¡nů* ª∏Bů* Ÿu ∫C•w Ÿ° Ìu©°, f°dů* Ÿu <¸><ß>∫ů* Ÿu NÃ∫∏w ∆∫°›w Ÿ° Ìu©° N°æ≤

„<•w∫°au Ÿu <fi≤bJ¡°„ Ìu©° $$27,28$$ Ju¡J¡∫Ìu„b°<Ÿ∫ů* fiu N≈fiu „`CNů* J¡ů bÙ≤≈°fi tu*

(!) ≤ůÌfi J¡≤fiub°Ôu ffi° <Ì∫°, •∫ů*<J¡ N≈fiu Ÿyu-Ÿ‡f¿∏@∫ů* J¡° <bfi°„ Fůfiu Ÿu bÙ≤≈°fi Ju¡ Ÿt∫ fiJ¡° ≤ůfi° _b°˚°<bJ¡ F…N° N°æ≤ J¡*J¡ Ìu„b°<Ÿ∫ů* fiu N≈fiu „`CNů* J¡ů ªÙÔů* Ju¡

HC^±> Ÿu N°J®¡°∏w N°J¡°„ tu* œq<Ôw t_wJ¡b°Ôu ffi° <Ì∫° $$29$$ <bı∫≈®°¿›w ≈≤ J¡ůÔ°FÔ

J¡≤fiub°Ôu NayÌu„b°<Ÿ∫ů* fiu <J¡≤°w Ÿæ<fiJ¡R¡≈Ù J¡∏∫°Nů* J¡∑ <bÌuFw° J¡ů (Nay≤<FwÃb N°æ≤

J¡°t≈®°fv∫ J¡ů) ≈®°›wJ¡≤ ˚æ≤bů* J¡∑ fi°o˘ NÃ∫∏w yıÕfi° J¡∑ $$30$$ t°∫° Ÿu ≈sÙ ffiu F…Î

NÂÿ∫ ŸtCBÙ tfiC‹∫ů* fiu kæ¡Ô°∫u F…Î N≈fiu ≈≤ů* Ÿu wœuFJ¡b°ŸÙ Ôůyů* ≈≤ ÎuŸ° N°J®¡td <J¡∫°
ıæŸ° <J¡ sC<˚w HaH°b°w @¥<ÔJ¡dů* ≈≤ N°J®¡td J¡≤w° Fæ $$31$$ ∫C] Ÿu ∏tW, ©¥f J≥¡≈°∫u y∫u N°æ≤ „˜°˜ wS° ≤d J¡∑ ≈ů„°J¡ J¡° Ã∫°y <J¡∫u F…Î fitÕÌ°wÙ≤b°<Ÿ∫ů* fiu ÎuŸ°
fi¨Ã∫, F°Ÿ N°æ≤ y°fi <J¡∫°, <ıŸŸu tfiů<bfiůÌ Fůw° S° $ ŸtÙ≈ tu* N°oÕ F…oÕ „<•w∫ů* J¡∑
b¨<‹¸>, <ıŸtu* ~>ů¸>Ù ~>ů¸>Ù |<^¸>∫°≥ fı ≤FÙ SÙ, Ÿ°vbÌu„b°<Ÿ∫ů* Ju¡ f°dR¡≈Ù b°∫C Ÿu J¡¿‡≈w FůJ¡≤ <f∏Ì…Nů* Ju¡ N°J¡°≤ tu* ≈¿≤dw Fů yoÕ $ „æ∆∫Ìu„b°ŸÙ ydů* J¡ů JC¡¿∏wÌu„b°ŸÙ bÙ≤yd

|Ct°∫u ı° ≤Fu ˚°Ôů* Ÿu <b|<¸>w, <b©¿^±>w N°æ≤ <bfi‹¸> J¡≤ <bΩ°@≤ů* Ju¡ wCv∫ _byÕ tu* Ôu y∫u $$32-34$$ @≤° ≈≤ ∫°fiÙ ∫C]˚¥<t ≈≤ N°J®¡td J¡≤fiub°ÔÙ @Ù≤≈®J¨¡<w NFÙfiÌu„ J¡∑

Ÿufi° fiu N≈fiu ŸůvÔ°Ÿ ytfi Ÿu FÙ ≈°^±C>fiy≤ J¡u bÙ≤ydů* J¡ů ÔC<^™>w J¡≤ <Ì∫° $$35$$
tÌů∏tW J¡∑ fi°o˘ ªÔfiub°Ôu ≈aªfiÌÌu„ Ju¡ bÙ≤ů* fiu wœuFJ¡b°ŸÙ ∫ů]°Nů* J¡ů, ıů ˚°Ôů*, F°SÙ Ju¡ Ì°≥wů* N°æ≤ b¨sR¡≈Ù F<S∫°≤ů* Ÿu ∫C] J¡≤fiu* tu* JC¡„Ô Su, ıæŸu F°SÙ ≈bÕwů* J¡ů ©ůÌ

±>°Ôwu Fæ* bæŸu FÙ J¡wÔ J¡≤ <Ì∫° $$36$$ fiÙ≈Ìu„b°<Ÿ∫ů* π°≤° ªJ®¡ů* Ÿu J¡°¸>u y∫u NwÎb

|ůnů* Ju¡ Ÿ°S ≈¨<SbÙ tu* <y≤u F…Î f®Ê°bÃŸfiÌu„ Ju¡ Ÿæ<fiJ¡ N°≤ů* Ÿu J¡°¸>u y∫u, k¥¡Ôu F…Î b¨sů*

J¡∑ fi°o˘ ≈®wÙw Fůwu Su $ ı™>≤Ìu„Ù∫ ∫ů]°Nů* Ÿu ≈u®¿≤w (ku*¡Ju¡ y∫u) JC¡vF°nů* fiu ÿbuwJ¡°J¡Ìu„

! ≤dŸt°<›w tu* ∫° ≤d Ju¡ N°≤‡˚ tu* ıů N°Ÿb≈°fi Fůw° Fæ, bÙ≤≈°fi J¡F° ı°w° Fæ $

350

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ju¡ ∫ů]°Nů* Ju¡ <Ÿ≤ J¡°¸> ±>>°Ôu N°æ≤ ı™>≤Ìu„Ù∫ů* J¡∑ Ÿufi° J¡ů ≈°Ÿ tu* ¿_Sw tBÌu„ Ju¡ ≤°ı°
fiu f°dR¡≈Ù N<Àfi Ÿu ıÔ° ±>°Ô° $$37,38$$ J¡°‹™>Ìu„Ù∫ ∫ů]°R¡≈Ù ≈*J¡ tu* (J¡∑ªn tu*) f∏@fi_w‡˚ Ju¡ <ffi° FÙ k≥¡Ÿu F…Î NwÎb ııÕ≤ F…Î twayıÌu„Ù∫ Ÿæ<fiJ¡R¡≈Ù twayı (F°SÙ)

∫C]˚¥<t Ju¡ ª°≤ů* Nů≤ ÎuŸu <bfi°„J¡ů ≈®°›w F…Î ıæŸu <J¡ N<Àfi tu* ±>°Ôu F…Î J¡°‹™> ˚_t Fůwu Fæ* $$39$$ <`ywÕÌu„ Ju¡ ∫ů]°Nů* Ÿu ≈J¡nu y∫u <t`ywÕÌu„Ù∫ ∫ů]° <wfiJu¡ J¡∑ fi°o˘ «¡≈≤ J¡ů

|¥tJ¡≤ fiÙªu t_wJ¡ Fů ˚°yfiu Ju¡ <ÔÎ ≈°w°Ô Ju¡ N∏w_wÔ tu* ≈®<b‹¸> F…Î $ t∏Ìy<w b<fiÔÌu„Ù∫ bÙ≤ t∏Ìb°∫C Ÿu N¿_S≤ F…Î tF°Ÿ°y≤ Ju¡ wCv∫ _k¥¡<wÕt°fig ty@Ìu„ J¡∑ Ÿufi° tu*

ÎuŸu <fi#„uTR¡≈ Ÿu tÀfi Fů y∫u ıæŸu <J¡ J¡∑ªn tu* f¥»u F°SÙ tÀfi Fů ı°wu Fææ* $$40,41$$

Ÿt≤˚¥<t tu* ªu<ÌÌu„Ù∫ bÙ≤ů* fiu ıæŸu t°yÕ tu* <y≤u F…Î k¥¡Ôů* J¡∑ ŸCJC¡t°≤w° J¡ů @¥≈ F≤ ÔuwÙ Fæ bæŸu FÙ waydÌu„ Ju¡ ∫ů]°Nů* J¡∑ ªuwfi° J¡ů F≤ <Ô∫° ∫°fiÙ ∏Fu* <fi‹≈®°d ffi° <Ì∫° $ ≈°æ≤bÌu„

Ju¡ ∫ů]°Nů* Ju¡ „ÆÌJ¡ů ˚Ù ŸFfi fi J¡≤fiub°Ôu N°æ≤ ∏Fu* ∫t≤°ı J¡∑ fi°o˘ ≈Ù¸> ≤Fu J¡ůŸÔÌu„b°<Ÿ∫ů* ≈≤ ≈°æ≤bů* fiu yÌ°Nů*, ˚°Ôu, f°dů*, „¿•w∫ů* J¡∑ N<wb¨<‹¸> J¡∑ $ fitu* Ÿu ıů ˚°Ôů* Ÿu Nayů* Ju¡ J¡¸>fiu ≈≤ ˚Ù „`CNů* Ju¡ „°æ∫Õ Ju¡ <bT∫ tu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ <b_t∫ Ÿu ≤<Fw NwÎb yÙÔu N°æ≤ y°»uu ”<@≤ Ÿu f°ÔŸ¥∫Õ Ÿu F…Î, bu ≈bÕw tu* t¥≥yu Ju¡ b¨sů* J¡∑ fi°o˘ Ì°ænwu Su $$42-44$$ Ÿtu* Ÿu N]ÕªJ®¡°J¡°≤ f°dů* Ju¡ Ÿt¥F N°<Ì ≈®fÔ F<S∫°≤R¡≈ b°∫C Ÿu <ıfiJu¡

„≤Ù≤ J¡¿‡≈w Fů y∫u Su, bu ˚≥b≤ů* Ju¡ ÌÔ Ÿu ŸC„ů<˚w tu|ů* J¡∑ fi°o˘ |¥twu Su $$45$$ f°dR¡≈Ù
t¥ŸÔ°@°≤ b¨<‹¸> J¡∑ @°≤°Nů* J¡ů @°≤d J¡≤fiub°Ôu tu|ů* Ju¡ wCv∫, f°d Ÿt¥FR¡≈Ù «¡fi Ÿu

≈¿≤≈¥dÕ ˚unů* Ju¡ ŸÂ„, f°d∆∫¥FR¡≈Ù NwÎb yıÕfiJ¡°≤Ù F°SÙ |¥twu Su $ J¡∏Ì°J¡ _SÔ Ju¡
tfiC‹∫, F°SÙ N°<Ì ≈®°dÙ bfi≤°≠∫ fi°tJ¡ Ìu„Ju¡ bÙ≤ů* Ÿu ÎuŸu <fifÕÔ J¡≤ <Ì∫u y∫u <J¡ Ju¡bÔ

<©*ªfiut°` Ÿu @°yu Ju¡ Ÿt°fi ¸¥>¸> y∫u $ ı∏wC ©¥f ıů≤ Ÿu ©Ù*ªu y∫u J¡hªuu Ÿ¥w J¡∑ fi°o˘ ¸¥>¸> y∫u, <~>∏fi-<˚∏fi Fů y∫u $$46-47$$ ©°oÕR¡≈Ù yâu tu* ¸>J¡≤°fiu Ÿu ≤Sů* Ju¡ ªJ®¡®ů* Ju¡ ¸¥>¸>fiu ≈≤
ofi ≤Sů* Ju¡ t_wJ¡ů* ≈≤ ≈®F°≤ J¡≤fiub°Ôu „`CNů* Ju¡ Ÿt¥F ÎuŸu ¸¥>¸>u ıæŸu bfi≈¥dÕ ≈bÕwů** ≈≤ tu|

<y≤wu Fæ* $$48$$ „°Ô J¡° bfi N°æ≤ w°ÔJ¡° bfi ∫C] tu* ≈≤_≈≤ Ìů ıfiŸt¥Fů* Ju¡ Ÿ‡tuÔfi Ÿu tF°bfiR¡≈ tu* ≈¿≤dw ∫C]_S°fi J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ N°æ≤ bF°≥ f°F…h~>uÌfi N°æ≤ t_wJ¡h~>uÌfi J¡ů

≈®°›w FůJ¡≤ J®¡t„# «≥¡ªu w°Ôb¨s≈®°∫ N°æ≤ _S°dCNů* J¡° bfi F…N° $ ˚°b ∫F <J¡ „°Ôů* Ju¡

ª°≤ů* Nů≤ J¡∑ „°©°Nů* Ju¡ J¡°¸>fiu ≈≤ w°Ô Ÿ≤Ù©u ≈un Fů ı°wu Fæ* N°æ≤ w°Ôů* J¡∑ ªů¸>Ù J¡°¸> Ìufiu Ÿu _S°dCw° FÙ fª ı°wÙ Fæ,Nw# „°ÔJ¡° bfi ıů w°Ôbfi ffi° N°æ≤ ıů w°Ôbfi _S°dCNů*

J¡° bfi ffi° bF ™>ÙJ¡ FÙ ffi° $$49$$ ∏tW ∫°æbfib°ÔÙ fi∏Ìfibfi J¡∑ ŸC∏Ì¿≤∫°≥ ŸCtu” ≈bÕw Ju¡ bfi N°æ≤ ≈bfiů* tu* @Ù≤ bÙ≤ ≈C”Tů* Ÿu Ÿayw FůJ¡≤ NÃ∫∏w ≈®Ÿ∏fi F…o˘ $$50$$ ≈®ªC≤

J¡ůÔ°FÔ (<Ÿ*Ffi°Ì) Ÿu ≈¥dÕ Wt Ÿufi°R¡≈Ù bfi w˚Ù wJ¡ „ů<˚w F…N° ıf wJ¡ <J¡ ≈®®Ô∫J¡°Ô

J¡∑ N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô° Ju¡ ŸÂ„ ≠b°Ô°b°Ô° „`CÌÔ fiFÙ* N°∫° $ J¡°tR¡≈ N°<Ì Ìu„ů* Ju¡

∫ů]°Nů* Ju¡ Ÿ°S, <ıfitu* <≈„°ªů* J¡° N°<@•∫ S°, ∫C] Ju¡ <ÔÎ ŸaywF…Î Ì°„°dÕ Ìu„ Ju¡

∫ů]°, <≈„°ªů* π°≤° „˜ů* Ju¡ F≤ Ôufiu N°æ≤ |°∫Ô Fůfiu ≈≤ f~>nů* J¡∑ ˚°≥<w ˚°ywu F…Î ≤°F tu*

ŸyÕ - 38]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

351

J¡dÕÌu„ Ju¡ ∫ů]°Nů* J¡ů t°≤ J¡≤ <fiJ¡Ô y∫u $$51,52$$ <ıŸfiu w°Ô°fů* J¡ů ˚≤fiub°Ôu H≤fiů*

J¡ů ŸC©° <Ì∫° ÎuŸu y®Ù‹t, M¡wC Ju¡ ≈®˚°b Ÿu ıæŸu J¡tÔ N≈fiÙ J¡°¿∏w J¡ů ©ů fæ™>wu Fæ* bæŸu FÙ
w°a<ıyÙ∫bfiÌu„Ù∫ ∫ů]°Nů* Ju¡ ≈®w°≈ Ÿu J¡°<„Ìu„ Ju¡ ∫ů]°Nů* fiu, <ıfiJu¡ <J¡ _b°tÙ t≤

ªCJu¡ Su, J¡°¿∏w ©ů ÌÙ $ tu©Ô Ìu„b°<Ÿ∫ů* fiu wCT°J¡Ìu„Ù∫ ∫ů]°Nů* Ju¡ «¡≈≤ f°d, „<•w, wÔb°≤ N°æ≤ tCÌgy≤ů* J¡∑ b¨<˝ >J¡∑ $ fi≤J¡Ìu„Ù∫ ∫ů]°Nů* π°≤° „˜°˜ů* Ÿu N°J®¡°∏w J¡¸>J¡h~>uÔfiÌu„ Ju¡ ∫ů]° ˚Ù ˚°y y∫u $$53,54$$ N≈fiu _S°fi tu* FÙ fæ™>J¡≤ ∫C] J¡≤fiub°Ôu

@Ù≤ bÙ≤ ≈®_Sb°ŸÌu„ Ju¡ bÙ≤ů* Ÿu N°b¨w (|u≤u y∫u) J¡°æ∏wsù Ju¡ ∫ů]° Ì…‹¸> ≈C”Tů* Ÿu N°J®¡°∏w ŸÌgyCdů* J¡∑ fi°o˘ NÃ∫∏w N„•ww° J¡ů ≈®°›w F…Î $$55$$ <π<≈Ìu„ Ju¡ ∫ů]°, <ı∏Fů*fiu J¡tÔ
wůnu Fæ* fi ≈C”Tů* J¡∑ fi°o˘, N≈fiu ˚°Ôů* Ÿu f°F…@°fiÌu„ Ju¡ ∫ů]°Nů* Ju¡ t_wJ¡ J¡ů ÎJ¡ sd tu* ÔuJ¡≤ (J¡°¸> J¡≤) ˚°yJ¡≤ wC≤∏w ªÔu y∫u $$56$$ Ÿ≤_bwÙ fiÌÙ Ju¡ wÙ≤bwÙÕ Ìu„ů* Ju¡ ∫ů]°

„°twJ¡ Ôy°w°≤ ≈≤_≈≤ ∫C] J¡≤wu F…Î „°˜°SÕ tu* ≈¿^±>wů* J¡∑ fi°o˘ fi wů Z°∏w F…Î (SJu¡) N°æ≤ fi ≈≤°<ıw FÙ F…Î $ ©bÕÌu„b°ŸÙ sCB ∫ů]° ∫Ω<≈ ˚°y J¡≤ ªÔu y∫u Su wS°<≈ Ô*J¡° tu*

≤Ffiub°Ôu ŸF°∫˚¥w ≤°sŸů* π°≤° ≈≤°b<wwÕ F…Î, <k¡≤ wů bu ıæŸu fCHÙ F…oÕ N<Àfi ÔJ¡<n∫ů* Ÿu

˚nJ¡ ™>wÙ Fæ bæŸu FÙ ≈≤t ≈®w°≈ J¡ů ≈®°›w F…Î $$57,58$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈®_wCw Ÿay®°t bdÕfi J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tæ* <J¡wfi° J¡Fq≥, ∫F Zu‹™> owfi°

<b_w¨w Fæ <J¡ b°ŸC<J¡ („uTfi°y) ˚Ù N°JC¡Ôw°≈¥bÕJ¡ („Ù|®w° Ÿu) N≈fiÙ Ìů Fı°≤ <ıà°Nů*

Ÿu oŸJ¡° ≈¥dÕ bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ŸtSÕ fiFÙ* Fæ $$59$$

Ÿæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

NnwÙŸb°≥ ŸyÕ

Ÿ°∫aJ¡°Ô tu* Ìůfiů* Ÿufi°Nů* Ju¡ ∫C] Ÿu <fib¨W Fůfiu ≈≤

˚¥w-≈®uwů* Ÿu ˚ÙTd N°æ≤ fÙ˚ÃŸ ≤d˚¥<t J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ˚Cı°_k¡ů¸> J¡≤fiu b°Ôu <bı∫Ù bÙ≤ů* Ÿu ≈≤°<ıw

∫ů]°Nů* Ju¡ `°Ÿ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ N<w˚ÙTd Ÿay®°t tu* N∏@J¡°≤ Ju¡ N°ytfi Ÿu Ÿ¥∫Õ ˚yb°fig Ju¡ b¨]

Fůfiu ≈≤, „≤Ù≤ Ju¡ |°bů* Ÿu ”<@≤ ≈®b°F J¡ů ≤ůJ¡fiub°Ôu J¡<™>fi Ô°æF J¡bªů* Ju¡ ”<@≤•ÔuÌ J¡ů fF°fiu ≈≤, ≈ÃS≤ R¡≈Ù NůÔů* Ÿu _bh~> ≈°T°db¨<‹¸> Ju¡ ÎJ¡ ≈s tu* «¡≈≤ ı°fiu N°æ≤ ÌqŸ≤u ≈s tu* fiÙªu <y≤fiu ≈≤, fi<Ì∫ů* tu* J¡tÔ≈*<•w∫ů* Ju¡ ŸaJC¡<ªw Fůfiu ≈≤, ≈≤_≈≤ k¡Ô Ju¡ (f°d J¡∑
fiůJ¡ tu* Ôyu F…Î ÔůFu Ju¡ Ç>J¡nu Ju¡) Ny®˚°y tu* F…Î N°|°w Ÿu Ã≈∏fi N<Àfi J¡dR¡≈Ù ŸÙJ¡≤ů*

J¡ů (ıÔJ¡dů* J¡ů) @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ f°dfi<Ì∫ů* Ju¡ ŸtÙ≈ tu* N°æ≤ Ìq≤ ı°fiu ≈≤, N°∫C@ů* J¡∑

≤°<„R¡≈Ù t∏Ì°<J¡<fi∫ů*Ÿu, <ıfitu* J¡¸>u F…Î <Ÿ≤R¡≈Ù ≈µ fF ≤Fu Su, ıů ªJ®¡R¡≈Ù N°bwů˘ Ÿu

≈¥dÕ N°æ≤ w≤ay∫C•w SÙ, N°J¡°„R¡≈Ù Ÿ°y≤Ju¡ ˚≤ ı°fiu ≈≤, b°∫C Ju¡ Ÿt°fi „ÆÌ J¡≤ ≤Fu

„˜ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w <fi<fn fæ™>fiu J¡∑ ıyF J¡∑ Ô°<Ôt° J¡ů f»°fiu Ju¡

J¡°≤d bT°Õ M¡wC Ju¡ N°≤‡˚ Ju¡ Ÿ∏ÌuF Ÿu b°fi≤ů* J¡ů J¡°t ≈Ùn° Ìufiub°Ôu tu|ů* Ÿu <Ÿ]ů* J¡ů

352

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈®Ô∫ J¡° Ÿ∏ÌuF Fůfiu ≈≤, N°™>bu* ˚°yR¡≈ Nb_S° tu* F…oÕ Ô°ÔJ¡°¿∏w Ÿu bÙ≤ J¡∑ fi°o˘ wfiCw°

(sÙdw°) J¡ů ≈®°›w F…N° $ Ÿufi°Î≥, <ıfiJu¡ |ůnu N°æ≤ F°SÙ SJ¡ y∫u Su N°æ≤ F<S∫°≤ů* J¡∑

J¡°¿∏w sÙd Fů yoÕ SÙ, <Ìfi Ju¡ Ÿ°S FÙ t∏Ì≈®w°≈b°ÔÙ Fů yoÕ ∫°fiÙ ıæŸu <Ìfi J¡° ≈®w°≈ t∏Ì

F…N° bæŸu FÙ Ÿufi°Nů* J¡° ≈®w°≈ ˚Ù t∏Ì ≈n y∫° $$1-7$$ wÌ…≈≤°∏w Ÿufi°≈<w∫ů* fiu t¿∏`∫ů*

Ju¡ Ÿ°S <bª°≤ J¡≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u Juu¡ ≈°Ÿ ≤d f∏Ì J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ìqw ˚uıu $$8$$ ≤d˚¥<t tu* Ztb„

Ÿ˚Ù Ju¡ ∫∏`, „˜°˜ wS° ≈≤°J®¡t t∏Ì ≈n y∫u Su, Ÿ˚Ù fiu Ÿt∫ ≈≤ ≤dŸt°<›w J¡°

NfiCtůÌfi <J¡∫° $$9$$ wÌ…≈≤°∏w Ìůfiů* Ÿufi°Nů* J¡° ÎJ¡ ÎJ¡ ∫ů]° tF°fig ≤S Ju¡ ≈w°J¡Ì^±>J¡∑

ªů¸>Ù ≈≤ ≤•©u F…Î Ô‡fu f°≥Ÿ Ju¡ ©‡˚u ≈≤ @®Cb J¡∑ fi°o˘ ª»° $$10$$ ıæŸu ≤°<` Ÿ‡≈¥dÕ <Ì„°Nů*
tu* <J¡≤dů* Ÿu <b„°Ô „C˚® ª∏Bt° J¡ů |Ct°wÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿfiu ª°≤ů* Nů≤ Ÿku¡Ì b˜ <FÔ°∫°
ıů "∫C] f∏Ì J¡∑<ı∫u" oŸJ¡° Ÿ¥ªJ¡ S° $$11$$ wÌ…≈≤°∏w tF°≈®Ô∫J¡∑ <fib¨<W Fůfiu ≈≤

≈C‹J¡≤°bwÕfi°tJ¡ tu|ů* J¡∑ fi°o˘ Ì…∏Ì…<˚∫°≥ fıfiu ÔyÙ*, fiJu¡ <fifi°Ì Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ <ÌJg¡t^±>Ô
tC©¿≤w Fů ™>° $$12$$ <b„°Ô N°J¡°„t^±>Ô tu* ¿_Sw f°d N°<Ì N˜-„˜ů* J¡∑ fi<Ì∫°≥
t°fiŸ Ÿ≤ůb≤ Ÿu Ÿ≤∫¥ N°<Ì fi<Ì∫ů* J¡∑ fi°o˘ fu≤ůJ¡¸>ůJ¡ <y≤fiu ÔyÙ $$13$$ ıæŸu ˚¥J¡‡≈ Ju¡
f°Ì bfi_≈∏Ì t∏Ì ≈n ı°w° Fæ N°æ≤ ıæŸu „≤Ìg M¡wC tu* ŸtCB J¡° ÔF≤°fi° J¡t Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ bÙ≤ ∫ů]°Nů* Ju¡ f°FCR¡≈Ù b¨sů* Ju¡ Ÿaª°≤ @Ù≤u @Ù≤u t∏Ì Fů y∫u $$14$$ wÌfi∏w≤ ıæŸu

≈®Ô∫ Ju¡ N∏w tu* ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi ÎJ¡t°` ŸtCB ıÔ≈®b°F ª°≤ů* <Ì„°Nů* tu* fFw° Fæ, bæŸu FÙ

Ìůfiůa Ÿufi°Î≥ ≤d˚¥<t Ÿu <fiJ¡Ôfiu ÔyÙ $$15$$ <ıŸŸu t∏Ì≤°ªÔ <fiJ¡°Ô° y∫° Fæ, ÎuŸu sÙ≤

ŸtCB Ju¡ Ÿt°fi ≈®„°∏w N°æ≤ N°bwů˘ Ÿu (ıÔ˚°æ*¿≤∫ů* Ÿu) ≤<Fw Ÿufi° @Ù≤u @Ù≤u N∆∫°JC¡Ôw°

J¡ů ≈®°›w F…oÕ $$16$$ SůnÙ Ìu≤ tu* ıæŸu ıæŸu Ÿæ<fiJ¡ <fiJ¡Ôwu y∫u, bæŸu bæŸu ≤d˚¥<t ≈¥wfiuÿb≤Ù

Ju¡ ≈u¸> Ju¡ Ÿt°fi ˚ÙTd N°æ≤ Ny_w tC<fi π°≤° <≈∫u y∫u Ÿ°y≤ Ju¡ Ÿt°fi „¥∏∫ (¿≤•w) FÙ Fů yoÕ $ Ÿ°≤Ù ≤d˚¥<t tCÌů˘ Ÿu ≈¸>Ù SÙ, ıF°≥ wF°≥ ”<@≤ Ju¡ fiÌ fF ≤Fu Su, |°∫Ô Îba t≤d°Ÿ∏fi Ÿæ<fiJ¡ů** Ju¡ ≤ůÌfi N°æ≤ J¡≤°Ffiu Ÿu bF ≈¥dÕ SÙ NwÎb bfit¿•©∫ů* J¡∑ ˚fi˚fi°F¸> Ÿu ˚≤u F…Î
bfit¿•©∫ů* Ju¡ bfi Ju¡ ŸÂ„ ÔywÙ SÙ, fF ≤FÙ ”<@≤ fi<Ì∫ů* Ju¡ ≈®b°F N°æ≤ w≤ayů* Ju¡ „ÆÌ

Ÿu Ÿtu* |≤ |≤ ºb<fi Fů ≤FÙ SÙ, ≤ů ≤Fu, <ªvÔ° ≤Fu N@t≤u Ôůyů* π°≤° ≈CJ¡°≤u y∫u ıÙ<bw

≈C”T fnu ∆∫y® Su, t≤u F…Î N°æ≤ N@t≤u Ôůyů* Ju¡ „≤Ù≤ů* Ÿu ª¥ ≤Fu ©¥fi Ju¡ H≤fiu fF ≤Fu Su, ŸıÙb (N@t≤u) ≈C”Tů* J¡∑ ≈Ù™> tu* ≈nu F…Î „bů* (tCÌůÕ) tu* _≈∏Ìfi J¡° ˚®t Fůw° S°, tW
t°wayů* Ju¡ „bů* Ju¡ i>u≤ J¡∑ ªů¸>Ù ≈≤ tu|©^±> <b≤°ıt°fi Su, bF°≥ NfiuJ¡ ≤S ıF°≥ wF°≥ <f©≤u Su, NwÎb bF ≤d_SÔ Ÿ tF°bfi Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw Fůw° S°, <ıŸtu* N°≥@Ù Ÿu b¨s i>F y∫u Fů*, bF°≥ fF ≤FÙ ”<@≤ fiÌÙ Ju¡ ≈®b°F tu* F°SÙ, |ůnu fF ≤Fu Su, f°d, „<•w, M¡<‹¸>, tCŸÔ, yÌ°, ˚°Ôu N°æ≤ wÔb°≤ů* Ÿu Ÿ°≤Ù ≤d˚¥<t ≈¸>Ù SÙ, J¡°™>Ù, „≤Ù≤ Ju¡ ≤sJ¡ ªtnu Ju¡ Ç>J¡nu N°æ≤

J¡bªů* Ÿu Ÿ°≤° ˚¥wÔ ∆∫°›w S°, „bů* Ju¡ „≤Ù≤, ≈w°J¡°, ª≥b≤ N°æ≤ |°b f°≥@fiu J¡∑ ≈<\>∫ů* Ÿu N°h~>∏fi S°, Ÿ°≥≈J¡∑ k¡fi Ju¡ Ÿt°fi <ıfiJ¡° N°yu J¡° <F_Ÿ° «≥¡ª° S° N°æ≤ <ıfitu* ~>ÔfiÙ Ju¡

Ÿt°fi ª°≤ů* Nů≤ <~>B <J¡∫u y∫u Su ÎuŸu w≤J¡Ÿů* tu* b°∫C oŸ ≈®J¡°≤ „ÆÌ J¡≤w° S° ıæŸu <J¡

ŸyÕ - 38]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

353

J¡∑ªJ¡ J¡∑ (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ f°≥Ÿ J¡∑) H°<n∫ů* tu* J¡≤w° Fæ, bF°≥ ≈≤ <≈„°ª „bů* J¡∑ ≤°<„R¡≈

≈CN°Ô Ju¡ <f~>°æfiu ≈≤ Ÿů∫u Su $$17-24$$ <Ÿ≤ ≈≤ @°≤d <J¡∫u F…Î <„≤ů≤Ãfiů* N°æ≤ NayÌů*

(f°ı¥-f∏Ìů*)J¡∑ ıyty°F¸> Ÿu ŸæJ¡nů* o∏B@fiCT ŸJu¡ ª°≤ů** Nů≤ yu Su, JC¡Wu N°æ≤ <Ÿ∫°≤

N≈fiu ≈aıů* Ÿu ©¥fi Ÿu ÔS≈S N≥wnÙR¡≈Ù Ô‡fÙ ≤_ŸÙ J¡ů ©Ù*ª ≤Fu Su, <ıfiJ¡° ıÙbfi JC¡~> JC¡~> „uT Fæ, ÎuŸu Ì°≥wů* Ÿu <ª≤u F…Î ≈C”T bF°≥ ≈≤ ”<@≤ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ©uw tu* |≤g |≤g „ÆÌ J¡≤ ≤Fu Su, ŸıÙb fi≤R¡≈Ù tu*i>J¡ ”<@≤Ju¡ J¡∑ªn tu* ŸbÕS° <fitÀfi Su, <ª`J¡aªCJ¡ Ju¡ ŸÂ„ Ÿæ*J¡nů*

N°≥©ů* Ju¡ Ÿt¥F bF°≥ ≈≤ <fiJ¡Ôu F…Î ≈nu Su, bF°≥ ≈≤ ŸæJ¡nů* ≤•wfi<Ì∫°≥ fF ≤FÙ SÙ ıů ˚Cı°

N°æ≤ ı*|° ”≈Ù J¡°‹™> Ÿt¥F Ÿu fnÙ ˚ÙTd SÙ, ≤ů ≤Fu f∏@CNů* Ÿu Ÿ°≤Ù ≤d˚¥<t ∆∫°›w SÙ, ıF°≥ Ìu©ů bFÙ* t≤u N°æ≤ N@t≤u tfiC‹∫ů* J¡° i>u≤ Ôy° S°, f°d, N˜-„˜, ≤S, |ůnu, F°SÙ

N°æ≤ J¡°<™>∫ů* Ÿu Ÿ°≤Ù ≤d˚¥<t N°h~>∏fi SÙ, bF°≥ fi°ª ≤Fu J¡f∏@ů*Ju¡ f°F…Ì^±>t^±>Ô Ÿu N°J¡°„t^±>Ô fiÙª° <J¡∫° y∫° S°, F°<S∫ů* Ju¡ tÌ, tuÌ° N°æ≤ bŸ° J¡∑ y∏@ Ÿu fi°J¡ tu* ≈Ùn°

FůwÙ SÙ N°æ≤ fi°J¡ fFfiu ÔywÙ SÙ, <ı∏Fů*fiu N≈fiu w°Ô¥ (ıfnu) «¡≈≤ J¡ů <J¡∫u Su ÎuŸu N@t≤u F°SÙ N°æ≤ |ůnů* Ÿu N≈fiu Nv≈ıÙ<bw J¡∑ ≤s° J¡∑ ı° ≤FÙ SÙ, fF ≤FÙ ”<@≤ fiÌÙ

J¡∑ ÔF≤ů* Ju¡ F°≤ Ÿu fiy°nu fı ≤Fu Su, t≤u F…Î F°SÙ Îba |ůnu R¡≈Ù ty≤ ©¥fi J¡∑ ŸæJ¡nů*
fi<Ì∫ů* tu* «¡≈≤ wæ≤ ≤Fu Su, bF°≥ ≈≤ t≤ ≤Fu fi≤ů* Ju¡ k¥¡ÃJ¡°≤ Ÿu tC©tu* ˚≤u F…Î ©¥fi Ju¡ k¡∆b°≤u f°F≤ <fiJ¡°Ôu ı° ≤Fu Su, <ıfiJ¡° ıÙbfi Sůn° „uT Fæ N°æ≤ tC≥F N°æ≤ fiùů* tu* f°d ˚≤u F…Î Fæ*, ÎuŸu Ôůy bF°≥ ≈≤ ≤ů <ªvÔ° ≤Fu Su bF°≥ ≈≤ ©¥fi <≈^±>˚°∫°Õ Ju¡ ($) bŸ° J¡∑ Ì…yÕ¿∏@ Ÿu ∫C•w N°æ≤ b°∫C Ôyfiu Ÿu @fiÙ˚¥w F…N° S°, «¡≈≤ J¡∑ Nů≤ Ÿ¥≥n <J¡∫u F…Î N@t≤u yı≤°ıů* J¡∑ Ÿ¥≥nů*

Ÿu J¡f∏@ N°J®¡°∏w Su, Ÿb°≤ů* Ju¡ t≤ ı°fiu Ju¡ J¡°≤d N<fi∫¿∏`w (<fi∫∏`d≤<Fw) F°SÙ,

|ůnů* fiu «≥¡ªu-«≥¡ªu J¡f∏@ů* J¡ů <y≤° <Ì∫° S°, ≤ů ≤Fu, <ªvÔ° ≤Fu N°æ≤ <y≤ ≤Fu „bů* Ÿu ©¥f

©¥fi ~>Ô ≤F° S°, t≤u F…Î ≈<w Ju¡ yÔu tu* N°<Ôayfi J¡≤Ju¡ ¿_Sw JC¡Ô°ayfi°Nů* fiu Ìæb°wg ≈®°›w

„˜|°w Ÿu ≈®°d Ã∫°y <J¡∫° S°, N<ÀfiŸa_J¡°≤ N°<Ì Ju¡ ∫ůÀ∫ „bů* Ju¡ Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ _b°tÙ

J¡° N°Ìu„ ≈°J¡≤ <„<b≤ů* tu* ≈®<b‹¸> Ÿufi° tu* Ÿu y∫u F…Î ≤d˚¥<t tu* NÔy-NÔy ≈®bu„ J¡≤fiu tu*

˚∫˚Ùw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d oJ¡l>u F…Î fnÙ ıvÌÙ Ÿu J¡°∫Õ J¡≤ ≤Fu fF…w Ÿu f¸>ů<F∫ů* fiu N≈fiu-N≈fiu N°ÃtÙ∫ů* Ju¡ „bů* J¡ů bF°≥ ≈≤ ≈Fª°fi° $ „bů* J¡ů Ôu ı°fiu-b°Ôu Ôůyů* J¡∑

_b˚Ù‹¸>„b°∏buTdÃb≤° Ÿu Ÿ°≤Ù ≤d˚¥<t, <ı∏Fů*fiu N≈fiu F°Sů* Ÿu ŸıÙb Ôůyů* J¡ů ©Ù*ª° Fæ ÎuŸu ŸubJ¡ů* Ÿu, ∆∫°›w SÙ $$25-35$$ bF°≥ ≈≤ ŸæJ¡nů* ”<@≤-fi<Ì∫°≥ fF ≤FÙ SÙ, fitu* Ju¡„

FÙ Ÿub°Ô Su, tC© FÙ J¡tÔ Su, ªJ®¡ FÙ N°bwÕ Su $ ≤•w Ju¡ tF°fiÌ fF ≤Fu Su ıů «¡≈≤ wæ≤

≤FÙ fnÙ-fnÙ w≤ayů* Ÿu ≈¥dÕ Su, N@t≤u tfiC‹∫ „≤Ù≤ tu* Ôyu F…Î F<S∫°≤ů* J¡ů <fiJ¡°Ôfiu tu*

∆∫y® Su, <bÌu„tu* t≤u F…Î Ôůyů* Ju¡ Nay˚¥Td, F°SÙ N°æ≤ |ůnu „ůJ¡ Ÿu ≤ůÌfi≈¥bÕJ¡ <Ì∫u y∫u Su $
bF°≥ ≈≤ Ôůy t≤wu Ÿt∫ ≈C`, o‹¸> <t`, t°w°, Ìubw° N°æ≤ ≈≤tuÿb≤ J¡° _t≤d J¡≤wu, "F° F°

FÙ FÙ" N°<Ì J¡≤°Ffi° ttÕ≈Ùn° J¡ů Ÿ¥<ªw J¡≤w° S°, ≈≤°J®¡t Ì„°Õ∫u <ffi° FÙ t≤ ≤Fu Ì…˚°ÕÀ∫

$ ≈u¸> J¡∑ f°o˘ Nů≤ ¿_Sw ÎJ¡ t°aŸ J¡∑ y®¿∏S <≈^±>˚°∫°Õ J¡FÙ ı°wÙ Fæ $

354

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ÿu N°J®¡°∏w <J¡wfiu FÙ „¥≤bÙ≤ N≈fiu ˚°À∫ J¡ů J¡ůŸ ≤Fu Su, F°<S∫ů* Ju¡ Ÿ°S ∫C] J¡≤fiu tu*

NŸtSÕ F°<S∫ů* Ju¡ N°yu ¿_Sw t¨w≈®°∫ „≤Ù≤b°Ôu ∫ů]° J¡FÙ* JC¡ªÔ fi ı°∫u*, oŸ ˚∫ Ÿu Ìubw°Nů* J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡≤wu Su $$36-39$$ t≤ ≤Fu ∫ů]°Nů* ≈≤ N„C≤ Ôůyů* fiu ≈°Ì°|°w°<ÌR¡≈
tFwÙ NbI° Ÿu ıů N≈≤°@ <J¡∫°, ŸŸu bu ˚°y ≤Fu Su, NwÎb bu ”<@≤ Ju¡ N°bwů˘ Ÿu ∫C•w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ˚ÙTdwt _S°fiů* tu* ˚Ù <ffi° <J¡ŸÙ <FªJ¡ Ju¡ ı°fiu J¡ů wæ∫°≤ Su $$40$$ ttÕh~>uÌ

J¡≤fiub°Ôu f°dů* Ju¡ ≈®F°≤ Ÿu Ã≈∏fi ≈Ùn° Ÿu ı∏t°∏w≤ů* J¡∑ ≈°≈≤°<„ J¡° NfiCt°fi Fůw° S°,

˚°y ≤Fu J¡f∏@ů* J¡ů f°≥@J¡≤ buw°Ôů* fiu ”<@≤≈°fi Ju¡ ¿ÔÎ N≈fiu tC©ů* J¡ů ≈®b¨W <J¡∫° S°,

”<@≤ Ju¡ fnu-fnu w°Ô°fů* tu* wæ≤ ≤Fu ~>`, ºbı N°æ≤ ŸC∏Ì≤ ª≥b≤ FÙ bF°≥ ≈≤ J¡tÔ Su, ≤•w Ju¡ w°Ô°fů* tu* Ÿaº∫°J¡°Ô J¡∑ Ô°<Ôt° Ju¡ ≈®<w<f¿‡fw Fůfiu ≈≤ Ô°Ô wuıŸt¥F R¡≈ ≤•w J¡tÔ J¡ů bF (Ÿt≤˚¥<t) ª°≤ů* Nů≤ ¿f©u≤ ≤FÙ SÙ $ bF ≤d˚¥<t •∫° SÙ, N°™>b°≥ ”<@≤≈¥dÕ

ŸtCB S°, ≤S N°æ≤ ≤Sů* Ju¡ ≈¿FÎ Ÿtu* J®¡t„# ≈bÕw N°æ≤ N°bwÕ Su, ≈w°J¡°R¡≈Ù ku¡fi-Ÿt¥F

Ÿu bF ∫C•w S°, ŸC∏Ì≤ ª≥b≤ FÙ Ÿtu* fCÌgfCÌ Su $ Ÿtu* ≤S N°æ*@u <y≤u F…Î Su, NwÎb bF

˚¥<tJu¡ J¡∑ªn tu* @≥Ÿu F…Î fiy≤ Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw Fůw° S°, <ıŸtu* Ã≈°w b°∫CŸu (˚ÙTd N∏@n Ÿu) b¨s wůnu-t≤ůnu y∫u Fů* ÎuŸu |fiu bfi Ju¡ Ÿt°fi, ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ıÔu F…Î ıywg Ju¡ ŸÂ„

N°æ≤ tF°tC<fi ZÙNy_Ã∫ıÙ π°≤° <≈∫u y∫u ŸtCB Ju¡ Ÿt°fi Ôyw° S°, N<wb¨<‹¸> Ÿu ınu F…Î

Ìu„ Ju¡ wCv∫ ŸŸu tfiC‹∫ F¸> y∫u Su $$41-45$$ N°˚¥Tdů*, f°dů*, ˚°Ôů** Ÿu Ÿ°≤° ∫C]_SÔ

∆∫°›w S°, ˚C„C^±>Ù Ju¡ Ÿt¥Fů* J¡° bF°≥ ª°≤ů* Nů≤ i>u≤ Ôy° S°, bF°≥ ≈≤ ŸæJ¡nů* tÌů∏tW

F°<S∫ů* Ju¡ N°J¡°≤ Ju¡ tCÌuÕ N°æ≤ ŸæJ¡nů* tF°fig Nıy≤ů* Ju¡ N°J¡°≤ Ju¡ wůt≤ N°æ≤ tCÌgy≤ Su $$46$$
fF ≤FÙ ”<@≤ J¡∑ fiÌÙ Ju¡ NyÔ fyÔ Ôyu F…Î tCÌů˘ ≈≤ ynu F…Î JC¡∏w FÙ ∏fiw b¨s Su, bu ÎuŸu

≈®wÙw Fů ≤Fu Su, t°fiů* ª\>°fiů* Ju¡ «¡≈≤ yu F…Î |fiu w°Ô Ju¡ HC≤tC¸> Fů* $ F°<S∫ů* Ju¡ <b<˚∏fi Nayů* tu* ªC˚u F…Î F<S∫°≤ů* Ju¡ Ÿt¥F R¡≈Ù b¨sů* Ju¡ <J¡≤d R¡≈Ù k¥¡Ô bF°≥ ≈≤ ıF°≥ wF°≥ <f©≤u Su, Ÿku¡Ì ªÙÔů* π°≤° ©Ù*ªÙ yoÕ NawnÙR¡≈Ù ≤¿_Ÿ∫ů* Ÿu ∫C] ˚¥<tJ¡° N°J¡°„t^±>Ô t°fiů* ı°Ôů*

Ÿu ~>° y∫° S° $$47,48$$ ”<@≤ J¡∑ fiÌÙ Ju¡ wÙ≤ ≈≤ Ôyu F…Î «≥¡ªu «≥¡ªu ˚°Ôu FÙ Ÿtu* «≥¡ªu

«≥¡ªu bfi b¨s Su N°æ≤ ”<@≤ Ju¡ JC¡^±>ů* Ju¡ «¡≈≤ ¿_Sw ≈w°J¡°Î≥ FÙ J¡tÔb¨∏Ì Su $ ”<@≤ Ju¡

J¡∑ªn tu* k≥¡Ÿu F…Î ıfi N≈fiu N≈fiu <t`ů* J¡ů ≈CJ¡°≤wu Su $ tW t°wayů* Ju¡ „bů* Ÿu JC¡~> <fiJ¡Ôu F…Î Nay˚Àfi Ôůyů* π°≤° ∫C]˚¥<t J¡°w≤ Â<‹¸> Ÿu Ìu©Ù yoÕ SÙ, F<S∫°≤ů* Ÿu <ıfiJ¡∑ Ôw°Î≥ J¡¸> yoÕ SÙ ÎuŸu b¨sů* Ÿu J¡f∏@ů* J¡° Ÿ∏ÌuF Fůw° S°, ”<@≤ J¡∑ fi<Ì∫ů* tu* fF ≤Fu F°<S∫ů* Ju¡
t_wJ¡ N°æ≤ N‡f°≤Ù FÙ bF°≥ ≈≤ fi°æJ¡°Î≥ SÙ¡$$49-51$$ ”<@≤ Ju¡ ≈®b°F tu* ªtJ¡ ≤Fu Ÿku¡Ì
b˜ FÙ bF°≥ ≈≤ ku¡fi Ÿt¥F S°, ªÔfiu Ju¡ <ÔÎ N°I›w N°æ≤ „Ù|®w° J¡≤fiub°Ôu ŸubJ¡ů* π°≤°
bF°≥ ≈≤ tfiC‹∫ ≈¿Fª°fiu ı° ≤Fu Su $$52$$ J¡f∏@ N°æ≤ fi∫u fi∫u Ì°fib o@≤ @≤ <y≤ ≤Fu Su $

«¡≈≤ J¡ů ©nu F…Î fnu fnu ~>uÌb°Ôu ªJ®¡ů* Ju¡ Ÿt¥F π°≤° Ÿufi° Ÿu ˚°y ≤Fu ≈C”T J¡°¸>u y∫u Su $
bF°≥ ≈≤ ”<@≤Ju¡ „ÆÌ Ÿu ∫C•w "˚fig ˚fig" N°æ≤ "k¥¡ÃJ¡°≤" R¡≈ N@t≤u ≈®°<d∫ů* Ju¡ „ÆÌ Fů ≤Fu Su, ªÙÔ N°<Ì ≈sÙ <„Ô°Nů* ≈≤ <y≤ ≤FÙ ≤•w@°≤° J¡ů ≈Ùfiu Ju¡ <ÔÎ N≈fiu ≈≤ů* J¡∑ @¥<Ô n°

ŸyÕ - 39]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

355

≤Fu Su $ bF°≥ ≈≤ ŸC∏Ì≤ w°n Ju¡ b¨sů* Ju¡ Ÿt°fi N°æ≤ w°n Ÿu ˚Ù «≥¡ªu buw°Ôů* fiu w°Ô „ÆÌ Ju¡

Ÿ°S w°^±>b fi¨Ã∫ N°≤‡˚ J¡≤ <Ì∫° S° NwÎb bF _S°fi N°æ≤ ŸaJ¡¸>≈¥dÕ Fů y∫° S°, N°æ*@u

<y≤u F…Î (N_w-∆∫_w) ≤Sů* J¡∑ ÔJ¡<n∫ů* Ju¡ N∏Ì≤ ıÙ<bw ∫ů]° Sůn° fF…w <~>≈u F…Î

Su $$53-55$$ „bů* Ju¡ i>u≤ Ju¡ N∏Ì≤ <bΩt°fi ıÙ<bw ∫ů]° Ÿu _≈∏Ì∫C•w „b bF°≥ ≈≤

_≈∏Ìfi J¡∑ ˚Ù<w Ìuwu Su ∫°fiÙ t°Ô¥t Fůw° S° <J¡ „b tu* _≈∏Ìfi <J®¡∫° Fů ≤FÙ Fæ $ ”<@≤ Ju¡

J¡∑ªn Ÿu <ıfiJ¡° tC≥F ˚≤° S° N°æ≤ Sůn° Ÿ° ıÙbfi <ıfitu* „uT S°, ÎuŸu „bů* ≈≤ bF°≥ fnÙ
w≤Ÿ N°wÙ SÙ $$56$$ <ıfi ∫ů]°Nů* tu* JC¡~> FÙ ıÙbfi „uT S°, ∏Fů*fiu ©°fiu Ju¡ <ÔÎ yÌÕfi

™>°Î F…Î JC¡Wu N°æ≤ J¡°æNů* J¡ů fnu •Ôu„ Ÿu Ìu©° ∫°fiÙ ∏Fu* ˚sdů∏tC© Ìu©J¡≤ ∏Fu* fn°

Ì…#© F…N°, ıF°≥ wF°≥ ÎJ¡ FÙ t°aŸ<≈^±>ů* J¡ů ©°fiu Ju¡ <ÔÎ ÃŸCJ¡ J¡°æÎ, JC¡Wu, yÙÌn N°<Ì J¡°

∫C] Îba w≠ı<fiw J¡ůÔ°FÔ Fů ≤F° S° N°æ≤ ıF°≥ wF°≥ ÎJ¡ FÙ t°aŸ-<≈^±> Ju¡ <ÔÎ ∫C]uh~>° Ÿu t≤u F…Î t°aŸ°F°≤Ù ıÙb J¡°æÎ, JC¡Wu, yÙÌn N°<Ì <f©≤u ≈nu Su $$57$$ bF ≤d˚¥<t •∫° SÙ
t¨Ã∫C J¡° Ω°fi S° $ t≤ J¡≤ o@≤ @≤ <y≤u F…Î NŸa¶∫ |ůnu, F°SÙ,fi≤, fi≤≈<w, ≤S N°æ≤

J¡°¸>Ù yoÕ «≥¡¸>ů* J¡∑ y≤Ìfiů* Ÿu <fiJ¡Ôu F…oÕ ”<@≤ Ju¡ ≈®b°F Ÿu ŸC∏Ì≤ NfiuJ¡ fi<Ì∫°≥ bF°≥ ≈≤ fF

≤FÙ SÙ, ©¥fi Ÿu ÔS≈S (yÙÔu) F<S∫°≤ FÙ Ôw°Î≥ SÙ $ •w ≤důΩ°fi ≈®Ô∫J¡°Ô tu* „æÔ∫C•w ıywg Ju¡ Ÿt°fi Ÿ‡≈¥dÕ <bºb_w Fů y∫° S° $$58$$

NnwÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fiw°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ

Ÿ¥∫Õ Ju¡ N_wŸt∫ J¡°, ≤°sŸ N°æ≤ buw°Ôů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Ÿ∏º∫° J¡° N°æ≤

≤°<` tu* NÃ∫∏w fÙ˚ÃŸ ≤d˚¥<t J¡° bdÕfi $

ZÙb<„‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, wÌ…≈≤°∏w N˜-„˜ů* Ju¡ wuı Ÿu <ıŸJ¡° ≈≤°J®¡t t∏Ì ≈n y∫° Fæ, ÎuŸu ≤•w Ÿu ÔS≈S bÙ≤ Ju¡ Ÿt°fi _bh~> N°J¡°„ tu* t∏Ì ≈®w°≈b°Ôu N_wªÔů∏tC© NwÎb Ô°Ô Ÿ¥∫Õ J¡ů J¡°Ô fiu ŸtCB tu* ±C>f° <Ì∫° $$1$$ ≈FÔu N°J¡°„R¡≈Ù

Ì≈Õd tu* ≈®<w<f¿‡fw ≤d˚¥<t Ju¡ ”<@≤ J¡∑ J¡°¿∏w fiu Ÿ¥∫ÕR¡≈ Nÿb°≤ůFÙ J¡° <Ÿ≤ J¡¸>fiu ≈≤

N°J¡°„ J¡° Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° $ sd˚≤ Ju¡ <ÔÎ Ÿ∏º∫° fiu N°ytfi <J¡∫° $$2$$ ≈¨<SbÙ, ≈°w°Ô, N°J¡°„ N°æ≤ Ì„ů* <Ì„°Nů* Ÿu ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ ŸtCB J¡∑ ıÔ≤°<„ Ju¡ wCv∫ buw°Ô N°∫u, ıů Ÿ‡≈¥dÕ <Ì„°Nů* J¡° ≈¿≤bu‹¸>fi J¡≤fiu Ÿu bÔ∫°J¡°≤ ≈®wÙw Fůwu Su N°æ≤ ©¥f J¡≤w°Ô fı° ≤Fu Su $ Ÿ°fi tu* ≤©J¡≤ ©¥f wuı J¡∑ yoÕ N∏@J¡°≤R¡≈Ù wÔb°≤ Ÿu <ÌfiR¡≈Ù yı≤°ı J¡° t_wJ¡

J¡°¸>fiu ≈≤ Ÿ∏º∫°≤°yR¡≈Ù ”<@≤ Ÿu Ô°Ô w°≤°t^±>ÔR¡≈Ù yıt°æ<•wJ¡ <f©≤ ≈nu $$3,4$$
ıæŸu ≈®°d≤<Fw, tůF Ÿu N∏@J¡°≤t∫ N°æ≤ ıÙbfi°b_S° tu* ıÙbfi Ÿu ≈®ut J¡≤fiub°Ôu t¨wJ¡ů* Ju¡

⁄Ì∫ů* tu* ≈®°dů* π°≤° „ÆÌ°∫t°fi J¡tÔ ŸaJ¡ůª J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ FaŸ N°<Ì ıÙb

<ıfiŸu F¸> y∫u Fæ*, N∏@J¡°≤ Ÿu N∏@u ffiu F…Î ıÔ≈¥dÕ w°Ô°fů* tu* ≈FÔu ˚≥b≤ N°<Ì Ju¡ J¡°≤d

„ÆÌ J¡≤ ≤Fu J¡tÔ ŸaJ¡ůª J¡ů ≈®°›w Fů y∫u $$5$$ <ıfiJu¡ ≈a© ÌuF Ÿu Ÿ¸>u Su N°æ≤ ıů •Ôu„ Ÿu

356

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

«¡≈≤ J¡ů N≈fiÙ yÌÕfi <J¡∫u Su, ÎuŸu ≈sÙyd t¨w ∫ů]°Nů* Ju¡ „≤Ù≤ů* tu* N°∫C@ů* J¡∑ fi°o˘

|ů*ŸÔů* tu* sd˚≤ tu* <fiB°ÌubÙ J¡∑ yůÌ tu* ≈F…≥ª y∫u Su $$6$$ ıæŸu bÙ≤ů* Ju¡ ≈s tu* <bı∫Ô‚tÙ

J¡° ⁄Ì∫ <©Ô ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ŸtÙ≈bwÙÕ ª∏Bt° Ju¡ ŸC∏Ì≤ N°ÔůJ¡ (ª°≥ÌfiÙ) Ÿu ∫C•w JC¡tCÌ N°<Ì k¥¡Ôů* J¡° ⁄Ì∫ <©Ô ™>° $ ıæŸu ≤d˚¥<t ”<@≤ R¡≈Ù ıÔ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ FůwÙ Fæ,

Ÿtu* ∫ů]°Nů* Ju¡ Nayů* tu* f°d <~>≈u ≤Fwu Fæ* N°æ≤ tC©R¡≈Ù J¡tÔ ‡Ô°fi ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ

J¡tÔů* Ju¡ w°Ô°f Ÿ∏º∫° J¡∑ Ô°<Ôt° Ju¡ ≈®<w<f¿‡fw Fůfiu Ÿu Ô°Ô ıÔ Ÿu ˚≤u Su, J¡tÔů* tu*

˚≥b≤u f∏Ì Su N°æ≤ fiJu¡ tC© Ju¡ wCv∫ J¡tÔ ŸaJC¡<ªw Fů y∫u Su $$7,8$$ «¡≈≤ N°J¡°„R¡≈Ù
w°Ô°f w°≤°R¡≈Ù JC¡tCÌů* Ÿu (JC≥¡oÕ∫ů* Ÿu) <b˚¥<Tw F…N° N°æ≤ fiÙªu J¡° ıÔw°Ô°f JC¡tCÌR¡≈Ù
w°≤°Nů* Ÿu ªtJ¡fiu Ôy° $$9$$ ıæŸu f°≥@ Ÿu ≤<Fw ıÔ ª°≤ů* Nů≤ kæ¡Ô ı°w° Fæ, bæŸu FÙ

N∏@J¡°≤ tu* ≈FÔu <f~C>nu F…Î <k¡≤ <tÔfiu ≈≤ ˚Ù ≈¿Fª°fi fi ŸJ¡fiu J¡u J¡°≤d ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu ±>≤u F…Î ıÙb ª°≤ů* Nů≤ ˚°ywu Su $ y° ≤Fu buw°Ôů* Ju¡ HC^±> Ÿu ≤d_SÔÙ ≈¿≤≈¥dÕ SÙ N°æ≤ Ÿtu*
ıF°≥-wF°≥ fi≤ J¡*J¡°Ôů* Ju¡ NaJ¡ tu* fæ™>u F…Î N°æ≤ fŸ ≤Fu Ÿku¡Ì ªÙÔ N°æ≤ J¡°æÎ N™>©u<Ô∫°≥

J¡≤wu Su $ ≤d˚¥<t tu* J¡°‹™> J¡∑ NfiuJ¡ <ªw°Î≥ ıÔ ≤FÙ SÙ, fiJ¡∑ ≠b°Ô°Nů* Ÿu ∫C•w bF
w°≤°ydů* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w N°J¡°„t^±>Ô Ju¡ Ÿt°fi ÌtJ¡ ≤FÙ SÙ, bF°≥ ≈≤ ≈J¡ ≤Fu wS° ≈ª-

≈ª „ÆÌ J¡≤ ≤Fu tuÌ° N°æ≤ t°aŸ Ÿu ≈¥dÕ N<Àfi SÙ, Ÿb°˘y J¡∑ F<ß>∫ů* Ju¡ ¸¥>¸>fiu Ÿu „ÆÌ J¡≤wÙ

F…oÕ NfiuJ¡ <ªw°Î≥ bÙ≤ů* J¡∑ fi°o˘ ≈®@°fiR¡≈ Ÿu ≈®J¡°„t°fi SÙ, buw°Ôů* J¡∑ <˜∫°≥ ıÔ-J®¡∑n°Nů*

J¡∑ w≤F <ªw°Nů* tu* <~>≤ ≤FÙ SÙ $ bF JC¡Wu, J¡°æÎ, ∫s N°æ≤ buw°Ôů* Ju¡ J¡dÕJ¡Ç> J¡ůÔ°FÔů* Ÿu

˚ÙTd SÙ, ≈®°<d∫ů* Ju¡ ytfi N°æ≤ N°ytfi Ÿu nwu F…Î bfiů* J¡∑ w≤F SÙ, ±>°<J¡<fi∫°≥ bF°≥ ≈≤

”<@≤, t°aŸ, ªfÙÕ, N°æ≤ tuÌ° Ju¡ F≤d tu* ∆∫y® SÙ $ bF°≥ ≈≤ <≈„°ªů* fiu ıů t°aŸ ©°∫° S°, bF

fiJu¡ Nů™>ů* Ÿu <y≤ ≤F° S°, fÙª-fÙª J¡∑ <ªw°Nů* tu* <≈„°ªů* π°≤° ©¥fi Ÿu ˚≤u F…Î „b Ìu©u ı° ≤Fu Su, ≈¥wfi°Î≥ N≈fiÙ yůÌ tu* fnu-fnu „bů* J¡ů Ôu ı° ≤FÙ SÙ $ bF°≥ ≈≤ ]w fi¨Ã∫ tu* y®

JC¡‹t°^±>ů* Ju¡ («≥¡ªu ≈u¸>b°Ôu <≈„°ªů* Ju¡) t^±>Ô Ju¡ fnu-fnu Ì≤ Su, „bů* Ju¡ tC© Ju¡ ≈°Ÿ

≈®Ô°≈ J¡∑ fi°o˘ "~>t-~>t" ≠b°Ô° Ju¡ „ÆÌ Fů ≤Fu Su, tuÌ° N°æ≤ ”<@≤ Ju¡ yÙÔu @CÎ≥ Ÿu bF

≤d˚¥<t tu|∫C•w ŸÙ SÙ $ bF°≥ ≈≤ R¡<≈J¡° (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈¥wfi°) fF ≤FÙ ”<@≤ fiÌÙ Ju¡ buy tu* ıtJ¡≤ ©nÙ F…oÕ NwÎb ˚¥ª≤Ù ŸÙ t°Ô¥t ≈n ≤FÙ SÙ $ bF°≥ ≈≤ fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ buw°Ô

„b¿≈aı≤ů* J¡ů ©Ù*ªfiu tu* N≈fiu JC¡Ô Ju¡ NfiCR¡≈ <J¡ÔJ¡°¿≤∫°≥ ˚≤ ≤Fu Su $ t≤u F…Î F°<S∫ů* Ju¡

Ì≤R¡≈ ≈°Ôfiu tu* buw°Ôů* Ju¡ f°ÔJ¡ Ÿů ≤Fu Su $ ÎJ¡°∏w ≤d-≈®Ìu„ tu* ≤°sŸ N≈fiÙ ≈°fiJ®¡∑n°
tu* ∆∫_w Su $$10-19$$ tÌů∏tW buw°Ôů* tu* ≈≤_≈≤ J¡ÔF Fůfiu ≈≤ <ªw°Nů* Ju¡ N°@u ıÔu J¡°‹™>ů* π°≤° F…Î fiJu¡ Ÿay®°t Ÿu Ÿ°≤Ù ≤d˚¥<t ıyty° ™>Ù $ bF°≥ b°∫C fF ≤Fu ”<@≤ N°æ≤
bŸ° J¡∑ <t¿Zw y∏@ Ÿu ∫C•w S° ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈¥wfi°Nů* J¡∑ ≈u<¸>J¡°Nů* Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î ≤¸>-

≤¸> „ÆÌ Fů ≤Fu Su $ N°@u ≈Ju¡ F…Î „b Ju¡ N°_b°Ìfi tu* ÔCÆ@ ∫sů* J¡° J¡ÔF f» ≤F° S° $ fay, J¡<Ôay, Nay, w≤ay N°<Ì Ìu„ů* Ju¡ ≈C”Tů* Ju¡ «≥¡ªu-«≥¡ªu „≤Ù≤ů* tu* ≤°sŸ N°æ≤ ªÙÔ N°<Ì ≈sÙ

(t°aŸ˚sd°SÕ) <ª≈¸ >≤Fu Su $ w°≤°≈°w Ju¡ wCv∫ Ì°≥wů* Ÿu F≥Ÿ ≤FÙ R¡<≈J¡°Î≥ ŸatC©¿_Sw

ŸyÕ - 40]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

357
t¥<wÕtwÙ ≠b°Ô°Nů* Ÿu ∫C•w-ŸÙ ≈®wÙw Fů ≤FÙ SÙ $ ”<@≤ Ju¡ t°≤u ~>ÔJ¡≤ ˚¥<t tu* <y≤ ≤Fu buw°Ôů* Ju¡ fÙª tu* ©¥fi ≈Ùfiub°ÔÙ ≈¥wfi°Î≥ ≈¿≤F°Ÿ J¡≤ ≤FÙ SÙ $ bF°≥ ≈≤ ∫ů<yfiÙyd Ju¡ fi°∫J¡

<≈„°ªů* π°≤° N°Fw FůJ¡≤ ŸtÙ≈ tu* N° ≤Fu Su, ª°≤ů* Nů≤ <f©≤Ù F…oÕ N°≥wnÙR¡≈Ù tF°bÙd°Nů*
π°≤° b°Ìfi <J¡∫° ı° ≤F° S° $ bF°≥ ≈≤ <≈„°ªů* J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu <≈„°ª ffiu F…Î tfiC‹∫ ~>Ô

J¥¡Ì ≤Fu Su, ≈¥wfi° Ju¡ Ì„Õfi Ÿu ı<fiw N≈¥bÕ ˚∫ Ÿu Nh~>u-Nh~>u ∫ů]° t¨w≈®°∫ Fů ≤Fu Su, J¡FÙ* ≈≤ buw°Ôů* N°æ≤ ≤°sŸů* Ju¡ N°fi∏ÌůÃŸb tfi°∫u ı° ≤Fu Su, ≈¥wfi°Nů* Ju¡ J¡∏@ů* Ÿu <y≤u¡„bů*

Ÿu <fi„°ª≤ ˚Ù ˚∫˚Ùw Fů ≤Fu Su, N°J¡°„Ÿu ¸>J¡≤°fiub°Ôu N≈¥bÕ ˚¥wů* Ju¡ ¿≈¸>°≤ů* Ÿu Ÿ°≤Ù

≤d˚¥<t ∆∫°›w SÙ $ bF°≥ t≤ ≤Fu tfiC‹∫ Ju¡ t°aŸ J¡ů fnu ≈®∫Ãfi Ÿu ~>Ùfi ≤Fu Su, ˚‚∫J¡∑ N≈us°

≤©fiub°Ôu N≈fiu ≈sů* tu* bF°≥ ≈≤ „bů* J¡∑ ≤°<„ ¿f©u≤Ù yoÕ SÙ $ Ôůt<n∫ů* Ju¡ tC© Ÿu <fiJ¡ÔÙ

F…oÕ N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°Nů* Ÿu ≈¥dÕ ŸaI° J¡ů ≈®°›w F…Î N°æ≤ ©¥fi Ÿu ÔS≈S ≈C”Tů* Ÿu ª°≤ů* Nů≤

≤d˚¥<t ÎuŸÙ ≈®wÙw FůwÙ SÙ, t°fiů*¡fi∫u-fi∫u N„ůJ¡-≈C‹≈ů* Ju¡ yCh~u n ≤Fu Fů* $$20-28$$
bF°≥ ≈≤ buw°Ôů* Ju¡ f°ÔJ¡ J¡f∏@ů* Ju¡ J¡¸>u F…Î J¡∏@ů* tu* J®¡∑n°-∆∫y® Su $ ∫s, ≤°sŸ, <≈„°ª

N°<Ì Ju¡ N°J¡°„ tu* n ≤Fu vtCJ¡ (N@ÕÌÀ@ J¡°‹™>) ÌÙ›w Fů ≤Fu Su $$29$$ bF°≥ ≈≤ N°J¡°„,

≈bÕwů* Ju¡ <fiJCa¡ı N°æ≤ yCk¡°Nů* Ju¡ tº∫ tu* <≈^±> Ju¡ Ÿt°fi |fiu wtůR¡≈ tu|ů* J¡° Ÿt¥F S° $

ªaªÔ ≈®°<d∫ů* Ju¡ buy Ÿu N°JC¡Ô NwÎb ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ b°∫C Ÿu ÔůJ¡, ÔůJ¡ů*tu* ≤Ffiub°Ôu ıÔ

N°æ≤ fiJu¡ ≈J¡≤d <ıŸtu* J≥¡≈°∫u y∫u Fæ*, ÎuŸu f®Ê°^±>ů* Ju¡ wCv∫ bF ≤d°ayd S° $$30$$

fiw°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ

≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ Ÿůfiu ≈≤ Ÿ≤_bwÙ N°æ≤ ÔÙÔ° J¡° y¨F≈®bu„ N°æ≤ N°<wb°<FJ¡ ÌuF J¡° w[b bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B ZÙ≤°tª∏BıÙ, <fi„°ª≤ů* Ju¡ J¡°≤fi°tů** Ÿu NÃ∫∏w |ů≤ ≤d°ayd tu* ∫tÌqwů* N°æ≤ <fiJ¨¡‹¸> ZudÙ Ju¡ ıÙbů* J¡∑ (˚¥w, <≈„°ª N°<Ì J¡∑) ªu‹¸>°Nů* Ju¡ <Ìfi tu*
tfiC‹∫ů* Ju¡ ∫Sů<ªw N°ª≤d J¡∑ fi°o˘ ≈¥bůÕ•w ≈®J¡°≤ Ÿu Ÿ‡≈∏fi Fůfiu ≈≤ F°S Ÿu ≈J¡nfiu Ju¡

∫ůÀ∫ ∫°fiÙ <fi<fn N∏@J¡°≤ ≤°<„ Ÿu <ıŸ tu* Ÿ°k¡ Ÿ°k¡ ÌÙb°≤u* ffiÙ SÙ ÎuŸu ≤°<` R¡≈Ù |≤tu*

˚‚∫ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ≈®ªC≤t°`° tu* ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ b˜ ≈Ÿ°≤ J¡≤ t°≥yfi° <ıfiŸu J¡ů„ů* Ìq≤ ˚°y y∫° S° ÎuŸu ˚¥wydů* Ju¡ J®¡∑n° J¡≤fiu ≈≤ <fiB° Ÿu N°J®¡°∏w Ì„ů* <Ì„°Nů* tu* N∏@J¡°≤ J¡°

Ÿaª°≤ Fůfiu ≈≤ JC¡~> <©∏fi Ÿu F…Î Ì°≤°„∫ ÔÙÔ°≈<w fiu ≈®°w#J¡°Ô Ju¡ J¡°∫Õ tu* ŸÔ°F Ìufiu tu*

Ìs t¿∏`∫ů* Ju¡ Ÿ°S ˚Ù <bª°≤ <J¡∫°, wÌ∏w≤ ª∏Bt° Ju¡ ŸÂ„ N°J¡°≤b°Ôu fkÕ¡ Ju¡ ŸÂ„

„ÙwÔ „∫fi ≈≤ fiù J¡tÔů* J¡ů f∏ÌJ¡≤ ÎJ¡ sd tu* <fiB° J¡∑ yůÌ tu* <bZ°t <Ô∫° $$1-5$$
wÌfi∏w≤ fi Ìůfiů* ÔÔfi°Nů* fiu ≈¥bůÕ•w t^±>≈°J¡°„ J¡ů ~>ůnJ¡≤ Ÿ |≤ tu* ıæŸu b°∫C

ŸC≤°©ů* Ÿu J¡tÔ J¡∑ J¡ÔÙ Ju¡ N∏Ì≤ ≈®bu„ J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ H≤ů©ů* Ju¡ ŸC≤°©ů* Ÿu ≈®bu„

<J¡∫° $$6$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # <bπ∏t¥º|Õ∏∫, owfi° fn° ª°≤ F°S J¡° ∫F _S¥Ô „≤Ù≤

J¡tÔ J¡∑ w°≥w Ju¡ Ÿt°fi Ÿ¥‚t ŸC≤°© Ÿu Jæ¡Ÿu ıvÌÙ ≈®bu„ J¡≤ y∫° ? $$7$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu

358

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡F° # Fu Nfi|, <ıŸJ¡ů ∫F ˚®t ≤Fw° Fæ <J¡ ∫F „≤Ù≤ N°<@˚°æ<wJ¡ Fæ, Ÿ ≈C”T J¡° ∫F

„≤Ù≤ Ÿ¥‚t <~>B Ÿu fiFÙ* ı° ŸJ¡w° $$8$$ oŸ „≤Ù≤ fiu tCHu ∫F°≥ ≈®bu„ J¡≤fiu Ÿu ≤ůJ¡ <Ì∫°, Nw# oŸ <~>B tu* tæ* fiFÙ* Ÿt° ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ tfiC‹∫ „≤Ù≤ J¡° _b˚°b ÎuŸ° FÙ Fæ $ <ıŸJ¡∑

ÎuŸÙ fC<] ≈æfiÙ N°Ãt° J¡ů _S¥Ô ÌuF _bR¡≈ ŸtHwÙ Fæ, bF Nytfi J¡° FÙ NfiC˚b J¡≤w°

Fæ $$9$$ <J¡∏wC <ıŸ ≈C”T J¡ů, _S¥Ô tfiC‹∫ ÌuF tu* w°Ì°Ã‡∫fC<] fi Fůfiu N°æ≤ tu≤° ÎJ¡t°`

N°<wb°<FJ¡ (Ÿ¥‚t) „≤Ù≤ Fæ, ∫F <fiÿª∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, ≈FÔu J¡∑ Â»b°Ÿfi°Nů* Ÿu NÃ∫∏w Ÿ¥‚t <~>B tu* ˚Ù ı°fiu tu* ŸtSÕ Fq≥, ÎuŸ° ŸæJ¡nů f°≤ NfiC˚¥w Fæ, bF ≈C”T W≤J¡°Ô tu* _S¥Ô

ÌuF J¡∑ NfiC”≈ <fi≤ů@ N°<Ì <J®¡∫°Nů* Ÿu ∫C•w Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? •∫ů*<J¡ bF N<wŸ¥‚t

<~>B tu* ytfi J¡≤fiub°Ôu ªuwfi J¡° Na„_bR¡≈ FÙ Fæ $$10$$
f°F≤ ˚Ù b_wC„<•w J¡° _b˚°b bæŸu FÙ ÎJ¡R¡≈ Ìu©° y∫° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ıÔ J¡˚Ù «¡≈≤ J¡ů fiFÙ* ı°w° N°æ≤ N<Àfi J¡˚Ù fiÙªu J¡ů fiFÙ* ı°wÙ, bæŸu <ª¿w J¡°

˚Ù ıæŸ° _b˚°b Fæ, bæŸÙ FÙ bF ≤FwÙ Fæ $$11$$

_S¥Ô ÌuF tu* N°ÃtfC<] fi ≤©fiub°Ôu ∫ůyÙ, <≈„°ª N°<Ì J¡ů ˚Ù ıf _S¥ÔÌuFı<fiw

<fi≤ů@Ì…#© fiFÙ* Fůw°, wf πæwt°` Ju¡ Nº∫°Ÿ Ÿu ≤<Fw w[bI°<fi∫ů* J¡ů bF Ì…#© fiFÙ* Fůw°, oŸtu* wů J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

~>°∫° tu* fæ™>u F…Î ≈C”T J¡ů w°≈ J¡° NfiC˚b J¡F°≥ Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? ≈≤t°Ãt° J¡° ∫S°SÕ

I°fi Fůfiu ≈≤ ŸŸu N<w¿≤•w ≈Ì°SÕ J¡° <J¡ŸÙ J¡ů NfiC˚b fiFÙ* Fůw° $$12$$

N<@‹™>°fi R¡≈ I°fi tu* _S¥Ôw°, Ÿ¥‚tw° N°<Ì „<•w∫ů* J¡° N°<b˚°Õb Fůfiu ≈≤ ˚Ù <ªW
tu* _S¥ÔÃb N°<Ì Jæ¡Ÿu ≈®°›w Fůwu Fæ* ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸÙ Ÿa<bwg Fæ, bæŸ° FÙ <ªW Fæ, Ÿa<bwg FÙ <ªWR¡≈w° J¡ů ≈®°›w F…oÕ Fæ $ ∫<Ì <J¡ŸÙ J¡ů

∫F Ÿ∏ÌuF Fů <J¡ ŸJ¡° N∏∫S°˚°b (Ÿa<bwg N°J¡°≤w°) Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $ fnu ˚°≤Ù ≈®∫Ãfi Ÿu bF <k¡≤ N∏∫ Nb_S° J¡ů ≈®°›w J¡∑ ı°wÙ Fæ $$13$$

I°fi≈®∫Ãfi Ÿu N∏∫S°˚°b J¡° Ì°F≤d Ìuwu Fæ* $

∫F "≤≠ı¥" Fæ, ∫ů* ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ≤≠ıC≈Ì°SÕ J¡° <fiÿª∫ Fůfiu ≈≤ ≤≠ı¥ tu* Ÿ≈ÕÕI°fi <fib¨W

Fů ı°w° Fæ, N∏∫S° (≈®∫Ãfi fi Fůfiu ≈≤) bF ≠∫ů*-J¡°-Ã∫ů* ffi° ≤Fw° Fæ $$14$$
ıæŸu <ªW Ÿa<bwg-„<•w J¡° NfiCŸ≤d J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ ªu‹¸>° ˚Ù <ªW J¡° NfiCŸ≤d J¡≤wÙ Fæ, ∫F ˚Ù ≈®<Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸÙ Ÿa<bwg FůwÙ Fæ, bæŸ° FÙ <ªW Fůw° Fæ N°æ≤ ıæŸ° <ªW ≤Fw° Fæ bæŸÙ ªu‹¸>°Î≥ ˚Ù FůwÙ

Fæ*, ∫F f°ÔJ¡ wJ¡ J¡ů ŸC<b<Ìw Fæ, <k¡≤ ÌqŸ≤u J¡ů ∫F •∫ů* fi ŸC<b<Ìw Fůy° ? $$15$$

_S¥Ô „≤Ù≤ Ju¡ Ÿt°fi N°<wb°¿FJ¡ <ªW„≤Ù≤ J¡° ˚Ù <fi≤ů@ •∫ů* fiFÙ* Fůw° oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $
ıů _b›fi Ju¡ ≈C”T J¡∑ fi°o˘ N°æ≤ tfiů≤S <fi<tÕw ≈®<wt° J¡∑ fi°o˘ Ju¡bÔ N°J¡°„t°`„≤Ù≤

Fæ („¥∏∫°ÃtJ¡„≤Ù≤ Fæ) Ÿu J¡°æfi Jæ¡Ÿu ≤ůJ¡ ŸJ¡w° Fæ ? $$16$$

ŸyÕ - 40]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

359

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u* <J¡ ˚°æ<wJ¡ „≤Ù≤ I°fifÔŸu <ªW „≤Ù≤ Jæ¡Ÿu ffi ı°w° ? oŸ „aJ¡°

≈≤ J¡Fwu Fæ* $
b°_wb tu* Ÿ˚Ù Ôůyů* J¡° Ÿ˚Ù ıyF <ªWt°` FÙ „≤Ù≤ Fæ, <J¡∏wC J¡FÙ* ≈≤ ⁄Ì∫ tu* ¿_Sw I°fi Ju¡ fÔ Ÿu bF J¡FÙ* N°w° FCN°-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ N°w° F…N°-Ÿů ≈®wÙw Fůw° Fæ, bF

˚®t Fæ, b°_wb tu* ≈®°dÙ <ªW Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$17$$

≈®°<d∫ů* J¡∑ <ªW Ÿu ≈¨SJg¡ ŸW° fiFÙ* Fæ, oŸJ¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

≈≤t°Ãt° J¡∑ oh~>° Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ Ÿf ≈®°<d∫ů* Ju¡ Ã≈<W, <bfi°„ N°<Ì Fůwu Fæ*, ıů <J¡

N°<Ì Ÿ¨<‹¸> tu* _b°˚°<bJ¡ NI°fi NSb° _b°˚°<bJ¡ J¡tÕ Ÿu Ã≈∏fi Fůwu Fæ*, _S¥Ô ˚¥w N°æ≤

˚°æ<wJ¡ ≈Ì°SÕ πæw J¡FÔ°wu Fæ*, fiJ¡° tuÔ ∫°fiÙ ÎJ¡ÌuF˚°bfi° Îu•∫ Fůw° Fæ $ Ÿtu* J¡°≤d Fæ ≈aªÙJ¡≤d, bF f°Ì tu* Fůw° Fæ $$18$$

<ªW N°æ≤ N∆∫•w J¡° ˚Ù „C] <ªW Ÿu ≈¨SJg¡ N¿_wÃb fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæa $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ <ªW°J¡°„, <ªÌ°J¡°„ N°æ≤ wÙŸ≤° ˚¥w°J¡°„ ofi wÙfiů* J¡ů ÎJ¡

FÙ Ÿt<HÎ, •∫ů*<J¡ N<@‹™>°fiŸW° Ju¡ <ffi° fiJ¡° _kC¡≤d FÙ fiFÙ* Fůw° $ ∫°fiÙ <ıŸJ¡°

_kC¡≤d <ıŸJ¡∑ ŸW° Ju¡ N@Ùfi Fæ, bF ŸŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fůw°, ÎuŸ° <fi∫t Fæ, ∫F

˚°b Fæ $$19$$

∫Ω<≈ _S¥Ô„≤Ù≤ N°æ≤ <ªW„≤Ù≤ Ìůfiů* FÙ N<@‹™>°fi ŸW° Ju¡ N@Ùfi ŸW°b°Ôu Fæ*, <k¡≤

˚Ù _S¥Ô „≤Ù≤ Ÿu Ÿ¥‚t „≤Ù≤ tu* <b„uTw° Fæ, bF ∫F <J¡ bF <fi≤ů@ J¡° FuwC fiFÙ* Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ oŸ <ªW„≤Ù≤ J¡ů ÎuŸ° Ÿt<H∫u <J¡ oŸfiu Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ tu*

N°<b˚°Õb„<•w ≈®°›w J¡∑ Fæ $ J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù oŸJu¡ <ÔÎ ≤ůJ¡¸>ůJ¡ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, •∫ů*<J¡

ŸJ¡° Ì∫ (N°<b˚°Õb) ŸabuÌfi ∫°fiÙ ≈¥bÕ b°Ÿfi° N°æ≤ J¡tÕ J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°Ôu

≈Ì°Sů˘ J¡∑ _k¥¡<wÕ Ju¡ NfiCŸ°≤ Fůw° Fæ, ŸJ¡° _b˚°b f°F≤ J¡∑ b_wC J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fi°
fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ŸabuÌfi Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ ŸJ¡∑ oh~>° FůwÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ bF ≤ıwR¡≈

Ÿu I°w „C<•w (ŸÙ≈) J¡∑ ˚Ù oh~>° J¡≤w° Fæ, „C<•w J¡° NfiCŸ≤d J¡≤ ŸJ¡∑ ≈us° fiFÙ*

J¡≤w° $$20$$

<fi‹J¡TÕ ∫F <J¡ _S¥Ô „≤Ù≤ f°fl b_wCNů* J¡° NfiCŸ≤d J¡≤w° Fæ, Nw# ŸJ¡° <fi≤ů@

Fůfiu ≈≤ ˚Ù ŸabuÌfiuh~>°t°` Ju¡ NfiCŸ°≤Ù <ªW„≤Ù≤ J¡° <fi≤ů@ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° Ÿf ≈Ì°Sů˘ tu*

ŸJ¡° N°<b˚°bÕ ≈®°›w FÙ Fæ, ∫F ıů J¡F° S°, ŸÙJ¡° <b_w°≤ Ÿu ≈®<w≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

<ªW„≤Ù≤ `Ÿ≤udC Ju¡ ˚Ùw≤ ≈®<b‹¸> Fů ı°w° Fæ, N°J¡°„ Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw Fůw° Fæ, NaJC¡≤ Ju¡ J¡ůT tu* ÔÙfi Fů ı°w° Fæ N°æ≤ ≈vÔb tu* ≤Ÿ ffi ı°w° Fæ $ ıÔbÙ<ª∫ů* tu* (ÔF≤ů*
tu*) vÔ°Ÿ J¡≤w° Fæ N°æ≤ <„Ô°Nů* Ju¡ tº∫ tu* fi°ªw° Fæ $ tu| ffi J¡≤ ıÔ f≤Ÿ°w° Fæ,

<„Ô° ffi J¡≤ ÎJ¡ ıyF ¿_S≤ Fůw° Fæ, ıf oh~>° FůwÙ Fæ wf N°J¡°„ tu* ı°w° Fæ, ≈bÕwů*

Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw Fůw° Fæ, <ıŸtu* w<fiJ¡ NbJ¡°„ fiFÙ* Fæ ÎuŸ° ≈≤t°dC ffi ı°w° Fæ, bF

360

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

R¡≈ ≤*yů* J¡ů @°≤d J¡≤ ≤F° ≈bÕw ffi ı°w° Fæ ÎuŸ° ≈bÕÕw <J¡ ıů ≈¨<SbÙ J¡ů @°≤d J¡≤w°

Fæ, Â»t¥Ô Fæ N°æ≤ N°J¡°„ªC‡fÙ Fæ, ÎuŸ° ≈bÕw Ju¡bÔ f°F≤ FÙ fiFÙ* Fůw°, <J¡∏wC ÌuF Ju¡

N∏Ì≤ ˚Ù Fůw° Fæ (c) J¡˚Ù N°J¡°„ ffi ı°w° Fæ, J¡˚Ù ıæŸu ŸtCB N≈fiu Ÿu N<˚∏fi N°bwÕ (≈°fiÙ J¡° ˚≥b≤) ≤ªfi°Nů* J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ∫F <ªW„≤Ù≤ N≈fiu _bR¡≈

Ÿu N<˚∏fi J¡≤ůnů* f®Ê°^±>ů* J¡ů ª°≤ů* Nů≤ @°≤d J¡≤w° Fæ $$21-25$$ <ıŸJ¡° J¡t°ÕfiCŸ°≤Ù

≈®fů@ πuy Ÿu <b≈∫Õ_w fiFÙ* F…N° ÎuŸ° <ªW„≤Ù≤ ŸyÕ Ju¡ N°<Ì tu* N°J¡°„°<Ì J®¡t Ÿu tF°fig (f®Ê°^±>°Ãt°) FůJ¡≤ wÌ…≈≤°∏w ≈®°≤Æ@ J¡t°ÕfiCŸ°¿≤dÙ ≈®b¨<W J¡ů ı°fiw° Fæ $$26$$ ıæŸu t¨yt≤Ù<ªJ¡° N°<Ì tu* <tØ∫° ıÔ J¡° Ì∫ Fůw° Fæ Îba ıæŸu _b›fi tu* ∫F _kC¡≤d b∏º∫°≈C`

Fu ÎuŸu ˚®t J¡° Ì∫ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F N°J¡°„°Ãt° ˚Ù _b<fi‹™> NŸÃ∫fC<] π°≤° tF°fig (f®Ê°^±>°Ãt°) FůJ¡≤ ≈®_wCww° J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $$27$$

Ÿ¥‚twt <ªW FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg Fæ, ŸbÕ„<•w„°ÔÙ Fæ ŸJ¡ů ıf wJ¡ w[b J¡°

≈¿≤I°fi Fů ı°w° Fæ, wf bFÙ ∆∫bF°≤ tu* ŸbÕ` N≈®<wFw N°æ≤ _bw∏` Fů ı°w° Fæ, ÎuŸ°

N°≈fiu J¡F° $ oŸ ≈≤ Ft°≤Ù <ıI°Ÿ° Fæ <J¡ •∫° Ft Ôůyů* J¡° ≈®Ã∫uJ¡ <ªW ÎuŸÙ „<•w

≤©w° Fæ ∫° fiFÙ* ? ≈®St ≈stu* ≈®Ã∫uJ¡ ≈C”T Ju¡ <ªW tu* <˚∏fi-<˚∏fi R¡≈ Ÿu <bΩt°fi ıywg ŸÌg Fů ı°∫uy° $ <πwÙ∫ ≈s tu* <ªW Ÿu Ã≈∏fi fi F…N° ıywg <ªW Ÿu <bÔsd FÙ

Fůy°, •∫ů*<J¡ bæŸu FÙ Ÿf Ôůy Ìu©wu Fæ*, ∫° ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* I°fi Ÿu <ªW J¡° <bfi°„

Fůfiu ≈≤ ˚Ù ıywg J¡∑ NfiCb¨<W FÙ FůyÙ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæa $
tF°≤°ı, ıů „<•w N°≈fiu J¡FÙ Ÿ „<•w Ÿu ∫C•w Ft Ôůyů* J¡° <ªW Fæ NSb°
fiFÙ* ? ≈FÔu ≈s tu* ≈®Ã∫uJ¡ ¿ªW tu* <˚∏fi ıywg ŸBq≈ •∫ů* fiFÙ* Fůy° N°æ≤ ÌqŸ≤u ≈s tu*
bF <ªW Ÿu N<w¿≤•w •∫ů** fi Fůy°, •∫ů*<J¡ ÎuŸ° FÙ Ÿf Ôůy Ìu©wu Fæ* $$28$$

≈¥bůÕ•w ≈sů* Ÿu ≈®St ≈s J¡° FÙ NayÙJ¡°≤ J¡≤ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ W≤ Ìuwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, F≤ ÎJ¡ J¡° ıů <ªW Fæ bF oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ „<•w Ÿu Ÿ‡≈∏fi Fæ, ≈®Ã∫uJ¡ <ªW tu* ıywg J¡° ˚®t ≈¨SJg¡ ≈¨SJg¡ R¡≈ Ÿu <Ìw F…N° Fæ $ sd Ju¡
wCv∫ NfiuJ¡ ıywg <J¡ŸÙ J¡∑ Â<‹¸> tu* <fituT ˚≤ tu* Ã≈∏fi Fůwu Fæ* N°æ≤ <bfi‹¸> Fůwu Fæ* N°æ≤

<J¡ŸÙ J¡∑ Â<˝ >tu* J¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi N°æ≤ <bfi‹¸> Fůwu Fæ* oŸtu* N°≈ J®¡t ŸC<fi∫u $$29,30$$

<ıŸ t¨Ã∫CR¡≈Ù t¥~>°Õ J¡° F≤uJ¡ N°ÌtÙ NfiC˚b J¡≤w° Fæ, Fu ŸCtwu, Ÿu N°≈ tF°≈®Ô∫R¡≈Ù

≤°<` Ÿt<H∫u, tF°≈®Ô∫R¡≈Ù ≤°<` J¡° N∏w Fůfiu ≈≤ Ÿ˚Ù Ôůy NÔy NÔy Ÿ¨<‹¸> J¡°

<b_w°≤ J¡≤wu Fæ* $ <ıŸJ¡° ıæŸ° I°fi N°æ≤ ıæŸu J¡tÕ Fůwu Fæ, bF wÌfiCR¡≈ Ÿ¨<‹¸> J¡° Ì„Õfi N°æ≤ NfiC˚b J¡≤wu Fæ, ˚°b ∫F <J¡ ıæŸu ≤ůyÙ <ªW-∆∫°tůF Ÿu ≈bÕwů* J¡° fi¨Ã∫ Ìu©w° Fæ, bæŸu FÙ ıÙb Nfi°<Ì_b°˚°<bJ¡ N<bΩ° Ju¡ ≈®˚°b Ÿu Ã≈∏fi wÙfi Nb_S°Nů* Ju¡ Ÿ*J¡v≈ů*

J¡ů Ìu©w° Fæ $$31,32$$ tF°≈®Ô∫R¡≈ ≤°<` J¡° NbŸ°fi Fůfiu ≈≤ ıæŸu Ÿt<‹¸><ªW„≤Ù≤
c ÌuF Ju¡ N∏Ì≤ ≈bÕw˚°b N°<Ì _b›fi tu* ≈®<Ÿ] FÙ Fæ, o∏Bı°Ô N°<Ì tu* f°F≤ ˚Ù <ªW „≤Ù≤

J¡° ≈bÕw˚°b Ìu©° ı°w° Fæ $

ŸyÕ - 40]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

361

<F≤^∫y˚Õ Ÿt<‹¸>˚ůÀ∫≈®≈aª J¡° <b_w°≤ J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ ∆∫<‹¸><ªW „≤Ù≤ ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb ˚Ù
t¨Ã∫C Ju¡ Nfi∏w≤ N≈fiu-N≈fiu ˚ůÀ∫ _b›fi°<Ì ∆∫<‹¸>-≈®≈aª J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ ∫°fiÙ

NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$33$$

"∫<] tfiŸ° º∫°∫<w wπ°ª° bÌ<w wÃJ¡tÕd° J¡≤ů<w' (<ıŸJ¡° tfi Ÿu _t≤d J¡≤w° Fæ,

Ÿu b°dÙ Ÿu fůÔw° Fæ, Ÿu J¡tuÕ¿∏B∫ů* Ÿu J¡≤w° Fæ) oŸ ZC<w Ÿu N°æ≤ Ÿf Ôůyů* Ju¡ NfiC˚b Ÿu _t¨<w Ju¡ wCv∫ Ÿ‡≈¥dÕ <J®¡∫°Î≥ ÎJ¡b_wC<bT∫J¡ Fæ*, ∫F <fi¿ÿªw Fæ, _t¨<w ˚Ù ∫<Ì _t¨<w J¡°

J¡°≤d NfiC˚b ŸÃ∫ Fů wů ∫S°SÕ FůwÙ Fæ N°æ≤ ŸJu¡ J¡°≤d˚¥w NfiC˚b Ju¡ <tØ∫° Fůfiu ≈≤

NŸÃ∫ FůwÙ Fæ $ ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* Ft Ôůyů* tu* ˚®°¿∏w ≈®ªC≤t°`° tu* <bΩt°fi Fæ N°æ≤ Ft Ôůyů*J¡° Ÿ*J¡v≈ NŸÃ∫ Fæ, Nw# Ft°≤Ù _t¨<w Ju¡ ∫S°SÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸŸu Ã≈∏fi J¡<w≈∫

_b›fi N°<Ì ≈®≈aª ˚Ôu FÙ <tØ∫° Fů*, <J¡∏wC <F≤^∫y˚Õ (f®Ê°) ŸbÕI Fůfiu Ÿu ˚®°¿∏w „¥∏∫ Fæ*

N°æ≤ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ Fæ*, Nw# fiJ¡∑ _t¨<w ∫S°SÕ J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, <k¡≤ fiJu¡ π°≤° Ÿ¨‹¸>

≈®≈*ª <tØ∫° Jæ¡Ÿu ? oŸ N°„∫ Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ıæŸu ∆∫<‹¸> ıÙbů* J¡ů t≤fiu Ju¡ f°Ì wC≤∏w _t¨<w Ÿu N≈fiu π°≤° ≤<ªw ŸyÕ J¡° NfiC˚b Fůw° Fæ, bæŸu FÙ Ÿt<‹¸> ıÙb (f®Ê°) ˚Ù <ª≤J¡°<ÔJ¡ tF°≈®Ô∫

Ju¡ f°Ì N≈fiÙ ∫S°SÕ _t¨<w Ÿu Ÿ¨‹¸> ≈®≈aª J¡° NfiC˚b J¡≤wu Fæ*, Nw# "fiJ¡∑ _t¨<w Ÿu Ã≈∏fi

≈®°•wfi ŸÃ∫ ≈Ì°SÕ FÙ S°, J¡v≈ Ju¡ ŸÃ∫ <bÿb Ju¡ J¡°≤d Fů ŸJ¡wu Fæ*, Nw# <bÿb NJ¡°≤d fiFÙ* Fæ $ <bÿb f®Ê° Ÿu N<w¿≤•w J¡°≤d Ÿu „¥∏∫ Fæ, ÎuŸÙ ıů ≈FÔu ≈®<wI° J¡∑ SÙ, Ÿ tw J¡° ∆∫°|°w F…N°, ∫F ˚°b Fæ $$34$$
ıæŸ° N°≈ (ZÙ≤°tª∏BıÙ) J¡Fwu Fæ*, bæŸ° Fůw°, ∫<Ì f®Ê° J¡∑ N°<Ì Ÿ¨<‹¸> ∫S°SÕ

NfiC˚b Ÿu Ã≈∏fi Ÿ¨<‹¸> J¡∑ FuwC _t¨<w FůwÙ wů ≈FÔu ≈FÔ <F≤^∫y˚Õ≈Ì J¡ů ≈®°›w F…Î

≈°ŸJ¡ J¡ů •w _t¨<w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, J¡°≤d <J¡ ŸJ¡∑ _t¨<w ≈°Ÿfi° Ÿu ≈®°›w Ÿa_J¡°≤

Ÿu Ã≈∏fi Fæ, ∫S°SÕ NfiC˚b Ÿu Ã≈∏fi fiFÙ* Fæ $ ≈¥bÕ ı∏t J¡∑ ≈°Ÿfi° ∆∫<‹¸> J¡∑ FÙ Fæ $

∆∫><‹¸>J¡° Ÿt<‹¸>˚°b <ª∏wfi ∫S°S°ÕfiC˚b fiFÙ* Fæ $ oŸ<ÔÎ ∫S°SÕ ≈°Ÿfi° Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu

Ã≈∏fi _t¨<w Ÿu ı∏∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N°<Ì ŸyÕ tu* ŸÃ∫Ãb J¡° ≈®Ÿay fiFÙ* N° ŸJ¡w° $ ≈FÔu J¡v≈ Ju¡ J¡ůoÕ ˚Ù ŸbÕI ≈C”T <πwÙ∫ J¡v≈ tu* fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, •∫ů*<J¡ Ÿ˚Ù ≈FÔu J¡v≈ tu* FÙ
tC•w Fů ªCJu¡ $ <πwÙ∫ J¡v≈ tu* N°<Ì Ÿ¨<‹¸> J¡∑ FuwC˚¥w _t¨<w ≈¥bÕJ¡v≈ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> tu* NfiC˚¥w

<tØ∫° ≈Ì°SÕ <bT∫J¡ FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ J¡FÙ* ˚Ù Ÿ¨<‹¸>ŸÃ∫w° J¡° ≈®Ÿay fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, oŸ

N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, tF°≈®Ô∫ tu* Ÿ˚Ù F¿≤, F≤ N°<Ì <bÌuF tC<•w J¡ů ≈®°›w Fů ı°wu Fæ*, Nw# ≈¥bÕŸyÕ J¡∑ _t¨<w J¡° Ÿa˚b FÙ J¡F°≥ Fæ ? $$35$$ w[bI°fiÙ Ft Ôůy ˚Ù Nbÿ∫ tC•w Fů ı°wu Fæ* <k¡≤ f®Ê° N°<Ì •∫ů* fi <bÌuFtC•w Fů*yu ? ZÙ≤°tıÙ, oŸ ÔůJ¡ tu* N°≈Ju¡ ŸÂ„ ıů N∏∫ ıÙb Fæ*, fiJ¡∑ t¨Ã∫C N°æ≤ Ã≈<W Ju¡ FuwC˚¥w Ÿ¨<‹¸> tu* ≈¥bÕı∏t Ju¡ <tØ∫° ≈Ì°Sů˘ Ju¡ b°Ÿfi°fiC˚b Ÿu ı∏∫ FÙ _t¨<w J¡°≤d FůwÙ Fæ, •∫ů*<J¡

362

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

fiJ¡° tůs fiFÙ* Fůw° $$36,37$$

∫<Ì ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ∫F „aJ¡° Fů <J¡ <F≤^∫y˚Õ J¡∑ Ÿ¨¿‹¸> ≈®J¨¡<w Ÿu tFwg, NF*J¡°≤

N°<Ì J®¡t Ÿu FůwÙ Fæ, ÎuŸ° ≈C≤°d N°<Ì tu* ŸCfi° ı°w° Fæ $ ıÙb J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ Ÿtw° Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ, wů Ÿtu* ˚Ù ≈®J¨¡<w, tFwg N°<Ì Ju¡ ˚®t J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
t¨Ã∫CR¡≈Ù t¥h~>°Õ Ju¡ N∆∫b<Fw W≤ sd tu* N∏Ì≤ w<fiJ¡ w<fiJ¡ ∏tuT Fůw° FCN°

(_kC¡¿≤w Fůw° F…N°) ˚Ù f°F≤ ıů ıÙb ∏tuT≤<Fw FÙ ≤Fw° Fæ, ≈C≤°d N°<Ì „°˜ů* tu*

ŸJ¡∑ bF Nb_S° "≈®@°fi' ∫°fiÙ t¥Ô≈®J¨¡<w J¡FÙ yoÕ Fæ $$38$$

"N°J¡°„ Îb wÌůwa ª ≈®ůwa ª' (N°J¡°„ tu* FÙ bF Nůw N°æ≤ ≈®ůw Fæ) oÃ∫°<w ZC<w Ÿu N°J¡°„°<Ì „ÆÌ ˚Ù Ÿtu* ≈®<Ÿ] Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈¥bůÕ•w t¥Ô≈®J¨¡<w N°J¡°„ ≈®J¨¡<w fi°t Ÿu ˚Ù „°˜ů* tu* J¡FÙ yoÕ Fæ, ∫F N∆∫•w ∫°fiÙ
t¥Ô ≈®J¨¡<w ın ˚Ù Fæ N°æ≤ Nın ˚Ù Fæ $ ¿ªwg J¡° ≈®<w<f‡f ≈nfiu N°æ≤ fi ≈nfiu Ÿu ın°ın Fæ NS°Õwg _b˚°bw# ın Fæ N°æ≤ <ªÃ≈®<w<f‡f ≈nfiu Ÿu Nın (ªuwfi) Fæ $ bF <bÿbfÙı t¥Ô≈®J¨¡<w FÙ Ÿa_t¨<w N°æ≤ N_t¨<w J¡∑ ∫°fiÙ Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ ŸaF°≤ J¡∑ ˚Ù t¥Ô J¡°≤d Fæ N°æ≤ bFÙ

˚b Ju¡ Ì∫ N°æ≤ N∏w J¡∑ Nb<@ Fæ $$39$$ bFÙ ∆∫ůt°ÃtJ¡ ≈®J¨¡<w ıf ≈®fC] ∫°fiÙ

<ªÃ≈®<wk¡<Ôw FůwÙ Fæ NS°Õwg ıf ŸJu¡ NF*J¡°≤ J¡° Ì∫ Fůw° Fæ wf wÌb_S N°J¡°„ Ÿu

≈°≥ª w∏t°`°, <Ì„°, J¡°Ô, ˚¥w N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ¥‚t ˚°b Ã≈∏fi Fůwu Fæ* $$40$$ wÌfi∏w≤ bu FÙ JC¡~> _S¥Ô FůJ¡≤ ≈°≥ª o<∏B∫R¡≈ Ÿu ÌgfC] Fůwu Fæ* $ bu FÙ _b›fi N°æ≤ ı°y®w tu* ÌuFR¡≈Ÿu I°w Fůwu Fæ*, bFÙ ıÙb J¡° N°<wb°<FJ¡ _bR¡≈ Fæ $$41$$ <ª≤J¡°<ÔJ¡ ≈®Ã∫∫ Ÿu J¡v≈fi° π°≤°

_S¥Ô F…N° bF N°<wb°<FJ¡ _bR¡≈ f°ÔJ¡ J¡∑ fi°o˘ tæ* N°<@˚°æ<wJ¡ Fq≥, oŸ ≈®wÙ¿w J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ $$42$$ wÌ…≈≤°∏w _S¥Ô ÌuF Ju¡ N°<Zw ªsC N°<Ì Ju¡ N°@Ùfi ¿_Sw F…oÕ wwg-wwg Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ju¡ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ J¡v≈fi°Î≥ <Ìw fi FůwÙ F…oÕ ˚Ù b°∫C J¡∑ _≈∏Ìfi <J®¡∫° Ju¡ wCv∫

≈®°Ì…˚Õ¥w FůwÙ Fæ* $$43$$ <tØ∫° FÙ ∫F ıywg-˚®t oŸ ≈®J¡°≤ fC<] J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $ ∫Ω<≈

_b›fi tu* ˜ÙŸayt Ju¡ wCv∫ oŸJ¡° NfiC˚b Fůw° Fæ wů ˚Ù ∫F NŸwg FÙ Fæ $

„aJ¡° # ∫<Ì ∫F NŸwg FÙ Fæ wů oŸJ¡° NfiC˚b Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ ?

Ÿt°@°fi - ıæŸu _b›fi tu* ˜Ù Ju¡ Ÿayt J¡° NfiC˚b Fůfiu ≈≤ ˚Ù bF NŸwg Fæ, bæŸu FÙ

∫Ω<≈ oŸJ¡° NfiC˚b Fůw° Fæ <k¡≤ ˚Ù ∫F NŸwg FÙ Fæ $$44$$
ıF°≥ ≈≤ bF ≈®°dÙ t≤w° Fæ, bF°≥ ŸÙ J¡ů „Ù|® Ìu©w° Fæ, bFÙ* ≈≤ oŸ ˚Cbfi°˚ůy J¡ů oŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿu ¿_Sw Ìu©w° Fæ $$45$$ N°y∏wCJ¡ ÌuF N°<Ì R¡≈ Ÿu N°Ãtb°fig F…N° Ÿ° ∆∫ůtR¡≈Ù
ıÙb N°y∏wCJ¡ ÌuF N°<Ì J¡ů N°Ãt° ŸtHJ¡≤ <fitÕÔ <ªÌ°J¡°„ tu* FÙ '∫F tæ* Fq≥," "∫F ıywg Fæ" oŸ ∆∫ůtR¡≈Ù ˚®t J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$46$$

•w ıyÌg˚®t J¡° FÙ <b_w°≤ Ÿu ≈®<w≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

Ÿ ıyÌg˚®t J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, ıů o∏B N°<Ì Ìubw°Nů*, Nt≤°bwÙ N°<Ì Zu‹™> fiy≤ů*, tu” N°<Ì fiJu¡ ≈bÕwů*, Ÿ¥∫Õ, ª∏B N°æ≤ <Ÿw°≤ů* Ÿu fn° tfiůF≤ Fæ, ı≤° (fC»°≈°),

ŸyÕ - 40]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

363
t≤d, Ì…¿ÿª∏w°Î≥, „°≤Ù¿≤J¡ •Ôu„ N°<Ì Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ tÃ∫ÕÔůJ¡R¡≈ ©ů©Ôu Ÿu ∫C•w Fæ, oŸtu*

N≈fiÙ o‹¸> b_wC Ju¡ Ÿa≈°Ìfi tu* N°æ≤ N<fi‹¸> b_wC Ju¡ <fib°≤d tu* _S¥Ô Ÿ¥‚t ª≤-Nª≤ Ÿ˚Ù

≈®°dÙ Ωůy„ÙÔ Fæ*, <Ìfi, ≤°w, J¡v≈, sd N°æ≤ ≈®Ô∫ ŸtCB, ≈bÕw, fi<Ì∫ů* N°æ≤ fiJu¡

N<@≈<w∫ů* (N<@‹™>°w° Ìubů*) Ÿu ∫C•w Fæ* $ <ıŸ ıyÌg˚®t tu* tæ* oŸ _S°fi tu* oŸ <≈w° Ÿu

Ã≈∏fi F…N° Fq≥, ÎuŸ° <fiÿ∫ª ≤Fw° Fæ, ∫F tu≤Ù t°w° Fæ, ∫F tu≤Ù @fi-Ÿ‡≈<W Fæ, ÎuŸÙ Â»

b°Ÿfi° ı°y”J¡ ≤FwÙ Fæ, ∫F tu≤° ≈C^∫ Fæ, ∫F ≈°≈ Fæ, ÎuŸÙ J¡v≈fi° f]t¥Ô ≤FwÙ Fæ, tæ*

≈FÔu fhª° S°, <J¡∏wC N°ı ∫CbJ¡ Fq≥, ÎuŸÙ ≈®wÙ¿w ≤FwÙ Fæ, ∫ů* ⁄Ì∫ tu* <bÔ°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fů

≤Fu ıyÌg˚®t J¡ů Ìu©w° Fæ $$47-50$$

Nf ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb Ju¡ ŸÙ ŸaŸ°≤ J¡° bfiŸt¥F R¡≈Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù bfi Ÿt¥F ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb tu* <Ìw F…N° Fæ $ •w ŸaŸ°≤ R¡≈ bfi©^±> tu*
w°≤u FÙ k¥¡Ô Fæ*, J¡°ÔÙ tu||¸>° FÙ ªaªÔ ≈vÔb Fæ*, o@≤ @≤ ªÔ <k¡≤ ≤Fu tfiC‹∫ FÙ t¨yů* Ju¡

HC^±> Fæ*, Ìubw° N°æ≤ ÌæÃ∫ FÙ ≈sÙyd Fæ*, N°ÔůJ∫ ≈®J¡°„≈¥dÕ <Ìfi FÙ k¥¡Ôů* J¡° ≤ı ∫°fiÙ

≈≤°y Fæ, ≤°<` FÙ fnu |fiu JCa¡ı (Ôw°y¨F) Fæ* $ bF ŸtCBR¡≈Ù f°bnÙ Ÿu ≈¥dÕ Fæ, ŸCtu” N°<Ì

≈bÕw ŸJu¡ i>uÔu Fæ*, <ªWR¡≈Ù J¡tÔfÙı ∫°fiÙ J¡tÔy\>u Ju¡ ˚Ùw≤ Ÿa_J¡°≤R¡≈ Ÿu fæ™>Ù F…oÕ

<ªWb¨<W∫°≥ FÙ Ÿtu* NaJC¡≤ Fæ* $$51-53$$ ıF°≥ ≈≤ ∫F ıÙb t≤w° Fæ, bFÙ* ≈≤ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿu b<dÕw bfi©^±> J¡ů ÎJ¡ sd tu* Ìu©fiu Ôyw° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb tu* <Ìw F…Î ıyBq≈
bfi©^±>ů* tu* ≈bÕwZu<d∫ů*, ŸtCBŸtCÌ°∫ů*, πÙ≈ů* N°æ≤ ÔůJ¡ů* J¡ů f®Ê Ju¡ N∏Ì≤ Ìu©fiub°Ôu NfiuJ¡ J¡≤ůn f®Ê°, ”B, o∏B, Ìubw°, <b‹dC N°æ≤ Ÿ¥∫Õ ªÔu y∫u Fæ* ∫°fiÙ fi‹¸> Fů y∫u Fæ* $$54,55$$ oŸ ≈®J¡°≤ ∫u <tØ∫° f®Ê°^±> J¡∑ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ NfiuJ¡ f°≤ fÙw ªCJ¡∑ Fæ*, fÙwuyÙ N°æ≤
fÙwwÙ Fæ*, ıů f®Ê tu* N°<b˚Õ¥w F…oÕ Fæ*, ∏Fu* <yfifiu J¡∑ <J¡Ÿ tu* Ÿ°tØ∫Õ Fæ ? $$56$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈®≈aª Ju¡ N°≤ů≈J®¡t J¡° bdÕfi J¡≤ Nf J®¡t„# N≈b°Ì J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ JC¡Œt∫ (ÌÙb°≤ Ju¡ wCv∫ _S¥¥Ô) ıywg tfi Ju¡ Ÿ*J¡v≈R¡≈ tfifi Ÿu N<w¿≤•w Fæ FÙ fiFÙ*, •∫ů*<J¡ "`Ù<d R¡≈ÙdÙÃ∫ub ŸÃ∫tg" ÎuŸÙ ZC<w Fæ $ (N)

„aJ¡° - _S¥Ô ≈Ì°SÕ ¿_S≤ _b˚°bb°Ôu Fůwu Fæ* N°æ≤ tfi wůu ªaªÔ Fæ, ÎuŸÙ Nb_S° tu*

<bÿb J¡∑ tfiůt°`w° Jæ¡Ÿu ?

Ÿt°@°fi - ∫Ω<≈ f°F≤ <bÿb ¿_S≤ ≈®wÙw Fůw° Fæ wS°<≈ tfifi J¡≤fiu tu* tfi Ÿu N ~>°∏ÌůÀ∫ů≈<fiTÌg 6-4-1 tu* J¡F° Fæ - <`b¨wgJ¨¡w N<Àfi J¡° ıů Ô°Ô R¡≈ ÔůJ¡ tu* ≈®<Ÿ] Fæ Ÿu N<`b¨ÃJ¨¡w wuı J¡° R¡≈ ı°fiů, ıů, N<Àfi J¡° „C•ÔR¡≈ Fæ, Ÿu <`b¨wg fi <J¡∫u y∫u ıÔ J¡° R¡≈
ı°fiů N°æ≤ ıů N<Àfi J¡° J¡°Ô° R¡≈ Fæ, Ÿu N<`b¨wgJ¨¡w ≈¨ØbÙ J¡° R¡≈ ı°fiů $ ÎuŸÙ Nb_S° tu* <ıŸu wCt wÙfi R¡≈ů* Ÿu N<w¿≤•w "N<Àfi"ŸtHwu Su, Ÿ N<Àfi J¡° N<ÀfiÃb y∫° ∫°fiÙ •w wÙfi R¡≈ů*

J¡° <bbuJ¡ Fůfiu Ÿu ≈FÔu ıů wC‡F°≤Ù N<ÀfifC<] SÙ bF N<ÀfifC<] yoÕ N°æ≤ N<Àfi„ÆÌ ˚Ù y∫° •∫ů*<J¡
bF fi°tt°` Fæ, wÙfi R¡≈ FÙ Ÿª Fæ* $ ıæŸu •w _SÔ tu* wÙfi R¡≈ Ÿu ≈¨ØbÙ N<Àfi fiFÙ* Fæ, bu wÙfi R¡≈ FÙ ŸÃ∫ Fæ, _S¥Ô N<Àfi ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ, buŸu FÙ ≈®J¨¡w tu* tfi Ÿu N<w¿≤•w _S¥Ô <bÿb fiFÙ* Fæ $

364

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N≈fiÙ oh~>°fiCŸ°≤ ı°fi° ı°w° F…N° ˚Ùw≤ N¿_S≤_b˚°b FÙ ≈®wÙw Fůw° Fæ, tfiŸu t<Ôfi Fůfiu ≈≤ t<Ôfi Ÿ° N°æ≤ tfiů≤S N°<Ìtu* Ã≈∏fi J¡≤ ÌqŸ≤Ù ıyF ≤•©° ı°w° F…N° Ÿ°

Ÿ˚Ù Ôůyů* π°≤° NfiC˚¥w Fůw° Fæ, ŸÙ J¡° oŸ Ÿt∫ N°≈ N≈fiu NfiC˚b Ÿu <bª°≤

J¡∑<ıÎ $$57$$
tfi Ju¡ _bR¡≈ J¡° ıf <bª°≤ J¡≤wu Fæ*, wf bF Ÿ°sÙ Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* ™>F≤w° N°æ≤ Ÿ°sÙ

˚Ù f®Ê Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ, ∫ů* ÎJ¡t°` ≈¿≤≈¥dÕ <ªwg J¡° FÙ ≈¿≤„uT ≤Fw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıů N©^±> N°fi∏Ì_bR¡≈ <ªÌ°J¡°„ Fæ, bFÙ tfi J¡F° y∫° Fæ, <ªÌ°J¡°„ Ÿu N<w¿≤•w tfi fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıů <ªÌ°J¡°„ Fæ bFÙ ≈≤t ≈Ì Fæ $$58$$

•w f°w J¡° FÙ Â‹¸>°∏wů* Ÿu ŸtSÕfi J¡≤wu Fæ* $
ıů ıÔ Fæ bFÙ N°bwÕ Fæ ∫°fiÙ N°bwÕ ıÔ Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC N°bwÕ b_wC Ÿwg (∫S°SÕ) fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ B‹¸>° FÙ Ì¨ÿ∫ J¡∑ fi°o˘ ¿_Sw Fæ Âÿ∫ J¡ůoÕ b°_w<bJ¡ ≈Ì°SÕ fiFÙ*

Fæ $$59$$ <ªÌ°J¡°„ J¡° N˚¥w NŸÃ∫ NSb° Nfi°<Ì t°∫°J¡°„ tu* NSb° Ÿ¥‚t ˚¥wů* Ju¡

J¡°∫Õ˚¥w <ªW°J¡°„ tu* ıů ıÙbR¡≈ Ÿu _k¥¡≤d Fæ, bFÙ fi°t N°æ≤ R¡≈ Ÿu fi°fi°_bR¡≈ J¡ů ≈®°›w Fůfiub°Ô° ıywg J¡F° ı°w° Fæ $ ıæŸu <J¡ Îu∏Bı°<ÔJ¡ J¡∑ t<dJ¡° N°J¡°„ tu* J¡ªfi (_kC¡≤d) fF…w ≈®J¡°≤ Ju¡ y∏@bÕfiy≤R¡≈ <~>Bů* Ÿu ∫C•w Ÿ° Fůw° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ •w <ªÌ°J¡°„ FÙ
w[b ∫°fiÙ ≈≤t°SÕ b_wC Fæ $$60$$ tCHŸu <ıŸJ¡° NSÕ (N<@‹™>°fi Ÿ∏t°`) I°w Fæ bF ıywg

„ÆÌ ≈≤t Nt¨w (<fiÃ∫, „C], fC], tC•w, Nt¨w, Nπ∫, f®Ê) Fæ N°æ≤ N°≈Ÿu <ıŸJ¡° NSÕ

(N°≤ů<≈wŸW°) I°w Fæ ÎuŸ° ıywg-„ÆÌ ≈≤t Nt¨w Fæ FÙ fiFÙ* $ ıů "Ãbtg" N°æ≤ 'NFtg'

„ÆÌ J¡∑ N<˚Ô°T° J¡≤wu Fæ, bF ıywg ≈®t°w° ˚Ù tCHŸu ı°fi° y∫° ≈≤t Nt¨w Fæ N°æ≤

N°≈J¡° ı°fi° y∫° ıywg ≈®t°w° Nt¨w Fæ FÙ fiFÙ* $$61$$

•w J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤ ŸJ¡° ≈®J¨¡w tu* Ÿ‡f∏@ ıůnwu Fæ* $
oŸŸu ∫F <fi¿ÿªw F…N° <J¡ ÔÙÔ° N°æ≤ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ J¡° „≤Ù≤ N°J¡°„bwg Ÿ¥‚t S°

NwÎb ŸbÕ` ı° ŸJ¡wÙ SÙ $ fiJu¡ NÃ∫∏w Ÿ¥‚t ~>uÌ tu* ˚Ù ≈®bu„ J¡≤fiu tu* J¡ůoÕ ≤ůJ¡¸>ůJ¡
fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ SÙ, bu Ìůfiů* <fi‹≈°≈ N°æ≤ ≈≤t°Ãt° Ju¡ wCv∫ <b„C] SÙ $$62$$ N≈fiÙ _≈¨F°

N°æ≤ J¡°tfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ ŸÌ° ∫` w` N°J¡°„ tu* N°<b˚¥Õw FůwÙ SÙ, oŸ J¡°≤d Ÿu ≤°ı°

<bÌq≤S Ju¡ |≤ tu* fiJ¡° ytfi FCN° $$63$$ <ªÌ°J¡°„ J¡° ŸbÕ` Ÿ‡˚b Fæ, J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù ŸJ¡°

≈®<w≤ů@ fiFÙ* Fůw° $ bFÙ J¡Ôfi FůJ¡≤ ∫°fiÙ t°fi<ŸJ¡ <bT∫ů* J¡° Nb@°≤d J¡≤fiu wJ¡ f°F≤

≈®Ÿ≤d J¡≤fiub°Ô° ffiJ¡≤ ∫S°SÕ I°fi Fůw° Fæ $ Ÿ N°<wb°<FJ¡ ÌuF J¡ů Ÿ¥‚t FÙ J¡Fwu Fæ*,

Ÿu J¡°æfi ≈C”T <J¡Ÿ<ÔÎ N°æ≤ <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ Ÿu ≤ůJ¡ ŸJ¡w° Fæ, ∫°fiÙ ŸJ¡° <fi≤ů@ <J¡ŸÙ

≈®J¡°≤ ˚Ù fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$64$$

ª°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 41]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

365
oJ¡w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ

ŸůJ¡≤ ı°yu F…Î ≤°ı° π°≤° |≤ tu* ≈®<b‹¸> F…oÕ Ìu<b∫ů* J¡° ≈¥ıfi wS°

≤°ı° Ju¡ ba„ J¡° ≈¥bÕı∏t J¡∑ _t¨<w J¡° N°æ≤ I<›w π°≤° N°Ãtů≈Ìu„ J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tª∏BıÙ,fi Ìů Ìu<b∫ů* Ju¡ ≈®<b‹¸> Fůfiu ≈≤ ≤°ı° ≈µ Ju¡ |≤

Ju¡ ˚Ùw≤Ù ˚°y Ìů ª∏Bt°Nů* Ju¡ Ì∫ Fůfiu ≈≤ ıæŸ° ≈®J¡°„ Fůw° Fæ, bæŸu ≈®J¡°„ Ÿu bF ŸC∏Ì≤

Fů y∫° $$1$$ Ÿtu* _≈„Õ Fůfiu ≈≤ fnu ˚Ôu Ôyfiub°Ôu N°æ≤ <fitÕÔ ŸCy¿∏@b°Ôu t¨Ì… t∏Ì°≤

≈bfi fFfiu Ôyu $ fi Ìu<b∫ů* Ju¡ ≈®˚°b Ÿu ≤°ı° Ju¡ <Ÿb° |≤ Ju¡ N∏∫ fi≤ fi°≤Ù <fiB°∫C•w Fů y∫u $$2$$ bF ŸC∏Ì≤w° tu* fi∏Ìfi bfi Ju¡ wCv∫ Fů y∫°, ∆∫°<@, ≈Ùn° ŸŸu Ìq≤ Fů yoÕ, bŸaw Ju¡ vÔ°ŸŸu ∫C•w bfi J¡∑ fi°o˘ N°æ≤ ≈®°w# J¡°Ô Ju¡ <©Ôu F…Î J¡tÔ J¡∑ fi°o˘ ≤tdÙJ¡ Fů y∫° $$3$$ ª∏Bt° Ju¡ Bb Ju¡ Ÿt°fi „ÙwÔ fiJ¡∑ ÌuF Ju¡ J¡°¿∏w ≈¸>Ô Ÿu, Nt¨w Ÿu <Ÿ•w F…Î

J¡∑ fi°o˘, N°–Ô°<Ìw FůJ¡≤ bF ≤°ı° ı°y ™>° $$4$$ Ÿfiu Ìů N°Ÿfiů* ≈≤ fæ™>Ù F…oÕ tu” Ju¡ Ìů

¿„©≤ů* ≈≤ <Ìw F…Î Ìů ª∏Ì®<f‡fů* J¡Ù fi°o˘, Ìů N›Ÿ≤°Nů* J¡ů Ìu©° $ ≤°ı° J¡ů fn° <b_t∫

F…N°, ÎJ¡ sd˚≤ N≈fiu tfi tu* <bª°≤J¡≤ ıæŸu „uT„˙∫° Ÿu ªJ®¡≈°<d ˚yb°fig yÌ°@≤ ™>wu Fæ*, bæŸu FÙ bF „∫fi Ÿu ™>° $$5,6$$ Ÿfiu Ÿůwu Ÿt∫ o@≤-@≤ N_w-∆∫_w F…Î t°Ô°, F°≤ N°æ≤ @ůwÙ J¡ů N≈fiu-N≈fiu _S°fi ≈≤ ™>ÙJ¡ <J¡∫°, <Ÿ≤F°fiu Ju¡ ≈°Ÿ ≤•©Ù F…oÕ k¥¡Ô J¡∑

¸>ůJ¡≤Ù Ÿu Ì°Ÿ J¡∑ fi°o˘ _b∫a FÙ ©¥f k¥¡Ôu F…Î k¥¡Ô Naı<Ô tu* <Ô∫u N°æ≤ ˚¥<t tu* FÙ ≈µ°Ÿfi f°≥@J¡≤ fnu <bfi∫˚°b Ÿu Ìu<b∫ů* Ÿu ∫F J¡F° $$7,8$$ Fu Ìu<b∫ů*, N°≈J¡∑ ı∫ Fů, N°≈ Ìůfiů*
ı∏t, Ì…#©t∫ı°Ô N°æ≤ <`<b@ w°≈R¡≈Ù Ì°F-ÌůT J¡ů Ìq≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ª∏BJ¡°¿∏w (ª°≥ÌfiÙ) Fæ*, f°fl N°æ≤ NŮ∫∏w≤ N∏@J¡°≤ Ju¡ <bfi°„ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„R¡≈ Fæ* $$9$$ ∫F

J¡FJ¡≤ ≤°ı° fiu, ıæŸu J¡tÔ Suu¡bæŸu FÙ, fiJu¡ ª≤dJ¡tÔů* ≈≤ ≈C‹≈°*ı<Ô N<≈Õw J¡∑ $$10$$

ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ fiu, ÔÙÔ° Ju¡ ≈®<w ≤°ı° J¡° ı∏tb¨W°∏w J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ, Ÿ*J¡v≈ Ÿu ≈°Ÿ tu*

¿_Sw t∏`Ù J¡ů ıy°∫° $ ı°yu F…Î t∏`Ù fiu N›Ÿ≤°Nů* Ju¡ ŸÂ„ tfiůF≤R¡≈b°ÔÙ Ìů Ìu<b∫ů*

J¡ů Ìu©≤ ∏Fu** ≈®d°t <J¡∫° N°æ≤ fiJu¡ ª≤dů* tu* ≈C‹≈°aı<Ô N<≈Õw J¡≤ fnu <bfi∫ Ÿu fiJu¡

N°yu ≈¿_Sw F…N° $$11,12$$ ÌubÙ fiu ≤°ı° Ÿu J¡F° # Fu ≤°ıfig, N°≈ J¡°æfi Fæ*, <J¡ŸJu¡ ≈C`

Fů N°æ≤ J¡f ∫F°≥ Ã≈∏fi F…Î ? oŸ ≈®ÿfi J¡ů ŸCfiJ¡≤ t∏`Ù fiu W≤ <Ì∫° $$13$$ Fu Ìu<b∫ů*,

∫F N°≈ Ôůyů* J¡° FÙ ≈®Ÿ°Ì Fæ <J¡ ıů tæ* N°≈Ju¡ Ÿ°tfiu ˚Ù fůÔfiu tu* ŸtSÕ Fů ≤F° Fq≥ $ Nw# Fu Ìu<b∫ů*, N°≈ Ôůy tu≤u _b°tÙ J¡° ı∏t ŸC<fiÎ $$14$$ ≈FÔu oÕ‚b°JC¡ ba„ tu* Ã≈∏fi F…Î ≤°ı°

ZÙt°fig JC¡∏Ì≤S Su, "fiJu¡ J¡tÔ Ju¡ ŸÂ„ <b„°Ôfiù Su N°æ≤ ∏Fů*fiu N≈fiu f°F…Nů* J¡∑

~>°∫° Ÿu N°h~>°<Ìw J¡∑ fi°o˘ „`CNů* N°æ≤ Ì¿≤Bw° Ÿu ı<fiw Ì…#© Ju¡ <fib°≤d π°≤° ≈¨<SbÙ J¡°

≈°Ôfi <J¡∫° $ fiJ¡° ª∏Bt° Ju¡ ŸÂ„ ŸC∏Ì≤ tC© b°Ô° ˚B≤S fi°t J¡° ÔnJ¡° F…N° $ ŸJ¡°

<bÿb≤S fi°t J¡° ÔnJ¡° F…N° $ <bÿb≤S J¡° f¨FBS fi°t J¡° ÔnJ¡° F…N° $ ŸJ¡°

<Ÿ∏@C≤Sfi°tJ¡ ÔnJ¡° F…N° $ <Ÿ∏@C≤S Ju¡ ÔnJu¡ J¡° fi°t „æÔ≤S ≈n° $ „æÔ≤S Ÿu J¡°t≤S

366

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
fi°t J¡° ≈C` Ã≈∏fi F…N° $ J¡°t≤S Ÿu tF°≤S ≈æÌ° F…N° $ tF°≤S J¡° <b‹dC≤S ÔnJ¡° F…N° $

ŸJ¡° ÔnJ¡° fi˚ů≤S F…N° $ ∫u Ft°≤u _b°tÙ ≤°ı° fi˚ů≤S Ju¡ tF°fig ≈C^∫≈Caıů* Ÿu ŸtCBŸu ª∏Bt° J¡∑ fi°o˘ Ã≈∏fi F…Î Fæ*, ≈¥dÕ ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi ofiJ¡∑ <fitÕÔ N°J¨¡<w Fæ, ıæŸu ª∏Bt°

N≈fiÙ Nt¨w˜°<bdÙ <J¡≤dů* Ÿu Ôůyů* J¡ů N°á°<Ìw J¡≤wu Fæ, bæŸu FÙ o∏Fů*fiu Nt¨wwCv∫

N≈fiu _fiuF, t@C≤w°, Ì°≤w°, Ì∫° N°<Ì yCdydů* Ÿu Ôůyů* J¡ů w¨›w J¡≤ <Ì∫° Fæ $ ∫u t°w°

ŸC<t`° J¡∑ J¡ů© Ÿu fiJu¡ tF°fig ≈C^∫≈Caıů* Ÿu, ZÙ≈°bÕwÙıÙ Ÿu yCF J¡∑ fi°o˘, Ã≈∏fi F…Î Fæ* $
ofiJ¡° „C˚ fi°t <bÌq≤S Fæ $ ofiJu¡ <b≤•w N°æ≤ tůsuh~C> <≈w°ZÙ, ıf ∫u ÌŸ FÙ bTÕ Ju¡ Su, o∏Fu* ≤°≠∫ ÌuJ¡≤ w≈ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ bfi tu* ªÔu y∫u Su $$15-20$$ Fu Ìu<b∫ů*, w˚Ù Ÿu ÔuJ¡≤ ∫u

@tÕ≈¥bÕJ¡ ˚¥wÔ J¡° ≈°Ôfi J¡≤ ≤Fu Fæ* $ N°ı Ft°≤u ≈C^∫R¡≈Ù b¨s Ju¡ k¡Ôfiu ≈≤ N°≈ ∫F°≥ ≈®°›w F…oÕ Fæ* $$21$$ Fu Ìu<b∫ůa fnu ˚°≤Ù w≈ N°<Ì ŸæJ¡nů* •Ôu„ů* Ÿu ˚Ù N°≈Ju¡ Ì„Õfi <tÔfi° J¡<™>fi Fæ* $ oŸ ≈®J¡°≤ Ì„Õfi≈®Ì°fiR¡≈ N°≈Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu ∫u tF°≤°ı ZÙt°fig <bÌq≤S N°ı NÃ∫∏w

≈<b` Fů y∫u Fæ*, ∫F J¡FJ¡≤ ıf t∏`Ù ªC≈ Fů y∫u N°æ≤ ≤°ı° fiÙªu tC©J¡≤ ˚¥<t tu* ≈µ°Ÿfi f°≥@J¡≤ ªC≈ª°≈ fæ™>u Su wf "≤°ıfig, N°≈ <bbuJ¡ Ÿu _b∫a N≈fiu ≈¥bÕı∏t J¡° _t≤d J¡∑<ıÎ"

∫F J¡F ≤FÙ Ÿ≤_bwÙ fiu fiJu¡ t_wJ¡ ≈≤ F°S Ÿu _≈„Õ <J¡∫° $ ÌubÙ Ju¡ _≈„Õ J¡≤fiu Ju¡

Nfi∏w≤ ≈µ J¡° ⁄Ì∫°∏@J¡°≤ ∫°fiÙ t°∫° <bfi‹¸> Fů yoÕ $$22-25$$ ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ Ju¡ _≈„Õ

J¡≤fiu ≈≤ ≤°ı° ≈µ J¡° ⁄Ì∫ f°F≤-˚Ùw≤ ≈®J¡°„≈¥dÕ Fů y∫° $ ≤°ı° fiu N≈fiu ≈¥bÕ ı∏tů* Ju¡
b¨W°∏w J¡°, ıů <J¡ _k¡C¿≤w Fůw° F…N° Ÿ° N∏w#J¡≤d tu* ¿_Sw S°, _t≤d <J¡∫° $$26$$

≤°ı° fiu ÔÙÔ° Ju¡ <bÔ°Ÿ (J¡wÕ∆∫) Ju¡ Ÿ°S-Ÿ°S „≤Ù≤ N°æ≤ ÎJ¡h~>` ≤°≠∫ Ju¡ Ã∫°y J¡ů, J¡˚Ù ≈FÔu NfiC˚b≈S tu* N°R¡» fi F…Î ˚Ù ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ Ju¡ b¨W°∏w J¡ů, ÔÙÔ° J¡∑ NÃ∫C∏fi<w J¡ů N°æ≤ N≈fiu b¨W°∏w J¡ů ı°fi° $ Ÿu ı°fiJ¡≤ ≤°ı° ŸtCÌ® tu* yůwu Ôy°w° F…N° Ÿ° <b_t∫
tu* ≈n y∫° $ Ÿfiu N≈fiu tfi tu* J¡F°, fnu ©uÌ J¡∑ f°w Fæ <J¡ ŸaŸ°≤ tu* ∫F t°∫° kæ¡Ô°∫Ù yoÕ

Fæ $$27,28$$ oŸ Ÿt∫ ofi Ìu<b∫ů* J¡∑ J¨¡≈° Ÿu tCHu oŸJ¡° ≈¿≤I°fi F…N° Fæ $ ≤°ı° fiu J¡F° #

Fu Ìu<b∫ů*, ∫F •∫° f°w Fæ <J¡ tCHu t≤u ÎJ¡ FÙ <Ìfi F…N° Fæ, ≈≤ ∫F°≥ tu≤Ù N°∫C fÙw ªÔÙ Fæ, tCHu ≈æÌ° F…Î ŸW≤ bTÕ ∆∫wÙw Fů y∫u Fæ* $ tCHu oŸ ı∏t Ju¡ NfiuJ¡ J¡°∫ů˘ J¡° ıů _t≤d Fů ≤F°

Fæ tCHu N≈fiu <≈w°tF J¡∑ ıů ∫°Ì N° ≤FÙ Fæ, tæ* N≈fiÙ f°v∫°b_S° J¡° ıů _t≤d J¡≤w° Fq≥,

∫Cb°_S° J¡° ıů _t≤d J¡≤w° Fq≥, <t`ů* J¡∑ tCHu ıů _t¨<w Fů ≤FÙ Fæ, f∏@Cf°∏@b N°<Ì

≈¿≤b°≤ J¡° ıů _t≤d Fů ≤F° Fæ, Ÿů Jæ¡Ÿu ?

N<@‹™>°fi <ª∏t°` FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª J¡° w[b Fæ ∫°fiÙ ∫S°SÕ _bR¡≈ Fæ, bFÙ N≈fi° _bR¡≈

Fæ ŸŸu N<w¿≤•w Ÿf t°∫°t°` Fæ, ∫ů* w[b ≈Ìu„ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈FÔu Ìq≤ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô
tu* ¿_Sw N∏∫ ÔůJ¡ tu* ytfi ˚®t J¡° <fib°≤d J¡≤ ≤FÙ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ fiu J¡F° #

≤°ıfig , t≤dR¡≈Ù tF°tůFt∫Ù t¥~>°Õ Ju¡ f°Ì wC≤∏w ŸÙ sd tu* wC‡F°≤u oŸÙ |≤ Ju¡,

ŸJu¡ N<@‹™>°fi˚¥w <ªÌ°J¡°„ Ju¡ t°∫°R¡≈ N°b≤d Ÿu <w≤ů<Fw Fůfiu ≈≤, <y¿≤y®°tb°Ôu f®°Êd Ju¡ |≤ Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw Fůfiu ≈≤ •w ≈µÔůJ¡°∏w≤ tu* ŸÙ ≤°ıtFÔ tu* Ÿtu* ˚Ù

ŸyÕ - 41]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

367

≈®@°fi ≤°ıŸÌfi Ju¡ N∏Ì≤ N°J¡°„ tu* FÙ ∫F f®Ê°^±>t^±>≈ Fæ $ Ÿ f®Ê°^±>t^±>≈ Ju¡ N∏Ì≤

∫F ≈®Ã∫s Ìu©° ı°w° F…N° wC‡F°≤° ı∏t N°<Ì N°≈°ww# ≈®wÙw Fů ≤F° Fæ $$29-33$$

„aJ¡° - wů •∫° bFÙ f®Ê°^±> ıywg oŸ ≈®J¡°≤ ≈®wÙw Fůw° Fæ ?

Ÿt°@°fi - fiFÙ*, ≈®Ã∫uJ¡ ∫°fiÙ <˚∏fi-<˚∏fi ıyÌg-”≈Ù |≤ f®°Êdy¨F Ju¡ N∏Ì≤ Fæ N°æ≤
tu≤u ˚•w wC‡F°≤° ıÙb ˚Ù f®°Êd Ju¡ |≤ Ju¡ N∏Ì≤ Fæ $$34$$

ŸÙ f®°Êdy¨F tu* ŸÙ t^±>≈ tu* ŸJ¡° (wC‡F°≤u ıÙb J¡°) ˚¥wÔ Fæ ŸÙ |≤ Ju¡ N∏Ì≤

∫F ≈¿≤Âÿ∫t°fi ≈°µŸaŸ°≤t^±>Ô Fæ $ bFÙa ≈≤ wC‡F°≤° ∫F tF°-Ÿt¨¿]„°ÔÙ |≤ ¿_Sw Fæ, bFÙ* ≈≤ <fitÕÔ N°J¡°„Ju¡ wCv∫ <fitÕÔ wC‡F°≤u <ªWtu* ∆∫bF°≤ ˚®t J¡° <b_w°≤ J¡≤fiub°Ô° ∫F

Âÿ∫ ≈®≈aª ≈®wÙ<w J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $ ∆∫bF°≤˚®t ≈≤‡≈≤° J¡∑ <b_w°≤J¡w° J¡°, ıů <J¡ ŸfJ¡ů NfiC˚¥w Fæ, vÔu© J¡≤wu Fæ* $ ıæŸu <J¡ ∫F tu≤° ı∏t Fæ, tu≤° o‚b°JC¡ JC¡Ô Fæ, ∫u oŸ fi°t Ju¡
tu≤u <≈w°, <≈w°tF N°<Ì ≈FÔu F…Î Su $ tæ* Ã≈∏fi F…N°, f°ÔJ¡ ≤F°, ıf tæ* ÌŸ bTÕ J¡° S°, tu≤u <≈w° ∫F°≥ ≈≤ ≤°≠∫ tu* tu≤° N<˚TuJ¡ J¡≤ Ÿa∏∫°ŸÙ Fů ffi J¡ů ªÔu y∫u $ wÌ…≈≤°∏w <Ì¿Àbı∫

J¡≤Ju¡ ≤°≠∫ J¡ů J¡^¸>J¡„¥∏∫ („`C<bFÙfi) ffi°J¡≤ ofi t¿∏`∫ů* N°æ≤ fi°y¿≤J¡ů* Ju¡ Ÿ°S tæ*

≈¨<SbÙ J¡° ≈°Ôfi J¡≤w° Fq≥, ∫I<J®¡∫° J¡≤wu N°æ≤ @tÕ≈¥bÕJ¡ ≈®ı° J¡° ≈°Ôfi J¡≤wu-J¡≤wu tu≤Ù

Nb_S° Ju¡ ŸW≤ bTÕ ∆∫wÙw Fů y∫u Fæ* $ oŸ Ÿt∫ „`CŸufi° fiu tu≤u «¡≈≤ ª»°oÕ J¡≤ ≤•©Ù Fæ $

ŸJu¡ Ÿ°S tu≤° ˚ÙTd∫C] ªÔ ≤F° Fæ, ∫C] J¡≤Ju¡ tæ* |≤ N°∫° Fq≥, oŸ |≤ tu* ∫S°≈¥bÕ ¿_Sw F…N° Fq≥ $ ∫u Ìu<b∫°≥ tu≤u |≤ tu* ≈®J¡¸> F…oÕ Fæ*, tæ* ofiJ¡° ≈¥ıfi J¡≤w° Fq≥ $ ∫F <fi¿ÿªw f°w Fæ <J¡

≈¥<ıw Ìubw° tfiůJ¡°tfi° ≈¥≤Ù J¡≤wu Fæ* $ ofi Ìůfiů* tu* Ÿu ÎJ¡ ÌubÙ fiu ıæŸu Ÿ¥∫Õ J¡∑ ≈®˚° J¡tÔ J¡ů

<bJ¡°Ÿ ÌuwÙ Fæ bæŸu FÙ tCHu ∫F°≥ ≈≤ ÎuŸ° I°fi <Ì∫° ıů ≈¥bÕ ı∏t_t¨<w≈®Ì Fæ, oŸ Ÿt∫ tæ*

J¨¡wJ¨¡Ã∫ Fů y∫° Fq≥, tu≤u Ÿ∏ÌuF J¡¸> y∫u Fæ* $$35-44$$ tæ* Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#©ů* Ju¡ ≈≤w Fůfiu Ÿu

„°∏w Fů«≥¡y°, <fi≤<w„∫ ŸC© J¡∑ Ÿt¨<] Fůfiu Ÿu tC•w Fů«≥¡y°, Ju¡bÔ ÎJ¡≤Ÿ ŸC© FÙ

FůJ¡≤ tæ* ¿_Sw Fů«≥¡y°, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈®ªC≤ „°©°-≈®„°©°Nů* Ÿu ∫C•w ˚®°¿∏w, ıů <J¡
fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ N°ª°≤ <bF°≤ů* N°æ≤ ÔůJ¡°∏w≤ tu* ytfi Ÿu ∫C•w Fæ, kæ¡ÔÙ Fæ $ ≈FÔu <ıŸ tCFqwÕ
tu* wCt t¨Ã∫C J¡ů ≈®°›w F…Î, ŸÙ Ÿt∫ ∫F ≈®<w˚° N≈fiu-N°≈ wC‡F°≤u ⁄Ì∫ tu* <Ìw F…oÕ $ ıæŸu fiÌÙ J¡° ≈®b°F ÎJ¡ N°bwÕ J¡° Ã∫°yJ¡≤ „Ù|® FÙ ÌqŸ≤u N°bwÕ J¡° y®Fd J¡≤w° Fæ ∫°fiÙ ffi°w°

Fæ, bæŸu FÙ <ªW≈®b°F ˚Ù ÎJ¡ Ÿ¨<‹¸>J¡° Ã∫°yJ¡≤ ÌqŸ≤Ù Ÿ¨<‹¸> J¡° y®Fd J¡≤w° Fæ $ ıæŸu N°bwÕ

˚Ù N∏∫ N°bwÕ Ÿu <tÔ° F…N° N°æ≤ J¡˚Ù <ffi° <tÔ° F…N° ≈®b¨W Fůw° Fæ bæŸu FÙ ∫F Ÿ¨<‹¸> ˚Ù
ı°y®w tu* N∏∫ ıÙbů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ÿu ∫C•w N°æ≤ _b›fi tu* N<tZ ∫°fiÙ N∏∫ ıÙbů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ÿu

≤<Fw Fæ, Ÿ t≤d tCF¥wÕtu* <ªBq≈ Ÿ¥∫Õ ıů wCt Fů wC‡F°≤Ù ≈®<w˚° J¡ů ≈®°›w F…N° NŸBq≈ ∫F
ıy≠ı°Ô ≈¿_Sw F…N° Fæ $ ıæŸu _b›fi Ju¡ ÎJ¡ tCF¥wÕ Ju¡ N∏Ì≤ ŸæJ¡nů* bTů˘ J¡∑ ˚®°¿∏w FůwÙ

Fæ $$45-50$$ ıæŸu tfiů≤S tu* ıÙbfi N°æ≤ t≤d Fůwu Fæ*, ıæŸu y∏@bÕfiy≤ tu* ˚Ùw N°æ≤ ˚Ùw J¡ů „ů<˚w J¡≤fiub°Ôu <ª`ů* J¡∑ ≈®wÙ¿w Fůw° Fæ, ıæŸu fi°æJ¡° Ju¡ buy Ÿu ªÔfiu ≈≤ b¨s N°æ≤

≈bÕwů* J¡° J¡‡≈fi (ªÔfi) ≈®wÙw Fůw° Fæ, ıæŸu N≈fiu b°w, <≈W N°<Ì @°wCNů* J¡° Ÿ<∏fi≈°w

368

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fůfiu ≈≤ ≈bÕwů* J¡° ªÔfi° ≈®wÙw Fůw° Fæ N°æ≤ ıæŸu _b›fi tu* N≈fiu <„≤ J¡° J¡°¸>fi° <Ì©°oÕ Ìuw°

Fæ, ıů ≈¥bÕ tu* J¡˚Ù NfiC˚¥w fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıů N∆∫bF°∫Õ Fæ, bæŸu FÙ <b_w¨w R¡≈b°ÔÙ NwÎb Ì…”h~>uΩ ∫F ≈®≈aª ˚®°¿∏w ˚Ù <tØ∫° FÙ Fæ $$51-53$$
wf ≈≤t°SÕ b_wC •∫° Fæ ? ÎuŸÙ <ıI°Ÿ° Fůfiu ≈≤ ÌubÙ J¡FwÙ Fæ $
b°_wb tu* fi wů wCt J¡˚Ù Ã≈∏fi F…Î Fů N°æ≤ fi wCt J¡˚Ù t≤u Fů, <J¡∏wC <b„C]

<bI°fi_bR¡≈ „°∏w wCt N≈fiu Ÿ<hªÌ°fi∏Ì _bR¡≈ tu* ¿_Sw Fů $$54$$

Âÿ∫ Ju¡ <tØ∫° Fůfiu ≈≤ Âÿ∫Ÿab<Ôw <ªÌ°˚°ŸR¡≈ Âÿ∫Ì„Õfi ˚Ù <tØ∫° FÙ Fæ, ∫ů*

<bT∫„¥∏∫ Ju¡bÔ <ª∏t°` J¡° „uT Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu ÌubÙ J¡FwÙ Fæ $
wCt oŸ Ÿt_w ≈®≈aª J¡ů Ìu©wu Ÿu Fů, b°_wb tu* JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Ìu©wu, •∫ů*<J¡ <bT∫Ù
ıÙb FÙ fiFÙ* Fæ, wf Ìu©ůyu •∫° ? <J¡∏wC wCt FÙ <fitÕÔ tF°t<d Ju¡ Ÿt°fi N°æ≤ ˚°_J¡≤ Ÿ¥∫Õ

N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi N≈fiu _bR¡≈ tu* N≈fiu Ÿu <fiÃ∫Ÿb°ÕÃt˚°b Ÿu ≈®ÌÙ›w Fůwu Fů $ b_wCw# fi wů

∫F ˚¥wÔ Ÿwg Fæ, fi ∫F wCt ( ≈®Ã∫s <Ì©°oÕ Ìu ≤F° <bÌq≤SÌuF) Ÿwg Fů, fi ∫u ≈bÕw Fæ*, fi ∫u y®°t Fæ*, N°æ≤ fi ∫u wC‡F°≤u ≈¿≤ıfi, „`C FÙ Ÿwg Fæ*, fi Ft Ôůy FÙ Ÿwg Fæ* $$55,56$$

Nv≈w≤ tu* tFW≤ b_wCJ¡° fi Ÿt° ŸJ¡fi° FÙ ≈®≈aª Ju¡ <tØ∫°Ãb J¡° J¡°≤d Fæ, oŸ N°„∫

Ÿu J¡Fwu Fæ* $

<y¿≤y®°t Ju¡ f®°Êd Ju¡ t^±>≈°J¡°„ tu* Ÿ˚°∫Õ ÔÙÔ°≈<w Ÿu ∫C•w ∫F ˚°_b≤

(ÌæÌÙ›∫t°fi) ıywg ≈®wÙw Fůw° Fæ $ Ÿtu* fF…w Ÿu ˚bfiů* Ÿu ŸC„ů<˚w ÔÙÔ° J¡∑ ≤°ı@°fiÙ

Fæ $ •w f®°Êd Ju¡ y¨F°J¡°„tu* oŸ ≈®J¡°≤ Ÿu ı°fi° y∫° ∫F ıywg Fæ $ <ıŸ |≤ tu* oŸ

Ÿt∫ Ft Ôůy fæ™>u Fæ*, bF Ÿ ıywg tu* ≈®wÙw Fůw° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ t^±>≈ů* J¡° ıů N°J¡°„

Fæ, bF N°J¡°„ N°<Ì Ÿu „¥∏∫ <fitÕÔ (f®Ê) FÙ Fæ $ ŸÙ ≈®J¡°≤ t^±>≈ů* tu* fi ≈¨<SbÙ Fæ N°æ≤ fi fiy≤ FÙ Fæ, fi bfi Fæ, fi ≈bÕwZu<d∫°≥ Fæ*, fi tu|, fi<Ì∫°≥ N°æ≤ Ÿ°y≤ FÙ Fæ* $ Ju¡bÔ

<ª∏t°`≈¥dÕ Ÿ f®ÊR¡≈ <tØ∫° |≤ tu* <tØ∫° ≈C”T <bF°≤ J¡≤wu Fæ* $ fi Ôůy Ìu©wu Fæ*, fi

≤°ı° Fæ* N°æ≤ fi ≈bÕw Fæ* $$57-61$$

Ôůy fiFÙ* Ìu©wu Fæ*, oŸ J¡Sfi Ÿu t∏`Ù, ŸubJ¡ N°<Ì _b›fi tu* ÎuŸu Ìu©u y∫u Ôůyů* Ju¡ wCv∫

Fů ı°∫u*yu, ≈≤ ∫F wů Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° Ÿu ≤°ı° fiu ≈¥~>° $

<bÌq≤S fiu J¡F° # Fu Ìu<b, ∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů tu≤u ∫u NfiCª≤ ∫F°≥ ≈≤ Jæ¡Ÿu ŸÃ∫ Fæ* $$62$$ bu tu≤u ŸÂÿ∫ ŸÃ∫_b˚°b N°Ãt° tu* ıÙb˚°b Ÿu ∫C•w Fæ* NSb° fiFÙ* $ ıywg _b›fi Ju¡ ≈Ì°SÕ J¡∑
fi°o˘ ≈®wÙw Fůw° Fæ $ tu≤u _b›fifi≤ N°<Ì Ÿwg_b˚°b tCH tu* Jæ¡Ÿu ŸÃ∫ Fů*yu N°æ≤ Jæ¡Ÿu fi Fů*yu ?

∫F N°≈ tCHŸu J¡<F∫u $$63$$

∫<Ì NI°<fi∫ů* J¡Ù Â<‹¸> Ÿu ıÙb˚°b Ÿu fiJ¡∑ ŸÃ∫w° ≈¥~>wu Fů, wů bF ŸÃ∫w° wC‡F°≤Ù

˚Ù fiFÙ* $ w[bÂ<‹¸> Ÿu N<@‹™>°fi <ª∏t°`R¡≈ Ÿu fiJ¡∑ ŸÃ∫w° ≈¥~>wu Fů, wů bF fiJ¡∑ ˚Ù Fæ FÙ, oŸ N°„∫ Ÿu ÌubÙıÙ fiu W≤ <Ì∫° $

ZÙŸ≤_bwÙıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°ıfig, <ıfi Ôůyů* J¡ů I°w∆∫ b_wC I°w Fů ªCJ¡∑ Fæ N°æ≤

ŸyÕ - 42]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

369
ıů „C] fů@_bR¡≈ Fæ*, ÎuŸu <ªÌ°J¡°„R¡≈Ù ≈C”Tů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ∫F ıywg Ÿtf∏@Ù JC¡~> ˚Ù

≈Ì°SÕ Ÿwg fiFÙ* Fæ $ ıů „C] fů@_bR¡≈ Fæ, Ÿu ıyÌg˚®t J¡F°≥ Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? ≤_ŸÙ tu*

Ÿ≈Õ ˚®t Ju¡ <fib¨W Fů ı°fiu ≈≤ <k¡≤ Ÿ≈Õ˚®t J¡F°≥ Ÿu Fůy° ? ıyÌg˚®t NŸÃ∫ Fæ, ∫F ıf

˚ÔÙ˚°≥<w I°w Fů y∫°, <k¡≤ ŸJ¡∑ ŸW° Jæ¡Ÿu ? t”˚¥<t tu* ≈®wÙw Fůfiub°Ôu t¨yıÔ Ju¡

_bR¡≈ J¡° ≈¿≤I°fi Fůfiu ≈≤ <k¡≤ Ÿtu* ıÔfC<] Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? _b›fiJ¡°Ô tu*, ı°y®w Ÿu N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ ≈¿≤I°w Fůfiu ≈≤ N≈fi° t≤d Jæ¡Ÿu ŸÃ∫ Fů ŸJ¡w° Fæ ? N≈fiÙ

_b›fi°b_S° tu* Nt¨w ≈C”T J¡ů FÙ N≈fiu t≤d J¡° ˚∫ Fůw° Fæ $ tu|R¡≈ N°b≤d J¡° <bfi°„

Fůfiu ≈≤ ıæŸu „≤ÃJ¡°ÔÙfi N°J¡°„J¡∑ „ů˚° _bh~> Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ N°ÃtI°fi Ÿu NI°fiR¡≈ N°b≤d J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ <ıŸJ¡° ⁄Ì∫ _bh~> N°æ≤ _kC¡¿≤w FůwÙ F…oÕ

N°Ãt≈®˚°Ÿu @bÔ N°æ≤ N°Ãtæ•∫°≈<W Ÿu ≈¥dÕw° R¡≈ <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ, ÎuŸu „C]

N°æ≤ w[bbuW° ≈C”T J¡∑ fC<] tu* NI°<fi∫ů* J¡∑ Â<‹¸> tu* Fůfiub°ÔÙ "tæ*" N°æ≤ "ıywg" ÎuŸÙ

≈®wÙ¿w b_wCw# fiFÙ* Fæ, bF Ju¡bÔ b°<ªJ¡ ∆∫bF°≤t°` Fæ $ tF<TÕ b°vtÙ<J¡ıÙ Ju¡ owfiÙ

J¡S° J¡F ªCJ¡fiu ≈≤ <Ìfi fÙw y∫°, Ÿ¥∫Õ ˚yb°fig N_w°ªÔ-<„©≤ J¡∑ Nů≤ Ny®Ÿ≤ Fů y∫u N°æ≤ ˚≤π°ı N°<Ì tC<fi∫ů* J¡∑ Ÿ˚° b°vtÙ<J¡ıÙ J¡ů ≈®d°t J¡≤ Ÿ°∫*J¡°Ô Ju¡ Ÿ∏º∫°b∏Ìfi N°<Ì J¨¡Ã∫ Ju¡ <ÔÎ _fi°fi°SÕ ªÔÙ yoÕ Îba ≤<` fÙwfiu ≈≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ ywu ywu tC<fit^±>ÔÙ

Ÿ˚° _S°fi tu* N° yoÕ $$64-69$$
oJ¡w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
f∫°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ

NI°fi°b_S° tu* ıywg N°æ≤ _b›fi J¡∑ ŸÃ∫w° J¡° wS° b≤Ì°fi≈∫Õ∏w Nb<„‹¸> J¡S° J¡° bdÕfi$
w[bI J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ıywg J¡∑ NŸÃ∫w° J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi J¡≤ ŸJ¡ů Â» J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ

NI°<fi∫ů* J¡∑ Â¿‹¸> Ÿu ŸJ¡∑ NÃ∫∏w Â» ŸW° J¡Fwu Fæ* $

<ıŸ ≈C”T J¡∑ N°Ãtw[b tu* Â» ∆∫CÃ≈<W fiFÙ* F…oÕ N°æ≤ fC<] tu* fů@ J¡° Ì∫ fiFÙ F…N°

ŸJu¡ <ÔÎ ∫F ıywg NŸwg ˚Ù ≈≤t°SÕ Ÿwg Fæ; •∫ů*<J¡ ÔůJ¡ tu* ıů NSÕ <J®¡∫°J¡°≤Ù Fæ,

ŸÙJ¡∑ ŸÃ∫R¡≈ Ÿu ≈®<Ÿ¿] FůwÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$1$$

NŸwg ≈Ì°SÕ J¡∑ NI°fiÙ Ju¡ ≈®<w NSÕ <J®¡∫°J¡°¿≤w° J¡F°≥ Ìu©Ù yoÕ Fæ ? ÎuŸÙ <ıI°Ÿ°

Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu NŸwg buw°Ô ˚Ù f°ÔJ¡ J¡ů t¨Ã∫C ≈∫Õ∏w Ÿf Ì…#©ů* J¡° Ìufiub°Ô° Fæ, bæŸu FÙ t¥»t<w J¡ů Ÿwg J¡∑ fi°o˘ ≈®wÙw Fů ≤F° ∫F NŸwg ıywg t¨Ã∫C≈∫Õ∏w Ÿf Ì…#©ů* J¡° Ìuufiub°Ô° Fæ $ ıæŸu tR¡˚¥<t¿_Sw Ÿ¥∫Õ J¡° ≈®J¡°„ FÙ NI t¨yů* J¡∑ Â<‹¸> tu* ŸÃ∫ıÔR¡≈ Ÿu ≈®wÙw F…N° t¨yů* Ju¡

˚®t J¡° J¡°≤d Fůw° Fæ, bæŸu FÙ NŸÃ∫ FÙ ∫F ıywg t¥»t<wJ¡∑ Â<‹¸> tu* ŸÃ∫-Ÿ° ≈®wÙw Fůw°

Fæ $$2,3$$ ıæŸu ≈®°<d∫ů* J¡∑ NŸÃ∫ _b›fit¨Ã∫C FÙ ŸÃ∫R¡<≈dÙ FůJ¡≤ NSÕ<J®¡∫°J¡°¿≤dÙ „ůJ¡,

≤ůÌfi N°<Ì NSÕ<J®¡∫°J¡°¿≤dÙ FůwÙ Fæ bæŸu t¥»fC<]∫ů* J¡ů ∫F ıyw „ůJ¡, tůF N°<Ì Ìufiub°Ô°

370

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fæ $$4$$ <ıŸ ≈C”T J¡ů J¡¸>J¡, JC¡^±>Ô N°<Ì tu* NfiCyw ŸCbdÕ J¡° ≈¿≤I°fi fiFÙ* Fæ, ŸJ¡ů ıæŸu J¡fiJ¡ Ju¡ J¡¸>J¡ tu* J¡¸>J¡-I°fi FÙ Fůw° Fæ, ŸCbdÕI°fi fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ NI≈C”T J¡∑
fiy≤, y¨F, ≈bÕw yı≤°ı N°<Ì Ÿu ∆∫°›w bF Âÿ∫>Â<‹¸> FÙ Fæ, N∏∫ ≈≤t°SÕÂ<‹¸> (Ÿb°ÕfiCyw f®ÊÌ¨¿‹¸>) fiFÙ* Fæ $$$5,6$$ ıæŸu <bJ¨¡wÂ<‹¸>b°Ôů* J¡ů N°J¡°„ tu* tC•w°bÔÙ (tů<w∫ů* J¡∑
t°Ô°), tů≤ ≈a© Ÿu N°æ≤ JC¡^±>Ô°J¡°≤ Ju¡„ů* J¡° yůÔ° N°<Ì NŸÃ∫ Fůwu FCÎ ˚Ù ŸÃ∫ Ÿu

≈®wÙw Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ NI°<fi∫ů* J¡ů ∫F ıywg NŸÃ∫ Fůw° F…N° ˚Ù ŸÃ∫-Ÿ° ≈®wÙw Fůw°

Fæ $$7$$ NF∏w° N°<Ì Ÿu ∫C•w oŸ <bÿb J¡ů ÌÙ|Õ _b›fi ŸtHů, ∫F°≥ ≈≤ N≈fiu Ÿu N<w¿≤•w ŸÃ∫ ıfi _b›fiÂ‹¸> N∏∫ ≈C”Tů* Ju¡ wCv∫ Fæ* $

„aJ¡° - ∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů ∫u „°˜-≈®<w≈°<Ìw ∫°ıfi, ≈®<wy®F, ≈Ìu„ N°<Ì

NSÕ<J®¡∫°∫ůÀ∫ ŸÃ∫ Fæ*u, ÎuŸ° „°˜ tu* •∫ů* _bÙJ¡°≤ <J¡∫° y∫° Fæ ?

Ÿt°@°fi - ıæŸu bu ŸÃ∫ Fæ*, bæŸ° Ÿ¥fiů, J¡Fwu Fæ*- Ÿb°Õ<@‹™>°fi „°∏w N°æ≤ <fi≤<w„∫

ŸÃ∫ <fitÕÔ NªuÃ∫-<ª∏t°` b≈¥ ŸbÕ` ∆∫°›w ≈≤t°J¡°„ Fæ $ bF ŸbÕ∆∫°≈J¡, ŸbÕ„¿•wt°fi, Ÿb°ÕÃtJ¡ _b∫a ıF°≥-ıF°≥ ıæŸu-ıæŸu <Ìw Fůw° Fæ (ıæŸÙ NSÕ<J®¡∫°J¡°¿≤w° Ju¡ ∫ůÀ∫

N°<b˚Õ¥w Fůw° Fæ) bF°≥-bF°≥ bæŸu ≤Fw° Fæ $$8-10$$
ı°y®w tu* ıæŸu „°˜Ù∫ NSÕ<J®¡∫° Ju¡ ∫ůÀ∫ bF N°<b˚Õ¥w F…N°, <J¡∏wC _b›fitu* bæŸu NSÕ<J®¡∫°

Ju¡ ∫ůÀ∫ N°<b˚Õ¥w fiFÙ* F…N°, ∫F Nb°∏w≤ <b„uT Fůfiu ≈≤ ˚Ù ŸJu¡ ŸBq≈ tu* J¡ůoÕ <b„uT fiFÙ*

Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ J¡°≤d B‹¸>° _b›fi≈C≤ tu* <ıfi ≈C≤b°<Ÿ∫ů* J¡ů fi≤ R¡≈ Ÿu ı°fiw° Fæ, bu wC≤∏w FÙ

ŸJu¡ fi≤ FÙ Fů ı°wu Fæ* $$11$$ _b›fi J¡° <bJ¡°Ÿ ∫°fiÙ ŸCTC‡fi°fi°nÙ J¡° <~>B, ŸJu¡ ˚Ùw≤

¿_Sw _b›fi°º∫_w <b≈CÔ°J¡°„tu* ≈¿≤bwÕfi N°æ≤ <ªWJ¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ wwg-wwg ≈Ì°Sů˘

Ju¡ R¡≈ Ÿu <bbwÕw° J¡ů ≈®°›w F…N° B‹¸>° J¡° ıů <ªwg _bR¡≈ Fæ, bFÙ ˚°<bw Fůw° F…N° "fi≤"

∫ů* fi°t J¡ů ≈®°›w FCN° Fæ $$12$$

_b›fi N°æ≤ ı°y®w Ìůfiů* Nb_S°Nů* tu* ˚Ù N°Ãt° tu* fi≤w° N°<Ì Ju¡ Nbfů@ tu* N°æ≤

Nº∫_w ŸÃ∫w°bfů@ tu* N∏∫ů∏∫w°Ì°Ã‡∫ŸaŸy°Õº∫°Ÿ FÙ FuwC Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸÃ∫ _b≈®J¡°„ N≈≤ůs ªæw∏∫ Ju¡ w°Ì°Ã‡∫ Ÿu ı¿fiw ŸaŸy°Õº∫°Ÿ Ÿu fi≤w° ŸÙ I°w FůwÙ Fæ, Nw# <ªwg Ju¡ fÔ Ÿu _b›fi N°æ≤ ı°y®w tu* Nº∫_w wwg-wwg @tů˘ J¡∑ N°Ãt° tu*

ŸÃ∫w° ≈®<Ÿ] FůwÙ Fæ $$13$$
oŸ ≈®J¡°≤ _b›fi N°æ≤ ı°y®wg Ju¡ Âÿ∫≈Ì°SÕ ≈≤_≈≤ <t<Ôw t°∫° N°æ≤ ŸJu¡

N<@‹™>°fi°ÃtJ¡ ŸÃ∫ N°æ≤ Nfi¨w Fæa, ÎuŸ° J¡F° y∫°, ÎuŸÙ Nb_S° tu* _b›fi≈Ì°SÕ Ju¡bÔ

Nfi¨wt°` Fů*, fitu* ŸÃ∫°a„ Ju¡ ≈®bu„ Ÿu •∫° Ô°˚ Fæ ? ÎuŸÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, ∫<Ì ı°y®w-≈C”T N<@‹™>°fi J¡∑ ŸW° Ÿu ŸÃ∫ fi Fů* wů

∆∫bF°≤ tu* <bŸab°Ì N°æ≤ J¡tÕJ¡°^±> J¡° N≈®°t°^∫>N°<Ì ÌůT Fů*yu, oŸ<ÔÎ bu ŸÃ∫ Fů*, ≈≤∏wC

Ju¡bÔ t°∫°_bR¡≈ _b›fi tu* J¡¿v≈w _b›fi ≈C”T Ÿ ≈®J¡°≤Ju¡ ŸÃ∫ fi Fů*, wů •∫° ÌůT Fæ ?

ŸyÕ - 42]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

371
w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ˚yb°fig ∆∫°Ÿfiu "t°∫°t°à wC J¡°Ã_Ã∫uÕfi°&fi<˚-∆∫•w_bR¡≈Ãb°wg' (_b›fi Ju¡bÔ t°∫°_bR¡≈ FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ ŸJ¡∑ Ÿ°J¡v∫ufi N<˚∆∫<•w fiFÙ* FůwÙ) oŸ Ÿ¥` Ÿu _b›fi J¡ů Ju¡bÔ t°∫°t°` J¡F° Fæ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* ı°y®wg ıywg J¡∑ _b›fiwCv∫w° Jæ¡Ÿu ? $$14$$

_b›fi≈Ì°SÕ f®Ê Ju¡ wCv∫ b_wCw# ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ*, owfi° FÙ J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ N<@‹™>°fi≤<Fw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N<@‹™>°fi ŸÃ∫w° Ÿu ŸÃ∫ fiFÙ* Fůwu, ÎuŸ° fiFÙ* J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ, •∫ů*<J¡

≈®Ã∫s ≈®t°d Ÿu <b≤ů@ Fæ, ÎuŸ° ZÙb<Ÿ‹™> ıÙ J¡Fwu Fæ* $

_b›fi tu* _b›fifiy≤b°ŸÙ Ôůy b_wCw# ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ*, oŸ <bT∫ tu* ≈®Ã∫s ≈®t°d J¡ů FÙ
tCHŸu ŸCfiů, N∏∫ ≈®t°d J¡ů ı°fifiu J¡∑ J¡ůoÕ N°bÿ∫J¡w° fiFÙ* Fæ $ NÃ∫∏w NŸwg ≈Ì°SÕ
b∏º∫°≈C` N°<Ì J¡° ≈®Ã∫s fiFÙ* Fůw°, <J¡∏wC _b›fi≈Ì°Sů˘ J¡° ≈®Ã∫s Fůw° Fæ, Nw# bu NÃ∫∏w NŸwg fiFÙ* Fæ* $$15$$

_b›fi ∫<Ì NÃ∫∏w NŸwg Fæ, wů ı°y®wg ≈®≈aª Ju¡ NŸ[b J¡° <fib°≤d fiFÙ* Fů ŸJu¡y°,

•∫ů*<J¡ bF ˚Ù wů <F≤^∫y˚Õ J¡° _b›fiR¡≈ FÙ Fæ, oŸ¡ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* _b∫a ≈®ı°≈<w _b›fiŸÂ„ N°˚°Ÿ Ÿu Ÿ‡≈∏fi Su, bu FÙ NfiC˚bR¡≈Ù

<F≤^∫y˚Õ Fæ ∫°fiÙ Ÿa_J¡°≤Ù˚¥w I°fi Ÿt<‹¸>R¡≈Ù Fæ, NwÎb fiJu¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi FCN°

∫F <bÿb ˚Ù _b›fiŸÂ„ Fæ $$16$$
oŸ ≈®J¡°≤ ıywg J¡∑ _b›fiwCv∫w° N°æ≤ ≈¥bůÕ•w ŸÃ∫w° F…oÕ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ ∫F <bÿb _b›fi Fæ, Ÿtu* ıæŸu tu≤Ù Â<‹¸> tu* N°≈ ŸÃ∫ Fæ* •∫ů*<J¡ N≈fiÙ

ŸÃ∫w° J¡° N°≈ N≈Ô°≈ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, bæŸu FÙ N∏∫ Ôůy ˚Ù N°≈J¡∑ Â<‹¸> N°æ≤ tu≤Ù Â<‹¸> Ÿu ŸÃ∫ Fæa, oŸÙ ≈®J¡°≤ _b›fi tu* N∏∫ tfiC‹∫ů* J¡∑ ˚Ù N≈fiu N≈fiu NfiC˚b Ju¡ NfiCŸ°≤ _b›fi ŸÃ∫w° <Ÿ] Fæ $ ∫u fiy≤ N°æ≤ fiy≤b°ŸÙ _b›fi tu* ∫<Ì ŸÃ∫ fi Fů*, wů _b›fi°J¡°≤ oŸ ı°y®wg tu* ˚Ù bu w<fiJ¡ ˚Ù ŸÃ∫ fi Fůyu $ wC‡F°≤Ù Â¿‹¸> tu* tæ* ıæŸu ŸÃ∫°Ãt° Fq≥, tu≤Ù Â<‹¸> tu* bæŸu FÙ Ÿf ŸÃ∫ Fæ*, _b›fiŸÂ„ ŸaŸ°≤tu* ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ≈≤_≈≤ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ ÎuŸÙ ≈®t° Fæ $ ıæŸu oŸ <b≈CÔ

_b›fi R¡≈Ù ŸaŸ°≤tu* wC‡F°≤Ù Â¿‹¸> tu* tæ* ŸÃ∫ Fq≥ N°æ≤ tu≤Ù Â<‹¸> tuu* wCt ˚Ù ŸÃ∫ Fů, bæŸu FÙ Ÿ°≤u _b›fiů* tu* J®¡t Fæ* $$17-20$$

∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů _b›fiÂ‹¸>° Ju¡ ı°yfiu ≈≤ ˚Ù _b›fi ≈®≈aª J¡∑ ı°y®wg≈®≈aª J¡∑ fi°o˘ Nb¿_S<w FůyÙ ? ÎuŸÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, _b›fiÂ‹¸>° J¡∑ fiÙ*Ì ©CÔfiu ≈≤ Â‹¸>° J¡° bF _b›fi≈Wfi ŸBq≈ Fůfiu Ÿu bæŸ° FÙ ≤Fw° Fæ $ N°≈Ju¡ J¡Sfi Ÿu tu≤Ù ÎuŸÙ @°≤d° Fů yoÕ Fæ $$21$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ, ıæŸ° N°≈ J¡Fwu Fæ*, bF ™>ÙJ¡ Fæ, ŸÃ∫R¡≈ Fůfiu Ÿu _b›fi≈Wfi _b›fiB‹¸>° Ju¡ ı°yfiu ≈≤ ˚Ù bæŸ° FÙ ≤Fw° Fæ, •∫ů*<J¡ bF N<@‹™>°fi Ÿ∏t°`_b˚°b ∫°fiÙ

ŸÃ∫ FÙ Fæ $$22$$

Ny≤ ÎuŸ° Fæ, wů ı°y®w-≈Ì°SÕ J¡∑ fi°o˘ _b›fi≈Ì°Sů˘ J¡° ˚Ù N∏∫ _b›fiů* tu* ∆∫bF°≤

Ÿab°Ì Fůy°, ÎuŸÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ <ıI°Ÿ° J¡ů <ªÖů* Ÿu w°nJ¡≤ Ìu„°∏w≤ N°æ≤ J¡°Ô°∏w≤

372

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡∑ NfiCb¨<W Ÿu NfiuJ¡ ı°y®wg-≈Ì°Sů˘ tu* ˚Ù NŸab°Ì Fæ FÙ, ≈¨ØbÙ, N°J¡°„, fi°t, ı°<w N°<Ì J¡<w≈∫ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ NfiCb¨<W J¡° Ÿab°Ì _b›fi tu* ˚Ù Fæ FÙ, oŸ<ÔÎ ı°y®w N°æ≤ _b›fi tu*

J¡ůoÕ ˚Ù N∏w≤ <Ÿ] fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w°, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* NSb°

_b›fi Ju¡ ≈Ì°SÕ ∫<Ì ŸÃ∫ Fů*, wů ı°y®w tu* ˚Ù fiJ¡∑ NfiCb¨<W FůfiÙ ª°<FÎ $ - ZÙ≤°tª∏BıÙ

J¡∑ ÎuŸÙ „*J¡° J¡ů w°nJ¡≤ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $

N°≈J¡∑ „aJ¡° ≤Fu, ∫<Ì N°≈ _b›fi Ju¡ ≈Ì°Sů*˘ J¡∑ ı°y®ÃJ¡°Ô Ju¡ f°F≤Ù Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô tu*

NfiCb¨<W fiFÙ* FůwÙ, oŸ<ÔÎ ∏Fu* NŸÃ∫ ŸtHwu Fæ*, wů <ıŸu N°≈ ı°y®wg t°fiwu Fæ*, ŸJ¡∑

˚Ù wů NŮ∫∏w≤ _b›fi Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô tu* NfiCb¨<W fiFÙ* FůwÙ ∫°fiÙ bF ˚Ù _b°¿›fiJ¡ Ìu„J¡°Ô

J¡° ≈¥≤J¡ fiFÙ* Fůw°, ÎuŸÙ Nb_S° tu* Ìůfiů* J¡∑ _b›fiwCv∫w° Ÿt°fi FÙ Fæ $$23$$
oŸ ≈®J¡°≤ N<@‹™>°fiŸW° Ÿu _b›fi N°æ≤ ı°y®wg Ju¡ ŸÃ∫ Fůfiu ≈≤ ˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ ∫°fiÙ ı°y®wg N°æ≤ _b›fi Ìu„ wS° J¡°Ô Ju¡ ≈¥≤J¡ fi Fůfiu Ÿu _bw# fiJ¡∑ ŸÃ∫w° fiFÙ* Fæ, oŸ¿ÔÎ Ìůfiů* J¡°

<tØ∫°Ãb wCv∫ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ ∫F Ÿf _b›fi N°æ≤ ı°y®Bq≈ ≈®≈aª ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC N<@‹™>°fi ŸW° Ÿu ŸÃ∫

Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ _b›fi˜ÙŸayt J¡∑ fi°o˘ <tØ∫° FÙ N≈fiu tu* N°Ÿ<•w J¡≤°J¡≤ ıÙb J¡ů tů<Fw J¡≤w° Fæ $$24$$

Ÿa<bwg Ÿ‡≈¥dÕ ∫°fiÙ _b›fi N°æ≤ ı°y®wg Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô J¡∑ ≈¥≤J¡ Fůfiu Ÿu ŸÃ∫ Fæ N°æ≤
t°∫°„<•w Ÿu ŸbÕ` ŸbÕ≈Ì°SÕR¡≈ Ÿu _kC¡≤d Ÿ°tØ∫Õ ˚Ù Ÿtu* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ÿf b_wC ÌuF Ju¡ N∏Ì≤ N°æ≤ ŸbÕ` <bΩt°fi Fæ Ÿa<bwg ıæŸ° ı°fiwÙ Fæ, bF bæŸu N≈fiu J¡ů FÙ Ìu©wÙ Fæ $$25$$ ıæŸu J¡ů„ tu* ıů @fi ≤Fw° Fæ, ŸJ¡ů ŸJ¡° B‹¸>° Nbÿ∫ ı°fiw° Fæ, bæŸu FÙ <ªÌ°J¡°„ tu* Ÿf JC¡~> Fæ, ŸJ¡° <ªÌ°J¡°„ FÙ NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$26$$
wÌ…≈≤°∏w ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ fiu ≤°ı° <bÌq≤S J¡ů I°fiR¡≈Ù Nt¨w Ju¡ Ÿu*J¡ Ÿu <bbuJ¡ ∫C•w ffi°J¡≤ fiŸu ∫F J¡F° # ≤°ıfig, ∫F Ÿf ≈¥bůÕ•w¡w[bI°fi ÔÙÔ° J¡∑ ≈®Ù<w Ju¡ <ÔÎ FÙ tæ*fiu wCtŸu J¡F° $ wC‡F°≤u o¿h~>w ≈Ì°SÕ J¡∑ <Ÿ<] Fů, ÔÙÔ° fiu ≈¥bůÕ•w ıy<∏tØ∫°Ãb J¡∑

Â‹¸>°∏w˚¥w° t^±>≈ Ju¡ N∏Ì≤ wC‡F°≤Ù f®Ê°^±>J¡v≈fi°R¡≈Ù Â<‹¸>∫°≥ Ìu© ÔÙ Fæ* $$27,28$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙt°fig, t@C≤ Ns≤ů* Ÿu ∫C•w b°dÙ Ÿu ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ Ÿu "wC‡F°≤u oÕ¿h~>w ≈Ì°SÕ J¡∑ <Ÿ<] Fů' ∫F J¡Ffiu ≈≤ •w J¡Sfi Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡ů ı°fifiub°Ôu ≤°ı° <bÌq≤Sfiu ZÙÌubÙıÙ Ÿu J¡F° $$29$$ ÌubÙıÙ, tæ* Ÿ°@°≤d tfiC‹∫ Fq≥, Sůn° Ÿ° Ì°fi Ìu ŸJ¡w° Fq≥, <k¡≤ ˚Ù

<J¡ŸÙ ∫°ªJ¡ J¡ů tu≤° Ì„Õfi Fů ı°∫, wů bF <fi‹k¡Ô fiFÙ* ı°w° $ N°≈ wů tF°k¡Ô Ìufiub°ÔÙ

Fů, <k¡≤ N°≈J¡° Ì„Õfi Jæ¡Ÿu <fi‹k¡Ô Fů ŸJ¡w° Fæ ? Fu ÌubÙ, ıæŸu tfiC‹∫ ÎJ¡ _b›fi Ÿu ÌqŸ≤u _b›fitu* ı°w° Fæ, bæŸu tæ* N≈fiÙ ≈¥bÕwfi ÌuF J¡° Ã∫°y J¡≤ ÌqŸ≤u ÔůJ¡ tu* „Ù|® N°«≥¡y° $ Fu t°w°, N°≈J¡∑ „≤d tu* N°∫° Fq≥, tCHu N°≈ Ì∫°≈¥dÕ Â<‹¸> Ÿu Ìu<©∫u $ Fu b≤Ì°<∫fiÙ, tF°fig Ôůyů* J¡∑ ˚•w ≈≤ NbFuÔfi° „ů˚° fiFÙ* ÌuwÙ $ <ıŸ ÔůJ¡ tu* tæ* ı°«≥¡y°, ŸÙ ÔůJ¡tu* tu≤°

∫F t∏`Ù N°æ≤ ∫F N<bb°<Fw° J¡∏∫° N°bu*, ÎuŸÙ tu≤u «¡≈≤ Ì∫°Â<‹¸> J¡∑<ı∫u $$30-33$$

ŸyÕ - 43]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

373

ZÙŸ≤_bwÙıÙ fiu J¡F° # Fu ≈¥bÕı∏t Ju¡ t^±>Ô≈<w, N°o∫u N°æ≤ ÔÙÔ° J¡∑ ˚<•w N°æ≤

˚°À∫ Ju¡ NfiCR¡≈ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ Ÿt¨<] Ÿu NÃ∫∏w tfiůF≤ ≤°≠∫ J¡° N°≈ <fi„*J¡ FůJ¡≤ ˚ůy J¡∑<ı∫u $ Ft Ôůyů* fiu J¡˚Ù ˚Ù ∫°ªJ¡ů* J¡∑ N<˚Ô°T° J¡° ≈®Ã∫°¶∫°fi fiFÙ* <J¡∫° N°æ≤ fi <J¡ŸÙ
fiu Ÿu Ìu©° FÙ Fæ $$34$$
f∫°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
wæ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ

N˚Ù‹¸> b≤Ì°fi, ≤°ı@°fiÙ ≈≤ „`C≈s J¡° N°J®¡td N°æ≤ fiy≤Ì°F wS°
ıÔ ≤Fu fiy≤b°<Ÿ∫ů* J¡∑ <b<b@ ªu‹¸>°Nů* J¡° bdÕfi $

≤°ı° π°≤° <ıI°<Ÿw ˚°bÙ f°w J¡ů ˚Ù _≈‹¸> J¡F ≤FÙ ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ fiu Nb<„‹¸> b≤Ì°fi Ìufiu Ju¡ <ÔÎ J¡F° $

ZÙŸ≤_bwÙ ıÙ fiu J¡F° # ≤°ıfig, oŸ Ÿt∫ oŸ ˚ÙTd ≤d tu* N°≈J¡ů Nbÿ∫ t≤fi°

Fůy° N°æ≤ ≈¥bÕı∏t J¡° ≤°≠∫ N°≈J¡ů <tÔuy°, ∫F Ÿf wC‡Fu* ≈®Ã∫s FÙ Fůy° $$1$$ ≤°ıfig N<bb°<Fw ≤°ıJC¡t°≤Ù J¡ů N°æ≤ t∏`Ù J¡ů ≈¥bÕı∏t J¡° fiy≤ ≈®°›w Fůy° N°æ≤ N°≈J¡ů

„bR¡≈ bF „≤Ù≤ ≈®°›w Fůy° $$2$$ ≤°ıfig, Ft Ôůy ıæŸu N°∫u Su, bæŸu FÙ ı°wÙ Fæ*, Ôu<J¡fi N°≈, ≤°ıJC¡t°≤Ù N°æ≤ t∏`Ù t≤J¡≤ b°∫CR¡≈ FůJ¡≤ ∫°fiÙ N°<wb°<FJ¡ ÌuFR¡≈ FůJ¡≤ •w

≈¥bÕı∏t Ju¡ ≈®Ìu„ tu* N°Nůyu $$3$$

Nÿb N°<Ì J¡∑ y<w Ju¡ Ÿt°fi Ìu„Ìæº∫Õ J¡∑ N≈us° fiFÙ* FůwÙ, oŸ N°„∫ Ÿu ÌubÙıÙ

J¡FwÙ Fæ* $

∫F N°<wb°<FJ¡ ÌuF J¡∑ y<w tfiů≤S J¡∑ y<w Ju¡ ŸÂ„ t^±>≈ Ju¡ N∏Ì≤ Ÿab¨w N°J¡°„ tu* ˚Ù ŸCÌq≤ ŸÙ Fů ŸJ¡wÙ Fæ $ |ůnu J¡∑ y<w N∏∫ ≈®J¡°≤ J¡∑ Fæ, y@u N°æ≤ «≥¡¸> J¡∑ y<w ÌqŸ≤u ≈®J¡°≤ J¡∑ Fæ, <ıŸJu¡ y^±>_SÔ Ÿu tÌ@°≤° fF ≤FÙ Fů ÎuŸu tÌů∏tW F°SÙ

J¡∑ y<w ÌqŸ≤u FÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ N°<wb°<FJ¡ ÌuF J¡∑ y<w tfiů≤S J¡∑ y<w J¡∑ fi°o˘ Ìq≤ Ìu„ tu* ˚Ù N°æ≤ NÌq≤ Ìu„ tu* ˚Ù NÂÿ∫ Fæ $ Nÿb N°<Ì J¡∑ y<w bæŸÙ fiFÙ* Fæ,

•∫ů*<J¡ Nÿb N°<Ì _S¥Ô N°æ≤ ≈¿≤¿h~>∏fi Fæ* $$4$$ t|C≤ ˚°Td J¡≤fiub°Ôu ZÙŸ≤_bwÙ

ÌubÙıÙ N°æ≤ ≤°ı° tu* ≈≤_≈≤ ∫F b°w°ÕÔ°≈ Fů FÙ ≤F° S° <J¡ ÎJ¡ ˚∫ª<J¡w ≈C”T fiu bF°≥¡≤°ı° Ju¡ ≈°Ÿ ≈®<b‹¸> FůJ¡≤ N°æ≤ «≥¡ªu _S°fi ≈≤ ©nu FůJ¡≤ J¡F° # tF°≤°ı, w≤ay°JC¡Ô

Ÿ°y≤ Ju¡ Ÿt°fi f°d, ªJ®¡, wÔb°≤, yÌ° N°æ≤ tCÌgy≤ů* J¡∑ b¨<‹¸> J¡≤fiub°ÔÙ fnÙ <b„°Ô

„`CŸufi° Ft°≤Ù ≤°ı@°fiÙ ≈≤ ª» N°oÕ Fæ $ bF fnu ÃŸ°F Ÿu Ÿ‡≈∏fi Fæ N°æ≤ ≈®Ô∫ J¡∑
b°∫C Ÿu n°∫u y∫u JC¡Ô ≈bÕwů* J¡∑ <„Ô°Nů* Ju¡ ŸÂ„ yÌ°, „<•w N°æ≤ ˚C„C¿^±>∫ů* J¡∑ b¨<‹¸> J¡≤wÙ Fæ $$5-7$$ ≈bÕw°J¡°≤ fiy≤ tu* N°y ÔyÙ Fæ Ÿfiu N≈fiÙ ≠b°Ô°Nů* Ÿu ª°≤ů* <Ì„°Nů*

J¡ů ∆∫°›w J¡≤ ≤•©° Fæ $ bF ª¸> ª¸> „ÆÌů* Ÿu Wt fiy≤Ù J¡ů ıÔ°wÙ F…oÕ wFŸ fiFŸ

J¡≤ ≤FÙ Fæ $ >N°J¡°„ tu* ≈®Ô∫J¡°Ô J¡∑ tu| |¸>° Ju¡ ŸÂ„ @CÎ≥ Ju¡ tF°fig ≈bÕw ~>°∫u F…Î Fæ*,

374

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
t°Ô¥t Fůw° Fæ <J¡ bu N≈fiÙ ≈¥≤Ù w°J¡w Ÿu nfiu Ju¡ <ÔÎ wæ∫°≤ F…Î y”n Fæ* $$8,9$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, bF ≈C”T ≤°ı° Ÿu ∫F Ÿf J¡F FÙ ≤F° S° <J¡
f°F≤ Ì°”d ªÙÃJ¡°≤ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ fn° ˚°≤Ù J¡ůÔ°FÔ ≈¥≤Ù w°J¡w Ju¡ Ÿ°S J¡°fiů* wJ¡ ©Ùªu*
y∫u f°dů* J¡∑ b¨<‹¸> J¡≤fiub°Ôu @fiCTů* J¡° S°, <ª*|°n ≤Fu NÃ∫∏w tÌů∏tW N°æ≤ fÔb°fig F°<S∫ů* J¡° S°, fiy≤ tu* ª¸> ª¸> „ÆÌů* Ju¡ Ÿ°S ©¥f ıÔ ≤FÙ N°y J¡∑ ≠b°Ô°Nů* J¡° S°,

<ıfiJ¡∑ <˜∫°≥ N°æ≤ f°Ôfhªu ıÔ y∫u Su ÎuŸu ≈C≤b°<Ÿ∫ů* Ju¡ tF°fig F°F°J¡°≤, _≈∏Ìt°fi N<Àfi≠b°Ô°Nů* J¡∑ ≈®≠b<Ôw <„©°Nů* Ju¡ @yg-@yg „ÆÌ, o@≤ @≤ wæ≤ ≤Fu Nay°≤ů* Ju¡

„ÆÌů* Ju¡ Ÿ°S Ôůyů* π°≤° hª°¿≤w ¸>*J¡°≤ Ã≈∏fi F…N° $$10-13$$ wÌ…≈≤°∏w Ìůfiů*

Ìu<b∫ů* fiu ∫°fiÙ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ wS° ÔÙÔ° fiu, t∏`Ù N°æ≤ ≤°ı° <bÌq≤S fiu N≈fiu tFÔ Ju¡

H≤ů©u Ÿu |ů≤ ≤°<` tu* N≈fiu fiy≤ J¡ů Ìu©° <ıŸtu* fnu ˚°≤Ù J¡ůÔ°FÔ Fů ≤Fu Su $$14$$
bF fiy≤ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* NÃ∫∏w <bsCÆ@ ≈¥dÕ ŸtCB Ju¡ ŸÂ„ buyb°Ôu ˚ÙTd F<S∫°≤R¡≈Ù
tu|w≤ayů* Ÿu ≈¥dÕ „`C Ju¡ ÌÔfÔ Ÿu ˚≤° S° ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi N<Àfi Ÿu ıÔ ≤Fu tu”≈bÕw Ju¡

ŸÂ„ ©¥f ªtJ¡Ì°≤ N°æ≤ N°J¡°„ J¡ů ~>¥fiub°ÔÙ fnÙ fnÙ ≠b°Ô°Nů* J¡∑ <„©°Nů* Ÿu ıÔ

≤F° S° $$15,16$$ •w fiy≤ Ô¥¸>fiu Ju¡ Ÿt∫ ÌqŸ≤ů* J¡ů ±>≤°fiu Ju¡ <ÔÎ tF°tu|ů* J¡∑ yıÕfi°

Ju¡ ŸÌ¨„ N≈fiÙ ±>°≥¸>k¡¸>J¡°≤ Ÿu f»u-ª»u J¡ůÔ°FÔ Ÿu ≈¥dÕ ±>°JC¡Nů* Ju¡ „ů≤yCÔ Ÿu ˚∫°fiJ¡

S° $ ≈C‹J¡≤°bwÕ tu|ů* Ju¡ ŸÂ„ <b„°Ô N°æ≤ ˚∫°bF @CÎ≥ Ju¡ f°ÌÔů* Ÿu ŸJ¡° N°J¡°„

N°h~>∏fi S° $ N°J¡°„ tu* n ≤Fu N°æ≤ _bdÕ Ju¡ ŸÂ„ Ny®J¡°¿∏w b°Ôu ≠b°Ô°≈Caıů* Ÿu bF

™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤° S° ∫°fiÙ <wÔ ≤©fiu J¡ů ˚Ù ÎuŸÙ ıyF fiFÙ* SÙ, ıF°≥ ≠b°Ô° fi Fů, o@≤

Ÿu @≤ ~>fiJ¡ ≤Fu N°@u ıÔu F…Î J¡°‹™>R¡≈Ù y® ∫°fiÙ Ã≈°wŸ¥ªJ¡ w°≤ů* Ÿu ŸJ¡°

N°J¡°„ªaªÔ S°, bF°≥ ≈≤ ≠b°Ô°Nů* Ju¡ ≈¿≤bwÕfi Ÿu F…Î N∏∫ů∏∫ Ìu„ Ju¡ <b<fit∫ Ÿu y¨Fů*

Ju¡ Ÿt¥FR¡≈Ù fnu-fnu N<Àfi Ju¡ ≈bÕw ıÔ ≤Fu Su $$17-19$$ Ÿ fiy≤ tu* t≤u F…Î Ÿæ<fiJ¡ů*
tu* Ÿu fªu F…Î JC¡~> Ÿæ<fiJ¡ů* J¡° fiy≤ ≈®bu„ Fů ≤F° S°, <ıfitu* Nay°≤u kæ¡Ôu F…Î Su ÎuŸu tu|¿h~>Bů* Ÿu bF fiy≤ ≈Ô<sw S°, <ı∏Fů*fiu fnu ⁄Ì∫<bÌ°≤J¡ ≤ůÌfi Ju¡ Ÿ°S ıfiŸt¥Fů*

J¡ů ıÔ° ±>°Ô° S°, ÎuŸu „`CNů* π°≤° Ÿ fiy≤tu* ıů≤ ıů≤ Ÿu yıÕfi° J¡∑ ı° ≤F° SÙ, bF

N°y J¡∑ <ªfiy°¿≤∫ů* N°æ≤ N@Õª∏B°J¡°≤ f°dů* Ÿu NÃ∫∏w <fi≤bJ¡°„ S°, bF°≥ fF…w Ÿu

„˜ů* N°æ≤ <„Ô°Nů* Ÿu N@ıÔu ≈C≤b°<Ÿ∫ů* Ju¡ HC^±> <y≤ ≤Fu Su, ≤d˚¥<ttu* F°<S∫ů* J¡∑

¸>•J¡≤ Ÿu „¥≤bÙ≤ ∫ů]° ª¥≤ª¥≤ Fů y∫u Su, fiy≤ Ju¡ t°yÕ, ˚°y ≤Fu ªů≤ů* J¡° <Ÿ≤ J¡°¸>fiu Ÿu

fiJu¡ π°≤° ≤©u y∫u @fi Ÿu N°J¡∑dÕ Su, bF°≥ Nay°≤ů* Ju¡ Ÿt¥Fů* Ÿu <y≤ ≤Fu fi≤-fi°¿≤∫ů* J¡°

⁄Ì∫<bÌ°≤J¡ ≤ůÌfi Fů ≤Fu S°, ıÔu F…Î J¡°™> Ju¡ Ç>J¡nu ª¸> ª¸> „ÆÌ Ju¡ Ÿ°S o@≤-@≤

<y≤ ≤Fu Su, fnu-fnu NÔ°w ∫°fiÙ ıÔu F…Î J¡°‹™>ů* Ju¡ ªJ®¡°J¡°≤ Ÿt¥Fů*Ÿu N°J¡°„wÔ ÎuŸ°
t°Ô¥t ≈nw° S°, t°fiů* Ÿtu* Ÿ°æ Ÿ¥∫Õ yu Fů*, N≥y°≤ů* J¡∑ N°y Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ≈¨<SbÙwÔ

∆∫°›w S°, ıÔu F…Î N<ÀfiJ¡°‹™>ů* (Ny≤) Ju¡ Ÿ°S f°≥Ÿ Ju¡ fnu-fnu ±>a±>u Ju¡*J¡°≤ „ÆÌ J¡≤

≤Fu Su, ıÔu F…Î ıÙbů* Ju¡ J¡”dJ®¡∏Ìfi Ÿu Ÿf Ÿæ<fiJ¡ů* J¡° ⁄Ì∫ ÌFÔ ≤F° S°, bF°≥ ≈≤

ŸyÕ - 43]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

375

≤°≠∫ZÙ J¡° ÎuŸ° Ì°F Fůfiu ≈≤, ıf <J¡ Ju¡bÔ @¥¿Ô FÙ „uT ≤F yoÕ SÙ, N<Àfi ≈®fÔ N°æ≤
wC›w F…oÕ, ŸbÕ˚sÙ N¿Àfi ≈¥bůÕ•w ≈®J¡°≤ Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ fiy≤ J¡ů y®°Ÿ J¡≤fiu tu* fnÙ Ωůy„ÙÔ

SÙ bF°≥ ≈≤ NJ¡_t°wg FÙ Ìæb∫ůy Ÿu ≈®°›w ŸbÕ_bF≤d N°æ≤ Ì_∫CNů* π°≤° JC¡^™>fi Ÿu N°æ≤

J¡<™>fiwt (J®¥¡≤wt) N<Àfi Ÿu |≤ ≤ůÌfi J¡≤ ≤Fu Su, NŸa¶∫ Ôůyů* Ju¡ ˚ůıfi Ju¡ <ÔÎ

≈∫°Õ›w N∏fi Ju¡ N<Àfi π°≤° ˚_t Fů ı°fiu ≈≤ bF°≥ ≈≤ <J¡ŸÙ J¡∑ Nb<„‹¸> o∏@fit°` tu*

_≈¨F° Fů ≤FÙ SÙ $$20-27$$ wÌ…≈≤°∏w ≤°ı° <bÌq≤S fiu bF°≥ ≈≤ ∫ů]°Nů* J¡∑ wS° fi Ôůyů* J¡°, <ıfiJ¡° Ìu©wu Ìu©wu ˜Ù, ≈C`, |≤, π°≤ N°<Ì ŸbÕ_b _b°F° Fů y∫° S° N°æ≤
o@≤-@≤ ˚°y ≤Fu Su, b°<d∫°≥ ŸCfiÙ $$28$$ fitu* Ÿu <J¡ŸÙfiu <J¡ŸÙJ¡ů Ÿ‡fů@fi J¡≤

J¡F° # ©uÌ Fæ, N<@J¡ ≤Ÿ Fůfiu Ÿu (ıÔ°<@•∫ Ÿu) F≤u-˚≤u NwÎb Ÿ∏w°≈ J¡ů Ìq≤

J¡≤fiub°Ôu «≥¡ªÙ ıyF Ju¡ Ft°≤u |≤R¡≈ b¨sů* J¡ů ∫° Ft°≤u |≤ Ju¡ ŸtÙ≈ Ju¡ b¨sů* J¡ů ©°n ku*¡J¡fiu Ju¡ <ÔÎ <b≈<WR¡≈ ≈®ª^±>b°∫C ≤d Ÿu ©n©n „ÆÌ Ju¡ Ÿ°S N°oÕ $$29$$ F°∫,

≈FÔu wCT°≤ J¡∑ ™>^±> Ÿu <™>™C>≤Ù F…oÕ, f°Ì tu* N°y J¡∑ H≈¸>ů* Ÿu HCÔŸÙ F…oÕ <˜∫°≥ F°<S∫ů*

Ju¡ „≤Ù≤ů* tu* ÔÙfi Fů yoÕ, ıæŸu <J¡ <ı∏Fů*fiu I°fi°<Àfi Ÿu _S¥Ô N°<Ì ÌuF ıÔ° ±>°Ôu Fæ* N°æ≤

<`<b@Ÿaw°≈ Ìq≤ J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d <Ft Ÿu ˚Ù „ÙwÔ Fæ* ÎuŸÙ <bI°fiŸ¥<•w∫°≥ tF°fig ≈C”Tů*

Ju¡ tfi tu* ÔÙfi FůwÙ Fæ* $$30$$ F°∫ F°∫, ∫Cb<w∫ů* Ju¡ Ju¡„ f∏@fi R¡≈Ù <wfiJ¡ů* tu* ÔyÙ

F…oÕ N°æ≤ bÙ≤R¡≈Ù b°∫C π°≤° ku*¡J¡∑ yoÕ „˜°<Àfi Ÿ¥©u F…Î ≈Wu Ju¡ i>u≤ J¡∑ fi°o˘ ıÔwÙ

Fæ $$31$$ Ìu©ů, N°bwů˘ Ÿu N°æ≤ fiÌÙ Ju¡ ≈®b°F˚uÌů* Ÿu <b„°Ô, «¡≈≤ J¡ů fFfiub°ÔÙ

@Ct®R¡≈Ù ∫tCfi° N°J¡°„yay° Ÿu <tÔfiu Ju¡ <ÔÎ Ì°ænÙ ı° ≤FÙ Fæ $$32$$ Ìu©ů, ∫F «¡≈≤

J¡ů ı°fiub°ÔÙ @Ct®fiÌÙ, <ıŸtu* N@ıÔu J¡°™> ıÔ ≤Fu Fæ* N°æ≤ <ªfiy°¿≤∫°≥ FÙ fCÌgfCÌů* J¡∑
w≤F ≈®wÙw Fů ≤FÙ Fæ*, <bt°fiů* Ÿu ∫°`° J¡≤fiub°Ôu Ìubw°, y∏@bÕ N°<Ì J¡ů N∏@° ffi° ≤FÙ

Fæ $$33$$ Fu ≈C`Ù, oŸ fuª°≤Ù Ju¡ t°w°, <≈w°, ˚°oÕ, ıt°oÕ N°æ≤ Ìq@ ≈Ùfiu b°Ôu fhªu oŸ

|≤ tu* ıÔ y∫u Fæ* $ oŸu ˚Ù N<Àfi Ju¡ fi ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù fiJu¡ ¿b≤FR¡≈Ù N<Àfi tu* ıÔÙ F…oÕ

FÙ ŸtHů $$34$$ ıvÌÙ <fiJ¡Ôů, wC‡F°≤° N≥y°≤ J¡∑ fi°o˘ ıÔ° F…N° ∫F |≤, ≈®Ô∫J¡°Ô
tu* ŸCtu” J¡∑ fi°o˘ N≈fiu _S°fi Ÿu <y≤fiu Ju¡ <ÔÎ wæ∫°≤ Fæ $$35$$ NF°, f°d, ≈ÃS≤, „<•w,

˚°Ôu, ≈®°Ÿ, wÔb°≤, N°<Ì „˜°˜ H≤ů©ů* Ju¡ ı°ÔR¡≈Ù Ÿ∏º∫°J¡°ÔÙfi tu|b¨∏Ì tu*

<¸><ß>∫ů* J¡∑ fi°o˘ |CŸ ≤Fu Fæ* $$36$$ ıæŸu ŸtCB Ÿu ıÔ≈®b°F ©¥f @@J¡wÙ F…oÕ ≠b°Ô°Nů*

Ÿu ∫C•w fnb°fiÔ tu* ≈®bu„ J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ t°≤u ˚∫ Ju¡ N°J¡°„tu* nfiu J¡∑ oh~>°

J¡≤fiub°ÔÙ fiy≤Ù tu* „˜°˜ů* J¡∑ b¨<‹¸>∫°≥ ≈®bu„ J¡≤ ≤FÙ Fæ* $$37$$ N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°Î≥

«≥¡ªu-«≥¡ªu tFÔů* Ju¡ <„©≤ů* tu* ¿_Sw fnu-fnu tu|ů* J¡ů @CN°≥-Ÿ° ffi° ≤FÙ Fæ*, fiy≤Ù tu*

ŸıÔ w°Ô°f, f°bnÙ N°æ≤ Ω°fi N°<Ì ≤°<y∫ů* Ju¡ ⁄Ì∫ J¡∑ fi°o˘ Ÿ¥© ≤Fu Fæ* $$38$$ F°SÙ

<ª*|°nwu F…Î ofi b¨s≈a<•w∫ů* J¡ů ∫u Ft°≤u f∏@fi_w‡˚ Ju¡ Ÿı°wÙ∫ Fæ*, oŸ ≤ůT Ÿu t°fiů*

J¡¸>J¡¸> „ÆÌ Ju¡ Ÿ°S <y≤° ≤Fu Fæ* $$39$$ |≤ů* Ju¡ N°Ÿ-≈°Ÿ Ju¡ b¨sů* Ju¡ k¥¡Ô, k¡Ô N°æ≤

Ôw° N°<Ì ıÔ y∫u Fæ*, fitu* „ů˚° fi°tt°` J¡ů ˚Ù fiFÙ* ≤F yoÕ Fæ $ bu fi y¨F_Sů* J¡∑

376

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
fi°o˘, <ıfiJ¡° <J¡ ŸbÕ_b ıÔ y∫° Fæ, ÌÙfiw° J¡ů ≈®°›w Fů y∫u Fæ* $ F°∫, t°w°-<≈w° Ÿu

<f~C>nu F…Î |fiu N∏@J¡°≤ tu* N≈fiu |≤ů* J¡ů ©ůı ≤Fu f°ÔJ¡ f°dů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ŸnJ¡ů* ≈≤

ÌÙb°≤ Ju¡ <y≤fiu Ÿu t≤ y∫u $ ≤d˚¥<t tu* b°∫C Ÿu n°∫u y∫u N°æ≤ N≥y°≤ů* J¡ů f≤Ÿ°fiub°Ôu

|≤ Ju¡ ~>›≈≤ Ÿu F<S<fi∫°≥ ˚ÙTd <ª*|°n Ju¡ Ÿ°S ±>≤wÙ SÙ $$40-42$$ F°∫ F°∫, fn°

J¡‹¸> Fæ <J¡ŸÙ ≈C”TJu¡ wÔb°≤ Ÿu J¡¸>u F…Î, J¡nu vtCJ¡(N@ıÔu J¡°™>) Ÿu ∫C•w J¡∏@u tu*
bı® J¡∑ fi°o˘ ∫F ∫∏`≈°T°d <y≤° $$43$$ F°∫ F°∫, ∆∫°JC¡Ô F…Î ˚ÙTd y°∫, |ůnu ˚æ*Ÿ, F°SÙ, «≥¡¸>, JC¡Wu, <Ÿ∫°≤ N°æ≤ ˚unů fiu t°yÕ J¡ů ≤ůJ¡fiub°Ô° ∫C] Ÿ° N°≤‡˚ J¡≤ <Ì∫° Fæ, ı≤° Ìu<©∫u wůu ŸFÙ $$44$$

N°y J¡∑ ≠b°Ô°Nů* Ÿu HCÔŸ ı°fiu Ju¡ ˚∫ Ÿu yÙÔu b˜ ≈FfiJ¡≤ |≤ů* Ÿu <fiJ¡Ô ≤FÙ

<˜∫ů* J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
ıÔ<f∏Ì…Ÿt¥FR¡≈Ù ˚®t≤ů* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w NwÎb ≈¸>≈¸> „ÆÌ J¡≤fiub°Ôu b˜ů* Ÿu ∫C•w N°æ≤ F°S, ≈æ≤ N°æ≤ tC≥F R¡≈Ù _SÔJ¡tÔů* Ÿu ffiÙ F…oÕ ŸÙ <˜∫°≥ ≤ůwÙ F…o˘ ı°wÙ Fæ* $$45$$

Ìu©ů, N„ůJ¡ Ju¡ k¥¡Ôů* J¡∑ J¡°¿∏w J¡ů @°≤d J¡≤ ≤FÙ ≠b°Ô°Nů* J¡∑ Ô≈¸>u* <˜∫ů*Ju¡ NÔJ¡ů* J¡ů ÎuŸu ª°¸>> ≤FÙ Fæ, ıæŸu «≥¡¸> Ô¸>J¡∑ F…oÕ ≈unů* J¡∑ „°©°Nů* J¡ů ∫° Ìæb°wg Ÿtu* Ô¸>J¡∑ F…oÕ

Ÿ<≈Õ<d∫ů* J¡ů ª°¸>w° Fæ $ F° F° , ©uÌ Fæ, N<Àfi J¡∑ <„©° t¨y~>°æfiu Ju¡ fiùů* Ju¡ wCv∫ fiùb°ÔÙ
fi°<∫J¡°J¡Ù ˚®t≤ů* Ju¡ ≈≤ů*Ju¡ ŸÂ„ J¡°ÔÙ fiù≤°<ı∫ů* ≈≤ ıæŸu J¡ůoÕ JC¡t°yů˘ tau <bZ°t Ôu bæŸu

<bZ°t ÔuwÙ Fæ $$46,47$$ _b∫a ıÔ ≤F° ˚Ù ≈C”T N≈fiu ˜Ù-≈C` N°<ÌJu¡ <ffi° |≤ Ÿu fiFÙ*

<fiJ¡Ôw° $ NůFů fn° ©uÌ Fæ <J¡ ≈®°<d∫ů* J¡° _fiuF fa@fi J¡¸>fi° J¡<™>fi Fæ $$48$$ <ıŸfiu fÔ

Ju¡ buy Ÿu ıÔ ≤Fu N≥y°≤ů* Ÿu Ÿfi° F…N° N≈fi° f∏@fi_w‡˚ wůn ±>°Ô°, NwÎb ŸJ¡ů ©Ù*ªfiu Ju¡ Ÿt∫ <ıŸJ¡∑ Ÿ¥≥n ıÔ yoÕ SÙ; ÎuŸ° F°SÙ J®¡ů@ Ÿu ˚°y J¡≤ Ôůyů* J¡ů ≈C‹J¡≤ Ìufiub°Ôu

∫°fiÙ J¡tÔ Ìufiub°Ôu w°Ô°f tu* ı°J¡≤ bF°≥ ±¥>f y∫° $ (") @CN°≥ tu|ů* Ju¡ t°yÕ tu* ∫°fiÙ b¨<‹¸> J¡≤fiu Ju¡ N<@J¡°≤Ù N°J¡°„_S°fi tu* ≈F…≥ªJ¡≤ N°æ≤ tº∫ tu* ªaªÔ N<Àfi≠b°Ô°R¡≈Ù w<nw-

Ôw° Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ ıÔ≤Fu N≥y°≤R¡≈Ù f°dů* J¡∑ b¨<‹¸> J¡≤w° Fæ $ ≤°ıfig, N°J¡°„tu* <ıŸtu*

<ªfiy°¿≤∫°≥ ªtJ¡ ≤FÙ Fæ*, N°bwÕ (ıÔ˚°æ*≤Ù) J¡∑ ŸÙ b¨<W∫°≥ Fů ≤FÙ Fæ*, <„©≤R¡≈Ù w≤ayu*

~>Ô ≤FÙ Fæ*, ÎuŸ° @CN°≥ N°J¡°„ tu* ≤Ãfiů* Ÿu ˚≤° F…N°, N°bwů˘ Ÿu ∆∫°›w N°æ≤ w≤ayt°Ô°Nů*

Ÿu <|≤u F…Î ŸtCB Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ≠b°Ô°Nů* J¡∑ J¡ů<¸>∫ů* Ju¡ ≈®J¡°„Ÿu ≠ıbÔ F…N°

N°J¡°„ ÎuŸ° ≈®wÙw Fůw° Fæ t°fiů* t¨Ã∫C fiu ÃŸb Ju¡ <ÔÎ JC¡tJC¡t Ju¡Ÿ≤ Ÿu ≤≥y° F…N° Ÿ∏ÌqJ¡

<Ì„°R¡≈Ù fF…Nů* J¡ů <Ì∫° Fæ $ Ÿhª°¿≤c∫ Ÿu <b≈≤Ùw ∫F fn° NfiC<ªw Fů ≤F° Fæ <J¡ F°Sů* tu*

N°∫C@ <Ô∫u F…Î „`CbÙ≤ů* π°≤° ≤°ı≤°<fi∫°≥ ˚Ù ≈J¡nÙ ı° ≤FÙ Fæ*$ ofi ≤°ı≤°<fi∫ů* J¡∑ Ì„° J¡°

•∫° bdÕfi J¡≤u*, ∫u t°yÕ tu* ©¥f k¥¡Ôů* J¡∑ b¨<‹¸> J¡≤fiub°ÔÙ ªaªÔ t°Ô°Nů* N°æ≤ ≈C‹≈≤°<„Ÿu

" ≈C‹J¡≤ Ÿ¥≥n J¡ů ˚Ù J¡Fwu Fæ N°æ≤ J¡tÔ J¡ů ˚Ù $ ª≥¥<J¡ ŸJ¡° ≈C‹J¡≤ (Ÿ¥≥n) ıÔ y∫° S°, NwÎb ŸJ¡° ≈C‹J¡≤ (J¡tÔ) Ìufiub°Ôu w°Ô°f tu* ≈Cfi# ≈C‹J¡≤ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ ı°fi° <ªw FÙ Fæ,

∫F ÿÔuTt¥ÔJ¡ Ã≈®us° Fæ $

ŸyÕ - 44]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

377

∫C•w Fæ*, N@ıÔ° Ju¡„˚°≤ ofiJu¡ bs_SÔ N°æ≤ _wfit^±>Ô ≈≤ <f©≤° Fæ $ b°∫C Ju¡ J¡°≤d k¡≤k¡≤° ≤Fu b˜ Ÿu ofiJ¡∑ J¡t≤ N°æ≤ ıa|°Î≥ JC¡~> ©CÔÙ ÌÙ© ≤FÙ Fæ*, <y≤ ≤Fu t°<d•∫ı<nw J¡nů*Ÿu o∏Fů*fiu ≈¨<SbÙt^±>Ô J¡ů N°h~>∏fi J¡≤ <Ì∫° Fæ $ ofiJu¡ ¸¥>¸>u F…Î F°≤ů* Ÿu <fitÕÔ tůwÙ

<f©≤ ≤Fu Fæ*, ofiJu¡ ≈FÔu J¡˚Ù fi Ìu©u y∫u _wfit^±>Ô Ju¡ ŸtÙ≈ tu* <Ìw Fů ≤FÙ ŸCbdÕJ¡°¿∏w Â<‹¸>yůª≤ FůwÙ Fæ $ JC¡≤≤Ù Ju¡ „ÆÌ J¡∑ fi°o˘ J¡JÕ¡„ ofiJ¡∑ ≤ůÌfiºb<fi Ÿu ≤d J¡° „ÆÌ k¡∑J¡°

≈n y∫° Fæ $ @°≤°b°<FJ¡ R¡≈ Ÿu <fi≤b¿h~>∏fi <fiJ¡ÔÙ F…oÕ ≤ůÌfiºb<fi∫ů* Ÿu ofiJ¡∑ ≈u¸> J¡∑

≈Ÿ<Ô∫°≥ ¸¥>¸> ŸÙ yoÕ Fæ*, NwÎb ∫u oŸ Ÿt∫ •∫° J¡wÕ∆∫ Fæ N°æ≤ •∫° NJ¡wÕ∆∫ Fæ, oŸJ¡°

<bbuJ¡ J¡≤fiu tu* NŸtSÕ Fæ* $ ofiJu¡ ∫u J¡FÙ* ˚°y fi ı°∫, oŸ ˚∫ Ÿu ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu f≥@u F…Î F°S

≤•w, J¡∑ªn N°æ≤ N°≥ŸCNů* Ÿu Ÿfiu F…Î Fæ* $ J¡°≥© tu* F°S ±>°Ôu F…Î ≈C”T o∏Fu* ıf≤Ì_wÙ Ôu ı°

≤Fu Fæ* $ oŸ ŸaJ¡¸ >Ju¡ Ÿt∫ J¡°æfi Ft°≤° ≈®°dJ¡w°Õ Fůy°, ∫ů* J¡°w≤Â¿‹¸>∫ů*Ÿu ∫u fiÙÔJ¡tÔů* J¡∑
b¨<‹¸> J¡≤ ≤FÙ Fæ*, o∏Fů*fiu Ì∫° Ÿu N≈fiu ≈s Ju¡ Ÿæ<fiJ¡ů* J¡ů ”Ô°∫° Fæ $ ˚ŸÙ*nu Ju¡ Ÿt°fi _bh~> N°æ≤ <fitÕÔ ı≥|°t¥Ô Ÿu ıů <J¡ _bh~> b˜ů* Ju¡ N∏Ì≤ JC¡~>-JC¡~> <Ì©°oÕ Ìu ≤Fu Fæ* N°J¡°„
fi<ÔfiÙ ŸÙ ≈®wÙw Fů ≤FÙ Fæ, ofiJ¡∑ t°Ô°Î≥, b˜, N°˚¥Td N°æ≤ Nay≤°y Ÿ˚Ù N¿_S≤ Fæ*, Ô‡fÙ-Ô‡fÙ N°æ≤ ªaªÔ NÔJ¡Ôw°Î≥ (Ju¡„) N°≥Ÿ¥Nů* Ÿu ŸfiÙ F…oÕ Fæ, ∫u N°fi∏Ì ∫°fiÙ

<bT∫ŸC©R¡≈Ù t∏Ì≤°ªÔ Ÿu tSu ı° ≤Fu J¡°tR¡≈ÙŸ°y≤ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ t°fiů* ≤°ı°Nů* J¡∑
t¥<wÕtwÙ Ÿ‡≈<W∫°≥ Fæ*, NSb° ≤°ı° NS°Õwg ª∏Bt° ŸŸu ∫C•w Ô¿‚t∫°≥ Fæ* $$49-61$$
wæ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æb°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ

N∏w#≈C≤ J¡∑ f≤f°ÌÙ J¡ů ŸCfiJ¡≤ ≤°ı≤°fiÙ J¡ů ˚∫˚Ùw Ìu©J¡≤ ≤°ı° J¡°

∫C] Ju¡ <ÔÎ |≤ Ÿu <fiJ¡Ôfiu J¡° N°æ≤ ÔÙÔ° Ju¡ w[b J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸÙ fÙª tua ≤°ı≤°fiÙ, <ıŸJu¡ „≤Ù≤ Ju¡

≤ůt≤ůtŸu ∫°æbfi ~>ÔJ¡ ≤F° S°, ıæŸu Ô‚tÙ J¡tÔ Ju¡ J¡ů¸>≤ tu* ≈®bu„ J¡≤wÙ Fæ*, bæŸu FÙ ≤°ı°

Ju¡¡ |≤ tu* ≈®<b‹¸> F…oÕ, <ıŸtu* ÔÙÔ° N°æ≤ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ ¿_Sw SÙ $ ≤°ı≤°fiÙ J¡∑ t°Ô°Î≥ N°æ≤
b˜ ªaªÔ Su, <~>∏fi-<˚∏fi F°≤Ôw° Ÿu bF ∆∫°JC¡Ô SÙ, Ÿ<©∫°≥ N°æ≤ Ì°<Ÿ∫°≥ ŸJu¡ ≈Ù~>u ªÔ ≤FÙ SÙ N°æ≤ bF ˚∫<bàÔ SÙ $ ª∏Bt° Ju¡ wCv∫ ŸC∏Ì≤ ŸJ¡° tC≥F S°, Ÿ‡≈¥dÕ Nay

˚Ÿ∑*nu Ju¡ Ÿt°fi y°æ≤ Su, ŸJ¡° _wfit^±>Ô ÿb°Ÿůhü°Ÿ Ÿu <FÔ ≤F° S°, ŸJu¡ Ì°≥w <Ÿw°≤ů*

Ÿu <tÔwu ı¥Ôwu Su, bF t¥<wÕtwÙ <fıÔÙ Ju¡ wCv∫ SÙ $$1-3$$ ≤°ıtFÔ tu* ≈®<b‹¸> Fůfiu Ju¡

Nfi∏w≤ ıæŸu N›Ÿ≤° ˚¥wŸay®°t tu* ŸaÔÀfi Ìub≤°ı Ÿu <fibuÌfi J¡≤u, bæŸu FÙ ŸJ¡∑ ÎJ¡ Ÿ©Ù
fiu ≤°ı° Ÿu <fibuÌfi <J¡∫° $$4$$ tF°≤°ı, ÌubÙ, (≈\>≤°fiÙ) N∏w#≈C≤ Ÿu Ft Ôůyů* Ju¡ Ÿ°S

˚°yJ¡≤ ıæŸu b°∫C Ju¡ Hů*Ju¡ Ÿu <bw°<nw Ôw° b¨s J¡∑ „≤d ÔuwÙ Fæ, bæŸu FÙ N°≈J¡∑ „≤d tu*

N°oÕ Fæ $ tF°≤°ı, N°≈J¡∑ N∏∫°∏∫ ≤°<fi∫ů* J¡ů, ıæŸu tF°Ÿ°y≤ J¡∑ fnÙ-fnÙ ÔF≤ w¸>bwÙÕ
b¨sů* tu* N°<Zw Ôw°Nů* J¡ů F≤ Ôu ı°wÙ Fæ*, bæŸu FÙ N˜„˜ Ÿu ŸCŸ<≠ıw fÔb°fig „`C F≤

378

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ôu y∫u Fæ* $ Nª°fiJ¡ N°∫u F…Î ]w„`CNů* fiu N∏w#≈C≤ Ju¡ Ÿa≤s°SÕ <fi∫C•w N<@J¡°¿≤∫ů* J¡ů ÎuŸu ªJ¡fi°ª¥≤ J¡≤ ±>°Ô° ıæŸu <J¡ ŸFŸ° H°æ*Ju¡ Ju¡ Ÿ°S N°oÕ F…oÕ ˚ÙTd N°≥@Ù ŸC∏Ì≤ b¨sů*J¡ů ªJ¡fi°ª¥≤ J¡≤ ±>°ÔwÙ Fæ $$5-7$$ bT°ÕM¡wC Ju¡ f»fiu Ju¡ J¡°≤d <b≈CÔ J¡ÔJ¡Ô fi°Ì J¡≤fiub°Ô°
ıÔ≈®b°F ıæŸu J¡tÔů* J¡ů <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤ t<¸>∫°tu¸> J¡≤ ±>°Ôw° Fæ, bæŸu FÙ Ìq≤ Ÿu <fi#„*J¡

FůJ¡≤ N°∫u F…Î „`CNů* fiu ≤°<` Ju¡ Ÿt∫ Ft°≤u fiy≤ J¡ů Ô¥¸>©Ÿů¸> ±>°Ô° Fæ $$8$$ @CÎ≥ J¡∑ b¨<‹¸> J¡≤ ≤FÙ, wuı @Jg¡-@Jg¡ „ÆÌ J¡≤fiub°ÔÙ wS° Ÿ°≥≈ J¡∑ fi°o˘ Ô≈Ô≈° ≤FÙ ≠b°Ô°Nů* Ÿu ∫C•w N<Àfi fiu wS° wÔb°≤ů* J¡ů <Ô∫u F…Î NŸa¶∫ „`CŸæ<fiJ¡ů* fiu Ft°≤u fiy≤ tu* ≈®bu„ <J¡∫° $ fiJu¡

NÃ∫°ª°≤ J¡° J¡F°≥ wJ¡ bdÕfi J¡≤u* ıæŸu @Ùb≤ ≤ů ≤FÙ <ªvÔ° ≤FÙ JC¡≤≤Ù J¡ů (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ t¨y

∫° ≈sÙ J¡ů) ıf≤Ì_wÙ ≈J¡n J¡≤ Ôu ı°w° Fæ, bæŸu FÙ bu J®¥¡≤ „`CŸæ<fiJ¡ <b<b@ F°b˚°bů* Ÿu Ÿ‡≈∏fi ≤°<fi∫ů* J¡ů, ıů ≤ů ≤FÙ N°æ≤ <ªvÔ° ≤FÙ SÙ, ıf≤Ì_wÙ |ŸÙ¸> Ôu y∫u Fæ* $$9,10$$
tF°≤°ı, oŸ ≈®J¡°≤ ıů ∫F „°©°-≈®„°©°Nů* Ju¡ <b_w°≤ Ÿu ∫C•w N°≈<W Ft Ôůyů* Ju¡

«¡≈≤ N°oÕ Fæ, ŸJ¡° Ÿt¥Ô <fib°≤d J¡≤fiu tu* Ju¡bÔ tF°≤°ı FÙ ŸtSÕ Fæ $ tF°≤°fiÙ J¡∑ Ÿ©Ù

Ju¡ tC≥F Ÿu ∫F ŸCfiJ¡≤ ≤°ı° fiu Ìu<b∫ů* J¡∑ (Ÿ≤_bwÙ N°æ≤ ÔÙÔ° J¡∑) Nů≤ Ìu©J¡≤ J¡F° #

Ìu<b∫ů*, ª¥¥≥<J¡ ÎuŸ° <b≈<W∫ů*J¡° ≈F°n Ft°≤u ≈¿≤ıfiů* ≈≤ ¸¥>¸> ≈n° Fæ, Nw# tæ* ∫C] J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ Ÿt≤˚¥<t tu* ı°w° Fq≥ $ N°≈ st° J¡≤u* $ tu≤Ù NfiC≈¿_S<w tu* tu≤Ù ∫F ≈ÃfiÙ N°≈ Ôůyů* Ju¡

ª≤dJ¡tÔů* J¡∑ Ÿub° J¡≤uyÙ, N°≈ oŸJ¡∑ ≤s° J¡≤fi°, ÎuŸ° N<˚≈®°∫ Fæ $$11,12$$ ÎuŸ° J¡F

J¡≤ ≤°ı°, <ıŸJ¡∑ N°≥©u* „`CNů* Ju¡ NÃ∫°ª°≤ Ÿu Ô°Ô Fů yoÕ SÙ, ıæŸu tW F°<S∫ů* fiu

<ıŸJ¡° bfi <~>∏fi <˚∏fi J¡≤ <Ì∫° Fů ÎuŸ° <Ÿ*F yCF° Ÿu <fiJ¡Ôu bæŸu |≤ Ÿu <fiJ¡Ô° $$13$$

≈®fC] ÔÙÔ° fiu N≈fiÙ N°J¨¡<w Ju¡ wCv∫ N°J¨¡<wb°ÔÙ ŸC∏Ì≤Ù ÔÙÔ° J¡ů Ì≈Õd tu* ≈®<w<f‡f J¡ů

≈®°›w F…oÕ ŸÙ Ìu©° $$14$$ ≈®fC] ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu ÌubÙ, ıů tæ* Fq≥, bFÙ ∫F Jæ¡Ÿu ? ıů tæ*

∫Cb°b_S° tu* SÙ bFÙ tæ* oŸ R¡≈ tu* Jæ¡Ÿu ¿_Sw Fq≥ ? oŸtu* •∫° ≤F_∫ Fæ ? ∫F J¨¡≈°J¡≤ tCHŸu J¡<F∫u $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ tæ* N≈fiu N°≈Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ N°æ≤ NwÙw Nb_S° J¡∑ ¿_S<w J¡° ˚Ù Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, <k¡≤ ∫F N|<¸>w |¸>fi° Jæ¡Ÿu ? $$15$$

ÌqŸ≤Ù ∫F f°w tCHu Ÿa„∫ tu* ±>°Ô ≤FÙ Fæ <J¡ t∏`Ù N°<Ì tu* ˚uÌ ≈®wÙ¿w N°æ≤ bu FÙ ∫u Fæ*, ÎuŸÙ ≈®Ã∫<˚I° ˚Ù ¿b”] Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $

Fu Ìu<b, ∫u t∏`Ù N°<Ì fi°y¿≤J¡ wS° fÔ N°æ≤ b°Ffi Ÿu ∫C•w ∫ů]° Ÿ˚Ù bu FÙ Fæ*, ∫u Ôůy Ÿ˚Ù ıæŸu ∫F°≥ ≈≤ ¿_Sw Fæ*, bæŸu FÙ bF°≥ ≈≤ ˚Ù ¿_Sw Fæ* $$16$$ Fu Ìu<b, ıæŸu Ì≈Õd tu*

<f‡f≈®<w<f‡fR¡≈ Ÿu b_wC f°F≤ N°æ≤ ˚Ùw≤ ˚Ù ≤FwÙ Fæu, bæŸu FÙ ∫u Ÿ˚Ù bF°≥ ≈≤ N°æ≤ ∫F°≥ ≈≤

Jæ¡Ÿu ¿_Sw Fæ* ? •∫° bu ªuwfi Fæ* ? ˚°b ∫F <J¡ ∫u Ì≈Õd tu* ¿_Sw ≈®<w<f‡f J¡∑ fi°o˘ bu FÙ ∫<Ì

∫F°≥ ≈®<w<f¿‡fw F…Î Fæ*, wů Nªuwfi Fů*yu, ªuwfi Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wu Fæ* ? $$17$$

<ª<w„<•w∫°≥ N<ª∏wfiÙ∫ Fæ*, wCv∫ J¡tů˘ Ÿu Ìgfů<@w ≈Ì°Sů˘ J¡° J¡FÙ* ≈≤ Ÿt°fi FÙ

N°<b˚°Õb Fůw° Fæ, ∫ů* ÌubÙ Â<‹¸>Ÿ¨¿‹¸>b°Ì J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ Ÿt°@°fi J¡≤wÙ Fæ $

ZÙÌubÙ fiu J¡F° # Fu ÔÙÔu, ˚Ùw≤ ıæŸ° I°fi <Ìw Fůw° Fæ, bæŸ° FÙ sd˚≤ tu* f°F≤

ŸyÕ - 44]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

379

≈Ì°Sů˘ J¡° NfiC˚b Fůfiu Ôyw° Fæ $ ıæŸu tfi _b›fi N°<Ì tu* <ªW π°≤° NfiC˚¥w ı°y®wg

≈Ì°Sů˘ Ju¡ N°J¡°≤ J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <ª<w Nº∫°Ÿ π°≤° ªuÃ∫°J¡°≤w° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $$18$$
ıæŸ° Ÿa_J¡°≤°ÃtJ¡ ıywg _bR¡≈ <ªWtu* N°æ≤ <ª<wtu* Fæ, bæŸ° FÙ bF <Ìw Fůw° Fæ $

˚ůyJ¡w°Õ Ju¡ NÌ¨‹¸ >Ÿu Ìgfů<@w (≈®u¿≤w) t°∫°Ÿab<Ôw <ªwg„<•w N|<¸>w b_wC J¡ů yi>fiu tu* ŸtSÕ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* Ìu„J¡°ÔJ¡∑ _bv≈w° N°æ≤ <b≈CÔw°J¡° <b≤ů@ ˚Ù

F¸> y∫°, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $

Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô J¡∑ Nv≈w° ∫° <b≈CÔw° wS° <b¿ª`w° ≈Ì°SÕ ı∏∫ fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì bF

≈Ì°SÕı∏∫ FůwÙ, wů ≈Ì°SÕ Ju¡ _b˚°b Ju¡ <b”] fiFÙ* FůwÙ $$19$$ f°fl ≈Ì°SÕ NŮ∫∏w≤ Ÿu

≈®wÙw Fůwu Fæ*, oŸJu¡ <ÔÎ Â‹¸>°∏w ©ůıfiu Ju¡ b°_wu Ìq≤ ˚¸>J¡fiu J¡∑ N°bÿ∫J¡w° fiFÙ* Fæ $ oŸ

<bT∫ tu* _b°¿›fiJ¡ ≈Ì°SÕ Â‹¸>°∏w Fæ, ıů Ÿ˚Ù J¡ů NfiC˚¥w Fæ $ ªææw∏∫ tu* Nº∫_w Fůfiu Ju¡

J¡°≤d ªæw∏∫ J¡° NŮ∫∏w≤ ıywg f°fl Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, oŸ <bT∫tu* _b›fi ≈Ì°SÕ Â‹¸>°∏w Fæ, •∫ů*<J¡ _b›fi ªuwfi N°Ãt° FÙ ≈Ì°S°ÕJ¡°≤ Fů ı°w° Fæ $ ıů _b›fi N°æ≤ tfiů≤S Ju¡ fiy≤ J¡°

˚Ùw≤ _kC¡≤d Fůw° Fæ, bF ªuwfi J¡° FÙ _kC¡≤d Fæ $$20$$

<ª≤J¡°Ô Ÿu NU∫°Ÿ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ∫F ıywg f°fl fi°t Ÿu FÙ ∆∫•w FůJ¡≤ ŸÃ∫J¡°-Ÿ°

¿_Sw Fæ, Ÿ Ÿt∫ ıæŸÙ b°Ÿfi°b°Ô° wC‡F°≤° ≈<w Ÿ fiy≤ tu* t≤° S°, ŸÙ ˚°bfi° Ÿu

∫C•w FůJ¡≤ ŸÙ ≈Ì°SÕ J¡ů ∫FÙ* ≈≤ ≈®°›w F…N° Fæ $ bu ≈®°dÙ f°≤f°≤ NfiC˚¥w Fůwu F…Î ˚Ù ŸÙ

N°J¡°≤ Ju¡ N∏∫ FÙ Fæ* $ oŸ ≤°ı° J¡∑ <ªwgŸW° Ÿu ∫u _b›fi N°æ≤ Ÿ*J¡v≈ J¡∑ Ÿufi° J¡∑ fi°o˘

ŸBq≈ FÙ Fæ* $ _b°›fi b_wC Ÿu ı°y®π_wC J¡∑ owfi∑ FÙ ¿bÔsdw° Fæ <J¡ bF N<bŸab°<ÌR¡≈ Ÿu Ÿf ≈C”Tů* Ju¡ <ÔÎ Ÿt°fiR¡≈ Ÿu NSÕ<J®¡∫°J¡°¿≤w° tu* ŸtSÕ Fæ $

Ju¡bÔ owfiu Ÿu ı°y®wg J¡∑ ŸÃ∫w° J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

•∫ů*<J¡ ª∏Bt° J¡∑ ≈®Ìu<„J¡° (<fÔ_w˚≤ ¿Ì©fi°) N°æ≤ o∏Ì®ı°Ô N°<Ì tu* ˚Ù Ÿf J¡ů NŸab°ÌÙ ∫S°SÕ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, ≈≤ bF ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ $$21-23$$

˚Ô° fw°Nů wů ŸFÙ ı°y®w ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ŸÃ∫w° Jæ¡ŸÙ ? W≤J¡°Ô tu* (ı°y®wg tu*) f°<@w Fůfiu Ÿu _b›fi J¡ů ∫¿Ì NŸÃ∫ J¡Fů wů ı°y®w tu* •w NŸÃ∫w° Ÿt°fiR¡≈ Ÿu <bΩt°fi Fæ,

•∫ů*<J¡ fi°„ N°æ≤ f°@ Fůfiu ≈≤ b_wC tu* J¡ůoÕ N∏w≤ fiFÙ* N°w° $
w°Ã≈∫Õ ∫F <J¡ _b›fi ≈Ì°Sů˘ J¡° ı°y®w J¡°Ô tu* f°@ Fůw° Fæ, wů ı°y®wg-≈Ì°Sů˘ J¡°

W≤J¡°Ô tu* fi°„ Fůw° Fæ, ÎJ¡ J¡° fi°„ Fůw° Fæ N°æ≤ ÌqŸ≤u J¡° f°@ Fůw° Fæ ≈≤ NŸÃ∫w° tu*

J¡ůoÕ N∏w≤ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì ∫F J¡Fů <J¡ W≤J¡°Ô tu* (ı°y®w tu*) ˚ay…≤ (f°<@w) Fůfiu Ÿu _b°›fi ≈Ì°SÕ NŸwg Fæ, ÎuŸ° wů ∫F Ÿ°≤° FÙ ı°y®w ıywg Fæ, oŸ<ÔÎ oŸ ı°y®wg ıywg tu* Nfi°¿_ww° (ŸÃ∫w°) •∫°

N<@J¡ Fæ ? _b›fi tu* ıæŸu ı°y®wg NŸwgR¡≈ Fæ, bæŸu FÙ ı°y®wg tu* _b›fi ˚Ù NŸBq≈ Fæ $$24,25$$

ÌqŸ≤Ù f°w ∫F ˚Ù Fæ <J¡ ≈≤_≈≤ J¡°Ô tu* NŸW° ˚Ù Ìůfiů* tu Ÿt°fi Fæ, ∫°fiÙ ı°y®wgJ¡°Ô

380

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
tu* ıæŸu _b›fi J¡∑ NŸW° Fæ bæŸu FÙ _b›fiJ¡°Ô tu* ı°y®wg J¡∑ ˚Ù NŸW° Fæ, ÎuŸ° J¡F° Fæ $
fi°„ tu* ˚Ù f°@ J¡∑ fi°o˘ ≈≤_≈≤ Ju¡ J¡°Ô tu* fi ≤Ffi° Ÿt°fi Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ı∏tŸt∫ tu* t¨Ã∫C NŸBq≈ Fæ N°æ≤ t¨Ã∫CŸt∫tu* ı∏t ˚Ù NŸ∏t∫ Fæ, fi°„ tu* Nb∫bů* Ju¡

<bŸ≤d„ÙÔ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d B∆∫ J¡° <bfi°„ Fůw° Fæ, f°@ tu* NfiC˚¥<w Ju¡ fÔ Ÿu B∆∫ <bfi‹¸> Fůw° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ <fi<tW ˚uÌ Fůfiu ≈≤ ˚Ù <b„≤d tu* <b„uT fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$26$$

≈FÔu Ìůfiů* J¡∑ ŸÃ∫w° J¡° ≈≈°Ìfi <J¡∫° S°, ∫F°≥ ≈≤ NŸÃ∫w° J¡° ≈≈°Ìfi <J¡∫°,

∫ů* Ìůfiů* J¡∑ FÙ N<fibÕªfiÙ∫w° wCv∫ Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ ∫F _b›fi N°æ≤ ı°y®wg ıywg fi Ÿwg Fæ N°æ≤ fi NŸwg Fæ, Ju¡bÔ ˚®°¿∏wt°` FÙ

≈®wÙw Fůw° Fæ $
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô N°æ≤ ≈®Ô∫J¡°Ôtu* Nb<„‹¸> ŸBq≈ f®Ê <Ÿ] F…N°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tF°J¡v≈ J¡° N∏w Fůfiu ≈≤ N°æ≤ N°ı ˚Ù N°æ≤ N°yu ˚Ù ∫°fiÙ NwÙw bwÕt°fi N°æ≤ Nfi°yw

∫Cyů* tu* ˚Ù ıů J¡˚Ù ˚Ù fiFÙ* S°, fiFÙ* Fæ N°æ≤ fiFÙ* Fůy°, bF _bR¡≈w# fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ŸJ¡°

J¡v≈fi° J¡° N<@‹™>°fi f®Ê FÙ Fæ; Nw# bFÙ ıywg Fæ, ˚°Ÿt°fi Nf®ÊR¡≈ ıywg fiFÙ* Fæ $

ŸÙ f®Ê tu* ∫u Ÿ¨<‹¸>fi°tJ¡ ˚®°¿∏w∫°≥ <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ*, ıæŸu <J¡ N°J¡°„tu* Ju¡„ů^±A>J¡

(Ju¡„ů* J¡° bwCÕÔ°J¡°≤ yůÔ° ) ≈®wÙw Fůw° Fæ, ≈≤ b°_wb tu* bF N°J¡°„ Ÿu N¿w¿≤•w fiFÙ* Fæ, N°J¡°„ R¡≈ FÙ Fæ $ ∫u Ÿ¨<‹¸>∫°≥ ≈≤f®Ê tu* b°_wb tu* _kC¡≤d J¡ů ˚Ù fiFÙ* ŸÙ ≈®°›w FůwÙ Fæ* $

<ªÌ°J¡°„ J¡ů fiFÙ* FÙ ≈®°›w FůwÙ Fæ*, ÎuŸ° J¡Ffi° ª°<FÎ S°, ŸÂ„°SÕJ¡ 'ob' „ÆÌ J¡°

≈®∫ůy ≈®≈aª Ju¡ Ÿt°fi f®Ê Ÿu N<w¿≤•w ≈®≈aª J¡° N˚°b ˚Ù <tØ∫° Fæ, ∫F Ÿ¥ªfi J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ Fæ $
ıæŸu ŸtCB tu* ÔF≤ Ã≈∏fi FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ ≈≤f®Ê tu* ∫u Ÿ¨<‹¸>∫°≥ Ã≈∏fi Fů FůJ¡≤
tF°≈bfi tu* (N°≥@Ù tu*) @¥<ÔJ¡dů* Ju¡ Ÿt°fi ÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ Ãbtg, NFtg, ıywg oŸ ≈®J¡°≤ <b˚°y_bR¡≈ ˚®°¿∏wt∫ ≈®wÙw Fůfiub°Ôu, t¨yw¨‹d° ıÔR¡≈ wS° ıÔ°∫u y∫u b˜

J¡∑ ˚_t Ju¡ wCv∫ ≈®≈aª tu* J¡°æfi Ÿ° N°Ì≤ Fæ ?

„aJ¡° # ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu NÃ∫∏w wCh~> <bT∫ů** J¡° f°@ Fůfiu ≈≤ ˚Ù ˚®°¿∏wR¡≈ I°fi Ju¡

_bR¡≈ J¡° f°@ fi Fůfiu Ÿu ŸŸu πæw Fůy° FÙ $

Ÿt°@°fi # <bT∫ f°@ Fůfiu ≈≤ ˚®°¿∏w∫°≥ (˚®t-I°fi) f®Ê Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* ≤FwÙ, bu

˚®°¿∏w∫°≥ ≈≤t ≈Ì R¡≈ f®Ê FÙ Fæ* $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ <fi<bÕT∫ I°fiů* J¡° ≈≤_≈≤ Ÿu N°æ≤ f®Ê Ÿu

˚uÌ J¡≤°fiub°Ô° J¡ůoÕ Fæ fiFÙ*, oŸ<ÔÎ bu f®Êt°` FÙ Fæ* $$27-31$$ ıæŸu |fiu N≥@u≤u tu* f°ÔJ¡

J¡ů ıů ˚¥w J¡∑ ˚®°¿∏w FůwÙ Fæ, bF N∏@J¡°≤ FÙ Fæ, ˚¥w fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ı∏t, t≤d N°ææ≤
tůFR¡≈ ∫F ıywg NI°fi (N°b≤d N°æ≤ <bsu≈) FÙ Fæ N°æ≤ ŸÙŸu <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w F…N°

Fæ $ ∫F Ÿf tF°J¡v≈ Ÿu NS°Õwg f®ÊI°fi Ÿu Ÿf ≈Ì°Sů˘ Ju¡ f°@R¡≈ bæI°<fiJ¡ ≈®Ô∫ Ÿu f°º∫

Fæ $ oŸ ŸfJu¡ „°∏w Fůfiu ≈≤ ıů Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, bFÙ f®Ê Fæ $ ıywg f®Ê Ÿu ≈¨SJg¡

N<w¿≤•w ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ Îba f®ÊR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w NŸÃ∫ ˚Ù fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F <J¡

ŸyÕ - 44]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

381

N<@‹™>°fi˚¥w f®Ê J¡∑ ŸW° FÙ Âÿ∫ Ju¡ ŸÃ∫, NŸÃ∫ N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ ≈sů* J¡ů ≤ůJ¡wÙ Fæ $

NSb° ∫F ıywg ŸÃ∫ N°æ≤ NŸÃ∫ Ìů R¡≈b°Ô° ˚Ù fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ ÎJ¡ b_wC Ìů

<b”] R¡≈b°ÔÙ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $ •w wÙfiů* <b”] ≈sů* tu* f®Ê J¡°, <b≤ů@ Ju¡ <ffi°, Ÿ‡˚b Fůfiu Ÿu, ∫F ıyw f®Ê FÙ Fæ $ N°J¡°„ tu*, ≈≤t°dC Ju¡ tº∫ tu* N°æ≤ B∆∫ N°¿Ì Ju¡ NdC Ju¡

N<wŸ¥‚t N∏w˚°Õy tu* ıF°≥-ıF°≥ ıÙb°dC ¿_Sw Fůw° Fæ, bF°≥-bF°≥ oŸ ıyw J¡ů N≈fi°

„≤Ù≤ ı°fiw° Fæ $$32-34$$
b°Ÿfi° Ju¡ fÔ Ÿu N°Ãt° tu* Nfi°Ãt° J¡° Nº∫°Ÿ Fůfiu* tu Â‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $

≈FÔu N<Àfi Ÿu <˚∏fi Fůw° F…N° ˚Ù ≈°ŸJ¡ "tæ* N<Àfi Fq≥" oŸ ≈®J¡°≤ ≈°ŸfiR¡≈ N≈fiÙ

˚°bfi° Ju¡ J®¡t Ÿu <Ìw F…N° ∫°fiÙ ≈°Ÿfi° Ju¡ k¡ÔR¡≈ Ÿu N°<b˚¥Õw ‹dw° J¡° ıæŸu NfiC˚b J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ <b„C] ªæw∏∫ N°Ãt° oŸ ıywg J¡ů N°Ãt˚¥w Ìu©w° Fæ $ ıæŸu Ÿ¥∫ůÕÌ∫

Fůfiu ≈≤ |≤tu* `Ÿ≤udC |¥twu Fæ*, bæŸu FÙ ≈≤t°J¡°„ tu* ∫u f®Ê°^±>R¡≈Ù `Ÿ≤udC |¥twu Fæ* $ ıæŸu b°∫C tu* _≈∏Ì N°æ≤ N°tůÌ (ya@) ¿_Sw Fæ N°æ≤ N°J¡°„ tu* „¥∏∫w° ¿_Sw Fæ, bæŸu FÙ _S¥Ôw°

Ÿu „¥∏∫ ∫F <bÿb ≈≤f®Ê tu* ¿_Sw Fæ $ Nb∫bů* Ÿu „¥∏∫ f®Ê Ju¡ N°<b˚°Õb, <w≤ů˚°b,

≈°Ì°fi, Ã∫°y, _S¥Ô, Ÿ¥‚t, ª≤ N°æ≤ Nª≤ ÎuŸu ˚°y Fæ* $ oŸ Ÿt∫ Ÿ°J¡°≤ <bÿb Ju¡

<fi≤°J¡°≤ÃbI°fi Ju¡ <ÔÎ ∏Fu* N°≈J¡ů bæŸÙ N≈fiÙ N°Ãt° Ÿu N<˚∏fi Ÿu ∫°fiÙ N°Ãt° Ju¡

Nfib∫b Ÿu N°≈J¡ů ı°fifi° ª°<FÎ $ oŸ ≈®J¡°≤ N≈fiÙ ˚°bfi° Ju¡ J®¡t Ÿu Ã≈∏fi F…N° ∫F

<bÿb ∫S°¿_Sw Fæ $$35-40$$ Nfi∏∫ (N<˚∏fi) R¡≈ Ÿu f®Ê tu* ¿_Sw ∫F <bÿb <bÿb„ÆÌ

Ju¡ NSů˘ Ÿu ¿≤•w fiFÙ* Fůy° $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ <bÿb„ÆÌ J¡° ≈∫ÕbŸ°fi ≈¥d°ÕSÕw° tu* Fæ N°æ≤

≈¥dÕ ¿≤•w fiFÙ* Fů ŸJ¡w° Fæ $ ≤≠ıC tu* Ÿ≈Õ ˚®°¿∏w Ju¡ Ÿt°fi fi ∫F ŸÃ∫ Fæ N°æ≤ fi NŸÃ∫

Fæ, <J¡∏wC N<fibÕªfiÙ∫ Fæ, <tØ∫°I°fi Ÿu ∫F ŸÃ∫ ≈®wÙw Fůw° Fæ N°æ≤ <bª°≤≈¥bÕJ¡ Ìu©fiu Ÿu NŸÃ∫ FÙ Fæ, ˚°b ∫F Fæ <J¡ ˚®°¿∏wI°fi Ÿu NfiC˚¥w ≈Ì°SÕ ŸÃ∫ fiFÙ* Fůw° N°æ≤ b_wCw[b J¡° <fi@°Õ≤d°ÃtJ¡ I°fi, ıů <J¡ ttÕI°fi Ÿu NfiC˚¥w ≈Ì°SÕ J¡° f°@J¡ Fæ, ŸÃ∫J¡° <fiTu@
fiFÙ* J¡≤w°, <ıŸŸu <J¡ NŸÃ∫ Fů $ ≈≤t J¡°≤d FÙ _bR¡≈˚¥w ªæw∏∫ Ÿu t°∫° Ÿu N°b¨w FůfiuJu¡ J¡°≤d ıÙbÃb J¡ů ≈®°›w F…N°, Nw# ıÙbÃb ˚Ù N<fib°Õh∫ Fæ $$41,42$$ Fu

≤°tª∏Ì®ıÙ, <ª≤J¡°Ô Ju¡ <bª°≤Ů∫°Ÿ Ÿu F…Î Â» NfiC˚b Ÿu ıÙbÃb J¡ů bæŸ° FÙ _≈‹¸>R¡≈

Ÿu ı°fiw° Fæ $ ∫F ŸaŸ°≤ ŸÃ∫ Fů NSb° NŸÃ∫ Fů, <ªÌ°J¡°„ tu* FÙ ∫F _kC¡¿≤w Fů ≤F°

Fæ, <ªÌ°J¡°„ Ju¡ <Ÿb° N∏∫ J¡ůoÕ ˚Ù b_wC J¡FÙ* ˚Ù Ÿwg fiFÙ* Fæ $$43$$
ıÙb J¡∑ ıů ˚ůyuh~>° Fæ, bFÙ ŸaŸ°≤ J¡∑ Ã≈°<ÌJ¡° Fæ $ oŸ Na„ tu* ŸÃ∫Ãb N°æ≤ <tØ∫°Ãb J¡∑ ≈∫ů<yw° fiFÙ* Fæ, <bT∫ ª°Fu ŸÃ∫ Fů*, ª°Fu NŸÃ∫ Fů* fiJ¡∑ NfiC≤aıfi° FÙ ŸaŸ°≤ J¡∑

Ã≈<W N°æ≤ ¿_S<w J¡∑ t¥Ô J¡°≤d Fæ, ıÙb ≈FÔu _buh~>° Ÿu Ã≈∏fi <bT∫ů* J¡∑ NfiC˚¥<w Ÿu NfiC≤a<ıw Fůw° Fæ, wÌfi∏w≤ ≈¥b°ÕfiC˚¥w Ÿf <bT∫ů* J¡° ≈Cfi# NfiC˚b J¡≤w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıÙb°dC _buh~>°˚¥w NfiC˚¥<w∫ů* Ÿu oŸ ıywg J¡ů ≤a<ıw J¡≤w° Fæ $ JC¡~> NfiC˚¥<w∫°≥ ≈¥bÕ

NfiC˚¥<w∫ů* Ÿu FÙ „Ù|® NfiC˚b tu* N°wÙ Fæ*, JC¡~> ≈¥bÕ tu* NfiC˚b fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù Ÿt°fi ≈®wÙw

382

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

FůwÙ Fæ* N°æ≤ JC¡~> J¡FÙ* ≈≤ NŸt FÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ* $ bu FÙ ∫u Fæ*, ∫ů* J¡˚Ù J¡FÙ* ≈≤ N@ÕŸt ˚Ù
bu ≈®wÙw FůwÙ Fæ* $$44,45$$ NŸÃ∫ NfiC˚¥<w∫°≥ ıÙb°J¡°„ tu* ŸÃ∫ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ* $ bæŸu FÙ JC¡Ôb°Ôu, bæŸu FÙ ŸÌ°ª°≤b°Ôu, bæŸu FÙ hª ı∏tb°Ôu, bæŸÙ FÙ ªu‹¸>°b°Ôu bu FÙ t∏`Ù

N°æ≤ ≈C≤b°ŸÙ wC‡F°≤Ù ≈®wÙ<w tu* N°wu Fæ* $ bu ≈≤t°SÕ_bR¡≈ N°Ãt° tu* bu FÙ Fæ*, ∫ů* NÃ∫∏w ŸÃ∫

Fæ* N°æ≤ N≈fiu N≈fiu Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ ªu‹¸>° J¡∑ Â¿‹¸> Ÿu wCv∫ Fæ* $$46,47$$

Ÿ˚Ù ıyF ÎuŸÙ FÙ ªæw∏∫ J¡∑ ¿_S<w Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ıŸJ¡° N°Ãt_bR¡≈ ŸbÕy°tÙ Fæ, ÎuŸÙ ≈®<w˚° J¡∑ ∫FÙ ¿_S<w Fæ $

„aJ¡° # oÕÿb≤ J¡∑ ≈®<w˚° Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈Ì°Sů˘ J¡° <fit°Õd ≈FÔu ŸCfi° y∫° Fæ, ıÙb≈®<w˚°
wů NS°ÕfiCŸ°≤ FÙ <Ìw FůwÙ Fæ, ∫<Ì ÎuŸ° fi t°fi° ı°∫,wů tfiů≤S Ÿu J¡¿v≈w ≈Ì°SÕ ŸfJu¡

≈®<w Ÿt°fiR¡≈ Ÿu ŸÃ∫ Fů ı°∫u*yu $ oŸ<ÔÎ Ju¡bÔ ≤°ı° J¡∑ ≈®<w˚°t°` Ÿu ≈Ì°Sů˘ J¡∑ <Ÿ<]

J¡æŸu FůyÙ N°æ≤ Ÿtu* N∏∫ ıÙbů* J¡∑ Ÿt°fiR¡≈ Ÿu ∆∫bF°≤ ∫ůÀ∫w° Jæ¡Ÿu FůyÙ ?

Ÿt°@°fi # ≤°ı°R¡≈ N°Ãt° tu* ıæŸÙ Ÿ∏t∫Ù ∫°fiÙ ŸbÕŸ°@°≤d Ju¡ <ÔÎ ŸÃ∫≈Ì°SÕb°ÔÙ

≈®<w˚° <Ìw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ŸŸu ≈FÔu ŸbÕŸ°@°≤d ˚ů•w°Nů* Ju¡ NÂ‹¸> Ÿu N∆∫°J¨¡w N°J¡°„R¡≈ oÕÿb≤ tu* ŸÃ∫ŸaJ¡v≈R¡≈ ≈®<w˚° Ã≈∏fi FůwÙ FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ≈¥bůÕ•w ÌůT Ju¡

<ÔÎ NbJ¡°„ fiFÙ* Fæ $$48$$

≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu ≈®<w˚° Ju¡ ≈®<w<f‡f Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ ∫F ÔÙÔ° wC‡F°≤u Ÿ≤Ù©u „ÙÔ, ŸÌ°ª°≤, JC¡Ô N°æ≤ „≤Ù≤ Ÿu ∫C•w ≈®wÙw FůwÙ Fæ $ ŸbÕ∆∫°≈J¡ Ÿa<bwgR¡≈Ù Ì≈Õdtu* ≈®<w˚°

≈®<w<f¿‡fw FůwÙ Fæ $ bF ıF°≥ ≈≤ ıæŸÙ FůwÙ Fæ, bF°≥ ≈≤ bæŸÙ FÙ ŸÌ° <Ìw FůwÙ Fæ, ŸJ¡°

N∏∫S°˚°b J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fůw° $ Ÿb°Õ∏w∫°ÕtÙ oÕÿb≤ J¡∑ ≈®<w˚° ıů ˚Ùw≤ Fæ, bFÙ _b∫a f°F≤

˚Ù J¡°∫Õ J¡≤wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ <ªwg R¡≈Ù Ì≈Õd tu* ≈®<w<f‡f Fůfiu Ÿu ∫F wC‡F°≤u ŸÂ„ ¿_Sw Fæ $
w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ŸÙ Ju¡ f°fl Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů≥ tu* Ÿ°t°∏∫Âÿ∫w° J¡∑ ≈≈<W

FůwÙ Fæ $ N°J¡°„, ŸJu¡ N∏wyÕw ˚Cbfi, ˚Cbfi Ju¡ N∏wyÕw ≈¨<SbÙ, ŸJu¡ N∏wyÕw ∫F wCt tæa N°æ≤ ≤°ı° ∫u Ÿf <ª∏t°`_b˚°b tu* ∫°fiÙ ≈®Ã∫y®¥≈ FÙ Fæ* $ oŸÙ ≈®J¡°≤ N°æ≤ ˚Ù w[bI ≈CR¡T

Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡ů <ªÌ°J¡°„R¡≈Ù <fvbk¡Ô J¡∑ ŸW°t°` ı°fiwu Fæ*, bu Ÿf <ªÌ°J¡°„ Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ* $ Fu ÔÙÔu, wCt ˚Ù bæŸu FÙ ı°fiů $ •w I°fi Ÿu _b_b˚°b tu* ¿_Sw FůJ¡≤ wCt ∫F°≥

NÃ∫∏w FůJ¡≤ (<bsu≈„¥∏∫ FůJ¡≤) ≤Fů $$49-52$$

ª°æb°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈æ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ

ÔÙÔ° J¡ů ÌqŸ≤u b≤R¡≈ ≤°ı° ≈µ J¡∑ ≈®°<›w wS° ıÙbů* J¡ů

N≈fiu-N≈fiu Ÿ*J¡v≈ů* Ju¡ NfiCŸ°≤ k¡Ô-≈®°<›w J¡° bdÕfi $

ZÙŸ≤_bwÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, wC‡F°≤° ≈<w ∫F <bÌq≤S ≤d˚¥<t tu* ÌuF J¡° Ã∫°y J¡≤ ŸÙ

N∏w#≈C≤ tu* ≈F…≥ª J¡≤ ≤°ı° ≈µR¡≈ Fůy° $$1$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B ZÙ≤°tª∏BıÙ,

ŸyÕ - 45]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

383

ZÙÌubÙ J¡° ∫F bªfi ŸCfi J¡≤ ÌubÙ Ju¡ Ÿ°tfiu fæ™>Ù F…oÕ Ÿ fiy≤ tu* ≤Ffiub°ÔÙ ÔÙÔ° fiu fit®w°≈¥bÕJ¡

F°S ıůn J¡≤ ÌubÙ Ÿu J¡F° # ˚ybwÙ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ J¡∑ tæ*fiu <fiÃ∫ FÙ ≈¥ı° ≈¿≤ª∫°Õ J¡∑ Fæ $

Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ ıf wf ŸÌ° ≤°w tu* tCHu _b›fi tu* Ì„Õfi ÌuwÙ Fæ $ Fu ÌubÙ, ıæŸÙ bF Fæ, ™>ÙJ¡ bæŸÙ

FÙ N°≈ Fæ*, Nw# t°Ô¥t Fůw° Fæ <J¡ bFÙ N°≈ Fæ* $ oŸ<ÔÎ Fu b≤°fifiu, ÌÙfi Ju¡ «¡≈≤ Ì∫° J¡≤Ju¡
tCHu N°≈ b≤ ≈®Ì°fi J¡∑<ı∫u $$2-4$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ, <πwÙ∫ ÔÙÔ° Ju¡ ∫ů* J¡Ffiu ≈≤ ÌubÙ Ÿ≤_bwÙıÙ fiu ŸJu¡

˚<•w˚°b Ÿu <J¡∫u y∫u º∫°fi N°æ≤ ≈¥ıfi J¡° _t≤d J¡≤, ≈®Ÿ∏fi FůJ¡≤ Ÿ fiy≤ tu* ≤Ffiub°ÔÙ

ÔÙÔ° Ÿu ∫F J¡F° # ˚Bu, wC‡F°≤Ù ıÙbfi˚≤ J¡∑ Nfi∏∫˚<•w Ÿu, ıů J¡˚Ù ˚Ù <b<h~>∏fi fiFÙ*

F…oÕ, tæ* wCtŸu Ÿ∏wC‹¸> Fq≥, wC‡Fu* ıů oh~>° Fů, bF b≤Ì°fi tCHŸu t°≥yů $ Ÿ ≈®Ìu„ tu* ≤Ffiu b°ÔÙ

ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu<b ≤d˚¥<t Ÿu ÌuF J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ıF°≥ ≈≤ tu≤u ≈<w ≤Fu*yu, tæ* oŸÙ ÌuF Ÿu bF°≥ ≈≤ fiJ¡∑ ≈ÃfiÙ Fů«≥¡ $$5-7$$ ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # Fu ≈C`Ù, wCtfiu <ª≤J¡°ÔwJ¡

Nfi∏∫˚<•w Ÿu ≈®ªC≤ ≈C‹≈-@¥≈-ÌÙ≈-∫C•w ≈¥ıfi-Ÿ°ty®Ù Ÿu tu≤° Ÿ°ayů≈°ay ≈¥ıfi <J¡∫° Fæ, Nw# ıæŸ° wCt ª°FwÙ Fů, bæŸ° FÙ Fůy° $$8$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ, wÌfi∏w≤ Ÿ b≤

Ju¡ Ô°˚ Ÿu Ÿ Ìu„ tu* ≤Ffiub°ÔÙ ÔÙÔ° Ju¡ Ÿ∏wůT Ÿu ≈®kC¡<vÔw Fůfiu ≈≤ ŸJ¡∑ _S¥Ô „≤Ù≤

Ÿu ≈<wÔůJ¡≈®°<›w N°æ≤ tu≤Ù _S¥ÔÌuF J¡° Ã∫°y J¡≤ ≈<wÔůJ¡≈®°<›w F…oÕ, ∫F N∏w≤ Jæ¡Ÿu ?

oŸ Ÿ∏ÌuF Ÿu <ıŸJ¡∑ <ªWb¨<W ªaªÔ Fů yoÕ SÙ, ÎuŸÙ ≈¥bÕÔÙÔ° fiu ÌubÙ Ÿu J¡F° # Fu ÌubÙ, ıů Ôůy N°≈Ju¡ ŸÂ„ ŸÃ∫J¡°tfi°b°Ôu N°æ≤ ŸÃ∫Ÿ*J¡v≈ f®ÊR¡≈Ù Fæ*, fiJu¡ Ÿf N˚Ù‹¸> „Ù|®

FÙ <Ÿ] Fůwu Fæ* $ Fu oÕÿb≤Ù, N°≈fiu ŸÃ∫J¡°tw° Ju¡ fÔ Ÿu ŸÙ _S¥Ô „≤Ù≤ Ÿu tCHu <y¿≤y®°tR¡≈
oŸ ÔůJ¡°∏w≤ tu* •∫ů* fiFÙ* ≈F≥…ª°∫° ? $$9-11$$
tCHtu* _bw# J¡ůoÕ J¡°tfi° fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ tæ* ≈¥dÕJ¡°t Fq≥ $ ≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡tÕ Ju¡ NfiCŸ°≤

Fůfiub°ÔÙ tu≤Ù J¡°tfi° ≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡tů˘ Ÿu FÙ ∆∫b¿_Sw Fæ, oŸ N°„∫Ÿu ÌubÙ ÔÙÔ° J¡∑ „aJ¡°

J¡° Ÿt°@°fi J¡≤wÙ Fæ $

ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, tæ* <J¡ŸÙ J¡° JC¡~> ˚Ù fiFÙ* J¡≤wÙ, ıÙb _b∫a N≈fiu Ÿ‡≈¥dÕ
oÕ¿h~>w ≈Ì°Sů˘ J¡ů „Ù|® Ÿ‡≈°<Ìw J¡≤w° Fæ $$12$$ Ÿa<b∏t°` J¡∑ N<@‹™>°`Ù ÌubÙ tæ* Ÿ≤_bwÙ

≈®°<d∫ů* Ju¡ ˚°bÙ „C˚ k¡Ô J¡ů b≤Ì°fi π°≤° ≈®J¡°<„w J¡≤wÙ Fq≥ $ ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb tu* ≈¥bÕı∏t Ju¡

J¡°t, J¡tÕ N°æ≤ b°Ÿfi° Ÿu Nb¿h~>∏fi <ªÌ°ÃtR¡≈ ıÙb„<•w-_bR¡<≈dÙ wwg-wwg J¡°∫Õ J¡∑
fÙı˚¥w t°∫° Ÿu Ÿab<Ôw ıů <ªwg-„<•w Fæ, bFÙ k¡Ô J¡° Ã≈°Ìfi J¡≤wÙ Fæ $$13$$

ŸÙJu¡ NfiCŸ°≤ FÙ tæ* k¡Ô ÌuwÙ Fq≥, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $

<ıŸ <ıŸ ıÙb J¡∑ ıů „<•w ıæŸu ıæŸu <Ìw FůwÙ Fæ,Ÿ-Ÿ J¡ů bæŸ° bæŸ° k¡Ô

Ìuufiub°ÔÙ bF J¡t°ÕfiC‹™>°fi J¡∑ FuwC˚¥w J¡°tfi° Ju¡ <bT∫R¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ $ tu≤Ù N°≤°@fi°

J¡≤ ≤FÙ wC‡F°≤Ù wf ∫<Ì "oŸ ŸaŸ°≤ tu* tu≤Ù tC<•w FůwÙ, wů •∫° FÙ Nh~>° Fůw°" ÎuŸÙ

<ª≤J¡°Ô wJ¡ ıÙb„<•w <Ìw F…oÕ $$14,15$$ ˚Bu, ≈¥bůÕ•w<˚∏fi ≈®J¡°≤ Ÿu tu≤u π°≤° ≈®fů<@w F…oÕ wCt •w ∫C<•w Ÿu fů@ π°≤° <ıŸJ¡° NI°fiR¡≈Ù N°b≤d <fiJ¡Ô y∫° Fæ ÎuŸu <fitÕÔ

384

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N°Ãt°b¿_S<wR¡≈ ˚°b J¡ů ≈®°›w J¡∑ yoÕ Fů $$16$$ "tæ* tC•w Fů«≥¡' oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚°bfi° Ÿu

<ª≤J¡°Ô wJ¡ ∫C•w wCt oŸ ≈¥bÕ≈®Ì<„Õw ∫C¿•w π°≤° tCHŸu ≈®fů<@w F…oÕ Fů, N≈fiÙ <ª<w„<•w Ju¡ ≈®˚°b Ÿu Ÿ ∫°fiÙ ŸÌ° ˚°<bw NSÕ J¡ů FÙ ≈®°›w FCoÕ Fů $$17$$ <ıŸ-<ıŸ J¡° ≈C”T≈®∫Ãfi

<ª≤J¡°Ô wJ¡ ıæŸ° <Ìw Fůw° Fæ, bF Ÿt∫ ≈°J¡≤ Ÿ Ÿ J¡ů bæŸ°-bæŸ° k¡Ô Ìuw° Fæ $$18$$

N≈fiÙ <ªwg-„<•w FÙ w≈_∫° ffi J¡≤ ∫° Ìubw° J¡° R¡≈ @°≤d J¡≤ _buh~>° Ÿu N°J¡°„ Ÿu k¡Ô <y≤fiu J¡∑ fi°o˘ (<tØ∫°R¡≈) k¡Ô ÌuwÙ Fæ $$19$$ _bŸa<bwg (ıÙb„<•w) ≈®∫Ãfi Ju¡ <ffi°

J¡˚Ù JC¡~> ˚Ù k¡Ô fiFÙ* Ìu ŸJ¡wÙ, oŸ<ÔÎ wCt ıæŸ° k¡Ô ª°FwÙ Fů bæŸ° J¡tÕ J¡≤ů, J¡t°ÕfiCŸ°≤

FÙ k¡Ô <tÔ ŸJ¡w° Fæ $$20$$ ∫F <fi¿ÿªw Fæ <J¡ Ÿb°Õ∏w∫°ÕtÙ <ªÌg˚°b (<ªwgŸW°) FÙ ≈FÔu

≤‡∫ ∫°fiÙ „°˜<b<Fw NSb° N≤‡∫ ∫°fiÙ „°˜<fi<T] <ıŸ J¡tÕ J¡° <bª°≤ J¡≤w° Fæ N°æ≤

≈®∫Ãfi J¡≤w° Fæ, f°Ì tu* ŸÙJ¡∑ k¡ÔR¡≈ ZÙ <Ìw FůwÙ Fæ, ÎuŸ° wCt <bª°≤ J¡≤ů N°æ≤ <bª°≤

Ÿu ıů ≈<b`wt ≈Ì Fæ, ŸJ¡ů ı°fiJ¡≤ Ÿtu* ¿_Sw FůNů $$21$$

≈æ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

<~>∫°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ

≤°ı° <bÌq≤S J¡° <b≤°¸>g Ÿufi° Ju¡ Ÿ°S ∫C] Ju¡ <ÔÎ ≈®∫°d N°æ≤

≤d˚¥<t tu* ≈®bu„ ≈¥bÕJ¡ ∫C]°≤‡˚ J¡° bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, Ÿ ≤°ıtFÔ Ju¡ N∏Ì≤ ıf bu wÙfi ÔÔfi°Î≥ oŸ ≈®J¡°≤

J¡∑ f°wªÙw J¡≤ ≤FÙ SÙ, wf J®¡ů@ Ju¡ Ÿ°S |≤ Ÿu <fiJ¡Ô J¡≤ ≤°ı° <bÌq≤S fiu •∫°

<J¡∫° ? $$1$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, ≤°ı° <bÌq≤S N≈fiu tFÔ Ÿu <fiJ¡Ô°

N°æ≤ ıæŸu ª∏Bt° w°≤°t^±>Ô Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ bF Ÿufi°R¡≈ ≈¿≤b°≤ Ÿu

≈¿≤bu<‹¸>w F…N°, ŸJu¡ Ÿ‡≈¥dÕ Nay-≈®Ã∫ay J¡bª N°æ≤ N˜-„˜ů* Ÿu ŸCŸ∏fi] Su, F°≤N°<Ì N°˚¥Td N≈fiu-N≈fiu _S°fiů* tu* „ů˚° ≈° ≤Fu Su, bF ı∫J¡°≤ J¡∑ wCtCÔ ºb<fi Ju¡

Ÿ°S tFu∏B Ju¡ Ÿt°fi |≤ Ÿu <fiJ¡Ô° $ ∫ů]°Nů* J¡ů wwg wwg J¡°∫Õ J¡° N°Ìu„ Ìuw° F…N°, t¿∏`∫ů* Ju¡ tC≥F Ÿu ∆∫¥F≤ªfi° J¡∑ ¿_S<w ∫° Ìu„ J¡∑ ≤s°-∆∫b_S° J¡ů ŸCfiw° F…N° N°æ≤
bÙ≤ydů* J¡° <fi≤Ùsd J¡≤w° F…N° ≤S ≈≤ ª»° $ ŸCtu” ≈bÕw Ju¡ <„©≤ Ju¡ N°J¡°≤ Ju¡ Ÿt°fi

Ÿ ≤S J¡° N°J¡°≤ S° $ tůwÙ N°æ≤ t<d∫ů* Ÿu bF <b˚¥<Tw S° N°æ≤ ≈°≥ª ≈w°J¡°Î≥ Ÿtu*
k¡F≤° ≤FÙ SÙ, NwÎb wF Wt _byÕÔůJ¡ Ju¡ <bt°fi Ju¡ ŸÂ„ S°, Ÿtu* ≈¿F∫u N°æ≤ NyÔ
fyÔ J¡∑ ˚Ùw tu* ınÙ F…oÕ Ÿůfiu J¡∑ J¡∑Ôu* ªtJ¡ ≤FÙ SÙ, tů<w∫ů* J¡∑ HfiJ¡°≤ Ÿu ŸJ¡°

<b„°Ô Ny®˚°y fn° ŸC∏Ì≤ ≈®wÙw Fů ≤F° S° $$2-6$$ bF ≤S N°™> |ůnů* Ÿu ıCw° F…N°

S°, bu |ůnu ŸC∏Ì≤ yÌÕfib°Ôu Su, Nÿbů* Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ „C˚ Ôsdů* Ÿu ∫C•w Su, Wt ı°<w Ju¡

Su, kC¡wÙÕÔu N°æ≤ Ì…fÔu ≈wÔu Su, ıfŸu ∫°fiÙ nfiu Ju¡ buy Ÿu t°fiů* bu N°J¡°„ tu* Ìubw°Nů*

J¡° ≈®bFfi J¡≤ ≤Fu Su, buy tu* b°∫C J¡ů fi ŸFfiub°ÔÙ N≈fiÙ <b<b@ wÙB y<w∫ů* Ÿu N≈fiu

<≈~>Ôu ÌuF ˚°y J¡ů N°yu Ju¡ ÌuF ˚°y Ÿu t°fiů* Ôu ı° ≤Fu Su, t°fiů* N°J¡°„ J¡ů ≈Ù ≤Fu Su,

ŸyÕ - 46]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

385

Ÿ‡≈¥dÕ ≈¥fit Ju¡ ª∏B Ju¡ Ÿt°fi ª≥b≤ů* J¡∑ J¡°¿∏w Ÿu ∫C•w Su N°æ≤ N≈fiÙ <Ffi<Ffi°F¸> Ÿu

<Ì„°Nů* Ju¡ N∏w≤°Ô J¡ů ≈¥dÕ J¡≤ ≤Fu Su $$7-9$$ wÌ…≈≤°∏w tÌů∏tW F°SÙ R¡≈Ù tu|ů* Ju¡

<ª*|°n Ÿu f»° ª»° F…N° N°æ≤ ≈bÕwů* Ju¡ <„©≤ů*tu* y¥≥ıfiu Ÿu J¡™>ů≤ fiy°nů* J¡° „ÆÌ Fůfiu Ôy° $$10$$ •w ºb<fi tÌů∏tWŸæ<fiJ¡ů* π°≤° <J¡∫u y∫u J¡ůÔ°FÔ Ÿu, F<S∫°≤ů* J¡ů ¸>J¡≤°fiu Ÿu ≈®ªC≤t°`° tu* Fů ≤FÙ ≤S N°<Ì tu* ÔyÙ F…oÕ ~>ů¸>Ù-~>ů¸>Ù |a<¸>∫ů* J¡∑ ºb<fi∫ů* Ÿu, @fiCTů* J¡∑

¸>aJ¡°≤Ÿu, f°dů* J¡∑ Ÿ≤Ÿ≤°F¸> Ÿu, ≈≤_≈≤ Ju¡ „≤Ù≤Ÿu ¸>J¡≤°∫u F…Î J¡bªů* J¡∑ HfiHfi°F¸> Ÿu, ıÔ ≤FÙ N<Àfi J¡∑ J¡nJ¡n°F¸> Ÿu, Ì…#© ˚≤Ù ≤ůÌfi ºb<fi Ÿu, ∫ů]°Nů* tu* Ÿu ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů ≈CJ¡°≤fiu Ÿu N°æ≤ f¿∏Ì∫ů* π°≤° bÙ≤ů* J¡° ÃŸ°F f»°fiu Ju¡ <ÔÎ <fi∏Ì° J¡≤fiu Ÿu ∫C] Ju¡

<ffi° FÙ F…Î t°fi<ŸJ¡ |°b Ÿu J¡°w≤ F…Î Ôůyů* Ju¡ ≤ůÌfi Ÿu ∆∫°›w SÙ $ Ÿfiu Ÿ‡≈¥dÕ
f®Ê°^±>R¡≈Ù <fÔ J¡ů ≈ÃS≤ Ju¡ Ÿt°fi ™>ůŸ ffi° <Ì∫° S° ∫°fiÙ Ÿ°≤° f®Ê°^±>t^±>Ô •w ºb<fi Ÿu ˚≤ y∫° S° N°æ≤ Ÿfiu ÌŸů* <Ì„°R¡≈Ù <fiJCa¡ıů* J¡ů ≈¥dÕ J¡≤ <Ì∫° S°, NwÎb bF

˚ÙTd ºb<fi F°S Ÿu ≈J¡nfiu Ju¡ ∫ůÀ∫ ŸÙ FCoÕÕ $$11-14$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, wÌfi∏w≤

N<w_S¥Ô ffi J¡≤ N°<ÌÃ∫ Ju¡ t°yÕ J¡ů »°≥J¡fiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ô° ˚¥t^±>Ô FÙ @¥¿Ô Ju¡
buT Ÿu N°J¡°„ tu* nfiu J¡ů wÃ≈≤ FůJ¡≤ ™>° ∫°fiÙ N°J¡°„tu* |fiÙ @¥¿Ô ~>° yoÕ $$15$$

•w @¥<Ô≈¸>Ô Ÿu bF tF°fig fiy≤ t°fiů* y˚Õb°Ÿ J¡ů ≈®°›w F…N° $ ≤ıůyCd J¡∑ N<@J¡
t°`°b°Ôu ∫°æbfi Ÿu _b˚°<bJ¡ t¥»w° J¡∑ fi°o˘ •w ≤ıŸu N∏@J¡°≤ <fi<fn Fů y∫° $$16$$
ıæŸu <ÌbŸ Ju¡ N°<b˚°Õb Ÿu ÌÙ≈ů* J¡∑ J¡°¿∏w fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu J¡∑ w°≤°yd J¡FÙ* <bÔÙfi Fů y∫u, ≤°<` tu* Fůfiub°Ôu ªaªÔ ˚¥w - <≈„°ªů* J¡∑ J¡w°≤ fiu fÔ ≈J¡n° $ Ÿ tF°∫C] J¡ů Ìů ÔÙÔ°Nů* fiu wS° ≤°ı° <bÌq≤S J¡∑ J¡∏∫° fiu, <ı∏Fu* ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ fiu <Ì∆∫Â<‹¸> ÌÙ SÙ,

<bÌÙdÕ Fů ≤Fu ⁄Ì∫ Ÿu fnu •Ôu„ Ÿu Ìu©° $$17,18$$ ıæŸu ÎJ¡t°` ŸtCB Ju¡ ıÔ≈®b°Fů* Ÿu fnb°fiÔ „°∏w Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ ≈®∫°d Ju¡ Nfi∏w≤ fiy≤ J¡ů Ô¥¸>-©Ÿů¸>

≤Fu ≤°ı° <Ÿ∏@C Ju¡ Ÿæ<fiJ¡ů* Ju¡ F<S∫°≤ů* N°æ≤ f°dů* Ÿu Ìg˚Cw Fů ≤Fu J¡¸>J¡¸> „ÆÌ „°∏w Fů y∫u $$19$$ N≈fiÙ Ÿufi° J¡ů „`Cb°<FfiÙ Ju¡ Ÿ°S <˚n°fiu Ju¡ <ÔÎ Ôu ı° ≤Fu ≤°ı° <bÌq≤SJ¡ů N≈fiÙ Ÿufi° N°æ≤ „`C Ÿufi° J¡° fÔ°fÔ I°w fiFÙ* F…N° $ ıæŸu N≈fiu ≈≤ů* Ÿu n° F…N° ŸCtu”

≈bÕw ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi ÎJ¡°dÕb tu* ≈®bu„ J¡≤u, bæŸu FÙ Ÿfiu ˚Ù „`C Ju¡ N°æ≤ N≈fiu fÔ J¡° N∏w≤
ı°fiu <ffi° FÙ „`C Ju¡ ÌÔ-fÔ tu* ≈®bu„ <J¡∫° $$20$$ ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ ≈≤fÔ tu* ≈®<b‹¸> Fůfiu Ju¡ ≈≤°∏w 'ª¸>" 'ª¸>" „ÆÌ Ju¡ Ÿ°S Ÿ°k¡ ŸCfi°oÕ Ìu ≤FÙ ≈®Ã∫aª°ºb<fi Fůfiu ÔyÙ, „`CNů*

J¡∑ Ÿufi° Ju¡ HC^±> Ju¡ HC^±>, <ı∏Fů*fiu N≈fiu F<S∫°≤ů* J¡∑ J¡°¿∏w Ju¡ tu| ffi° ±>°Ôu Su, o@≤-

@≤ |¥tfiu Ôyu $$21$$ NfiuJ¡ „˜°˜R¡≈Ù ≈sÙyd N°J¡°„ J¡° N°Z∫ J¡≤ ∫°fiÙ N°J¡°„tu*

nJ¡≤ o@≤-@≤ |¥tfiu Ôyu $ <ı∏Fů*fiu „`CNů* Ju¡ ≈®°d Ôu <Ô∫u Su, NwÎb ≈°≈ Ÿu t°fiů*
ıů t<Ôfi Fů yoÕ SÙ, ÎuŸÙ „˜ů* J¡∑ ªtªt°F¸> o@≤-@≤ kæ¡Ôfiu ÔyÙ $ „˜ů* Ju¡ ≈≤_≈≤

¸>J¡≤°fiu Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ N°y N@ıÔu J¡°™> J¡∑ fi°o˘ ıÔfiu ÔyÙ $ f°dR¡≈Ù @°≤°-≈®b°Fů* J¡∑
b¨<‹¸> J¡≤ ≤Fu bÙ≤R¡≈Ù ıÔ@≤ yıÕfiu Ôyu $ N°≤ů* Ju¡ Ÿt°fi <fi‹™C>≤ F<S∫°≤ bÙ≤ů* Ju¡ Nay

386

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈®Ã∫ayů* tu* |CŸfiu Ôyu $ wÔb°≤ů* Ju¡ ≈®F°≤ ≈¸> ≈¸> „ÆÌ Ju¡ R¡≈ Ÿu N°J¡°„ tu* nu $ „˜°˜ů*

J¡∑ N<ÀfiR¡≈Ù ÌÙ≈t°Ô°Nů* Ÿu N∏@J¡°≤ wC≤∏w <bfi‹¸> Fů y∫° $ Ÿ°≤Ù Ÿufi°Î≥ fiqwfi f°d R¡≈Ù ≤ů*y¸>ů* Ÿu ∆∫°›w Fů yoÕ $ ∫t J¡∑ N°≤°@fi°R¡≈ ∫°`ůÃŸb Ju¡ <ÔÎ J¡f∏@R¡≈Ù fi¸>ů* J¡∑

≈a<•w∫°≥ ™>fiu ÔyÙ $ ≤důÃŸb J¡∑ N°˚¥TdR¡≈ ∫CbwÙ <≈„°<ª∫°≥ ≤d J¡∑ ˚ÙTdw° J¡° ©¥f

«≥¡ªu _b≤ tu* y°fi J¡≤fiu ÔyÙ $$22-26$$ F°<S∫ů* Ju¡ Ì°≥wů* Ju¡ ≈≤_≈≤ ¸>J¡≤°fiu Ÿu Ã≈∏fi FCÎ ¸>aJ¡°≤ fnÙ wuıÙ Ÿu «¡≈≤ J¡ů y∫u, N°J¡°„ tu* su≈dÙ Ÿu <fiJ¡Ôu FCÎ ≈ÃS≤ů* J¡∑ tF°fi<Ì∫°≥
fFfiu ÔyÙ $ N°≥@Ù π°≤° ku*¡Ju¡ y∫u Ÿ¥©u bfi≈Wů* Ju¡ Ÿt°fi „b <y≤fiu Ôyu, t¨Ã∫C J¡∑ b¨<‹¸> J¡≤fiub°Ôu ≤dR¡≈Ù ≈bÕw Ÿu Ô°Ô fi<Ì∫°≥ <fiJ¡Ôfiu ÔyÙ $$27,28$$ ©¥fi Ju¡ ≈fi°Ôů* Ÿu @¥Ô

Ju¡ J¡d „°∏w Fů y∫u N°æ≤ F°<S∫ů* Ju¡ ¸>J¡≤°fiu Ÿu Ã≈∏fi N<Àfi Ÿu N∏@J¡°≤ <t¸> y∫°, ÎJ¡
t°` ∫C] J¡° FÙ º∫°fi J¡≤fiu Ÿu N∏∫ů∏∫ J¡∑ b°<d∫°≥ „°∏w Fů y∫Ù N°æ≤ t≤fiu Ju¡ Â» <fiÿª∫

Ÿu ˚∫ „°∏w Fů y∫° $$29$$ „ÆÌ„¥∏∫, ˚®t≤<Fw NwÎb b°∫C N°<Ì Ÿu N°JC¡Ôw°≤<Fw tu| Ju¡ Ÿt°fi Ju¡bÔ ∫C] F…N°, wÔb°≤R¡≈Ù ÔF≤ů* J¡∑ ¸>aJ¡°≤ FÙ Ÿtu* ŸCfi°oÕ ≈nwÙ

SÙ $$30$$ Ÿtu* ©¸>-©¸> „ÆÌ Ju¡ Ÿ°S f°db¨<‹¸> fF ≤FÙ SÙ, ¸>J¡ ¸>J¡ „ÆÌ Ju¡ Ÿ°S

˚C„¥<^±>∫°≥ <y≤ ≤FÙ SÙ, Hd Hd „ÆÌ Ju¡ Ÿ°S tF°fig-tF°fig „˜ ¸>J¡≤° ≤Fu Su, •w

„˜°au Ÿu N<w¿≤•w <wt-<wt „ÆÌ Ÿu ∫C•w bF Ì…_w≤ ∫C] F…N° $$31$$

<~>∫°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿæ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ

<Ÿ∏@CÌu„ Ju¡ ≤°ı° J¡° „`C≈≤ <bı∫ ≈°fiu tu* FuwCJ¡Sfi, Ÿ¥∫ůÕÌ∫ N°æ≤

≤d J¡° J®¡t bdÕfi wS° Ìůfiů* ≤°ı°Nů* J¡° <b<b@ t∏`°˜ů* π°≤° ∫C] bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıf <J¡ •w ˚ÙTd Ÿt≤-Ÿayt Fů ≤F° S°, Ìůfiů* ÔÙÔ°Nů* fiu ˚ybwÙ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ Ÿu <k¡≤ ∫F ≈¥~>° $$1$$ Fu Ìu<b, N°≈Ju¡ Ÿ∏wC‹¸> Fůfiu

≈≤ ˚Ù Ft°≤u ≈<w oŸ ≤d˚¥<t tu*, <ıŸtu* Ÿu F°SÙ ˚°y ≤Fu Fæ*, NJ¡_t°wg <bı∫ •∫ů* fiFÙ*

≈®°›w J¡≤wu, J¨¡≈° J¡≤ J¡<F∫u $$2$$ ZÙŸ≤_bwÙıÙ fiu J¡F° # ≈C<`∫ů*, ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ „`C oŸ

≤°ı° <Ÿ∏@C fiu <bı∫ Ju¡ <ÔÎ <ª≤J¡°Ô wJ¡ tu≤Ù N°≤°@fi° J¡∑ SÙ, ≤°ı° <bÌ¥≤S fiu <bı∫ J¡∑

J¡°tfi° Ÿu tu≤Ù N°≤°@fi° fiFÙ* J¡∑ SÙ, oŸ<ÔÎ ∫FÙ (≤°ı° <Ÿ∏@C FÙ) <bı∫ ≈®°›w J¡≤uy° N°æ≤

≤°ı° <bÌq≤S ≈≤°<ıw Fůy° $ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫ů* Ju¡ ⁄Ì∫°∏wyÕw Ÿa<bwg FÙ tæ* (I<›w) Fq≥ $ Ÿ

I<›wR¡≈ tCHu ıů ≈C”T ıf ıæŸ° ≈®u¿≤w J¡≤w° Fæ, ∫°fiÙ J¡°t, J¡tÕ N°æ≤ b°Ÿfi° Ju¡ fÔ Ÿu fÔ

Ìufiu tu* ≈®b¨W J¡≤w° Fæ, wf ŸJ¡° bæŸ° k¡Ô Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤wÙ Fq≥ ∫°fiÙ wwg-wwg k¡ÔR¡≈ Ÿu

<bb<wÕw FůwÙ Fq≥ $$3,4$$

•w NSÕ J¡ů FÙ _≈‹¸> J¡≤wÙ Fæ* $
ıů tCHu ıæŸu ≈®u¿≤w J¡≤w° Fæ, ŸJu¡ <ÔÎ tu* wÃk¡Ô_bR¡≈ FůJ¡≤ ¿_Sw FůwÙ Fq≥ $ tu≤°

∫F _b˚°b N<Àfi J¡∑ ‹dw° Ju¡ Ÿt°fi N∏∫S° fiFÙ* Fůw° $$5$$ f°Ôu, ≤°ı° <bÌq≤S fiu

ŸyÕ - 47]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

387

"tæ* tC•w FÙ Fů«≥¡" oŸ fC<] Ÿu tu≤Ù, ıů <J¡ ≈®<w˚°R¡<≈dÙ Fæ, N°≤°@fi° J¡∑ Fæ, oŸ<ÔÎ
bF tC•w Fůy° $$6$$
f°Ôu Ÿu N≈®fC] ÔÙÔ° J¡ů Ÿ‡fů@fi <J¡∫° y∫° Fæ $ ≈®fC] ÔÙÔ° J¡ů "f°Ôu" Ÿu Ÿ‡fů@fi Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ •∫ůa<J¡ ÔÙÔ° ≈®fC] Fů ªCJ¡∑ Fæ $

≤°ı° <bÌq≤S J¡° „`C ıů <Ÿ∏@Cfi°tJ¡ ≤°ı° Fæ, Ÿfiu _b∫tg 'tæ* ı∫ Ÿu „`C J¡ů ≈Ù<nw J¡R¡≥" oŸ Ÿ*J¡v≈ Ÿu tu≤Ù ≈¥ı° J¡∑ SÙ $$7$$ Fu f°Ôu, oŸ<ÔÎ ≤°ı° <bÌq≤S Ÿ ÌuF J¡ů ≈°J¡≤
wC‡F°≤u N°æ≤ oŸ ˚°∫°Õ Ju¡ Ÿ°S Ÿt∫ N°fiu ≈≤ tC•w Fůy° N°æ≤ oŸJ¡° „`C ≤°ı° <Ÿ∏@C oŸJ¡ů t°≤J¡≤ <bı∫Ù Fů ≈¨ØbÙwÔ tu* _b∫a ≤°≠∫ J¡≤uy° $$8,9$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ

ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ìů Ìu<b∫°≥ ∫ů* J¡F ≤FÙ SÙ <J¡ ı¥H ≤FÙ Ìů Ÿufi°Nů* J¡° N°ÿª∫Õt∫ ∫C] Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ t°fiů* ˚yb°fig ˚°_J¡≤ Ì∫°ªÔ tu* N°R¡» F…Î $$10$$ <ıfi <w<t≤ Ÿa|°wů* fiu (N∏@J¡°≤

ŸtCÌ°∫ů* fiu) ≤°<` tu* (Ÿ∏º∫° tu*) w°≤ů* J¡∑ ˚°≥<w ≤°sŸ, <≈„°ª N°<Ì ıÙb Ÿa|ů* J¡ů bæ¿≤R¡≈Ù

<bÌq≤S J¡∑ Ÿufi° J¡∑ fi°o˘ ≈®J¡¸> <J¡∫° S°, bu fi t°Ô¥t J¡F°≥ ªÔu y∫u $$11$$ fiÙÔ° N°J¡°„

N°æ≤ ≈bÕwZu<d∫°≥ @Ù≤u-@Ù≤u ≈®J¡¸> Fůfiu ÔyÙ $ Ÿ‡≈¥dÕ ˚Cbfi J¡°ıÔ Ju¡ Ÿ°y≤ tu* Ÿu <fiJ¡°Ô°

F…N°-Ÿ° „ů<˚w F…N° $$12$$ ≤d˚¥<t tu* Zu‹™>bÙ≤ů* ≈≤ ”<@≤ ~>¸>° J¡∑ fi°o˘ „æÔů* ≈≤ ŸCbdÕ

Ju¡ Bb Ÿt°fi Ÿ¥∫Õ <J¡≤du* <y≤Ù $$13$$ wÌ…≈≤°∏w N°J¡°„ N°æ≤ ≤d˚¥<t Ìůfiů* N°J¡°„ tu* nÙ

F…oÕ N°æ≤ ˚¥<t ≈≤ <y≤Ù F…oÕ bÙ≤ů* J¡∑ ˚Cı°Nů* Ÿu ÎuŸu ≈®wÙw Fůwu Su, t°fiů* fitu* Ÿ≈Õ |¥t ≤Fu Fæ*,

≈≤_≈≤ ≈®˚° Ÿu Ìůfiů* ÎuŸu ≈®wÙw Fůwu Su <J¡ t°fiů* fitu* Ÿůfi° ¿f©u≤° Fæ, N°J¡°„ tu* n ≤Fu N°æ≤ ˚¥<t ≈≤ <y≤u F…Î JC¡^±>Ôů* Ÿu N°J¡°„ N°æ≤ @≤wÙ wJ¡ ÎuŸ° t°Ô¥t ≈nw° S° t°fiů* fitu*

≤Ãfi≤°<„∫°≥ ¿f©u≤Ù Fů*, <Ÿ≤ů* Ÿu J¡tÔ≈¥dÕ w°Ô°f- Ÿu ≈®wÙw Fůwu Su, F<S∫°≤ů* Ÿu t°fiů* yæ*nů*

Ÿu <fi<fnR¡≈ Ÿu ˚≤u Ÿu t°Ôt¥ Fůwu Su, f°dů* Ÿu ÎuŸu Ôywu Su <J¡ t°fiů* bu <¸><ß>∫ů* Ju¡ ÌÔ Ÿu

∆∫°›w Fů*, ≤•wJ¡°¿∏w Ÿuu bu ¿_S≤Ÿ∏º∫° Ÿu ∫C•w Ÿu t°Ô¥t Fůwu Su, „bů* Ÿu <Ÿ] ≈C”Tů* Ÿu

≈¥dÕ F°≤ů* Ÿu Ÿ°≥≈ J¡∑ Ju*¡ªCÔ Ÿu ˚≤u Ÿu, J¡bªů* Ÿu ≈®ÌÙ›w N°æ≤ Ÿ*J¡¸>y®_w Ÿu ≈®wÙw Fůwu Su $

N°J¡°„ tu* n ≤FÙ N°æ≤ ˚¥¿t tu* <y≤Ù F…oÕ ≈w°J¡°Nů* Ÿu t°fiů* fitu* Ôw°Î≥ ÔFÔF° ≤FÙ Fů*, ıa|°Nů* Ÿu t°fiů* fitu* b∏Ìfib°≤ ffi°∫u y∫u Fů*, F°S N°æ≤ ≈æ≤ů* Ÿu bu ≈vÔb∫C•w Ÿu ≈®wÙw Fůwu Su, f°dů* Ÿu „≤ Ju¡ bfi Ju¡ ŸÂ„ Ôywu Su, „˜ů* J¡∑ <J¡≤dů* Ÿu F≤Ù Ìqf Ÿu F≤u ˚≤u tæÌ°fi Ÿu ≈®wÙw Fůwu Su, „˜ů* Ju¡ Ÿt¥Fů*Ÿu Ju¡wJ¡∑ Ju¡ k¥¡Ôů* Ÿu ∫C•w Ÿu ≈®wÙw Fůwu Su, F<S∫°≤ů* Ju¡

Ÿt¥Fů* Ÿu ∆∫°›w bu ∏tW ˚æ≤b Ÿu ≈®wÙw Fůwu Su, „˜°˜ů* Ju¡ ¸>J¡≤°fiu Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ N<Àfi Ÿu ≈®kC¡vÔ N„ůJ¡ Ju¡ bfi Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw Fůwu Su, ŸtCB J¡∑ fi°o˘ "|Ca |Ca" tF°„ÆÌb°Ôu, ≈®°w#J¡°Ô

Ju¡ Ÿ¥∫Õ Ÿu ≈®wÙw N°∫C@b°Ôu ˚°y ≤Fu <Ÿ] fi°∫J¡ů* Ÿu Ÿ°æbdÕ fiy≤°J¡°≤ ≈®wÙw Fůwu Su, ≈®°Ÿ, wÔb°≤, „<•w, ªJ®¡, M¡<‹¸> N°æ≤ tCÌgy≤ů* Ju¡ Ã≈wfi N°æ≤ <fi≈wfi Ÿu N°J¡°„ ≈®<wºb<fiw Fů ≤F° S°, fF ≤FÙ ”<@≤ fiÌÙ Ju¡ ≈®b°F Ÿu „bů* Ju¡ HC^±> Ju¡ HC^±> fF°∫u ı° ≤Fu Su, ˚C„C^±>Ù,

„<•w, JC¡∏w, wÔb°≤, „¥Ô wS° ≈ÃS≤ů* Ju¡ Ã≈wfi N°æ≤ <fi≈wfi Ÿu N°J¡°„ N°æ≤ ≤d˚¥<t

≈¸> yoÕ SÙ, „¥Ô N°æ≤ N∏∫°∏∫ „˜°_`ů* Ju¡ N°|°w Ÿu N°h~>∏fi J¡f∏@ bF°≥ ≈≤ <y≤ ≤Fu Su

388

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N°æ≤ J¡°Ô Ju¡ ŸÂ„ J¡≤°Ô w°^±>b J¡≤fiub°Ôu buw°Ô FÔ-yÔ „ÆÌ J¡≤ ≤Fu Su $$14-22$$
oŸ ≈®J¡°≤ N°J¡°„ N°æ≤ ≤d˚¥<t J¡° bdÕfi J¡≤ <Ÿ∏@C N°æ≤ <bÌq≤S J¡° πæ≤S (<ıŸtu*

Ju¡bÔ Ìů FÙ ≤S Fæ*) ∫C] J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

≈≤_≈≤ Ju¡ ∫C] Ÿu N≈fiu-N≈fiu ∫ů]°Nů* J¡° <bfi°„ Fů ı°fiu Ÿu „¥∏∫ ≤d˚¥<t tu* ıæŸu _byÕ tu* N°J¡°„ Ju¡ <ªÖ˚¥w Ÿ¥∫Õ N°æ≤ ª∏Bt° <Ì©°oÕ Ìu*, bæŸu FÙ ≤°ı° <bÌ¥≤S N°æ≤ ≤°ı°

<Ÿ∏@C Ju¡ ≈®ÌÙ›w N°æ≤ ªaªÔ Ìů ≤S <Ì©°oÕ <Ì∫u $ bu Ìůfiů* ≤S ªJ®¡, „¥Ô, ˚C„C^±>Ù, M¡<‹¸>,

≈®°Ÿ N°æ≤ N∏∫°∏∫ F<S∫°≤ů* Ÿu ©ª°©ª ˚≤u Su N°æ≤ fitu* ≈®Ã∫uJ¡ tu* ÎJ¡-ÎJ¡ Fı°≤ bÙ≤

Ÿb°≤ Su $ <b_w¨w „ÆÌb°Ôu N≈fiu-N≈fiu ≈æw≤ů* Ÿu N≈fiÙ oh~>°fiCŸ°≤ |¥twu Su, fiJu¡ ªÙÃJ¡°≤

∫C•w tF°fig ≈<F∫u Ÿu NfiuJ¡ t¨w N°æ≤ |°∫Ô Ÿæ<fiJ¡ ª¥≤-ª¥≤ <J¡∫u y∫u Su, tÌů∏tW F°SÙ J¡∑

ª°Ô Ÿu bu ”<@≤fi<Ì∫ů* J¡ů, ıů Ju¡„R¡≈Ù Ÿub°Ô Ÿu ≈¥dÕ SÙ, ≤Sů* Ju¡ ªJ®¡ FÙ <ıfitu* ªJ®¡b°J¡

N°æ≤ ıÔ tu* ≈®<w<f¿‡fw ª∏B Su, wæ≤wu Su, ∏Fů*fiu ªÔ ≤Fu ≈<F∫ů* Ju¡ N°|°w Ÿu F…oÕ ∆∫S°b„

|°∫Ô F°<S∫ů* J¡ů <y≤° ±>°Ô° S°, fitu* t<d N°æ≤ tů<w∫ů* Ju¡ HfiJ¡°≤ FÙ ≤d tu* ≈®b¨W J¥¡f≤ů*

Ju¡ (≤S Ju¡ Ny® ˚°y Ju¡) „ÆÌ Fů ≤Fu Su, b°∫C Ju¡ N°|°w Ÿu k¡≤k¡≤° ≤FÙ ≈w°J¡° Ju¡ Ny®˚°y tu*

≈¸>-≈¸> „ÆÌ Fů ≤Fu Su, <ıfi bÙ≤ů* Ju¡ Ÿæ<fiJ¡ J¡°w≤ Su ÎuŸu NfiuJ¡ tF°bÙ≤ fiJu¡ ≈Ù~>u ªÔ ≤Fu Su, bu ≤d˚¥<ttu* ªÔ ≤Fu ˚°Ôu, f°dů*, @fiCTů*, „<•w∫ů*, ≈®°Ÿů*, J¡∑Ôů* N°æ≤ ªJ®¡ů* J¡∑ @°≤°Nů*

J¡ů yÔ ≤Fu ∫°fiÙ b¨<‹¸> J¡≤ ≤Fu Su $$23-29$$ ≤d˚¥<t Ju¡ JC¡^±>Ô Ju¡ Ÿt°fi NÔ*J¡°≤R¡≈

≤Sů* Ju¡ ≈¿≤bwÕfiR¡≈ t^±>Ô tu* ÎJ¡ sd˚≤ N°b¨<W J¡≤ ∫C] tu* bu Ìůfiů* ŸatC© ≈≤_≈≤J¡∑

<J®¡∫° Ju¡ ∆∫Ã∫°Ÿ Ÿu „ů<˚w Fůwu Su $ f°dR¡≈Ù @°≤°Ÿt¥F N°æ≤ ≈®°Ÿ R¡≈Ù NůÔů* Ju¡ <y≤°fiu N°æ≤ fiJ¡ů ŸFfiu Ju¡ <ÔÎ J¡∑ yoÕ ºb<fi Fůfiu ≈≤ Ìůfiů* FÙ ≈≤_≈≤ w≤a<yw Ÿ°y≤ N°æ≤ tu|ů* J¡∑
fi°o˘ yıÕwu Su $ ≈≤_≈≤ N°|°w-≈®<w|°w J¡≤ ≤Fu fi Ìůfiů* ˚¥<t Ju¡ fi≤Zu‹™>ů* Ju¡ ≈ÃS≤Ju¡
t¥ŸÔ Ju¡ ŸÂ„ f°d N°J¡°„ tu* kæ¡Ôwu Su $$30-32$$ fi f°dů* tu* Ÿu JC¡~> Ju¡ tC≥F wÔb°≤ Ju¡

ŸÂ„ Su, JC¡~> Ju¡ tC≥F tCÌgy≤Ju¡ ŸÂ„ Su, JC¡~> Ju¡ tC≥F ªJ®¡ů* Ju¡ wCv∫ Su, JC¡~> Ju¡ tC≥F JC¡vF°nu Ju¡

ŸÂ„ Su, JC¡~> Ju¡ tC≥F „¥Ô N°æ≤ <„Ô°Nů* Ju¡ ŸÂ„ Su, JC¡~> Ju¡ tC© <`„¥Ô°J¡°≤ N°æ≤ J¡ůoÕ
tF°<„Ô° Ju¡ Ÿt°fi _S¥Ô°J¡°≤ Su, bu Ÿf f°d N°J¡°„ tu* kæ¡Ôwu Su $$33,34$$ Ÿ Ÿt∫

≈®Ô∫J¡°ÔÙfi b°∫C Ÿu <y≤°∫u y∫u ≈ÃS≤ů* Ju¡ Ÿt¥Fů* J¡∑ fi°o˘ f°d fi ≈≤ <y≤wu Su $ <Ÿ∏@C≤°ı N°æ≤ <bÌq≤S J¡° ≈≤_≈≤ Ÿa<tÔfi ≈®Ô∫J¡°Ô tu* f»u F…Î Ìů ŸtCBů* Ju¡ ≈≤_≈≤ Ÿa<tÔfi <bÔ°Ÿ

Ju¡ wCv∫ F…N° $$35$$

Ÿæ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Nnw°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ

<Ÿ∏@C N°æ≤ <bÌ¥≤S Ju¡ Ÿay®°t J¡°, ıů <J¡ <b<ª` t°∫° J¡ů

Ã≈∏fi J¡≤fiub°Ôu t∏`°˜ů* Ÿu <bÿb J¡ů tů<Fw J¡≤fiub°Ô° S°, <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≤°ı° <bÌq≤S Ÿ°tfiu ©nu F…Î ∏fiw t_wJ¡

ŸyÕ - 48]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

389

≤°ı° <Ÿ∏@C J¡ů ≈°J¡≤ tº∫°ÖJ¡°ÔÙfi Ÿ¥∫Õ Ju¡ wCv∫ J¡ů≈ Ÿu ∆∫°›w F…N° $$1$$ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi b°∫C J¡° N°|°w ŸCtu” Ju¡ wfi J¡ů ¸>aJ¡°≤ Ÿu ∫C•w J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ≤°ı° fiu N≈fiu @fiCT J¡ů,

<ıŸfiu <ª≤J¡°Ô Ÿu <ÌJg¡t^±>Ô J¡ů tC©¿≤w J¡≤ ≤•©° S°, ¸>aJ¡°≤ Ÿu ∫C•w <J¡∫° ∫°fiÙ
w°fi° $$2$$ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi Ÿ¥∫Õ N≈fiÙ <J¡≤dů* J¡ů ~>ůnw° Fæ, bæŸu FÙ ≤ůT Ju¡ N°buy Ÿu

≈®b¨W ≤°ı° fiu w≤J¡ŸR¡≈Ù ≤°<` tu* f≥@u F…Î f°dů* J¡∑ ≈≤‡≈≤° J¡ů ~>ůn° $$3$$ ŸJ¡∑ ≈®Ã∫aª° Ÿu ÎJ¡ FÙ f°d ı°w° S°, ≈≤ bF N°J¡°„tu* ı°wu-ı°wu Fı°≤ Fů ı°w° S° N°æ≤ Ô°© FůJ¡≤

<y≤w° S°, ˚°b ∫F <J¡ ≤°ı° J¡° F_wÔ°|b owfi° f»°-ª»° S° <J¡ ÎJ¡ f°d Ju¡ f°Ì FÙ

≈ÔJ¡˚≤ tu* Fı°≤ f°d N°°J¡°„ tu* <Ì©°oÕ Ìuwu Su N°æ≤ <y≤fiu wJ¡ fiJ¡∑ Ÿa¶∫° Ô°©ů* wJ¡

≈F…≥ª ı°wÙ SÙ $$4$$ ≤°ı° <Ÿ∏@C J¡∑ ˚Ù „<•w N°æ≤ F_wÔ°|b ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ Ÿt°fi FÙ

Su $ fiJ¡∑ ÎuŸÙ N°ÿª∫Õt∫ @fiC∫CÕ] tu* JC¡„Ôw° _b°˚°<bJ¡ fiFÙ* SÙ, <J¡∏wC b≤ Ìufiu b°Ôu

˚yb°fig ZÙ<b‹dC Ju¡ b≤Ì°fi Ÿu bF ≈®°›w F…oÕ SÙ $$5$$ ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi bı®ů* J¡∑ fi°o˘ ≈®ª^±>„ÆÌ

J¡≤fiub°Ôu t¥ŸÔ°J¡°≤ t¥ŸÔfi°t Ju¡ fi f°d°au fiu N°J¡°„wÔ J¡ů N°h~>∏fi J¡≤ <Ì∫° $$6$$

N°J¡°„ tu* „ÆÌ°∫t°fi Ÿůfiu Ju¡ f°dů* J¡∑ J¡w°≤ ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi ≈bfi Ÿu ≈Ù<nw NwÎb „ÆÌ

J¡≤ ≤FÙ N°æ≤ <y≤ ≤FÙ w°≤°bÔÙ Ju¡ Ÿt°fi „ů<˚w F…oÕ $$7$$ ıæŸu ŸtCB Ÿu ıÔ≈®b°F ŸÌ°

<fiJ¡Ôwu ≤Fwu Fæ* N°æ≤ ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ÿu <J¡≤du* <fi≤∏w≤ <fiJ¡ÔwÙ ≤FwÙ Fæ*, bæŸu FÙ ≤°ı° <bÌq≤S Ÿu f°dů* J¡∑ t¥ŸÔ°@°≤ b¨<‹¸> <fi≤∏w≤ <fiJ¡ÔwÙ yoÕ $$8$$ <bÌq≤S Ÿu bu ÎuŸu <fiJ¡Ôwu Su, ıæŸu N°≥@Ù Ÿu ©¥f <FÔ°∫u y∫u tF°b¨s Ÿu k¥¡Ô <y≤wu Fæ*, ıæŸu ©¥f w≈°∫u y∫u N°æ≤ ≈Ù¸>u y∫u ÔůF<≈^±>ů*

Ÿu <ªfiy°<≤∫°≥ <fiJ¡ÔwÙ Fæ*, ıæŸu b¨<‹¸> J¡≤fiub°Ôu tu| Ÿu @°≤°Î≥ <fiJ¡ÔwÙ Fæ*, ıæŸu H≤fiu Ÿu ıÔJ¡d <fiJ¡Ôwu Fæ* N°æ≤ ıæŸu ŸJu¡ fiy≤ tu* ≈¥bůÕ•w N<Àfi tF°Ì°F Ÿu ªtJ¡Ì°≤ <ªfiy°<≤∫°≥

<fiJ¡Ôu $$9,10$$ fi Ìůfiů* ∫ů]°Nů* Ju¡ @fiCTů* Ju¡ ª¸>-ª¸> „ÆÌ J¡ů ŸCfi ≤FÙ Ìůfiů* Ÿufi°Î≥

„°∏w Ÿ°y≤Ju¡ Ÿt°fi _wÆ@ Fů yoÕ $$11$$ ıæŸu Ÿ°y≤ J¡∑ Nů≤ yay°≈®b°F fFwu Fæ*, bæŸu FÙ

∫C] tu* ≤°ı° <Ÿ∏@C J¡∑ Nů≤ |≤|≤ „ÆÌ Ÿu ∫C•w buy b°Ôu f°dů* Ju¡ ≈®b°F fFwu Su $$12$$

@fiCTR¡≈Ù tu| Ÿu ªtJ¡ ≤Fu Ÿůfiu Ju¡ k¡°Ô (Ny®˚°y) b°Ôu f°dů* J¡∑ b¨<‹¸> "„b"-"„b" „ÆÌ

J¡≤wÙ F…oÕ <fi≤∏w≤ <fiJ¡ÔwÙ SÙ $$13$$ Ÿ fiy≤ tu* ≤Ffiub°ÔÙ ÔÙÔ° fiu ≤°ı° <Ÿ∏@C J¡ů (Ÿ°y≤J¡ů) ˚≤fiu Ju¡ <ÔÎ ı° ≤Fu f°dů* J¡∑ yay° Ju¡ Ÿ ≈®b°F J¡ů H≤ů©u Ÿu Ìu©J¡≤ N°æ≤ Ÿ
f°dŸa|Ùw Ÿu N≈fiu ≈<w tu* <bı∫ J¡∑ N°„° J¡≤ t°≤u N°fi∏Ì Ÿu <bJ¡<Ÿw tC©°≤<b∏Ìb°ÔÙ

FůJ¡≤ ÌubÙ Ÿu <fi‡fi<Ô<©w b°•∫ J¡F° $$14,15$$ Fu Ìu<b, N°≈J¡∑ ı∫ Fů, ∫u Ft°≤u _b°tÙ

<bı∫ ≈®°›w J¡≤ ≤Fu Fæ*, N°≈ Ìu<©∫u, oŸ f°db¨¿‹¸> Ÿu, N°æ≤ů* J¡∑ wů f°w FÙ •∫° Fæ, tu” ˚Ù

ª¥≤-ª¥≤ Fů ŸJ¡w° Fæ $$16$$ ≈<w tu* y°» ≈®ut FůfiuJu¡ J¡°≤d N°JC¡Ôw°≈¥bÕJ¡ ŸJu¡ ÎuŸ° J¡≤fiu

≈≤ wS° ∫C]Ì„Õfi tu* ∆∫y® Ìů Ìu<b∫ů* Ju¡ tfiC‹∫ ÌuF tu* N°ÃtfC<] J¡≤fiub°ÔÙ Ÿ fiy≤ tu*

<fib°Ÿ J¡≤fiub°ÔÙ ÔÙÔ° Ju¡ «¡≈≤ F≥Ÿfiu ≈≤ ıæŸu ıFgfiCM¡<T fiu yay°ıÙ J¡ů ≈Ù ±>°Ô° S°, bæŸu FÙ <Ÿ∏@CR¡≈Ù fnb°fiÔ fiu Ny_Ã∫ _S°fi°≈∏fi F…Î f°dR¡≈Ù Ì°F Ÿu ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ f°dŸ°y≤

J¡ů ≈Ù ±>°Ô° $$17,18$$ ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu N≈fiÙ f°db¨<‹¸> Ÿu Ÿ f°d Ÿt¥F R¡≈Ù tF°tu| J¡ů

390

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡d„# J¡°¸> J¡≤ <k¡≤ Ÿu tFÙfi @¥<Ô ffi°J¡≤ N°J¡°„R¡≈Ù Ÿ°y≤ tu* ku*¡J¡ <Ì∫° $ ıæŸu fCHu F…Î ÌÙ≈ J¡∑ y<w fiFÙ* ı°fiÙ ı°wÙ ∫°fiÙ ÌÙ≈J¡ J¡F°≥ y∫°, ∫F I°w fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ Ÿ
f°dŸtCÌ°∫ J¡∑ y<w <J¡ŸÙJ¡ů I°w fiFÙ* F…oÕ $$19,20$$ ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu f°dů* J¡∑ Ÿ buybwÙ
b¨<‹¸> J¡ů wFŸ-fiFŸ J¡≤ ≤d tu* N<w„∫ NfiC≤°y Fůfiu Ÿu „≤Ù≤ („b„≤Ù≤) R¡≈Ù ıÔ J¡ů

@°≤d J¡≤fiub°Ôu ŸæJ¡nů* „bů*Ÿu ∫C•w tu| J¡ů N°J¡°„ tu* kæ¡Ô°∫° $$21$$ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi tW ≈bfi Ÿ°@°≤d tu| J¡ů n° Ìuw° Fæ bæŸu FÙ ≤°ı° <bÌq≤S fiu ˚Ù Ÿu N≈fiu Wt-Wt f°dů* Ÿu wC≤∏w n° <Ì∫° $$22$$ Ìůfiů* ≤°ı°Nů* fiu oŸ ≈®J¡°≤ f°db¨<‹¸> Ÿu, ≈®F°≤ N°æ≤ ≈®wÙJ¡°≤

Ÿu, ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ N˜ J¡ů ∆∫SÕ J¡≤fiu Ÿu N°æ≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů Ô‚∫ ffi°fiu Ÿu ÎJ¡ ≈®F≤ <fw°

<Ì∫° $$23$$ wÌ…≈≤°∏w ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu y∏@bů˘ J¡∑ <t`w° Ÿu ≈®°›w <btůFfi°˜ J¡° @fiCT tu*

Ÿ∏@°fi <J¡∫°, ŸŸu <bÌq≤S Ju¡ <Ÿb° ŸJu¡ ≈s Ju¡ Ÿf Ôůy tůF J¡ů ≈®°›w Fů y∫u $

<btůFfi°˜ Ÿu ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ Ÿæ<fiJ¡ů* Ju¡ N˜-„˜ N°æ≤ b˜ N_w-∆∫_w Fů y∫u Su, t¥≥F Ÿu bªfi fiFÙ* <fiJ¡Ôw° S°, t¥≥F N°æ≤ fiùů* tu* <bT°Ì ~>° y∫° S° wS° bu t¨w Ÿu Fů y∫u NSb° <ª`<Ô<©w Ÿu Fů y∫u Su $$24,25$$ Ÿ‡tůFfi°˜ Ÿu Ã≈∏fi tůF Ju¡ <bÌq≤S Ÿu <˚∏fi Ôůyů* J¡ůu¡t∏Ì ffi°wu fi ffi°wu ≤°ı° <bÌq≤S fiu ≈®fů@°˜ ™>°∫° $ ≈®fů@°_` Ju¡ Ÿ∏@°fiŸu

≈®°w# J¡°Ô tu* J¡t<ÔfiÙ J¡∑ (J¡tÔŸ≤ J¡∑) fi°o˘ Ÿf Ôůy ı°y ™>u, wf wů ıæŸu Ÿ¥∫Õ t∏ÌuF
fi°t Ju¡ ≤°sŸ ≈≤ J®C¡] Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≤°ı° <Ÿ∏@C <bÌq≤S ≈≤ J®C¡] F…N° ∫°fiÙ Ô°Ô ≈ÙÔ°

F…N° $$26,27$$ wÌfi∏w≤ Ÿfiu (<Ÿ∏@C fiu) ˚ÙTd fi°y°˜ ™>°∫°, ıů <J¡ ≈°„f∏@fi π°≤° Ì…©Ì°∫Ù S°, fi°y°˜ Ÿu N°J¡°„ ≈bÕw°J¡°≤ Ÿ°≥≈ů* Ÿu ∆∫°›w Fů y∫° $ t¨d°Ôů* Ÿu (J¡tÔ

J¡∑ ınů* Ÿu) ıæŸu w°Ô°f <bÔ°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ,bæŸu FÙ Ÿku¡Ì Ÿ°≥≈ů* Ÿu ˚¥<t <bÔ<Ÿw F…oÕ,Ÿf Ju¡ Ÿf ≈bÕw J¡°Ôu Ÿ≈ÕR¡≈Ù J¡‡fÔů* Ÿu N°h~>∏fi Fů y∫u, ∫u Ÿ˚Ù ≈Ì°SÕ <bT J¡∑ ytÙÕ

Ÿu ©uÌ J¡ů ≈®°›w F…Î N°æ≤ ≈bÕwů* wS° bfiů* J¡∑ <b„°Ôw° Ÿu ∫C•w ˚¥<t ∆∫°JC¡Ôw° J¡ů ≈®°›w Fů yoÕ $ <bT J¡∑ <bTtw° Ju¡ Ÿ¥ªJ¡, N°y J¡∑ <ªfiy°¿≤∫ů* Ÿu ≈¥dÕ N°æ≤ <Ft„ÙwÔ wS°

¿_fiÀ@≈Ì°Sů˘ J¡ů ˚Ù ”©u N°æ≤ ytÕ J¡≤ Ìufiub°Ôu b°∫C ˚_t Ÿu ≈¨SJ¡g <J¡∫u y∫u Nay°≤ů* Ÿu

∆∫°›w FůJ¡≤ fFwu Su $$28-31$$ wÌfi∏w≤ tF°˜buW° ≤°ı° <bÌq≤S fiu Ÿ°æ≈dÕ (y°”n) N˜ J¡ů ™>°∫° $ y”n°˜ Ÿu ≈bÕwů*J¡∑ fi°o˘ <b„°ÔJ¡°∫ y”n <Ìw F…Î $ ∏Fů*fiu Ÿ‡≈¥dÕ

<Ì„°Nů* J¡ů ŸC≈dÕt∫ (Ÿ≈Õt∫) ffi° <Ì∫°, Ÿf <Ì„°Î≥ fiŸu ~>° yoÕ N°æ≤ ≈≤ů* π°≤° ≈≤b°Ôu

≈bÕwů* Ju¡ wCv∫ N≈fiu nfiu Ju¡ buy Ÿu ∏Fů*fiu ≈®Ô∫J¡°Ô J¡° b°∫C Ã≈∏fi J¡≤ <Ì∫° $ N≈fiu ÿb°ŸJu¡ buy Ÿu kC¡k¡J¡°≤ t°≤ ≤Fu Ÿ°≥≈ů* J¡ů ©Ù*ª <Ô∫° wS° tF°fig |C≤, |C≤ „ÆÌ Ÿu ŸtCB Ju¡

JC¡~> <F_Ÿů* J¡ů ˚≤ <Ì∫° S° $$32-34$$ ıæŸu tF°tC<fi ZÙ Ny_Ã∫ıÙ fiu ˚¥<t J¡ů ˚≤fiub°Ôu (›Ô°<bw J¡≤ Ìufiub°Ôu) J¡‹¸>Ju¡ Ÿ°S o@≤ @≤ Ÿ≤J¡ ≤Fu ªaªÔ ≈®b°Fb°Ôu ŸtCB J¡ů ≈Ù

±>°Ô° S°, bæŸu FÙ Ÿ y”n°˜ fiu ˚¥<t J¡ů N°h~>∏fi J¡≤fiub°Ôu o@≤ @≤ J¡‹¸> Ju¡ Ÿ°S

Ÿ≤J¡ ≤Fu Ÿ≈ÕR¡≈Ù ≈®b°F J¡ů ≈Ù ±>°Ô° $$35$$ J¡°Ôu Ÿ≈ÕR¡≈Ù J¡‡fÔů* Ÿu <fitCÕ•w ˚¥t^±>Ô

ÎuŸ° „ů<˚w F…N°, ıæŸ° <J¡ b≤°F ˚yb°fig π°≤° <ª≤J¡°Ô Ÿu Ìg˚¥w NwÎb b°¿≤ ≤°<„ Ÿu

ŸyÕ - 48]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

391

<fiJ¡°Ô° F…N° ˚¥<tt^±>Ô „ů<˚w F…N° S° $ wÌ…≈≤°∏w bF y”nů* J¡∑ tFwÙ b°<FfiÙ, ıæŸu b°∫C Ju¡ Hů*J¡ů* Ÿu ÌÙ≈ŸtCÌ°∫ NÂÿ∫ Fů ı°w° Fæ, ıæŸu „≤Ìg M¡wC Ÿu tu|t^±>Ô ÔC›w Fů ı°w° Fæ, ıæŸu bı® Ju¡ ˚∫ Ÿu ≈s∫C•w tæfi°J¡ N°<Ì ≈bÕw Ÿa|°w Ÿ°tfiu Ÿu NÂÿ∫ Fů ı°w°

Fæ, ıæŸu _b›fiÂ‹¸> fiy≤ ÔC›w Fů ı°w° Fæ N°æ≤ tfiů≤S Ÿu J¡¿v≈w fiy≤ wS° ıÔ≈®b°F ∫°
fiy≤ů* J¡∑ ≈≤‡≈≤° <bÔC›w Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ, fi t°Ô¥t J¡F°≥ ªÔÙ yoÕ $$36-38$$ wÌ…≈≤°∏w

≤°ı° <Ÿ∏@C fiu N∏@° ffi°fiub°Ôu N∏@J¡°≤ J¡ů ≈æÌ° J¡≤fiub°Ôu wtů˜J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ $ ŸŸu J¡°Ô° N°æ≤ <„Ô° Ju¡ tº∫ Ju¡ Ÿt°fi |fi° N∏@J¡°≤ f»° $ N∏w¿≤s N°æ≤ ˚¥<tt^±>Ô Ju¡ tº∫
tu* kæ¡Ô° F…N° bF |fi° N∏@J¡°≤ ÎJ¡t°` Ÿ°y≤ Ÿ° Fů y∫°, Ÿtu* Ìůfiů* ≤°ı°Nů* J¡∑ Ÿufi°Î≥
t~><Ô∫°≥ ŸÙ F…oÕ N°æ≤ fiJu¡ Nay-≈®Ã∫ay tu* Ôyu F…Î t<dyd w°≤u-Ÿu F…Î $$39,40$$ N∏@J¡°≤

Ju¡ ≈®Ÿ°≤ Ÿu ıywg _∫°FÙ Ju¡ ≈*J¡ Ju¡ Ÿ°y≤ Ju¡ wCv∫ Fů y∫° N°æ≤ Naıfi≈bÕw Ju¡ ≈°Ì°fiR¡≈

@¥<ÔJ¡dů* Ju¡ Ÿ°S Ã≈∏fi F…Î ≈®Ô∫b°∫CNů* Ÿu ∆∫°›w Ÿ° Fů y∫° $ Ÿf Ôůy t°fiů* N∏@u JC¡Î≥
tu* <y≤ y∫u Su, ª°≤ů* <Ì„°Nů* Ju¡, J¡v≈°∏wJ¡°Ô J¡∑ fi°oÕ, Ÿf ∆∫bF°≤ fiu_wfi°f¥Ì Fů y∫u Su $$41,42$$ wÌ…≈≤°∏w tàů* tu* Zu‹™> ≤°ı° <bÌq≤S fiu f®Ê°^±>t^±>Ô tu* ÌÙ≈J¡wCv∫ ≈®J¡°„

J¡≤fiub°Ôu Ÿ¥∫°Õ˜ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤ yC›wt∏`d° J¡∑ J¡ůoÕ N≈us° <J¡∫u <ffi° FÙ ıywg J¡ů Ÿªu‹¸> J¡≤ <Ì∫° $$43$$ wÌfi∏w≤ Ÿ¥∫ÕR¡≈Ù Ny_Ã∫ fiu N≈fiu <J¡≤dů* Ÿu N∏@J¡°≤ Ju¡ Ÿ°y≤ J¡ů, ÎuŸu

≈Ù ±>°Ô° ıæŸu <fitÕÔ „≤Ìg M¡wC J¡°Ôu tu|ů* J¡ů ≈Ù ±>°ÔwÙ Fæ $$44$$ N∏@J¡°≤R¡≈Ù b˜ Ÿu

∏tC•w ŸC∏Ì≤ tu|ů* Ÿu ∫C•w <fitÕÔ <Ì„°Î≥ b˜≤<Fw ≤tdÙ∫ _wfit^±>Ô Ÿu Ÿa≈∏fi J¡°∏w°Nů*

J¡∑ fi°o˘, ≤°ı° Ju¡ Ÿ∏tC© ŸC„ů<˚w F…oÕ $$45$$ fiJu¡ tº∫ tu* Ÿ≠ıfiů* Ju¡ N∏w#J¡≤d tu*

Ôů˚R¡≈Ù J¡°ıÔ-Ÿt¥F Ÿu tC•w fC<] Ju¡ Ÿt°fi Ÿ‡≈¥dÕ bfi≈a<•w∫°≥ ≈®J¡¸> Fů yoÕ $$46$$
wÌfi∏w≤ J®¡ů@ Ÿu ∆∫°JC¡Ô ≤°ı° <Ÿ∏@Cfiu ÎJ¡ sd tu* tF°˚∫*J¡≤ ≤°sŸ°˜ J¡° ≈®∫ůy

<J¡∫° $$47$$ ≤°sŸ°˜ Ju¡ ≈®∫ůy Ÿu ÌŸů* <Ì„°Nů* Ÿu fnu ˚∫°fiJ¡ N°æ≤ J¡™>ů≤ bfi≤°sŸ

<fiJ¡Ô N°∫u $ bu ≈°w°Ôtu* ≤Ffiub°Ôu <ÌÀyıů* J¡∑ kC¡k¡J¡°≤ Ÿu <bsCÆ@ (w≤a<yw) Ÿ°y≤ů* Ju¡
wCv∫ Su $ fiJ¡∑ ı¸>°Î≥ J¡<≈Ô ≤ay J¡∑ N°æ≤ «¡≈≤ J¡ů ©nÙ SÙ, ª¸> ª¸> „ÆÌ J¡≤ ≤Fu Su,

fiJ¡∑ ˚ÙTd ıÙ˚ Ô≈ Ô≈° ≤FÙ SÙ, NwÎb bu «¡≈≤ ™>fiub°ÔÙ Ô°Ô ≠b°Ô°Nů* Ÿu ∫C•w, ª¸> ª¸> „ÆÌ J¡≤ ≤FÙ SÙ, <ıŸtu* J¡°ÔÙ, J¡≤°ÔÙ, tfiůıb, ŸCÔů<Fw° N°<Ì Ÿ°w y® ≠b°Ô°Î≥

Ô≈Ô≈° ≤FÙ Fů*, ÎuŸÙ yÙÔu J¡°™>b°ÔÙ N<Àfi Ju¡ Ÿt°fi @¥t®bdÕ Ju¡ Su $ bu N°J¡°„ tu* ıÔ˚°æ*≤Ù

J¡∑ fi°oÕ |¥twuu Su, ˚ÙTd ªÙÃJ¡°≤ „ÆÌ ¸>aJ¡°≤ J¡≤wu Su, NwÎb bu N<Àfi Ju¡ Ÿ∏w°≈ Ÿu ∫C•w (ıÔ ≤Fu) N°æ≤ tF°fig @CÎ≥ Ÿu ªaªÔ vtCJ¡@°¿≤∫ů* Ju¡ ŸÂ„ Su $$48-50$$ Ì°»R¡≈Ù t¨d°Ôů*

Ÿu N°J®¡°∏w tC©ů* Ÿu N°æ≤ J¡∑ªn Ÿu t<Ôfi ªsC N°<Ì o¿∏B∫ů* Ÿu ∫C•w≤ůtR¡≈Ù Ÿub°Ô Ÿu

∫C•w „≤Ù≤b°Ôu bu ©≤°f ≈vbÔů* Ju¡ (~>ůu¸>uu w°Ô°fů* ) w¸>ů* J¡∑ fi°o˘ <Ìw F…Î Su $ ©≤°f

≈vÔbů* Ju¡ w¸> t¨d°Ôů* N°æ≤ J¡∑ªn wS° J¡tÔy\>ů* Ÿu ∆∫°›w ≤Fwu Fæ* N°æ≤ Ÿub°Ô ˚Ù fitu*

≤Fw° Fæ $$51$$ ıæŸu ŸıÔ tu| y≤ıw° Fæ, Ÿ¥∫Õ, ª∏B, w°≤u N°<Ì ≠∫ů<w∫ů* J¡ů <fiyÔ ı°w°

Fæ N°æ≤ <fıÔÙ Ÿu ∫C•w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ y≤ı ≤Fu N°æ≤ Ôůyů* J¡ů <fiyÔ ≤Fu t°fiů* ıywg J¡ů

392

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<fiyÔfiu Ju¡ <ÔÎ f®Ê° π°≤° ≤ªu y∫u Ÿu bu ı¸>°ı°Ô R¡≈ <fıÔÙ Ÿu ∫C•w Su $$52$$ oŸÙ Ÿt∫

∫C]˚¥<t tu* ÔÙÔ°≈<w ≤°ı° <bÌq≤S fiu Ì…‹¸> ˚¥wů* J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°Ô° fi°≤°∫d°˜, ≈®∫ůy J¡≤fiuJu¡ <ÔÎ, ™>°∫° $$53$$ oŸ Zu‹™> N˜ Ju¡ <Ìw Fůwu FÙ Ÿ¥∫Õ Ju¡ <Ìw Fůfiu ≈≤ ıæŸu N∏@J¡°≤ <bÔÙfi Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ≤°sŸů* J¡∑ bu <b<b@ „˜°˜ ≈≤‡≈≤°Î≥ <bÔÙfi Fů yoÕ $
fi°≤°∫d°˜ Ju¡ ≈®∫ůyů* Ÿu wÙfiů* ˚Cbfi ≤°sŸů* J¡∑ tFwÙ Ÿufi° Ÿu „¥∏∫ Fů y∫u $ NwÎb ıæŸu

„≤Ì M¡wC tu* tu|ů* Ÿu <fitCÕ•w NwÎb <fitÕÔ N°J¡°„ „ů<˚w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≤°sŸ Ÿufi°„¥∏∫

<`˚Cbfi „ů<˚w F…N° $$54,55$$ wÌfi∏w≤ ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu N°Àfiu∫°˜, <ıŸfiu N°J¡°„J¡ů

≈®≠b<Ôw J¡≤ ¿Ì∫° S°, ~>ůn°, ŸŸu <Ì„°Î≥ ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi N<Àfi Ÿu ıÔ°oÕ yoÕ ŸÙ ıÔfiu ÔyÙ $$56$$ @¥t®R¡≈Ù tu|ů* Ju¡ Ÿa|°w Ÿu N°h~>∏fi Ÿ‡≈¥dÕ <Ì„°Î≥ N°J¡°„ tu* y¥aSu F…Î ≈°w°Ô

Ju¡ N∏@J¡°≤Ÿu N°JC¡Ô ŸÙ Fů yoÕ $$57$$ ıÔu F…Î ≈bÕw Ÿůfiu Ju¡ Ÿu Ôywu Su N°æ≤ k¥¡Ôu F…Î N°æ≤

NÃ∫∏w |fiu ª‡≈° b¨sů* Ju¡ bfiů* Ÿu ∫C•w Ÿu Ôywu Su $$58$$ N°J¡°„, ≈bÕw N°æ≤ <Ì„°t^±>Ô
t¨Ã∫C Ju¡ ÃŸb tu* JC¡tJC¡t Ÿu ŸÙ*ªÙ yoÕ t°Ô°Nů* J¡∑ fi°o˘ N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°Nů* Ju¡ ı°Ô Ÿu ı<¸>Ôw° J¡ů ≈®°›w Fů y∫u ∫°fiÙ ∆∫°›w Fů y∫u $ Fı°≤ů* N°J¡°≤b°Ôu fi°æJ¡°buyů* Ÿu Ÿ°y≤ Ÿu N°∫u F…Î N°æ≤ N°J¡°„ªC‡fÙ fnb°fiÔ Ÿu t°fiů* ıywg Ju¡ N<ÀfiR¡≈Ù NπæwJ¡∑ (N<ÀfiR¡≈w°J¡∑) Ÿa˚°bfi° J¡≤wÙ F…oÕ ıfiw° ıÔ°oÕ yoÕ $$59,60$$ ≤°ı° <bÌq≤S fiu N°Àfiu∫ N˜ J¡ů ıÙwJ¡≤

¿≤≈C <Ÿ∏@C ≈≤ ˚Ù ıæŸu ∫F N˜ ≈®F°≤ J¡≤u bæŸu ≈¥ı° J¡≤Ju¡ b°”d°˜ J¡° ≈®∫ůy <J¡∫° $$61$$

Ÿ N˜ Ju¡ ≈®∫ůy Ÿu „≤ů* Ju¡ t°yÕ Ju¡ NbJ¡°„ tu* ÌŸů* <Ì„°Nů* Ÿu ª°≤ů* Nů≤ Ju¡ N∏@J¡°≤ Ju¡

≈®b°F J¡∑ fi°o˘, BbR¡≈ ≈bÕwů* J¡∑ fi°o˘, N°J¡°„ Ju¡ ˚°y J¡∑ fi°o˘, ¿_S≤y<w (<fiÿªÔ) f°ÌÔů*

J¡∑ fi°o˘, tF°Ÿ°y≤ J¡∑ fi°o˘ N°æ≤ «¡≈≤ Ÿu fiÙªu J¡ů ÔC»J¡°oÕ yoÕ JC¡Ô≈bÕwů* J¡∑ ª\>°fiů* J¡∑ fi°o˘
ıÔ≈®b°F N°fiu Ôyu $$62,63$$ bu ıÔ≈®b°F •∫° Su t°fiů* f°dů* Ju¡ t°yÕ˚¥w N°J¡°„ tu* nu F…Î wt°Ô b¨sů* Ju¡ HC^±> Su, N°≈Ÿ tu* ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu <≈≤ůoÕ F…oÕ ≤°<`∫°≥ SÙ, ÔůJ¡°ÔůJ¡ ≈bÕw J¡∑ wÔF¸>Ù Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î NŸa¶∫ J¡°ıÔ Ju¡ N∏@J¡°≤ R¡≈Ù i>u≤ Su N°J¡°„ Ju¡ Ì„Õfiů* J¡∑
wÙb® oh~>°b°ÔÙ <b„°ÔJ¡°∫ ≈°w°Ô J¡∑ yCk¡°Î≥ SÙ, <ıfiJ¡∑ _b˚°bw# <b„°Ô ÌuF tF°fig

|C≤|C≤ „ÆÌ Ju¡ buy Ÿu N°æ≤ ˚Ù N<@J¡ f» yoÕ SÙ $$64,65$$ ıæŸu ˚Cbfi∆∫°<≈fiÙ J¡°ÔÙ ≤°w Ÿ∏º∫° J¡ů „Ù|® FÙ ≈Ù ±>°ÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ ıÔ Ÿa|°w fiu ∏tW Ÿ N<ÀfiŸa|°w J¡ů ≈Ù

±>°Ô° $ ıÔ≤°<„ fiu tF°fig <b_w°≤ J¡ů¡ ≈®°›w Ÿ N<Àfi J¡ů ≈ÙJ¡≤ ıæŸu ∆∫•w (≈®J¡¸>) FůwÙ

F…oÕ <fiB° Zt Ÿu Z°∏w „≤Ù≤ J¡ů ˚≤ ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈FÔu ≠b°Ô°Nů* Ÿu ∆∫°›w ˚CbfiwÔ J¡ů

˚≤ <Ì∫° $$66,67$$ ≈¥bÕ N˜ π°≤° J¡∑ yoÕ N≈fiÙ t<Ôfiw° J¡ů F¸>°fiub°Ôu wS° fiŸu <b”]

N˜buW°Nů* fiu ≈≤_≈≤ ÎuŸu t°<∫J¡ N˜tůF <J¡∫u, <ı∏Fu* bu N≈fiu Ÿ°tfiu _b∫a Ìu©wu Su N°æ≤

„`C Ju¡ <bfi°„R¡≈ k¡Ô π°≤° fiJ¡° NfiC˚b ˚Ù J¡≤wu Su $$68$$ wÌfi∏w≤ ıÔ Ÿu ≤°ı° <Ÿ∏@C

Ju¡ N≈fiÙ Ÿufi° J¡∑ ≤s° J¡≤fiub°Ôu N˜„˜ Ÿt¥F N°æ≤ Zu‹™> ∫ů]° <wfiJ¡ů* J¡∑ fi°o˘ fF ªÔu N°æ≤ ≤°ı° <Ÿ∏@C J¡° ≤S ˚Ù ıÔ≈®b°F tu* wæ≤fiu Ôy° $ oŸÙ fÙª ≤°ı° <Ÿ∏@C J¡ů „ůTd°˜ J¡°

_t≤d F…N° $ Ÿfiu N°≈<W Ÿu fª°fiub°Ôu wS° Ìub Ÿu ≈®°›w „≤R¡≈Ù „ůTd°˜ J¡° @fiCT tu*

ŸyÕ - 48]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

393

Ÿ∏@°fi <J¡∫° $$69,70$$ Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ì∫ Ÿu ≤°<` J¡∑ fi°o˘ „ůTd°˜ Ÿu ıÔt∫Ù t°∫° „°∏w Fů y∫Ù ıů t≤ ªCJu¡ Su bu, t≤u FÙ ≤F y∫u, <J¡∏wC ˚¥<twÔ Ÿ¥© y∫° $$71$$ wÌfi∏w≤ t¥©Õ Ju¡

J®¡ů@ Ju¡ ŸÂ„ Ôůyů* J¡ů •Ôu„ ≈F…≥ª° ≤F° Ÿ¥∫Õw°≈, ıů<J¡ Ÿ¥©u F…Î ≈Wů* Ÿu o@≤ @≤ ª°≤ů*

Nů≤ ∆∫°›w <b„°Ô bfiů* Ÿu N<@J¡ J¡™>ů≤ F…N° S°, ©¥f f»fiu Ôy° $$72$$ <Ì„°Nů* J¡∑

ªtªt° ≤Fu ŸCbdÕ Ju¡ Bb J¡∑ fi°o˘ ŸC∏Ì≤ „≤Ù≤ „ů˚° ÎuŸÙ ˚ÔÙ t°Ô¥t FůwÙ SÙ t°fiů* ≤°ı°Nů*

J¡∑ Wt <˜∫ů* Ju¡ „≤Ù≤ tu* Ôy° F…N° Ju¡Ÿ≤ N°<Ì J¡° NayÔu≈ Fů $ „ůTd°˜ Ÿu ≤°ı° <Ÿ∏@C

Ju¡ <b≤ů@Ù y®Ù‹t M¡wC J¡∑ bfi°<Àfi Ju¡ ©¥f Ÿ∏w›w J¡ůtÔ-J¡ůtÔ ≈vÔbů* J¡∑ fi°o˘ w°≈ Ÿu Fůfiub°ÔÙ t¥h~>°Õ J¡ů ≈®°›w Fůfiu Ôyu $$73,74$$
wÌ…≈≤°∏w ≤d˚¥<t J¡∑ ˚∫aJ¡≤w° Ju¡ f»fiu ≈≤ ≤°ı° <bÌq≤S fiu J®u*¡J¡°≤ J¡∑ (≈®Ã∫aª°„ÆÌ

J¡∑) „ů˚° Ÿu ∆∫°›w @fiCT J¡ů w°fi J¡≤ Ÿtu* ≈ıÕ∏∫N˜ J¡° NfiCŸ∏@°fi <J¡∫° $ ÎJ¡ _S°fi tu* i>u≤ Ôy° J¡≤ ≤•©Ù F…oÕ ≤°<`∫ů* J¡∑ fi°o˘ ıÔ≈¥dÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d t∏Ìy°<tfiÙ tu|≈a<•w∫°≥
wt°Ô bfiů* Ju¡ N°J¡°„tu* nfiu J¡∑ ÔÙÔ° Ÿu <Ìw F…oÕ $ •w tu|≈a<•w∫°≥ ıÔ≤°<„ Ÿu fitfiu Ju¡ J¡°≤d ∏fiw fiFÙ* SÙ, yıÕfi N°æ≤ wıÕfi Ÿu fiJ¡° ytfi fn° œ°t S°, <w≤~>u <b_w°≤ Ÿu Nt∏S≤ N°æ≤ _b°˚°<bJ¡ <b_w°≤ Ÿu JC¡<^™>w y<wJ¡∑ fi°o˘ ŸaJC¡<ªw Ÿ‡≈¥dÕ <Ì„°t^±>Ô t°fiů*

fiJu¡ JC¡^±>Ô Fů y∫u Su $ <bJ¡∑dÕ (o@≤ @≤ <f©u≤u y∫u) ıÔ<f∏Ì…Nů* N°æ≤ „ÙwÔw° Ÿu ŸC©Ì°∫J¡, tu|°±>‡f≤ J¡ů <˚∏fi J¡≤fiub°Ôu N°æ≤ t¥ŸÔ°@°≤ b¨<‹¸> Ÿu ∆∫°›w b°∫C fFfiu Ôyu $

N›Ÿ≤°Nů* Ju¡ J¡¸>°s <bsu≈ Ju¡ wCv∫ ª≈Ô <fıÔÙ N°J¡°„ tu* ÎuŸÙ ªtJ¡wÙ SÙ, t°fiů* Ÿůfiu Ju¡ Ÿ°≥≈ <J¡ŸÙ fF…w fnÙ N°≈<W Ÿu fnÙ w°bÔÙ Ju¡ Ÿ°S <fiJ¡Ô ≤Fu Fů* $$75-79$$ <Ì„°Î≥,

<ıfiJ¡∑ J¡∏Ì≤°Î≥ tu|ů* Ju¡ yıÕfi J¡∑ f»Ù ª»Ù ≈®<wºb<fi∫ů* Ÿu ∆∫°›w SÙ N°æ≤ <ıfitu* tu|yıÕfi ŸCfifiu Ju¡ ≈ÿª°wg "Ft°≤u Ÿ°tfiu ∫F J¡°æfi y≤ı ≤F° Fæ, ∫ů* J®¡ů@≈¥bÕJ¡ Ÿ°tfiu Ì°ænu F…Î F°<S∫ů*,

<ŸaFů* N°æ≤ ≤Ù~>ů* Ju¡ ≈®<wyıÕfi Ÿu <b≈CÔ J¡ůÔ°FÔ Fů ≤F° S°, |¥tfiu ÔyÙ $$80$$ NůÔu <y≤fiu J¡∑ J¡‹¸>Ì°∫J¡ ¸>a ¸>a ºb<fi∫ů* Ÿu J¡<™>fi ©¥f buyb°ÔÙ b¨<‹¸> fnÙ-fnÙ t¥ŸÔ°@°≤ů* Ÿu <y≤fiu ÔyÙ $ bF b¨<‹¸> •∫° SÙ ttÕ_S°fi N°æ≤ fiŸů* J¡ů wůnfiu J¡° ºb<fi∫ů*Ÿu J¡<™>fi (J®¥¡≤) ∫t J¡∑

FÙ Â<‹¸> SÙ $$81$$ ≈FÔu tu|ů** Ju¡ ∫C] Ju¡ <ÔÎ t°fiů* „¥≤bÙ≤w° J¡ů @°≤d <J¡∫° F…N° Ÿ° N<Àfi Ju¡ wCv∫ ytÕ ≈¨<SbÙ J¡∑ b°‹≈ ≈°w°Ô Ÿu <fiJ¡ÔÙ $$82$$ wÌ…≈≤°∏w ≈≤t°Ãt° Ju¡ fů@R¡≈

<fi≤<w„∫ N°fi∏Ì≈®b°F Ÿu Ÿ°aŸ°¿≤J¡ b°Ÿfi°Nů* J¡∑ fi°o˘ t¨yw¨‹d° J¡ů ≈æÌ° J¡≤fiub°Ôu N°w≈Ÿ∏w°≈ (≈®ª^±> Ÿ¥∫Õ ≈®J¡°„) ≈ıÕ∏∫°˜ Ÿu ÎJ¡ ≈ÔJ¡ ˚≤ tu* „°∏w Fů y∫° $$83$$

Ÿ°≤° ˚¥t^±>Ô J¡∑ªn Ÿu Ÿfi y∫° NwÎb Ÿtu* ªÔfi° ˚Ù Ìq˚≤ Fů y∫° $ ≤°ı° <Ÿ∏@C
ıÔ@°≤°Nů* Ÿu ÎuŸ° ≈¥dÕ Fů y∫° ıæŸ° <J¡ ıÔ≤°<„ Ÿu ŸtCB ˚≤ ı°w° Fæ $ ∫ů* ıÔ@°≤°Nů* Ÿu

∆∫°›w <Ÿ∏@C ≤°ı° fiu b°∫∆∫ N˜ J¡° ≈®∫ůy <J¡∫° $ b°∫∆∫°˜ fiu N°J¡°„R¡≈Ù J¡ů¸>≤ J¡ů (©ů©Ôu J¡ů) b°∫C Ÿu ≈¥dÕ J¡≤ <Ì∫° N°æ≤ bF _b∫a ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ fi¨Ã∫ tu* tW N°æ≤ y° ≤Fu ˚æ≤b Ju¡ ŸÂ„ ˚ÙTd S° ∫°fiÙ Ÿtu* Ÿ°a∫-Ÿ°a∫ „ÆÌ N°æ≤ J¡‡≈fi ≈®ªC≤ t°`° tu* Fů ≤F°

S° $$84,85$$ ÌŸů* <Ì„°Nů* tu* ≈®fÔ N°≥@Ù fFfiu ÔyÙ $ ıæŸu bı® <y≤fiu Ÿu Ôůyů* Ju¡ „≤Ù≤ tu*

394

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ÌÌÕ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ •w N°≥@Ù fiu ≈®°<d∫ů* Ju¡ Nayů* J¡ů ∆∫<Sw J¡≤ ±>°Ô°, fnÙ-fnÙ <„Ô°Nů*

Ju¡ Ç>J¡nů* J¡ů wůn-k¡ůn ±>°Ô°, ∫ů]°Nů* Ju¡ ≈®Ô∫ J¡°Ô J¡∑ Ÿ¥ªfi° J¡≤fiub°Ôu Îba ∫ů]°Nů* Ju¡

≈®<w∫ů]°Nů* π°≤° <J¡∫u y∫u fnu-fnu ¸>*J¡°≤ů* Ÿu ∫°fiÙ <„Ô°Nů* J¡ů wůnfiu J¡Ù ºb<fi∫ů* Ÿu

¸>*J¡b°Ôu Ÿu NS°Õwg ≈ÃS≤ů* J¡ů wůnfiu Ju¡ F<S∫°≤ů* Ÿu (|fiů*Ÿu) ∫C•w-ŸÙ SÙ $$86$$

Nnw°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fiª°Ÿb°≥ ŸyÕ

≈bÕw°˜, bı®°˜, f®Ê°˜ N°æ≤ <≈„°ª°˜ J¡°,

<ıŸtu* <≈„°ªů* J¡∑ <b<b@ ÔÙÔ°Î≥ SÙ, <b_w°≤ Ÿu bdÕfi>$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, wCT°≤ Ÿu Ÿfiu F…Î b°∫C fFfiu Ôyu, ∏Fůfiu* bfi Ju¡ ≈vÔbů* J¡ů N_w-∆∫_w J¡≤ <Ì∫°, bfi Ju¡ b¨sů* J¡ů J≥¡≈° <Ì∫° N°æ≤ <ıwfiu t¥<wÕt°fig

≈Ì°SÕ Su, fiJu¡ t_wJ¡ů* tu* @¥<Ô J¡ů ÔÙÔ° Ÿu N°≈Ùn (<„≤ů˚¥Td) ffi° <Ì∫° $$1$$ •w b°∫CNů* fiu b¨sů* Ju¡ HC^± Ju¡ HC^±> J¡ů ≈<s∫ů* J¡∑ fi°o˘ N°J¡°„ tu* n° <Ì∫°, fnu-fnu ∫ů]°Nů*

J¡ů ≈¨<SbÙ tu* ≈~>°n <Ì∫° N°æ≤ N°J¡°„ tu* n° <Ì∫° fnu-fnu tFÔů* J¡∑ N¸>°¿≤∫ů* Ju¡ <F_Ÿu J¡ů ª¥≤-ª¥≤ J¡≤ <Ì∫° N°æ≤ f°ÌÔR¡≈Ù ˚Ùw J¡ů <~>∏fi <˚∏fi J¡≤ <Ì∫° $ Ÿ ˚ÙTd b°∫C Ÿu

≤°ı° <bÌq≤S J¡° ≤S ˚Ù ıæŸu ıÙdÕ ≈W° fiÌÙ Ju¡ buy Ÿu fF°∫° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ fF°∫°
y∫° $$2,3$$ wÌ…≈≤°∏w tF°˜buW° ≤°ı° <bÌq≤S fiu ≈bÕw°˜ J¡° Ã∫°y <J¡∫°, bF t°fiů*
tu|-ıÔ Ju¡ Ÿ°S N°J¡°„ J¡ů ˚Ù y®Ÿfiu Ju¡ <ÔÎ Ωw S° $$4$$ Ÿ ≈bÕw°˜ Ju¡ ≈®F°≤ Ÿu ŸbÕ` ∆∫°›w b°∫C ÎuŸu „°¿∏w J¡ů ≈®°›w F…N° ıæŸu <J¡ w[bI°fi Fůfiu Ÿu, t°∫°R¡≈ J¡°≤d J¡°
fi°„ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, ŸJu¡ J¡°∫Õ <b≤°¸>g Ÿ¥`°Ãt° „°∏w Fů ı°w° Fæ $$5$$ ıæŸu NfiuJ¡ Ôůyů* Ju¡

„bů* Ju¡ i>u≤ tu* J¡≤ůnů* J¡°æÎ <y≤wu Fæ*, bæŸu J¡∑ ≈FÔu b°∫C Ju¡ J¡°≤d N°J¡°„ tu* yoÕ F…oÕ b¨s≈a<•w∫°≥

≈¨<SbÙ tu* <y≤Ù $$6$$ <Ì„°Nů* Ju¡ Ÿ¥ÃJ¡°≤ (<fi#ÿb°Ÿ Ju¡ „ÆÌ), ±>°ÃJ¡°≤ (Ô¥¸>≈°¸> Ju¡ „ÆÌ),

˚°aJ¡°≤ (˚ÙTd „ÆÌ) N°æ≤ ÃJ¡°≤ „ÆÌ „°∏w F…Î, fiy≤, y°≥b, bfi N°æ≤ Ôw°Nů* Ju¡ <fi≤SÕJ¡
bdÕfibªfi <bºb_w Fůwu Fæ* $$7$$ ıæŸu Ÿ°y≤ fiu ≈®°ªÙfi J¡°Ôtu* N≈fiu «¡≈≤ o@≤-@≤ nwu F…Î ≈a©b°Ôu tæfi°J¡ N°<Ì ≈bÕwů* J¡ů Ìu©° S°, bæŸu FÙ ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu N°J¡°„ Ÿu ≈Wu Ju¡ wCv∫

<y≤ ≤Fu ≈bÕwů* J¡ů Ìu©° $$8$$ wÌ…≈≤°∏w ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu ÌÙ›w bı®°_` J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ $ ŸŸu ıæŸu N<Àfi ÔJ¡<n∫ů* J¡ů ıÔ° ±>°ÔwÙ Fæ bæŸu FÙ fnu-fnu ≈bÕwR¡≈Ù N∏@J¡°≤ J¡ů <y≤° ≤Fu bı®ů* Ju¡ HC^±> Ju¡ HC^±> <fiJ¡Ôu $$9$$

∏Fů*fiu (bı®ů* fiu) N≈fiu J¡≤ůnů* tC©ů* π°≤° J¡wÕfi Ÿu (J¡°¸>fiu Ÿu) ≈bÕwů* Ju¡ <„©≤ů* J¡ů ÎuŸu <y≤° <Ì∫° ıæŸu <J¡ N°≥@Ù k¡Ôů* J¡ů <y≤° ÌuwÙ Fæ $$10$$ wÌfi∏w≤ ≤°ı° <bÌq≤S fiu bı®°˜

J¡∑ „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ N∏∫°∏∫ N˜ů* J¡° N<wJ®¡td J¡≤ f®Ê°˜ J¡° ≈®∫ůy <J¡∫° $ ŸJu¡

Nfi∏w≤ f®Ê°˜ N°æ≤ bı®°˜ Ìůfiů* ÎJ¡ Ÿ°S „°∏w Fů y∫u $$11$$ <k¡≤ wů ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu N≥<@∫°≤Ù ≤°<` Ju¡ Ÿt°fi J¡°Ôu <≈„°ª°˜ J¡° ≈®∫ůy <J¡∫° $ ŸŸu NÃ∫∏w ˚ÙTd <≈„°ªů*

ŸyÕ - 49]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

395

J¡∑ ≈a<•w∫ů* J¡∑ ≈a<•w∫°≥ <fiJ¡ÔÙ $ fi <≈„°ªů** J¡∑ ≈a¿•w∫ů* Ÿu ıæŸu Ÿ∏º∫° Ju¡ Ÿt∫ J¡ůoÕ

N°ÌtÙ ˚∫˚Ùw Fů J¡°Ô° Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <Ìfi ˚Ù ˚∫ Ÿu t°fiů* J¡°Ô° Fů y∫° $ N∏@J¡°≤

Ju¡ Ÿt¥F J¡∑ w≤F <≈„°ª ˚Cbfi tu* ∆∫°›w F…Î $ fitu* Ÿu J¡ůoÕ ˚_t Ju¡ (ıÔu F…Î) _w‡˚ů* Ju¡
wCv∫ J¡°Ôu Su, J¡ůoÕ w°n Ju¡ ≈un Ju¡ ŸÂ„ «≥¡ªu Su, <J¡∏FÙ* J¡° J¡ůoÕ R¡≈ FÙ fi S° ∫°fiÙ NÂÿ∫

Su $ <J¡∏FÙ* Ju¡ Ju¡„ «¡≈≤ J¡ů ©nu Su, J¡ůoÕ fnu Ì…fÔu ≈wÔu Su, J¡ůoÕ t¥~>-Ì°»Ùb°Ôu Su, J¡ůoÕ

J¡°Ôu Su, <J¡∏FÙ* J¡° „≤Ù≤ y®°tÙd ≈C”Tů* J¡∑ fi°o˘ fn° y∏Ì° S°, J¡ůoÕ N°J¡°„ª°≤Ù Su, J¡ůoÕ

Ju¡bÔ N≈<b` Ôůyů* Ju¡ Â<‹¸>yůª≤ Fůwu Su, <J¡∏FÙ*Ju¡ F°S tu* Fß>Ù, fi≤-tC^±> N°<Ì b_wCÎ≥

SÙ, J¡ůoÕ ªaªÔ Su, J¡ůoÕ ÌÙfi-FÙfi Su, J¡ůoÕ bı® N°æ≤ wÔb°≤ Ÿu ˚Ù f»J¡≤ J®¥¡≤ Su, J¡ůoÕ
y®°tÙd Ì¿≤Bů* J¡∑ fi°o˘ ÌÙfi-FÙfi Su, b¨s, J¡∑ªn, ≤Ø∫° (ıÔ≈®b°F) Ju¡ ˚Ùw≤ N°æ≤ „¥∏∫

|≤ tu* fiJ¡° <fib°Ÿ S° N°æ≤ bu fnu ªaªÔ Su $ fitu* Ÿu J¡ůoÕ N≈fiÙ <ıà°Nů* J¡ů Ô≈Ô≈° ≤Fu Su, <J¡∏FÙ* J¡° _bR¡≈ ≈®uwů* Ju¡ wCv∫ S°, <J¡∏FÙ* J¡° Nay J¡°Ô° S°, J¡ůoÕ <fıÔÙ Ju¡ wCv∫

_bR¡≈b°Ôu Su ∫°fiÙ J¡˚Ù <Ì©°oÕ Ìuwu Su N°æ≤ J¡˚Ù <~>≈ ı°wu Su $ tÌů∏tW fi Ôůyů* fiu t≤fiu Ÿu fªu F…Î „`C Ju¡ Ÿæ<fiJ¡ů* J¡ů ≈J¡nfi° N°≤‡˚ <J¡∫° $ bF°≥ ≈≤ ŸJu¡ Ÿæ<fiJ¡ů* J¡∑ fC≤Ù F°Ôw F…oÕ $ <J¡∏FÙ* Ju¡ N˜-„˜, <~>∏fi -<˚∏fi Fů y∫u Su N°æ≤ <J¡∏FÙ* J¡Ù ªuwfi° „<•w fi‹¸> Fů y∫Ù SÙ, <J¡∏FÙ*Ju¡ F<S∫°≤ J¡bª NÔy Fů y∫u Su, J¡ůoÕ t°≤u ˚∫ Ju¡ Ì…fJu¡ F…Î Su N°æ≤ J¡ůoÕ
f°≤f°≤ ™>ůJ¡≤ ©°J¡≤ ªÔ ≤Fu Su $ bu Ÿf fi∫fi, tC©, ≈æ≤ N°æ≤ N∏∫°∏∫ Nayů* Ÿu ˚°≥<w ˚°≥<w J¡∑ ˚¥w°<b‹¸>-ªu‹¸>°Î≥ J¡≤ ≤Fu Su $ fitu* Ÿu JC¡~> fiu J¡°æ≈Ùfi N°æ≤ b˜ů* J¡° Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° S°, JC¡~> Ju¡ «¡≈≤ Ju¡ N°æ≤ fiÙªu Ju¡ b˜FÙfi Nay ŸaJC¡<ªw Su, JC¡~> ©nu FůJ¡≤ tÔ-t¥` J¡° Ã∫°y J¡≤ ≤Fu Su N°æ≤ JC¡~> fiu fi°ªfi° N°≤‡˚ J¡≤ <Ì∫° S° $$12-20$$ ≤°ı° <Ÿ∏@C J¡∑ <≈„°ªŸufi°
ıf ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ «¡≈≤ N°J®¡td J¡≤fi° ª°FwÙ SÙ, w˚Ù ≤°ı° <bÌq≤S fiu, ıů fn°
fC<]t°fi S°, Ÿu t°∫° ı°fi <Ô∫° $$21$$ ≤°ı° <bÌq≤S <≈„°ªů* Ÿu Ÿay®°t J¡≤fiu J¡∑ t°∫°

J¡ů ı°fiw° S°, Ÿ t°∫° π°≤° Ÿfiu <≈„°ªů* J¡∑ Ÿ Ÿufi° J¡ů „`C Ÿufi° Ÿu <˚n° <Ì∫° $$22$$
wÌfi∏w≤ ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ N≈fiu Ÿæ<fiJ¡ wů _b_S Fů y∫u N°æ≤ „`C Ju¡ Ÿæ<fiJ¡ <≈„°ªů* Ÿu N°<b‹¸> FůJ¡≤ fiJ¡∑ ŸÙ y<w<b<@b°Ôu Fů y∫u $ ≤°ı° <bÌq≤S fiu J¡ů≈ Ÿu ŸJu¡ ŸF°∫J¡

ÌqŸ≤u R¡<≈J¡°˜ J¡° ≈®∫ůy <J¡∫° $$23$$ ©nu F…Î Ju¡„b°ÔÙ yâu Ÿu |CŸÙ F…oÕ <bJ¡≤°Ô fiùb°ÔÙ
wS° ªaªÔ J¡<¸>˚°y N°æ≤ _wfit^±>Ô Ÿu ∫C•w R¡<≈J¡°Î≥ (NfiuJ¡ ≈¥wfi°Î≥) ˚¥wÔ N°æ≤ N°J¡°„

Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ $ fitu* Ÿu <J¡ŸÙ J¡∑ ıb°fiÙ ˚≤Ù F…oÕ SÙ, JC¡~> fC<»∫°≥ SÙ, JC¡~> fnÙ tů¸>Ù SÙ

N°æ≤ JC¡~ J¡° „≤Ù≤ ıÙdÕ-„ÙdÕ ∫°fiÙ J¨¡„ S°, <J¡∏FÙ*Ju¡ ı|fi N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ NfiCR¡≈ Su N°æ≤ <J¡∏FÙ*Ju¡ _bR¡≈ Ju¡ NfiCR¡≈ fiFÙ* Su, <J¡∏FÙaJ¡∑ fi°<˚∫°≥ fnÙ |¨<dw SÙ, yC›w Nay ˚Ù

N°b¨w fiFÙ* Su, JC¡~>fiu N≈fiu F°Sů* tu* fi≤≤•w Ÿu ≈¥dÕ ©›≈≤ Ôu ≤•©° S°, NwÎb fiJ¡°

„≤Ù≤ Ÿ∏º∫°J¡°Ô Ju¡ tu| Ju¡ Ÿt°fi Ô°Ô S°, N°@° ªf°∫u F…Î t°≥Ÿ N°æ≤ ©¥fi J¡ů fF° ≤Fu Nů™>ů* Ju¡ ≈®°∏wů* Ÿu fiJ¡° tC≥F ∆∫°›w S° $$24-26$$ bu <≈„°<ª∫°≥ <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ Nayªu‹¸>°Î≥

J¡≤ ≤FÙ SÙ, bu ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ Nfit® Ôůyů* J¡ů fib°fiu tu* ŸtSÕ SÙ N°æ≤ fiJu¡ tC≥F, ıa|°,

396

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡t≤, ≈ŸÔÙ, ˚Cı°Î≥ N°æ≤ N∏∫>°∏∫> Nay <„Ô°Nů* J¡∑ fi°o˘ J¡™>ů≤ N°æ≤ Ÿ°≥≈ů* J¡∑ fi°o˘ ¸>u»u tu»u Su $ ∏Fů*fiu fhªů*Ju¡ „bů* J¡∑ fi≤t°Ô° ≈Ffi ≤•©Ù SÙ, F°S Ÿu bu tfiC…‹∫ů* J¡∑ N°≥w R¡≈Ù ≤_ŸÙ

J¡ů ©ÙaªwÙ SÙ, fitu* Ÿu <J¡ŸÙ J¡° tC≥F JC¡Wu ıæŸ° <J¡ŸÙ J¡° J¡°æÎ ıæŸ° N°æ≤ <J¡ŸÙ J¡° vÔq ıæŸ° S° $ fiJu¡ tC≥F, <ªfCJ¡ (™>ůnÙ) ≈u¸> yF≤u Su $$27,28$$ ∏Fů*fiu fi Ì…fÕÔ <≈„°ªů*J¡ů Ì…‹¸> fhªů* J¡∑ fi°o˘ ≈<wR¡≈ Ÿu ≈J¡n <Ô∫°, wÌ…≈≤°∏w R¡<≈J¡°Nů* N°æ≤ <≈„°ªů* J¡∑ bF Ÿufi°

ÎJ¡ tu* <tÔ yoÕ $$29$$ bu J®¡∑n°≤Ÿ tu* NÃ∫∏w tÀfi, fi°ªfiu Ju¡ J¡°≤d ™>°fiu tC≥F, Nay N°æ≤
fi∫fib°Ôu Su, ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ «¡≈≤ N°J®¡td J¡≤ ≤Fu Su wS° ≈≤_≈≤ Ì°æn ≤Fu Su $

∏Fů*fiu fnÙ <ıà° f°F≤ <fiJ¡°Ô ≤•©Ù SÙ, fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ tC≥F Ju¡ <bJ¡°≤Ÿu ∫C•w Su, ”<@≤t…^±> Ju¡ ˚°≤ Ÿu bu N°J®¡°∏w Su, ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡∑ ≈®Ÿ∏fiw° Ju¡ <ÔÎ bu „bů* J¡ů Ôu ı° ≤Fu Su $$30,31$$ bu ”<@≤R¡≈Ù ıÔtu* f°≤-f°≤ ±¥>fJ¡≤ «¡≈≤ J¡ů f≤wu Su, fiJu¡ „≤Ù≤ fF

≤Fu ©¥fi Ÿu ÔS≈S NwÎb ÌæÌÙ›∫t°fi Su, ≈u¸>, ˚Cı°Î≥, J¡°fi, Nů™> N°æ≤ fi°<ŸJ¡°- ∫u Nay fnu Ô‡fu Su $ ”<@≤ N°æ≤ t°≥Ÿ Ju¡ J¡∑ªn tu* bu ≈≤_≈≤ Ôů¸>-≈ů¸> J¡≤ ≤Fu Su N°æ≤ t∏Ì≤°ªÔ Ÿu tSu ı° ≤Fu sÙ≤Ÿ°y≤Ju¡ Ÿu <b≈CÔ J¡ůÔ°FÔ Ÿu bu ∆∫°›w Su $$32,33$$ ıæŸu FÙ ≈FÔu ≤°ı°

<bÌq≤S fiu ≤°ı° <Ÿ∏@C J¡∑ t°∫° J¡° Ÿaª°≤ (ŸJ¡∑ t°∫° J¡ů Ô°æ¸>°J¡≤ ŸÙ Ju¡ «¡≈≤ ±>°Ôfi°)

<J¡∫° S°, bæŸu FÙ ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu ˚Ù ı°fiJ¡≤ fnÙ „Ù|®w° N°æ≤ kC¡wÙÕ Ju¡ Ÿ°S ŸJ¡∑ t°∫° J¡°

Ÿaª°≤ ŸÙ Ju¡ «¡≈≤ J¡≤ <Ì∫° $$34$$
wÌ…≈≤°∏w <≈„°ª°˜ Ÿu Ã≈∏fi <≈„°ª N°æ≤ R¡<≈J¡°Nů* J¡∑ Ÿufi° J¡∑ ŸF°∫w° Ju¡ <ÔÎ

≤°ı° <Ÿ∏@C fiu bæw°Ô°˜ J¡° ≈®∫ůy <J¡∫°, ŸŸu buw°Ôů* Ju¡ N°bu„ Ÿu ªÔ°∫u y∫u tCÌů˘ Ju¡

HC^±> Ju¡ HC^±>, <ıfitu* JC¡~> wů <Ÿ≤ ≤<Fw Su N°æ≤ JC¡~> <Ÿ≤ Ÿ<Fw Su, Ã≈∏fi F…Î $$35$$
wÌfi∏w≤ <≈„°ª, buw°Ô, R¡<≈J¡° N°æ≤ ˚ÙTd J¡f∏@ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ bF ˚ÙTd Ÿufi° ≈¨<SbÙ J¡ů

<fiyÔfiu tu* ŸtSÕ F…oÕ $$36$$
wÌ…≈≤°∏w ≤°ı° <bÌq≤S fiu ˚Ù ≈FÔu ≈®∫ůy J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d <„sJ¡ wCv∫ ≤°ı° <Ÿ∏@C ≈≤

Ÿ t°∫° J¡ů Ô°æ¸>°J¡≤ ≤°sŸ°_` J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑, •w ≤°sŸ°˜ wÙfiů* ÔůJ¡ů* J¡ů y®Ÿfiu tu*
wÃ≈≤ F…N° $ ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ≈bÕw°J¡°≤ tF°J¡°∫ ≤°sŸů* J¡° N°<b˚°Õb F…N°, t°ÔCt Fůwu Su <J¡
t°fiů* fi≤J¡ FÙ ÌuF@°≤d J¡≤ ≈°w°Ô Ÿu <fiJ¡Ôu Fů* $ wÃ≈ÿª°wg Ìubw° N°æ≤ NŸC≤ů* J¡ů ˚∫˚Ùw J¡≤fiu b°ÔÙ fnÙ ˚ÙTd ≤°sŸŸufi°, <ıŸtu* y≤ı ≤Fu ≤°sŸů* Ju¡ tF°fig <Ÿ*Ffi°ÌR¡≈Ù f°ıu Ÿu J¡f∏@ fi°ª ≤Fu Su, Ã≈∏fi F…o˘ $ bF Ÿufi° tuÌ° N°æ≤ t°aŸR¡≈ ≈Ìa„ Ÿu (tΩ Ju¡ «¡≈≤

”ªfiub°ÔÙ b_wC ∫°fiÙ ª°¸> Ÿu) ˚≤Ù SÙ, ”<@≤R¡≈Ù tΩ Ÿu ≤ayÙ SÙ N°æ≤ tW J¥¡‹t°^±>, buw°Ô N°æ≤ ∫sů* Ju¡ w°^±>b Ÿu (fi¨Ã∫ Ÿu) fnÙ ˚ÔÙ ÔywÙ SÙ $$37-40$$ J¥¡‹t°^±>ů* Ju¡

]wfi¨Ã∫ tu* Ì^±>≈°Ì Ÿu (≈æ≤ů* J¡ů o@≤ @≤ fiª°fiu Ju¡ ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ÿu) <bsCÆ@ ”<@≤ J¡∑ ™>Ù

F…oÕ w≤ayů* Ÿu ŸÙ*ªu y∫u ≈®°<d∫ů* Ÿu •w Ÿufi° fiu ”<@≤ Ju¡ ≈®b°F ≈≤ ≈CÔ f°≥@ ≤•©° S°, •w

≈CÔJ¡∑ J¡°¿∏w Ÿaº∫°J¡°Ô Ju¡ tu| J¡∑ ≈®ªC≤ Ô°<Ôt° Ÿu ˚Ù J¡≤ůn yCfi° N<@J¡ S° $$41$$

fiª°Ÿb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 50]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

397

≈ª°Ÿb°≥ ŸyÕ

Ìů bæ‹db°˜ů* J¡° ∫C], Ìůfiů* ≤°ı°Nů* J¡° ≤S≤<Fw Fůfi° N°æ≤ ≤°ı° <bÌq≤S J¡∑ t¨Ã∫C J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿt∫ů<ıw ≈®<w˚° ≤©fiub°Ôu Ôůyů* tu*

ŸbÕZu‹™>, tF°fig Ì°≤ N°æ≤ N<@J¡ @æ∫Õ„°ÔÙ ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu Ÿ Ÿt∫ ıf <J¡ bF ˚ÙTd Ÿay®°t Fů ≤Fu Su, „`C J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ Ÿufi° Ju¡ <bfi°„Ju¡ <ÔÎ wS° N≈fiÙ Ÿufi° J¡∑ <≈„°ªů* Ÿu F…oÕ

≈Ùn° J¡∑ „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ Ÿf N˜ů* Ju¡ ≤°ı° NŸ°@°≤d ZÙbæ‹db°˜ J¡°, ıů J¡°Ô”B Ju¡

Ÿt°fi ŸaF°≤J¡°≤Ù S°, _t≤d <J¡∫° $$1,2$$ ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu bæ‹db N˜ Ÿu N<˚t¿∏`w J¡≤
ıů „≤ N≈fiÙ ≈®Ã∫aª° Ÿu ~>ůn° ŸJu¡ k¡Ô Ju¡ Ny®˚°yŸu vt¥J¡ (vJ¡°) N°<Ì <fiJ¡Ôfiu Ôyu $ ŸŸu <fiJ¡ÔÙ F…oÕ fnu, fnu ªJ®¡ů* J¡∑ ≈a<•w∫ů* fiu <Ì„°Nů* J¡ů ŸæJ¡nů* Ÿ¥∫ů˘ Ÿu ∫C•w Ÿ°
ffi° <Ì∫°, N<˚tC© N° ≤FÙ yÌ°Nů* J¡∑ ≈a<•w∫ů* fiu N°J¡°„ J¡ů ŸæJ¡nů* yÌ°J¡°≤ f°≥Ÿ Ju¡ fi∫u N≥JC¡≤ů* (≈°æ@ů*) Ÿu ∫C•w J¡≤ ¿Ì∫°, Ÿ°æ @°≤b°Ôu bı®ů* J¡∑ ≈a<•w∫ů* fiu N°J¡°„ J¡ů <wfiJ¡ů* Ju¡

Ÿt¥F Ÿu ∆∫°›w ffi° <Ì∫°, J¡tÔÌÔů* Ju¡ J¡<Ô∫ů* Ju¡ N°J¡°≤ J¡∑ NfiuJ¡ „°©°Nů* Ÿu ∫C•w

≈<\>„ů* J¡∑ ≈a¿•w∫ů* fiu N°J¡°„ J¡ů J¡¸>u F…Î b¨sů* Ÿu ∆∫°›w Ÿ° J¡≤ <Ì∫°, ªů©Ù @°≤b°Ôu f°dů* J¡∑ ≈a<•w∫ů* fiu N°J¡°„ J¡ů k¥¡Ôů* J¡∑ ı°ÔÙ Ÿu ∫C•w Ÿ° J¡≤ <Ì∫° N°æ≤ J¡°ÔÙ N°J¨¡<wb°Ôu

©±>gyů* J¡∑ J¡w°≤ů* fiu N°J¡°„ J¡ů ≈Wů* J¡∑ ≤°<„ Ÿu ∆∫°›w J¡≤ <Ì∫° $$3-6$$ wÌfi∏w≤ ÌqŸ≤u

≤°ı° fiu ∫°fiÙ <bÌq≤S fiu ˚Ù bæ‹db N˜ J¡∑ „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ bæ‹db N˜ J¡° FÙ, ıů <J¡ „`C

J¡∑ ≈≤°J®¡t ¿_S<wJu¡ NfiCR¡≈ S°, ≈®∫ůy <J¡∫° $$7$$ ŸŸu ˚Ù f°d, „<•w, yÌ°, ≈®°Ÿ,

≈<\>„ N°<ÌR¡≈ ıÔb°ÔÙ N˜ů* J¡∑ fi<Ì∫°≥ <fiJ¡ÔÙ*, <ı∏Fů*fiu ≈FÔu Ju¡ bæ‹db°˜≈®∫C•w N˜-„˜ů* J¡ů <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤ <Ì∫° S° $> N°J¡°„ tu* fi „˜°˜ů* J¡∑ fi<Ì∫ů* J¡°

ΩCÔůJ¡¡N°æ≤ ≈¨<SbÙ Ju¡ tº∫bwÙÕ NbJ¡°„J¡° ˚Ù <bfi°„ J¡≤fiub°Ô° wS° Zu‹™> JC¡Ô≈bÕwů* J¡ů

˚Ù ª¥≤-ª¥≤ J¡≤ Ìufiub°Ô° ∫C] F…N° $$8,9$$

•w „˜°˜ů* J¡∑ fi<Ì∫ů* Ju¡ FÙ ∫C] J¡° <b_w°≤Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

Ÿ ∫C] tu* „≤ Ÿu (bæ‹db°˜ Ÿu N<˚t¿∏`w f°d Ÿu) <fiJ¡Ôu F…Î „¥Ô, wÔb°≤ N°æ≤

J¡¸>°≤ Ÿu ≈¿\>„ (<J¡ªÕ Ju¡ N°J¡°≤ Ju¡ ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ÔůFu Ju¡ F<S∫°≤) ª¥≤ ª¥≤ Fů y∫u Su, t¥ŸÔů* Ju¡ <b_w°≤ wS° ≈®°Ÿ N°æ≤ „¥Ô Ÿu „<•w∫°≥ („<•w fi°t J¡° „˜) J¡°¸> J¡≤ Ç>J¡nu-

Ç>J¡nu J¡∑ yo˘ SÙ N°æ≤ f°d Ÿt¥F R¡≈ ıÔ<fi<@ Ju¡ taSfi tu* ŸtSÕ tCÌgy≤ FÙ t∏Ì≤ J¡° J¡°t J¡≤ ≤Fu Su $ bF°≥ yÌ°Nů* Ju¡ tC©ŸÂ„ Ny®˚°yů* Ÿu ¸>•J¡≤ Ôy ≤FÙ SÙ wS° <ıfiJu¡ N˜ů*

J¡° <fib°≤d J¡≤fi° tF°J¡<™>fi S°, fi ≈®<w∫ů]°Nů* Ju¡ NfiCR¡≈ ≈®t°d N°æ≤ ≈®˚°bb°ÔÙ
wÔb°≤u* SÙ $ Ÿ ∫C] tu* N≈fiÙ-N≈fiÙ Ÿufi°Nů* Ju¡ <bºbaŸR¡≈ N„C˚ J¡∑ „°¿∏w J¡u <ÔÎ

˚°ÔuR¡≈Ù ª∏Bt^±>Ô |¥t ≤Fu Su, ∫t bF°≥ ≈≤ ≈®°Ÿů* Ju¡ ≈®Ÿ°≤ Ÿu JC¡<≈w Su, NwÎb ∏Fů*fiu Ôůyů* J¡° s∫ J¡≤fi° N°≤‡˚ J¡≤ <Ì∫° S° $ Ÿ ∫C] tu* ªJ®¡ů* Ÿu «¡≈≤ J¡ů ©nu <J¡∫u y∫u N˜-„˜ JC¡<^™>w <J¡∫u y∫u Su, Ÿ‡≈¥dÕ N°∫C@ů* J¡° s∫ Fů ≤F° S°, ŸJu¡ „ÆÌ Ÿu f®Ê°^±>

398

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
t°fiů* k¥¡¸>w° S°, ≈®F°≤ů* Ÿu JC¡Ô°ªÔ ˚Ù <~>∏fi-<˚∏fi Fů ≤Fu Su $ ıæŸu tæ*fiu <bÿb°<t` Ju¡

N˜ J¡° <fib°≤d <J¡∫° S°, bæŸu FÙ ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ |°w-≈®<w|°w J¡° <fib°≤d J¡≤fiub°Ôu Ôn ≤Fu fi Ìů bæ‹db°˜ů* J¡∑ f°db¨<‹¸> fiu Ÿf ≈®J¡°≤ Ju¡ „˜ů* Ju¡ Ÿt¥F J¡ů J¡°¸> ±>°Ô°, bı®ů* fiu NJ¡°ˆ ≈bÕwů* J¡ů J¡°¸>J¡≤ ıÙdÕ-„ÙdÕ J¡≤ <Ì∫° $$10-14$$ bF°≥

≈≤ „¥Ô N°æ≤ ≈ÃS≤ J¡∑Ôů* J¡∑ fi°o˘ wÙ‚d Su, „`C˚uÌfi R¡≈ J¡°∫Õ Ÿu fiJ¡∑ ©¥f ≈®„aŸ°

FůwÙ SÙ N°æ≤ bu wuı Ì°ænfiu Ÿu F…oÕ kC¡k¡J¡°≤ Ÿu ŸC„ů<˚w Su $ bF°≥ ˚C„C<^±>>∫ů* fiu (ÎJ¡ ≈®J¡°≤

Ju¡ „˜ů* fiu) ˚ÙTd <˚∏Ì≈°Ôů* Ju¡ |fiu i>u≤ ≈≤ <bı∫ ≈°oÕ SÙ $ ŸfJ¡° ŸaF°≤ J¡≤fiu tu* ŸtSÕ

˚yb°fig „*J¡≤ Ju¡ wCv∫ ≈≤°J®¡t„°ÔÙ <„b„¥Ô J¡ů ŸJu¡ wCv∫FÙ ÌqŸ≤u „¥Ôfiu JC¡<^™>w J¡≤

±>°Ô° S°, <fiJ¡Ôwu FÙ wC≤∏w J¡°¸u y∫u F<S∫°≤ů* J¡∑ ¸>u»Ù-tu»Ù y<w∫°≥ Fů ≤FÙ SÙ $ k¥¡¸> ≤Fu ª¸>-ª¸> „ÆÌ fiu yay°ıÙ Ju¡ ≈®b°F J¡ů ≤ůJ¡ <Ì∫° S° N°æ≤ N˜-„˜ů* Ju¡ ª¥≤ Ju¡ i>u≤ R¡≈Ù
tF°fig @¥t® Ÿu ª≥Ìb° wfi y∫° S° $$15-17$$ bF°≥ ≈≤ ≈≤_≈≤ Ju¡ „˜°˜ů* Ju¡ ¸>J¡≤°fiu Ÿu

|¥t ≤Fu ı°Ô J¡∑ fi°o˘ <fı<Ô∫°≥ ≈®ÌÙ›w FůwÙ SÙ, J¡ÔJ¡Ô „ÆÌ Ÿu f®Ê°^±> t°fiů* k¥¡¸>° ı°

≤F° S°, ≈®F°≤ Ÿu fnu-fnu JC¡Ô≈bÕw <~>∏fi-<˚∏fi Fů y∫u Su, ≈≤_≈≤ ı¥H ≤Fu N˜ů* J¡∑

„≤b¨<‹¸> fiu „˜°˜ů* Ju¡ i>u≤ J¡ů J¡°¸> J¡≤ <y≤° <Ì∫° S° ≈bÕw J¡∑ fi°o˘ <fiÿªÔ ≤°ı° <bÌq≤S
tu≤u π°≤° <bÿb°<t` Ju¡ N˜ů* Ju¡ <fib°≤d J¡∑ fi°o˘ Ju¡bÔ N˜<fib°≤dt°`Ÿu ¿_Sw Su,fiJ¡∑

ÎuŸÙ ¿_S<w Ju¡bÔ J¡°Ôsu≈ J¡° ≈°∫ S° $$18,19$$ tu≤u Ÿ°tfiu oŸJ¡∑ •∫° F_wÙ Fæ, ∫ů*

≤°ı° <bÌq≤S J¡∑ NbFuÔfi° Ÿu ≤°ı° <Ÿ∏@C Ju¡ ¿_Sw Fůfiu ≈≤ ≤°ı° <bÌq≤Sfiu <Ÿa@C… Ju¡ «¡≈≤
bı®-<fi|ůÕT∫C•w NÀfiu∫ N˜ ~>ůn° $ •w N°Àfiu∫ N˜ fiu Ÿ¥©Ù F…oÕ |°Ÿ Ju¡ i>uu≤ J¡∑ fi°o˘

≤°ı° <Ÿ∏@C Ju¡ ≤S J¡ů ıÔ° <Ì∫° $ oŸÙ fÙª tu* ıf <J¡ N_`-„˜ů* Ÿu N°J¡°„ ÎuŸ° ≈¸> y∫° S° <J¡ J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù ŸC≤°© Â<‹¸>yůª≤ fiFÙ* Fůw° S°, ıů ≤°ı° Ÿ∏fi] S° bF wů bT°Õ

M¡wC J¡∑ fi°o˘ f°dů* J¡∑ bT°Õ J¡≤w° S° N°æ≤ ıů ÌqŸ≤° ≤°ı° S° bF tu| Ÿu f»°oÕ yoÕ fiÌÙ

J¡∑ fi°o˘ fFw° S° $ Ìůfiů* ≤°ı°Nů* Ju¡ ≈FÔu ≈®∫C•w Ìů fÔb°fig bæ‹db°˜ sd˚≤ Ju¡ <ÔÎ

≈≤_≈≤ ˚ÙTdwt ∫C] J¡≤ Ìů fÔb°fig ∫ů]°Nů* J¡∑ fi°o˘ „°∏w Fů y∫u $ oŸÙ fÙª tu* ıæŸu bfi°<Àfi bfi J¡ů ıÔ°J¡≤ yCF° Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î <Ÿ*F J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ N°Àfiu∫°˜ J¡∑

N<Àfi ≤°ı° <Ÿ∏@C Ju¡ ≤S J¡ů ıÔ°J¡≤ <Ÿ∏@C J¡ů ≈®°›w F…oÕ $ ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu F_wÔ°@b Ÿu N°Àfiu∫°˜ J¡ů b°”d°˜ Ÿu „°∏w J¡≤ <Ì∫° N°æ≤ N≈fiu ıÔu F…Î ≤S J¡ů ~>ůnJ¡≤ ≈¨<SbÙ

≈≤ N°J¡≤ i>°Ô N°æ≤ wÔb°≤ Ÿu ÔæŸ Fů y∫u $ ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu fiùů* Ju¡ ≈ÔJ¡ <y≤fiu ˚≤ tu* „`C

Ju¡ ≤S Ju¡ |ůnu Ju¡ ©C≤ů* J¡ů J¡tÔfi°Ô J¡∑ fi°o˘ fnÙ kC¡wÙÕ Ÿu J¡°¸> <Ì∫° $ Nf wů ≤°ı°

<bÌq≤S ˚Ù ≤S ≤<Fw Fů y∫u, NwÎb ∏Fů*fiu ˚Ù F°S tu* i>°Ô-wÔb°≤ ÔÙ $$20-26$$

Nf wů Ìůfiů* Ju¡ F°Sů* tu* ÎJ¡ Ÿu F<S∫°≤ Fů y∫u N°æ≤ ÃŸ°F ˚Ù Ìůfiů* J¡° ÎJ¡- Ÿ° S°, bu Ìůfiů* N≈fiu-N≈fiu b°≤ Ju¡ <ÔÎ Ÿt∫ i¥>≥»fiu Ju¡ <ÔÎ ≈æ*w≤u fÌÔfiu Ôyu $ ≈≤_≈≤ ≈®F°≤ J¡≤

≤Fu fi Ìůfiů* J¡∑ wÔb°≤u* b°≤ J¡≤wu J¡≤wu N°≤ů* Ju¡ wCv∫ Fů yoÕ SÙ $ Ìůfiů* Ÿufi°Nů* tu* wÔb°≤u*

∫t J¡∑ Ì∏w≈a<•w∫ů* Ju¡ ŸÂ„ ≈®ı° J¡ů (Ÿæ<fiJ¡ů* J¡ů) ªf° ≤FÙ SÙ $ ≤°ı° <bÌq≤S fiu •w

ŸyÕ - 50]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

399
wÔb°≤ J¡° Ã∫°y J¡≤ „<•w ÔÙ N°æ≤ Ÿu „`C Ju¡ «¡≈≤ ~>ůn° $ bF „<•w tSu ı° ≤Fu ŸtCB Ju¡ ıÔ J¡∑ fi°o˘ y‡˚Ù≤ |≤-|≤ „ÆÌ Ÿu ∫C•w ≈®Ô∫ N°<Ì fnu-fnu Ã≈°wů* J¡ů Ÿ¥<ªw J¡≤fiu b°ÔÙ bı®≈°w Ju¡ Ÿt°fi N°oÕ N°æ≤ ≤°ı°<Ÿ∏@C J¡∑ ~>°wÙ ≈≤ <y≤Ù, bF ÎuŸÙ <y≤Ù ıæŸu

<J¡ N<≈®∫ ≈<w Ju¡ bs_SÔ ≈≤ Ÿu fi ª°Ffiub°ÔÙ ˚°∫°Õ <y≤wÙ Fæ, Ÿ „<•w Ju¡ ≈®F°≤ Ÿu

≤°ı° <Ÿ∏@C Ju¡ ≈®°d y∫u fiFÙ*, <J¡∏wC Ju¡bÔ ŸJ¡∑ ~>°wÙ Ÿu F°SÙ J¡∑ Ÿ¥≥n Ÿu ıÔ@°≤° J¡∑
fi°o˘ ©¥fi J¡∑ @°≤° fFÙ ª∏Bt° Ÿu fi‹¸> <J¡∫u y∫u N∏@J¡°≤ J¡∑ fi°o˘ Ÿu (<Ÿ∏@C J¡ů) ≤°ı°

<bÌq≤S Ÿu ˚Àfi <J¡∫° F…N° Ìu©J¡≤ Ÿ Ìu„J¡∑ ÔÙÔ° fnÙ ≈®Ÿ∏fi F…oÕ ŸJu¡ N°fi∏Ì J¡°

≈°≤ fi ≤F° $ Ÿfiu ≈¥bÕÔÙÔ° Ÿu J¡F° # Fu ÌubÙ, Ìu©ů, fi¨<Ÿ*F R¡≈ Ft°≤u ≈<w fiu

<F≤^∫J¡<„≈CR¡≈Ù tF°fÔb°fig oŸ <Ÿ∏@C J¡ů „<•w Ju¡ <„©≤t∫Ù fi©ů* Ÿu t°≤ <Ì∫° Fæ $
ıæŸu w°Ô°f Ju¡ fÙª tu* ©nu F…Î F°SÙ J¡∑ Ÿ¥≥n Ÿu kC¡k¡J¡°≤≈¥bÕJ¡ ıÔ@°≤° <y≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ
oŸJu¡ ª¥dÕ-<bª¥dÕ bs_SÔŸu "ªCÔ-ªCÔ" „ÆÌ Ju¡ Ÿ°S ©¥fi <fiJ¡Ô ≤F° Fæ $ F° fnu Ì…#©

J¡∑ f°w Fæ <J¡ Ô°∫u y∫u ≤S ≈≤ ª»fiu Ju¡ <ÔÎ bF ÎuŸ° wæ∫°≤ Fů y∫° Fæ, ıæŸu <J¡ Ÿůfiu Ju¡
tu”<„©≤ ≈≤ ≈C‹J¡≤°bwÕ tu| ª»w° Fæ $ Fu Ìu<b Ìu©ů, oŸJ¡° ∫F ≤S tCÌgy≤ Ÿu ª¥≤ ª¥≤ J¡≤

<Ì∫° y∫° Fæ $ Fu Ìu<b, ∫u Ft°≤u _b°tÙ Ô°∫u y∫u ≤S tu* fæ™>fiu Ju¡ <ÔÎ Ωw Fæ* $ NıCÕfi J¡∑
f°dbT°Õ Ÿu <fib°wJ¡bªfi°tJ¡ Ì°fibů* J¡∑ ŸCbdÕ <fi<tÕw fiy≤Ù J¡∑ fi°o˘ |¥t ≤Fu Ÿ ≤S J¡ů N°≈ Ìu<©∫u $$27-36$$ F° fnu ©uÌ J¡∑ f°w Fæ <J¡ ıæŸu o∏B N≈fiu „`C ≈≤ ≈®F°≤ J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ bı® J¡ů Ìu©wu Fæ* ∫°fiÙ y®Fd J¡≤wu Fæ, buŸu FÙ <Ÿ∏@C fiu Ft°≤u _b°tÙ ≈≤ ≈®F°≤ J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ t¥ŸÔ J¡ů Ìu©° ∫°fiÙ y®Fd <J¡∫° $ Ft°≤u _b°tÙ t¥ŸÔR¡≈ F<S∫°≤ b°Ôu ≤°ı° <Ÿ∏@C

J¡ů ªJ¡t° ÌuJ¡≤ fnÙ kC¡wÙÕ Ÿu ≤S ≈≤ Ÿb°≤ FůJ¡≤ buy Ÿu F¸> y∫u Fæ* $ F°∫ fn° J¡‹¸> ≈¿_Sw F…N° $ oŸ ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu fnuu buy Ÿu Ft°≤u _b°tÙ Ju¡ ≤S J¡ů, ıů <J¡ Ÿub°Ô N°<Ì Ÿu F≤u

≤ay Ju¡ w°Ô°f J¡∑ fi°o˘ F≤° Fæ N°æ≤ b¨s J¡∑ fi°o˘ «≥¡ª° Fæ N°æ≤ ≈w°J¡° Ÿu <ª<Öw Fůfiu Ju¡

J¡°≤d ›Ôb Ÿu (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈sÙ Ÿu) ∫C•w Fæ, ≈Ù<nw J¡≤ ∫°fiÙ f°db¨<‹¸> Ÿu <~>∏fi-

<˚∏fi J¡≤ f°dů* J¡∑ b¨<‹¸>∫ů* Ÿu Ft°≤u ≈<w <bÌq≤S J¡ů ∆∫<Sw J¡≤ <Ì∫° $$37-39$$ ∫F

Ft°≤u ≈<w J¡ů, <ıfiJu¡ ≤S J¡∑ ≈w°J¡° J¡¸> yoÕ Fæ, ≤S ºb_w Fů y∫u Fæ, |ůnu t≤ y∫u Fæ*, Ÿ°≤<S J¡¸> y∫° Fæ, @fiCT N°æ≤ J¡bª J¡¸>> y∫u Fæ* N°æ≤ Ÿf Nay-≈®Ã∫ay <~>∏fi-<˚∏fi Fů y∫u Fæ* NwÎb fnu |f≤°∫u F…Î Fæ*, <„Ô°k¡ÔJ¡ Ju¡ Ÿt°fi Â» (<ıŸJ¡° k¡¸>fi° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ)

⁄Ì∫ tu* N°æ≤ _S¥Ôwt t_wJ¡ tu* bı® Ju¡ Ÿt°fi J¡™>ů≤ f°dů*Ÿu |°∫ÔJ¡≤ ≈¨<SbÙ ≈≤ <y≤°

≤F° Fæ $$40,41$$ fnu •Ôu„ Ÿu Fů„ tu* N°J¡≤ Ÿ°≤<S π°≤° Ô°∫u y∫u N∏∫ ≤S tu* ª» ≤Fu Ft°≤u ≈<w Ju¡ <Ÿ∏@C π°≤° wÔb°≤ Ÿu J¡°¸>u y∫u J¡∏@u J¡ů Ìu©ů $ J¡∏@° J¡¸>fiu Ju¡ J¡°≤d Ft°≤u

≈<w, ıæŸu |fi Ÿu wůnu y∫u ≈µ≤°yt<dJu¡ ≈bÕw Ÿu Ô°Ô J¡°¿∏w <fiJ¡ÔwÙ Fæ bæŸu FÙ, ©¥f

”<@≤ fF° ≤Fu Fæ* $ Nů Fů, Nf wů fn° ˚°≤Ù J¡‹¸> N°∫°, ıæŸu N°≤u Ÿu b¨s J¡°¸>° ı°w° Fæ bæŸu FÙ oŸ <Ÿ∏@C fiu wÙ©Ù wÔb°≤ J¡∑ @°≤ Ÿu Ft°≤u ≈<w J¡∑ <≈^±><Ô∫°≥ J¡°¸> ±>°ÔÙ $ F°, tæ* t°≤Ù yoÕ Fq≥, ıÔ°oÕ yoÕ Fq≥, t≤ yoÕ Fq≥ N°æ≤ ÔSunÙ y∫Ù Fq≥ $ tu≤u ≈<w J¡∑ Ìůfiů* ıa|°Î≥

400

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡tÔfi°Ô J¡∑ fi°o˘ J¡°¸> ÌÙ yoÕ Fæ* $" - ÎuŸ° J¡FJ¡≤ ≈<w J¡∑ Nb_S° J¡ů Ìu©J¡≤ Ì…#©Ù F…oÕ

N°æ≤ ≈<w Ju¡ ≈®<w ŸJ¡° ıů NÃ∫∏w ≈®ut S°, ŸŸu N°æ≤ ˚∫ Ÿu J¡°w≤ FůJ¡≤ bF JC¡vF°nu Ÿu J¡°¸>Ù yoÕ Ôw° J¡∑ fi°o˘ t¥<~>Õw FůJ¡≤ ≈¨<SbÙ ≈≤ <y≤ ≈nÙ $ ∫Ω<≈ <bÌq≤S J¡∑ Ìůfiů* ıa|°Î≥

J¡¸> y∫Ù SÙ, wS°<≈ „`C ≈≤ ≈®F°≤ J¡≤w° F…N° FÙ bF <~>∏fit¥Ô (<ıŸJ¡∑ ın J¡¸> yoÕ

Fů) b¨s J¡∑ ˚°≥<w ≤S Ju¡ fiÙªu <y≤fiu J¡ů wæ∫°≤ F…N° $ bF <y≤fi° FÙ ª°Fw° S° <J¡ Ÿ°≤<S

Ÿu Ÿ≥˚°ÔJ¡≤ ≤S Ÿu FÙ |≤ J¡∑ Nů≤ ˚y° Ôu y∫° (!) $ ıf Ÿ°≤<S ≤°ı° <bÌq≤S J¡ů

˚y° Ôu y∫° wf œ^±> ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu <bÌq≤S Ju¡ Ja¡™> tu* wÔb°≤ Ÿu b°≤ <J¡∫° $ wÔb°≤ Ju¡
b°≤ Ÿu fiJ¡° N°@° Ja¡™> J¡¸> y∫° wÌfi∏w≤ N°@u J¡¸>u yÔub°Ôu <bÌq≤S J¡° <Ÿ∏@C fiu ≈Ù~>°

<J¡∫° $ ≤°ı° <bÌq≤S ıæŸu Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤du* J¡tÔ tu* ≈®bu„ J¡≤wÙ Fæ*, bæŸu FÙ N≈fiu |≤ tu*

≈®<b‹¸> F…N°, Ôu<J¡fi ≤°ı° <Ÿ∏@C Ÿ≤_bwÙ Ju¡ ≈®˚°b Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Ÿ |≤ tu* ÎuŸu ≈®bu„ fiFÙ*

J¡≤ ŸJ¡° ıæŸu <J¡ tÌů∏tW th~>≤ tF°≠b°Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ fiFÙ* |CŸ ŸJ¡w° $$42-49$$

Ÿ°≤<S fiu ≤°ı° <bÌq≤S J¡ů, <ıŸJu¡ b˜, J¡bª N°æ≤ „≤Ù≤ wÔb°≤ Ÿu J¡°¸>u y∫u yÔu Ju¡ ~>uÌ Ÿu fCÌgfCÌ ºb<fi Ju¡ Ÿ°S <fiJ¡Ô ≤FÙ ≤•w@°≤°Nů* Ÿu Ÿfiu Su, |≤ tu* Ôu ı°J¡≤ Ÿ≤_bwÙ

Ju¡ Ÿ°tfiu ŸC©≈¥bÕJ¡ t≤d Ju¡ ∫ůÀ∫ J¡ůtÔ <f_w≤ tu* ≤©° N°æ≤ „`C ˚Ù |≤ tu* ≈®bu„ fi J¡≤

ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d Ô°æ¸> y∫° $$50$$

≈ª°Ÿb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
o•∫°bfib°≥ ŸyÕ

≤°ı° <bÌ…≤S Ju¡ b@ Ÿu ≤°‹¸A><b›Ôb wS° <Ÿ∏@C Ju¡ ≤°≠∫ tu*

≈®<w<‹™>w Fůfiu ≈≤ <k¡≤ ≤°≠∫ J¡∑ ŸC∆∫b_S° J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫C] tu* ≈®<wπ∏πÙ ≤°ı° <Ÿ∏@C Ju¡ F°S Ÿu ≤°ı°

<bÌq≤S t°≤u y∫u-≤°ı° <bÌq≤S t°≤u y∫u, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° „ů≤yCÔ tªfiu ≈≤ Ÿ°≤° ≤°‹¸A> ˚∫˚Ùw Fů y∫° $ bF°≥ ˚°≥±>u-fwÕfi N°<Ì Ÿ°ty®Ù Ÿu ÔÌÙ F…oÕ y°<n∫ů* ≈≤ y°<n∫°≥ o@≤ @≤ ˚°y ≤FÙ

! Ÿ°≤<S J¡∑ ≤°ı° J¡ů ˚y° Ôu ı°fiu tu* ıů ≈®b¨<W F…oÕ, ŸJ¡° J¡°≤d Fæ $ bF ∫F <J¡ ∫<Ì

≤°ı° ≤d tu* N<˚tC© t≤w° wů "π°<bt°æ ≈C”T°æ ÔůJu¡ Ÿ¥∫Õt^±>Ô˚u<Ìfi°æ $ ≈¿≤b®°±>∫ůy∫C•wÿª ≤du ª°&<˚tC©ů Fw#$$ (oŸ ÔůJ¡ tu* Ìů ≈C”T Ÿ¥∫Õt^±>Ô˚uÌÙ Fæ, J¡°æfi Ìů ? ∫ůy∫C•w ≈¿≤b®°¸> N°æ≤

≤dtu* „`C Ju¡ Ÿ°tfiu Ônw° F…N° t°≤° y∫° ∫ů]°) oŸ _t¨<wbªfiŸu ≤d tu* N<˚tC© t≤u F…Î

Ÿ¥∫Õt^±>Ô˚uÌÙ <b≤•w Ÿ¥≤ J¡∑ tC<•w Fůfiu ≈≤ N°æ≤ Ÿ¥∫Õt^±>Ô˚uÌÙ N<b≤Ô „¥≤ J¡∑ "f®Êd° ŸF wu Ÿb˘ Ÿa≈®°›wu ≈®<wŸaª≤u; ≈≤_∫°&∏wu J¨¡w°Ãtfi# ≈®<b„¿∏w ≈≤a ≈Ìtg $$"(≈®Ô∫ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ bu Ÿf f®Ê° Ju¡ Ÿ°S J¨¡w°SÕ FůJ¡≤ ≈≤t≈Ì tu* ≈®bu„ J¡≤wu Fæ* ∫°fiÙ tC•w Fů ı°wu Fæ* $) oŸ bªfi Ju¡

NfiCŸ°≤ J®¡t tC<•w Fůfiu ≈≤ "ota t°fibt°bwÕ fi°bwÕ∏wu " (tfiC‹∫ÔůJ¡R¡≈ N°bwÕ tu* fiFÙ* Ô°æ¸>wu) oŸ ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤ ÌqŸ≤u J¡v≈ tu* ŸJ¡∑ ≈Cfi≤°b¨<W fi Fůfiu ≈≤ ≈¥bÕı∏t tu* ≈µ„≤Ù≤ Ÿu Nb<„‹¸>

≈®°≤Æ@ Ju¡ ˚ůy J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* FůyÙ, oŸ J¡°≤d Ÿ≤_bwÙ Ju¡ ŸaJ¡v≈ N°æ≤ b≤Ì°fi Ju¡ fÔ Ÿu FÙ

Ÿ°≤<S J¡∑ ≤°ı° Ju¡ ∫„ N°æ≤ tůs Ju¡ ≈®<wf∏@R¡≈ ˚y°fiu tu* ≈®b¨<W F…oÕ $

ŸyÕ - 51]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

401

SÙ, ≤ů ≤Fu ˚¥©u ›∫°Ÿu ˜Ù N°æ≤ f°Ôfhªů* J¡ů ÔuJ¡≤ ˚°y ≤Fu fi°y¿≤J¡ů* J¡∑ N≈°≤ ˚Ùn ÔyÙ

SÙ, ≤°‹¸A> Ã≈°w tªfiu Ju¡ J¡°≤d ˚°y ≤FÙ N°æ≤ ≤ů ≤FÙ NfiuJ¡ ∫Cb<w∫°≥ t°yÕ tu* ±>°JC¡Nů* π°≤°

F≤ ÔÙ yoÕ SÙ, N°≈Ÿ tu* ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů Ô¥¸>fiu ©Ÿů¸>fiu tu* ∆∫y® F…Î Ôůyů* J¡ů N°≈Ÿ J¡° ˚Ù fn°

˚°≤Ù ˚∫ Ôy° ≤Fw° S°, „`C Ju¡ ≤°˝A> J¡∑ NŸæ<fiJ¡ ıfiw° N°æ≤ Ÿæ<fiJ¡ů* Ju¡ <bı∫≈®∫C•w w°^±>bJ¡∑ b¨<] Ÿu Ÿ°≤° <bÌ¥≤S ≤°‹¸A> J¡ůÔ°FÔ ∫C•w S°, _b°<t∫ů* Ju¡ t≤ ı°fiu Ju¡ J¡°≤d

<fi≤aJC¡„ F…Î F°SÙ, |ůnu N°æ≤ bÙ≤ů* J¡∑ ¸>•J¡≤ Ÿu NŸæ<fiJ¡ ıfiw° <y≤ ≤FÙ SÙ, J¡ůTy¨F J¡°

(©ı°fiů* J¡°) <bfi°„ J¡≤wu Ÿt∫ <J¡b°nů* J¡ů wůnfiu Ÿu Ã≈∏fi F…N° "|≤ |≤' „ÆÌ N°J¡°„
tu* kæ¡Ô° F…N° S°, bF°≥ ≈≤ ≈®fÔ ≈≤≈sÙ ∫ů]°Nů* fiu Ô¥¸>u y∫u NŸa¶∫ ≤u„tÙ b˜ů* J¡ů Ô≈u¸>J¡≤

J¡ůTy¨F Ju¡ ≤sJ¡ Ÿæ<fiJ¡ů* J¡ů <w≤_J¨¡w J¡≤ <Ì∫°, t≤Ù F…oÕ ≤°ı≤°<fi∫°≥ ªů≤ůa π°≤° ~¥>≤ů* Ÿu J¡°¸>Ù yoÕ ©¥fi Ÿu ÔS≈S N≈fiÙ N°≥w<n∫ů* Ÿu ÔHÙ F…oÕ SÙ, ≤°ı° Ju¡ N∏w#≈C≤ tu* ±>ůt-

ª°^±>°Ôů* Ju¡ HC^±> Ju¡ HC^±> <bZ°t Ôu ≤Fu Su, ≤°ıy¨F Ÿu Ô¥¸>≈°¸> π°≤° F_wyw <J¡∫u y∫u ≤°ı°

Ju¡ ˚ůıfi∫ůÀ∫ _b°Ì… N∏fiů* Ju¡ ˚ůıfi tu* y≥b°≤ Ôůy ıC¸>u Su, ŸůfiuJ¡∑ <ŸJ¡<n∫ů* J¡ů ≈Ffiu F…Î
f°ÔJ¡ ∫ů]°Nů* J¡∑ Ô°wu* N°æ≤ ™>ůJ¡≤u* ©° J¡≤ ≤ů ≤Fu Su, N≈¿≤<ªw ∫CbJ¡ N∏w#≈C≤ J¡∑ t<FÔ°Nů*

Ju¡ Ju¡„≈°„ J¡ů ©Ù*ª ≤Fu Su, ªů≤ů* Ju¡ F°Sů* Ÿu t°yÕ tu* <y≤u F…Î fF…t¥v∫ ≤Ãfiů* Ÿu f¸>ůFÙ Ôůy Ì∏wC≤-Ÿu («≥¡ªu Ì°awb°Ôu J¡∑ fi°o˘ Ÿu) ≠≠bÔ Fů ≤Fu Su $ F°SÙ, |ůnu N°æ≤ ≤Sů* J¡ů ~>ÙfiJ¡≤

Ô°fiu tu* Ÿ°t∏w Ôůy ∆∫°JC¡Ô Fů ≤Fu Su, ≤°ı° <Ÿ∏@C Ju¡ ≈C` Ju¡ ≤°≠∫°<˚TuJ¡ J¡°∫Õ J¡° N°Ìu„

Ìufiu tu* t∏`Ù N°<Ì «≥¡ªu ≤°ıJ¡tÕª°≤Ù fnu wÃ≈≤ Su, ≤°ı@°fiÙ Ju¡ <fit°Õd Ju¡<ÔÎ Nh~>u Nh~>u J¡°≤Ùy≤ Ÿ∏fi] Su, ffi°∫u yÎ H≤ů©ů* Ju¡ ~>uÌů* tu* <Ÿ∏@C≤°ı J¡∑ ≤°<fi∫°≥ N≈¥bÕ fiy≤ J¡∑ ŸC∏Ì≤w°

Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®bu„ J¡≤ ≤FÙ* SÙ, ŸæJ¡nů* "ı∫ ı∫' Ìg|ůTů* Ju¡ Ÿ°S fiy≤ tu* ≈®bu<„w <Ÿ∏@C≤°ı Ju¡ ≈C`J¡°, <ıŸJ¡° wC≤∏w N<˚TuJ¡ F…N° S°, Ÿ ≤°˝A> tu* fn° ≈®˚°b S°, ≤°ı° <Ÿ∏@Cfiu bF°≥

≈≤ ıů fioÕ ≤°ı∆∫b_S° ªÔ°oÕ SÙ, Ÿu <Ÿ∏@C≈s Ju¡ ≤°ı°Nů*fiu <„≤ů@°∫Õ J¡≤ <Ô∫° S°, N∏∫°∏∫ y°≥bů* tu* <~>≈J¡≤ ≤Ffiub°Ôu ≈¥bÕ ≤°ı° Ju¡ ≈s≈°wÙ (≈®Ù<w≈°`) Ôůy „`C J¡ů ≈w°

Ôyfiu ≈≤ bF°≥Ÿu ˚Ù ˚°y ≤Fu Su, ªů≤ů* Ju¡ fnu ˚°≤Ù <y≤ůFfiu Ô¥¸>≈°¸> J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ t°yů˘ tu*

Ôůyů* J¡° N°fi°-ı°fi° ≤ůJ¡ ≤•©° S°, tF°≈®w°≈Ù ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ <b≤F Ÿu <Ìfitu* @¥≈ wCT°≤

Ÿu ŸfiÙ F…oÕ-ŸÙ ™>^±>Ù t°Ô¥t FůwÙ SÙ, t≤u F…Î f∏@C-f°∏@bů* Ju¡ <ÔÎ ≤ůfiu-@ůfiu Ÿu N°æ≤ t≤u F…Î ıfiů* Ju¡ <ÔÎ <J¡∫u y∫u w¥≤u „ÆÌ Ÿu <≈^±> Ju¡ ŸÂ„ F°SŸu ≈J¡nfiu ∫ůÀ∫ „ÆÌ bF°≥ Fů ≤F°

S° $$1-14$$ wÌ…≈≤°∏w bF°≥ ≈≤ ≈¨ØbÙ Ju¡ ÎJ¡h~>` N<@≈<w ≤°ı° <Ÿ∏@C J¡∑ ı∫ Fů, ÎuŸÙ

|ůTd° J¡≤wu F…Î ≈®Ã∫uJ¡ fiy≤ tu* Ôůy ˚u¿≤∫°≥ fı°fiu Ôyu $$15$$ ≈C` Ju¡ ≤°≠∫°<˚TuJ¡ Ju¡ f°Ì
ıæŸu ≈®Ô∫ Ju¡ N∏w tu* ıywg J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu Ju¡ <Ô∫u tfiC ˚yb°fi ıywg tu* ≈®bu„ J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ ≤°ı° <Ÿ∏@C fiu, ıů <J¡ <bı∫ı<fiw ybÕ Ÿu ∏fiw t_wJ¡ S°, ÌqŸ≤u tfiC J¡∑ fi°o˘ ≤°ı@°fiÙ
tu* ≈®bu„ <J¡∫° $$16$$ ≤°ı° <Ÿ∏@C Ju¡ fiy≤ tu* ≈®bu„ J¡≤wu FÙ <Ÿ∏@C Ju¡ fiy≤ tu* ÌŸů* <Ì„°Nů*

Ÿu J¡≤ (˚u*¸>) F°SÙ |ůnu Ÿu ∫ů* ≈®bu„ J¡≤fiu Ôyu (N°fiu Ôyu) ıæŸu ŸtCB tu* ≤Ãfiů* J¡∑ ≤°<„∫°≥

≈®bu„ J¡≤wÙ Fæ* $ t<∏`∫ů* fiu ≈®Ã∫uJ¡ <Ì„° tu* N°æ≤ ≈®Ã∫uJ¡ Ÿ°t∏w (N@Ùfi ≤°ı°) Ju¡ ≈°Ÿ

402

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≤°ıJ¡∑∫ <fi∫t, <ªÖ N°æ≤ N°Ìu„ wC≤∏w ˚uı <Ì∫u $$17,18$$ Sůnu FÙ Ÿt∫ tu* Ìu„ Ìu„ tu*
fiy≤ fiy≤ tu* ıÙbfi, t≤d N°æ≤ Ÿ‡t°fi Ju¡ <bT∫ tu* ∫tJu¡-Ÿu J¡™>ů≤ <fi∫t ffi y∫u $$19$$

<fi∫t ffifiu Ju¡ ≈≤°∏w ≈ÔJ¡ ˚≤ tu*, Ìu„ tu* ≈Bb Ju¡ f°ÌÔů* J¡∑ ıů |¸>° ~>°oÕ SÙ, bF

Ã≈°w b°∫C (Na@±-fba±>≤) Ju¡ Ÿt°›w Fůfiu ≈≤ ıæŸu b°∫C Ju¡ ıů≤ Ÿu Fůfiub°Ôu w¨d, ≈Wu N°æ≤

@¥Ô J¡° |¥tfi° „°∏w Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ Ÿf „°∏w Fů yoÕ $$20$$ tF°≈®Ô∫ Ÿu tSfiu Ju¡

Ÿt∫ ˚ÙTd ıÔ˚°æ*¿≤∫ů* Ÿu ˚≤° F…N° w≤a<yw sÙ≤Ÿ°y≤ t∏Ì≤°ªÔ J¡ů <fiJ¡°Ô Ìufiu Ÿu ıæŸu

„°∏w Fů y∫° S° bæŸu FÙ N≤°ıJ¡w° Ju¡ Ÿt∫ Ã≈°w≈¥dÕ Ÿ°≤° Ìu„ ÌŸů* <Ì„°Nů* Ju¡ Ÿ°S

„°∏w (<bfi∫≈¥dÕ) Fů y∫° $$21$$ <Ÿ∏@C Ju¡ Ìu„ J¡∑ ŸC∏Ì¿≤∫ů* Ju¡ tC©R¡≈Ù J¡tÔ J¡∑

˚®t≤≈a<•w∫ů* Ju¡ wCv∫ NÔJ¡ů* J¡ů @Ù≤u @Ù≤u <FÔ° ≤Fu b°∫C tC©J¡tÔ Ju¡ t@C<f∏Ì…R¡≈ _buÌıÔ

Ju¡ J¡dů* J¡ů Ôufiu Ÿu tW N°æ≤ t∏Ìy<w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N°JC¡Ô FůJ¡≤ •w ŸC∏Ì¿≤∫ů* Ju¡
tC©J¡tÔů* J¡∑ „ÙwÔw° N°æ≤ ŸCy¿∏@ N°<Ì tayÔt∫ yCdů* Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ Ìu„ Ÿu Ÿ∏w°≈, Ì…yÕ¿∏@

N°<Ì N„C˚ yCdůa J¡ů fi‹¸> J¡≤wu F…Î fFfiu Ôyu $$22$$
o•∫°bfib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
f°bfib°≥ ŸyÕ

≤°ı° <bÌq≤S J¡∑ t¨Ã∫C, ŸaŸ°≤ J¡∑ NŸÃ∫w° N°æ≤ Ÿ Ìu„ J¡∑ ÔÙÔ° J¡∑ b°Ÿfi°R¡≈w° J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ fÙªtu*, N≈fiu Ÿ°tfiu t¨Ã∫C„˙∫° ≈≤ Ôu¸>u F…Î t¥¿h~>Õw N≈fiu ≈<w J¡ů ÿb°Ÿt°`„uT (<ıŸtu* ıÙ<bw Ju¡ <ªÖů* tu* Ju¡bÔ ÿb°Ÿ FÙ „uT ≤F
y∫° S°) Ìu©J¡≤ ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ Ÿu J¡F° # t°≥, ∫F tu≤° ≈<w ∫F°≥ ≈≤ ÌuF J¡° Ã∫°y J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ

Ωw Fæ $ ZÙŸ≤_bwÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ tF°fig Ωůy Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ, ≤°˝A> tu* SÔ

≈CSÔ tª° Ìufiub°Ôu, NÃ∫∏w NÌg˚Cw ∆∫°≈°≤ů* Ÿu ˚≤u F…Î oŸ Ÿay®°t Ju¡ „C” Fůfiu, ªÔfiu N°æ≤

Ÿt°›w Fůfiu ≈≤ J¡FÙ* ≈≤ fi wů ≤°˝A> ∫° tFÙwÔ JC¡~> ˚Ù ≤F° N°æ≤ fi fi‹¸> F…N° $ oŸ ≈®J¡°≤ J¡°

∫F _b›fiR¡≈ ıywg Fæ $ ≈¥bůÕ•w <y¿≤y®°t Ju¡ f®°Êdy¨F Ju¡ t^±>≈ Ju¡ N∏Ì≤ ≤•©u F…Î ≤°ı°

≈µ Ju¡ „b Ju¡ <fiJ¡¸>bwÙÕ t^±>≈°J¡°„ tu* wC‡F°≤u ≈<w J¡° ∫F ≈¨ØbÙR¡≈Ù ≤°‹¸A> ≈®wÙw Fůw° Fæ, N∏w#≈C≤ Ju¡ |≤ Ju¡ N∏Ì≤ NfiuJ¡ ≤°˝A>ů* Ÿu ∫C•w ∫F f®Ê°^±> Fæ $$1-5$$ <b∏º∫°<B Ju¡ y®°t tu*
b<Ÿ‹™>fi°tJ¡ f®°Êd Ju¡ |≤ J¡° tº∫˚°y ¿_Sw Fæ, b<Ÿ‹™>fi°tJ¡ f®°Êd Ju¡ |≤ tu* „b∫C•w y¨FR¡≈ ıywg ¿_Sw Fæ, „by¨FR¡≈ ıywg Ju¡ ≈u¸>tu* ∫F |≤ R¡≈Ù f®Ê°^±> ¿_Sw Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤

∫F <`ıywg, <ıŸtu* NfiuJ¡°fiuJ¡ ∆∫°≈°≤ Fůwu ≤Fwu Fæ*, ˚®t FÙ Fæ wS° <b∏º∫°<B Ju¡ ~>ů¸>u Ÿu y®°t tu* |≤ Ju¡ N∏Ì≤ N°J¡°„J¡ů„tu* Ÿ°y≤ N°æ≤ ≈¨ØbÙ Â<‹¸>yůª≤ Fůwu Fæ*, wS° ∫F ˚®t wCtŸu, tCHŸu, oŸŸu (ÌqŸ≤Ù ÔÙÔ° Ÿu) wS° wC‡F°≤u ≈<w Ÿu ∫C•w Fæ, ÎJ¡ Ju¡ ˚Ùw≤ ÌqŸ≤°

Ã≈∏fi F…N°, ∫F ˚Ù J¡v≈fi° FÙ Fæ, b_wCw# ªæw∏∫ tu* FÙ ∫F <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $

N≈fi° N°Ãt° FÙ oŸ ıywgR¡≈ Ÿu ∆∫SÕ <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ NSb° J¡FÙ* ˚Ù oŸ ıywgR¡≈

Ÿu <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° $ ˚°b ∫F <J¡ <bT∫ Ju¡ <tØ∫° Fůfiu Ÿu ªæw∏∫ tu* <bT∫Ÿab<Ôw

ŸyÕ - 52]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

403

R¡≈ ˚Ù Fæ FÙ fiFÙ* $ ÎuŸÙ Nb_S° tu* <fi<bÕT∫ ªæw∏∫ FÙ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, bFÙ tC¶∫ I°w∆∫

Fæ, oŸ<ÔÎ wCt fi°„ N°æ≤ Ã≈<W Ÿu „¥∏∫ Ÿ ≈≤t ≈Ì J¡ů ı°fiů $$6-9$$ _b∫a≈®J¡°„,

„°∏w, <fi<bÕJ¡°≤ bFÙ (ªæw∏∫ FÙ) t^±>≈|≤ Ju¡ N∏Ì≤ N≈fiu <ª∏t°` _b˚°b Ÿu <Ìw N≈fiÙ

N°Ãt°tu* ıywg-R¡≈ Ÿu ≈®wÙw F…N° Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w ÌqŸ≤Ù b_wC fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ <bπ°fiů* tu*

≈®<Ÿ<] Fæ $$10$$
t^±>≈ Ju¡ N∏wyÕw N°J¡°„ tu* ˚Ù ıf ıywg fiFÙ* Fæ, wf „C] <ªÌ°J¡°„ tu* ıywg fiFÙ* Fæ, oŸtu* wů J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ NfiuJ¡ ∆∫°≈°≤ů* Ÿu ≈¥dÕ ≈®wÙw Fůfiub°Ôu fi t^±>≈ů* Ju¡ ˚Ù N∏Ì≤ „¥∏∫ N°J¡°„

FÙ Fæ, ıyÌg˚®t fiFÙ* Fæ $$11$$

N<w sCB b_wC Ju¡ N∏Ì≤ <b„°Ô b_wC J¡° Ÿt°bu„ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, NwÎb Nv≈b_wC tu*
f¨FÃ≈Ì°SÕ J¡∑ ≈®wÙ<w ∫<Ì ˚®t Fæ, wů NÃ∫∏w f¨Fwg f®Ê J¡° t^±>≈ Ju¡ N∏Ì≤ Ÿt°bu„ Fůfi°

Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, <k¡≤ „°˜ N°æ≤ N°ª°∫Õ Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu bF°≥ ≈≤ f®Ê J¡∑ ≈®wÙ<w ˚®t •∫ů* fiFÙ*

FůyÙ ? ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤ ≈ıÙ∆∫<b≤ů@ Fůfiu Ÿu ÎuŸÙ „aJ¡° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ıf ˚®t J¡° J¡ůoÕ B‹¸>° FÙ fiFÙ* Fæ, wf ˚®t tu* ˚®tw° FÙ Jæ¡Ÿu FůyÙ, oŸ<ÔÎ ˚®t J¡∑ ŸW°

Fæ FÙ fiFÙ* N°æ≤ ıů Fæ, bF <fi<bÕJ¡°≤ ≈≤t (ªæw∏∫) FÙ Fæ $$12$$

˚®t J¡ů Ìu©fiub°Ô° ÌqŸ≤° fiFÙ* Fæ, wů ˚®t FÙ ˚®t J¡ů Ìu©u ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

˚®t NŸwg Âÿ∫ Fæ $ Ì¨ÿ∫ B‹¸>° ≈C”T Ju¡ ∆∫°≈°≤ Ju¡ k¡Ô J¡° N°@°≤ Fůw° Fæ ∫°fiÙ B‹¸>° ıů JC¡~> ∆∫°≈°≤ J¡≤w° Fæ Ÿ ∆∫°≈°≤ J¡° k¡Ô <ıŸtu* ≤Fw° Fæ, bF Ì¨ÿ∫ Fæ $ N≈fiu tu* N≈fiu N°≈

J¡ůoÕ ˚Ù ∆∫°≈°≤ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ ÎJ¡tu* J¡wCÕÃb ˚Ù ≤Fu N°æ≤ J¡tÕÃb ˚Ù ≤Fu, ∫F <b”]

Fæ, oŸ<ÔÎ Âÿ∫ ˚®t J¡∑ B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫ Ìů Ì„°Î≥ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ Fæ* $ B‹¸>° Ju¡ N˚°b tu* Âÿ∫

J¡∑ ŸW° N°æ≤ _k¥¡wÙÕ ˚Ù <Ÿ] fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $ ∫F B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫ Ju¡ J®¡t J¡° N˚°b πæwÌ„°
tu* ÌqTd Fæ N°æ≤ NπæwÌ„° tu* wů bF ˚¥Td Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $ Nπæw tu* B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫ Ju¡ J®¡t J¡° N˚°b Fůfiu Ÿu bF°≥ ≈≤ _b˚°bw# Fæ $$13$$ N°≈ Ÿ ≈≤t ≈Ì J¡ů, ıů fi°„ N°æ≤

Ã≈<W≤<Fw, _b∫a≈®J¡°„, „°∏w, N°<Ì N°æ≤ <fi<bÕJ¡°≤ Fæ, ıywg-R¡≈ Ÿu ≈®wÙw ı°fiů $$14$$

N<w Nv≈ _S°fi tu* f¨FW≤ b_wC J¡° Ÿt°bu„ fi Fů ŸJ¡fi° ˚Ù Âÿ∫J¡° FÙ ÌqTd Fæ $

Ÿb°Õ<@‹™>°fi ªæw∏∫ J¡° ÌqTd fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
t^±>≈ y¨F Ju¡ ˚Ùw≤ N≈fiu _b˚°b Ÿu <Ìw N°Ãt°R¡≈ N≈fiu |≤ tu* Ôůy N≈fiu N≈fiu

∆∫bF°≤ Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ≈®„_w ≈®Ìu„ J¡Ù ∆∫b_S° J¡≤ <bF°≤ J¡≤wu Fæ*, Ÿaª°≤ J¡≤wu Fæ*, ∫F J¡t N°ÿª∫Õ fiFÙ* $$15$$ bF°≥ ≈≤ w[bI ≈C”Tů* J¡ů fi wů ıywg J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ N°æ≤ fi <J¡ŸÙ

Ÿ¨<‹¸> J¡° FÙ NfiC˚b Fůw° Fæ, •w w[bIů* Ju¡ NfiC˚bR¡≈ ≈®Ã∫s ≈®t°d Ÿu ∫F <fi¿ÿªw Fůw° Fæ <J¡ NFaJ¡°≤ J¡° Ÿ°sÙR¡≈ N<bfi°„Ù <ªÌ°J¡°„ FÙ NI°°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ıywg-R¡≈

Ÿu ¿_Sw Fæ $$16$$

NfiCt°fi ≈®t°d Ÿu ˚Ù •w f°w J¡ů <Ÿ] J¡≤wu Fæ* $

404

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
tuR¡ N°<Ì ≈bÕwů* Ju¡ ŸtCÌ°∫ Ÿu ∫C•w bF Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ <fi≤°J¡°≤ I°fiR¡≈ FÙ Fæ, ∫F ıæŸ°

<Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bæŸ° _S¥ÔR¡≈ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ŸJ¡° ıF°≥ ≈≤ Ÿt°bu„ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, NÃ∫∏w Nv≈ ≈®Ìu„ tu* w[bIů* J¡ů ŸJ¡∑ ≈®wÙ<w F…oÕ Fæ, ıæŸu ÌuF Ju¡ N∏Ì≤ _b›fi tu* Ìu©°
y∫° tF°fiy≤ $$17$$

_b›fi tu* ŸfJu¡ NfiC˚b Ÿu <Ÿ] ∆∫°¿›w J¡ů <Ì©Ô°wu Fæ* $

"_b›fi# J¡^™>u Ÿt°<b„uwg' oŸ ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤ J¡^™> Ÿu ÔuJ¡≤ ⁄Ì∫ wJ¡ <fÔ_w ˚≤

_S°fi tu* N°Ãtªæw∏∫ J¡ů FÙ ≈bÕwŸtCÌ°∫ů* Ÿu ≈¥dÕ bı® J¡∑ fi°o˘ J¡<™>fi Ô°©ů* ıywg Ju¡ R¡≈ tu*

_b›fi tu* Ÿ˚Ù Ìu©wu Fæ* $$18$$ ıæŸu fF…w Ÿu Ju¡Ôu Ju¡ J¡ůtÔ ≈Wu wF Ju¡ Ÿ°S Nv≈ _S°fi tu*

Ÿa<fi<b‹¸> ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ NÃ∫∏w Ÿ¥‚t ªæw∏∫ tu* Nfi∏w ıywg ≤F ŸJ¡wu Fæ* $$19$$ ıæŸu ÌuF

Ju¡ N∏Ì≤ _b›fitF°fiy≤ <Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ <ªÌdC tu* wÙfiů* ıywg Fæ*, ŸJu¡ N∏Ì≤ ˚Ù

<ªÌdC Fæ, fitu* ˚Ù ≈®Ã∫uJ¡ tu* ıywg Fæ $$20$$ Fu ˚Bu, fitu* Ÿu <ıŸ ıywg tu* ∫F ≈µ ≤°ı°

„bR¡≈ tu* ¿_Sw Fæ, bF°≥ wC‡F°≤Ù Ÿ°æw ∫F ÔÙÔ° ŸJu¡ ≈FÔu FÙ ªÔÙ yoÕ Fæ $$21$$ ∫F ÔÙÔ°

≠∫ů* FÙ wC‡F°≤u Ÿ°tfiu t¥~>°Õ J¡ů ≈®°›w F…oÕ, Ã∫ů* FÙ wC‡F°≤u ≈<w ≤°ı° ≈µ Ju¡ „b Ju¡ <fiJ¡¸> ı°

≈FC≥ªÙ Fæ $$22$$ ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu¿b, ∫F ÔÙÔ° bF°≥ ≈≤ ≈FÔu ÌuF@°¿≤dÙ Jæ¡Ÿu Fů yoÕ, <ıŸ

¿_S<w tu* ∫F tu≤Ù Ÿ°æw Fæ, Ÿ ¿_S<w J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ ∫F Jæ¡Ÿu ¿_Sw Fæ $ ≤°ı° ≈µ Ju¡

≤°ıtFÔ tu* ≤Ffiu b°Ôu Ôůy oŸJ¡° Jæ¡Ÿ° ”≈ Ìu©wu Fæ* N°æ≤ oŸJ¡ů •∫° J¡Fwu Fæ*, ∫F Ÿf Ÿasu≈ Ÿu N°≈ tCHŸu J¡<F∫u $$23,24$$ ZÙ ÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, ŸCfiů, ıæŸu wCtfiu tCHŸu

≈¥~>° Fæ, bF Ÿf tu* Ÿasu≈ Ÿu wCtŸu J¡FwÙ Fq≥, ∫F wC‡F°≤° FÙ, ıů ÌqŸ≤Ù ÔÙÔ° ffiÙ F…oÕ Fů, b¨W°∏w Fæ, oŸŸu wCtJ¡ů <fiÿª∫ Fů ı°∫uy° N°æ≤ oŸŸu t≤d, ≈≤ÔůJ¡ytfi N°<Ì J¡ů ˚Ù,

<ıfiJ¡ů Ìu©fi° J¡<™>fi Fæ, wCt Ìu© ŸJ¡ůyÙ $ wC‡F°≤° ≈<w tF°≤°ı ≈µ fiy≤ N°<Ì Ju¡ R¡≈Ÿu

<Ì©°oÕ Ìu ≤FÙ ıů ∫F ıy∏t∫ ˚®°¿∏w Fæ, ©¥f <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w F…oÕ oŸ ıy∏t∫ ˚®°¿∏w J¡ů FÙ ŸÙ „by¨F tu* Ìu©w° Fæ $$25,26$$ ∫F ıů ∫C] wCtfiu Ìu©° Fæ, ∫F _b›fi∫C] Ju¡ Ÿt°fi

˚®°¿∏w∫C] FÙ S°, ∫F ÔÙÔ° ˚Ù, <ıŸJu¡ f°≤u tu* wCtfiu ≈¥~>° Fæ, ˚®°¿∏w FÙ Fæ, ∫u ıů Ôůy Fæ*, bu ı∏t N°<Ì <bJ¡°≤ Ÿu ≤<Fw N°Ãt° FÙ Fæ*, ∫F°≥ ıů t≤d Fůw° Fæ, bF ˚®t FÙ Fæ N°æ≤ ∫F ŸaŸ°≤

˚Ù oŸ ≈®J¡°≤ ˚®t°ÃtJ¡ FÙ Fæ $ oŸÙ ˚®t Ÿu ≤°ı° ≈µ J¡∑ ÔÙÔ° ˚°∫°ÕR¡≈ Ÿu ¿_Sw ≤FÙ $ wCt N°æ≤ bF Ìůfiů* Ÿb°˘y ŸC∏Ì≤Ù ÔÔfi°Î≥ _b›fit°` FÙ Fů $ ıæŸu ≤°ı° J¡∑ N°≈ Ìůfiů* ŸC∏Ì¿≤∫°≥

_b›fit°` Fæ*, bæŸu FÙ N°≈J¡° ≈<w ∫F ≤°ı° ≈µ N°æ≤ _b∫a tæ* ˚Ù _b›fit°` FÙ F¥≥ $ ˚Bu, ∫F

Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡∑ „ů˚° ÎuŸÙ FÙ (˚®tt°` FÙ) Fæ $ ∫F°≥ ≈≤ ∫F Ÿf Âÿ∫ ˚Ù ˚®°¿∏wt°` FÙ J¡F°
y∫° Fæ $ ∫<Ì ∫F ı°fi <Ô∫° ı°∫, wů ≈C”T Âÿ∫ „ÆÌ Ju¡ NSÕ J¡° (Ì¨ÿ∫ tu* B‹¸>° Ju¡ J¡tÕÃb J¡°) Ã∫°y J¡≤ Ìuw° Fæ $$27-30$$ oŸ ≈®J¡°≤ ∫F (ÔÙÔ°), wCt, ∫F ŸaŸ°≤ ¿_S<w N°æ≤ ∫F

≤°ı° ∫u Ÿf ˚®°¿∏wR¡≈ FÙ F…Î Fæ*, N°Ãt° J¡∑ ≈¥dÕw° Fůfiu Ÿu Ju¡bÔ tæ* N°Ãt° ŸÃ∫w° J¡ů ≈®°›w Fq≥ $ ∫u ≤°ı° Ôůy N°æ≤ Ft ≈≤_≈≤ NfiCy®°fl N°æ≤ NfiCy®°FJ¡R¡≈ Ÿu ≈¿≤ª<Ôw FůJ¡≤ oŸ ≈®J¡°≤
tF°<ªÌg|fi J¡∑ <tØ∫° J¡v≈fi° ¿_S<w Ÿu ffi y∫u Fæ*, bæŸu FÙ ∫F ÔÙÔ°R¡≈ ≤°fiÙ ffi yoÕ Fæ,

ŸyÕ - 52]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

405

•∫ů*<J¡ tF°<ªÌg|fi (≈≤t ªuwfi) J¡∑ ¿_S<w Ÿb°ÕÃtJ¡ Fæ $ ∫F ÔÙÔ°, ıů <J¡ tfiůF≤ F°ŸR¡≈Ù

<bÔ°Ÿ Ÿu NÔaJ¨¡w Fæ, F°b˚°bR¡≈ ÔÙÔ° Ÿu ªaªÔ t≥CF Ÿu ∫C•w Fæ, fib ∫°æfib Ÿu ŸC„ů<˚w Fæ, fnÙ Ìs, ŸC∏Ì≤ N°ª≤dů* Ÿu tfi J¡ů ÔC˚°fiub°ÔÙ, tÙ™>u N°æ≤ NfitůÔ bªfi fůÔfiub°ÔÙ, J¡ů<J¡Ô° Ju¡ ŸC≤ Ju¡ ŸÂ„ ŸC∏Ì≤ ŸC≤b°ÔÙ, ∫°æbfi tÌ Ÿu t∏Ìy<w, fiÙÔu J¡tÔ J¡∑ ≈a©C¿n∫°≥

Ju¡ wCv∫ <b„°Ô fiùb°ÔÙ, yůÔ N°æ≤ <b„°Ô ~>°wÙ Ÿu ∫C•w, Ÿůfiu Ju¡ ŸÂ„ yů≤u Nayů*b°ÔÙ,

≈Ju¡ F…Î <f‡fk¡Ô Ju¡ ŸÂ„ Ô°Ô Nů™>b°ÔÙ N°æ≤ fnÙ ≤tdÙ∫ Fæ, wC‡F°≤u ŸaJ¡v≈R¡≈ ≈µ J¡∑
ıf tfiůb¨<W Ÿu ŸJ¡∑ b°Ÿfi° F…oÕ, wf wC‡F°≤u ŸÂ„ N°J¡°≤b°ÔÙ ∫F ªæw∏∫ R¡≈ ªtÃJ¡°≤
tu* <_Sw Fů yoÕ $$31-36$$ wC‡F°≤u ≈<w Ju¡ t≤fiu Ju¡ Nfi∏w≤ FÙ wC≤∏w wC‡F°≤u ŸaJ¡v≈R¡≈
wC‡F°≤u ≈<w fiu oŸu N≈fiu Ÿ°tfiu Ìuu©° $$37$$

∫<Ì ∫F b°Ÿfi°t∫Ù SÙ, wů tu≤u ≈<wfiu oŸJ¡ů ŸÃ∫R¡≈ Ÿu Jæ¡Ÿu NfiC˚b <J¡∫°, oŸ ≈≤

J¡FwÙ Fæ* $
ıf <ªW NU∫°Ÿb„ Â»b°Ÿfi° Ÿu N°<@˚°æ<wJ¡ (∆∫°bF°¿≤J¡) ≈Ì°SÕ J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, wf NfiC˚b Ÿu bF ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ Fů ı°w° Fæ, ≈≤∏wC b_wCw# Âÿ∫ FÙ ≈®°<w˚°<ŸJ¡

Fæ $$38$$ ıf <ªW N°<@˚°æ<wJ¡ (∆∫°bF°¿≤J¡) ≈Ì°Sů˘ J¡ů <bbuJ¡I°fiŮ∫°Ÿ Ÿu ≈≤t°SÕŸÃ∫
fiFÙ* ı°fiw°, wf ŸJ¡∑ b°Ÿfi° Ÿu ŸÃ∫ (Â») ≈®≈aª tu* ≈®°<w˚°<ŸJ¡w° J¡° <fiÿª∫ Fůw°

Fæ $$39$$ t≤dI°fi Ÿu ≈CfiıÕ∏tR¡≈ ˚®t Fůfiu ≈≤ wCtJ¡ů oŸ ≤°ı° fiuu ≈ÃfiÙR¡≈ Ÿu ı°fi°

N°æ≤ b°Ÿfi°t∫ N∏∫ ÔÙÔ°R¡≈w° J¡ů ≈®°›w F…oÕ wCtŸu Ÿayw F…N° $$40$$ oŸ ≈®J¡°≤ oŸ

≤°ı° fiu wCtJ¡ů N≈fiÙ b°Ÿfi°R¡≈ FÙ Ìu©° N°æ≤ wCtfiu ≤°ı° J¡ů N≈fiÙ b°Ÿfi°t∫ FÙ Ìu©° $
wCt ˚Ù N°Ãt° tu* ≈FÔu ıæŸu wÙfi f®Ê°^±>ů* J¡∑ f®Ê tu* ¿_S<w Ì„°ÕoÕ Fæ, bæŸu FÙ ¿_Sw Fů,

•∫ů*<J¡ N°Ãt° ŸbÕ` ∆∫°≈J¡ Fæ ∫°fiÙ Ÿf b°Ÿfi°Nů* tu* ∆∫°›w Fæ, oŸ<ÔÎ f®Ê J¡° Ÿb°ÕJ¡°≤

<bbwÕ Ã≈∏fi Fůw° Fæ $$41$$ ª¥≥<J¡ f®Ê ŸbÕ∆∫°≈J¡ Fæ, NwÎb ıf ıF°≥ ≈≤ ıæŸÙ b°Ÿfi°

FůwÙ Fæ, wf bF°≥ ≈≤ bF wC≤∏w bæŸ° FÙ Fů ı°w° Fæ N°æ≤ <bsu≈ „<•w Ÿu (bæŸ° FÙ) ŸJ¡°

NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ f®Ê ŸbÕ` Ÿ‡≈¥dÕ „<•w∫ů* Ÿu ∫C•w Fæ, NwÎb ıF°≥ ≈≤ <ıŸ <ıŸ R¡≈

Ÿu ˚ů•w° Ju¡ NÂ‹¸>b„ <ıŸ „<•w J¡° N°<b˚°Õb J¡≤°w° Fæ, bF°≥ ≈≤ bF bæŸ° FÙ Fůw° Fæ N°æ≤ Â» N°y®FR¡≈ b°Ÿfi° Ju¡ J¡°≤d bæŸÙ FÙ ŸJ¡Ù ≈®wÙ¿w FůwÙ Fæ $$42,43$$ ıf ofi Ìů Ì‡≈<w∫ů* J¡° t≤d°fiCJ¥¡Ô t¥h~>°Õ J¡° sd N°∫°, w˚Ù o∏Fů*fiu ŸfJ¡°, ıů N°yu J¡F°
ı°∫uy°, b°Ÿfi° Ju¡ ı°y®wg Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu NfiC˚b <J¡∫° <J¡ ∫u Ft°≤u <≈w°

Fæ N°æ≤ ∫u Ft°≤Ù t°w°Î≥ Fæ*, ∫F Ft°≤° Ìu„ Fæ, ∫F Ft°≤Ù @fiŸ‡≈<w Fæ, ∫F Ft°≤° J¡tÕ Fæ N°æ≤ ÎuŸ° J¡tÕ Ftfiu ≈¥bÕı∏t tu* <J¡∫° S° $ oŸ ≈®J¡°≤ Ft Ôůyů* J¡° <bb°F F…N° N°æ≤ oŸ

≈®J¡°≤ Ft Ìůfiů* ÎJ¡w° J¡ů ≈®°›w F…Î $ ofiJ¡∑ bF ıfiw° ˚Ù, ıů <J¡ J¡v≈fi°ÃtJ¡ FÙ Fæ,

˚ůyJ¡w°Õ Ju¡ NÂ‹¸> Ÿu ŸÃ∫w° J¡ů (NSÕ<J®¡∫°J¡°¿≤w° J¡ů) ≈®°›w F…oÕ Fæ, bæŸÙ FÙ _b›fi≈®wÙ<w

∫F°≥ ≈≤ ≈®Ã∫s Â‹¸>°∏w Fæ, _b°<›fiJ¡ ≈C”T ˚Ù _b›fiJ¡°Ô tu* ŸÃ∫w° J¡ů (NSÕ<J®¡∫°J¡°¿≤w°

J¡ů) ≈®°›w Fůwu FÙ Fæ* $ ÔÙÔu, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ N<˚≈®°∫ Ÿu ∫C•w ÔÙÔ° fiu tu≤Ù N°≤°@fi° J¡∑

406

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

SÙ <J¡ tæ* J¡˚Ù <b@b° fi Fů«≥¡ N°æ≤ tæ*fiu ˚Ù Ÿu b≤Ì°fi <Ì∫° S° $ oŸ J¡°≤d bF f°<ÔJ¡°

∫F°≥ ≈≤ ≈FÔu FÙ t≤ yoÕ Fæ $$44-48$$
oŸ b°Ÿfi°ÃtJ¡ ÔÙÔ° fiu N°æ≤ tæ*fiu •∫ů* N°≈J¡∑ N°≤°@fi° J¡∑ N°æ≤ •∫ů* N°≈ Ft≈≤

≈®Ÿ∏fi F…oÕ ? oŸ ≈≤ J¡FwÙ Fæ $
tæ*, ∆∫<‹¸>ªuwfi ıů N°≈ Ôůy Fæ*, N°≈J¡∑ Ÿt<‹¸>ªuwfi° (<F≤^∫y˚Õªuwfi°) Fq≥ N°æ≤ N°≈

Ôůyů* J¡∑ JC¡ÔÌubÙ Fůfiu Ÿu ŸÌ° ≈¥ıfiÙ∫ Fq≥, NwÎb _bw# FÙ Ÿf JC¡~> J¡≤wÙ Fq≥ $$49$$

≈FÔu ∫F Jæ¡Ÿu ≈®°›w F…oÕ oŸJ¡° W≤ ÌuJ¡≤ Nf ∫F ÌuF@°¿≤dÙ Jæ¡Ÿu F…oÕ ? oŸ Na„ J¡°

W≤ ÌuwÙ Fæ $
b°Ÿfi°t∫ oŸ ÔÙÔ° Ju¡ ÌuF Ÿu <fiJ¡Ôfiu J¡∑ oh~>°b°Ôu NayC‹™>≈¿≤t°d b°Ôu ıÙbfiu ≈®°db°∫C

J¡° R¡≈ @°≤d <J¡∫° (c) wÌfi∏w≤ tfi Ÿu wwg wwg ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ ÃŸCJ¡ FůJ¡≤
fi°±>Ùt°yÕ Ÿu ÌuFJ¡° ≈¿≤Ã∫°y <J¡∫° ∫°fiÙ "w_∫ ⁄Ì∫_∫°y®a ≈®Ωůwwu wufi ≈®ΩůwufiæT N°Ãt°'

(ŸJu¡ ⁄Ì∫J¡° Ny®˚°y ≈®Ωů<ww (≈®J¡°<„w) Fůw° Fæ, Ÿ N°Ãt≠∫ů<wR¡≈ ≈®Ωůwfi Ÿu

∫F N°Ãt° fiùů* Ÿu, <Ÿ≤ Ÿu NSb° N∏∫°∏∫ „≤Ù≤˚°yů* Ÿu <fiJ¡Ôw° Fæ) oŸ ZC<w tu* J¡Fu y∫u J®¡t Ÿu fi°±>Ùt°yÕ π°≤° ÌuF J¡° ≈¿≤Ã∫°y <J¡∫° $ wÌfi∏w≤ b°Ÿfi° Ju¡ J¡°≤d ≈¥bÕı∏t Ju¡ _t≤d Ÿu t≤dt¥~>°Õ Ju¡ f°Ì ıÙbR¡≈ Ÿu ¿_Sw oŸ ÔÙÔ° fiu oŸÙ (f®Ê°J¡°„ ∫° ˚¥w°J¡°„R¡≈) |≤
tu* fC<] tu* ŸaJ¡¿v≈w N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu „≤Ù≤ tu* ytfi N°æ≤ JC¡t°≤ÙR¡≈ ≈®°<›w N°<Ì ≈Ì°SÕ

Ìu©u $$50,51$$ ª∏Bt^±>Ô Ju¡ ŸÂ„ tC©J¡°¿∏wb°ÔÙ N°æ≤ t¨y Ju¡ wCv∫ <b„°Ô fiùb°ÔÙ

∫F ÔÙÔ°, <ıŸJ¡∑ Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dů* Ÿu J¡t<ÔfiÙ J¡∑ fi°o˘ b°Ÿfi°R¡≈Ù J¡<Ô∫°≥ <©Ô yoÕ SÙ, ıů Ô°b^∫t∫Ù Fůfiu Ju¡ J¡°≤d _b∫a ≈<w Ju¡ <ÔÎ ≈˚ůy J¡∑ b_wC SÙ N°æ≤ _b∫a ˚Ù ŸC∏Ì≤

≈<w J¡° ≈˚ůy J¡≤fi° ª°FwÙ SÙ, ˚°bfi°b„ ≈¥bÕÌuFJ¡∑ _t¨<w Ÿu, _b›fi tu* ıæŸu,

≈µf®Ê°^±>t^±>Ô Ju¡ ˚Ùw≤ ı°J¡≤ ≈<w Ÿu Ÿa∫C•w Fů yoÕ $$52$$
f°bfib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

<w≤≈fib°≥ ŸyÕ

ÔÙÔ° Ju¡ ytfit°yÕJ¡°, _b°tÙ ≈µ J¡∑ ≈®°<›wJ¡° wS° N°J¡°„t°yÕ tu*

NI°<fi∫ů* J¡∑ y<w Ju¡ N˚°b J¡° bdÕfi>$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, wÌ…≈≤°∏w ∫F (ÔÙÔ°), <ıŸu Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ

Ÿu b≤Ì°fi <tÔ° S°, ≈¥bÕ b<dÕw b°Ÿfi°t∫ „≤Ù≤ Ÿu FÙ N≈fiu _b°tÙ ≤°ı° ≈µ J¡ů ≈°fiu Ju¡

<ÔÎ N°J¡°„t°yÕ Ÿu N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu ˚Cbfiů* tu* ı°wÙ Fæ, _t≤d Ÿu ÌuF°<Ì˚°b J¡ů ≈®°›w J¡≤
c "≈®°da wuıŸ° ∫C•w# ŸF°Ãtfi° ∫S° ŸaJ¡¿v≈wa ÔůJa¡ fit<w' (≈®°d wuı Ÿu ∫C•w FůJ¡≤

N°Ãt° Ju¡ Ÿ°S ŸaJ¡v≈°fiCŸ°≤ wwg-wwg ÔůJ¡ J¡ů ı°w° Fæ) oŸ ZC<w Ÿu ∫F <Ÿ] Fůw° Fæ <J¡

ÃJ®¡td ≈®°dů* Ju¡ N@Ùfi Fæ "≈®°da w<FÕ b°y›∫u<w' (wf b°dÙ J¡° ≈®°d tu* Ô∫ Fůw° Fæ) oÃ∫°<Ì

ZC<w∫ů* Ÿu Ÿf J¡≤dů* J¡° ≈®°d tu* Ô∫ Fůfiu Ÿu Ÿfiu ≈®°db°∫C J¡° R¡≈ @°≤d <J¡∫° $

ŸyÕ - 53]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

407

≈<w<tÔfi J¡∑ Ÿ‡˚°bfi° Ÿu ≈®fÔ J¡°tbuÌfi°b°ÔÙ wS° ~>ů¸>u Ÿu N°J¡°≤b°ÔÙ bF N°fi∏Ì≈¥bÕJ¡

N°J¡°„ tu* <ª<n∫° J¡∑ fi°o˘ nÙ $ bF°≥ ≈≤ ŸJ¡ů Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ Ju¡ π°≤° ˚uıÙ yoÕ ŸJ¡∑

J¡∏∫° ÎuŸu <tÔÙ, t°fiů* bF ŸJu¡ ŸaJ¡v≈R¡≈Ù tF°fi Ì≈Õd Ÿu ŸJu¡ Ÿ°tfiu <fiJ¡Ô N°oÕ

Fů $$1-3$$ JC¡t°≤Ù fiu J¡F° # Fu Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ J¡∑ Ÿ©Ù, tæ* wC‡F°≤Ù J¡∏∫° Fq≥, Fu ŸC∏Ì≤Ù, N°≈J¡° _b°yw Fů $ tæ* wC‡F°≤Ù ≈®wÙs° tu* FÙ ∫F°≥ N°J¡°„t°yÕ tu* ¿_Sw Fq≥ $$4$$

ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìubw° Ju¡ „≤Ù≤ J¡ů ≈®°›w F…oÕ bÃŸu, Fu J¡tÔÔůªfiu, tCHu tu≤u ≈<w Ju¡

ŸtÙ≈ tu* Ôu ı°Nů $

∫<Ì JC¡t°≤Ù J¡Fu <J¡ wC‡Fu* ≈<w J¡∑ ª°F Fæ, wů wCt ˚Ôu FÙ tu≤u <≈w°ıÙ Ju¡ ≈°Ÿ ı°Nů tæ*
bF°≥ •∫ů* ı°«≥¡ ? oŸ ≈≤ ÔÙÔ° J¡FwÙ Fæ $
tF°fig Ôůyů* J¡° Ì„Õfi J¡˚Ù ˚Ù <fi‹k¡Ô fiFÙ* ı°w°, tu≤Ù ˚Ô°oÕ Ju¡ <ÔÎ tæ*fiu ıů J¡F° Ÿu J¡≤ů, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $$5$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, "ÌubÙ ! N°oÎ, bFÙ*≈≤ Ft Ìůfiů* ı°wu Fæ*, ∫F

J¡FJ¡≤ bF JC¡t°≤Ù ÔÙÔ° Ju¡ N°yu Fů yoÕ N°æ≤ N°J¡°„ tu* t°yÕ <Ì©Ô°fiu ÔyÙ $$6$$ Ÿ

JC¡t°≤Ù Ju¡ ≈Ù~>u-≈Ù~>u ªÔwÙ F…oÕ ÔÙÔ°, ıæŸu Fůfiub°Ôu „C˚ N°æ≤ N„C˚ J¡ů Ÿ¥<ªw J¡≤fiub°ÔÙ
f®Ê°J¡∑ ≤ªÙ F…oÕ F_w≤u©° ≈®°<d∫ů* Ju¡ F°S Ju¡ wÔbu J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ f®Ê°^±> Ju¡

<~>BR¡≈ <fitÕÔ N°„° J¡ů ≈®°›w F…oÕ $ wÌfi∏w≤ ÔÙÔ° ≈FÔu tu|t°yÕ J¡ů Ô°≥|J¡≤ ≈®bF, N°b≤

N°<Ì b°∫CŸt¥F Ju¡ t°yÕ tu* ≈F…≥ªÙ, wÌ…≈≤°∏w Ÿ¥∫Õt°yÕ Ÿu <fiJ¡ÔJ¡≤, fis` t°yÕ J¡ů Ô°≥|J¡≤

N°æ≤ „Ù|®w° Ÿu b°∫C, o∏BÌub N°æ≤ <Ÿ]ů* Ju¡ ÔůJ¡ů* J¡° wS° f®Ê°, <b‹dC N°æ≤ <„bıÙ Ju¡

ÔůJ¡ů* J¡° ˚Ù N<wJ®¡td J¡≤ bF f®Ê°^±>J¡≈°Ô tu* ≈F…≥ªÙ $$7-9$$ ıæŸu |nu Ju¡ ˚Ùw≤ ≤•©u F…Î <FtıÔ J¡∑ „ÙwÔw° |nu Ju¡ k¥¡¸>u <ffi° ˚Ù f°F≤ <fiJ¡Ô N°wÙ Fæ, bæŸu FÙ b°Ÿfi°t∫Ù bF

ÔÙÔ° ˚Ù f®Ê°^±> Ÿu f°F≤ <fiJ¡Ô yoÕ $$10$$

ÔÙÔ° J¡° ∫F ytfi Ju¡bÔ ŸJ¡∑ tfi J¡∑ J¡v≈fi° FÙ SÙ, oŸJ¡° _t≤d J¡≤°wu Fæ* $

ŸaJ¡v≈t°`ÌuFb°ÔÙ ÔÙÔ° J¡ů N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ju¡ _b˚°b Ÿu Ã≈∏fi oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ytfiR¡≈

˚®t J¡° N≈fiu N∏Ì≤ FÙ NfiC˚b J¡≤wÙ Fæ $$11$$ f®Ê° N°<Ì Ju¡ ÔůJ¡ů* J¡ů Ô°≥|J¡≤ f®Ê°^±> Ju¡ J¡≈°Ô tu* ≈F…≥ªJ¡≤ wÌ…≈≤°∏w f®Ê°^±> Ju¡ ≈°≤ ≈F…≥ªÙ F…oÕ ÔÙÔ° ıÔ N°<ÌR¡≈ N°b≤dů* J¡ů

≈°≤J¡≤ N≈°≤ t°∫°Ÿab<Ôw <ªÌ°J¡°„ Ju¡ tº∫ tu* ≈F…≥ªÙ $ bF owfi° <b„°Ô Fæ <J¡ ∫<Ì yR¡n NÃ∫∏w buy Ÿu ŸÌ° nwu ≤Fu* wů bu ˚Ù ŸæJ¡nů* J¡≤ůn J¡v≈ů*tu* ŸJu¡ Nů≤-~>ů≤ J¡° ≈w° fiFÙ*

Ôy° ŸJ¡wu wů, N°æ≤ů* J¡∑ f°w FÙ •∫° Fæ ? Ÿtu* Ô°©ů* f®Ê°^±> Ô°©ů* •∫° NŸa¶∫ f®Ê°^±> Fæ*, bu ÎuŸu FÙ Fæ* ıæŸu tF°fig bfi tu* NŸa¶∫ k¡Ô Fůwu Fæ*, fi f®Ê°^±>ů* fiu ˚Ù N°≈Ÿ tu* ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů J¡˚Ù fiFÙ* Ìu©° $$12-14$$ fitu* Ÿu ÎJ¡ tu*, ıů <J¡ ŸJu¡ Ÿ°tfiu S° N°æ≤ <b_w¨w N°b≤d Ÿu ∫C•w S°, ıæŸu ~>ů¸>° J¡∑n° fu≤ J¡ů ~>uÌJ¡≤ ˚Ùw≤ |CŸw° Fæ, bæŸu FÙ Ÿu ~>uÌJ¡≤
bF Ÿtu* ≈®<b‹¸> F…oÕ $ <k¡≤ f®Ê°, o∏B, <b‹dC N°<Ì Ju¡ ÌæÌÙ›∫t°fi ÔůJ¡ů* J¡ů Ô°≥|J¡≤ N°J¡°„

Ju¡ fiÙªu ≤°ı° ≈µ Ju¡ Ÿt¨] ˚¥t^±>Ô tu* ≈F…≥ªÙ $$15,16$$ ˚¥t^±>Ô tu* ≤°ı° ≈µ Ju¡ ≤°≠∫ tu*

408

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N°æ≤ ŸJu¡ fiy≤ tu* ≈F…≥ªJ¡≤ wÃ≈ÿª°w Ÿ t^±>≈ tu* ≈®<b‹¸> FůJ¡≤ k¥¡Ôů* Ÿu i>Ju¡ F…Î „b Ju¡

ŸtÙ≈ tu* fæ™> yoÕ $$17$$ owfiu tu* FÙ ŸC∏Ì≤Ù ÔÙÔ° fiu JC¡t°≤Ù J¡ů fiFÙ* Ìu©°, ıæŸu I°fi Fůfiu ≈≤
t°∫° J¡FÙ* ªÔÙ ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ bF J¡FÙ* ªÔÙ yoÕ $$18$$ „bR¡≈Ù N≈fiu ≈<w J¡° tC©

Ìu©J¡≤ ÔÙÔ° fiu N≈fiu wJÕ¡ Ÿu Ÿu ŸÃ∫ ŸtH° $ Ÿay®°t tu* <Ÿ∏@C Ju¡ F°S Ÿu t°≤° y∫° bF tu≤°

_b°tÙ bÙ≤ů* J¡ů ≈®°›w Fůfiub°Ôu ofi ÔůJ¡ů* tu* ≈F…≥ªJ¡≤ sd ˚≤ Ju¡ <ÔÎ N°≤°t Ÿu Ÿůw°

Fæ $$19,20$$ tæ* ZÙÌubÙıÙ Ju¡ b≤Ì°fiR¡≈ ≈®Ÿ°Ì Ÿu ŸÌuF FÙ (N≈fiu ≈®°•wfi _S¥Ô ÌuF Ÿu

∫C•w FÙ) oŸ ≈®J¡°≤ ∫F°≥ ≈≤ N°oÕ F…oÕ Fq≥ $ tæ* fnÙ @∏∫ Fq≥, tu≤u Ÿt°fi ÌqŸ≤Ù J¡ůoÕ ˚Ù

˚°À∫„°<ÔfiÙ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° <bª°≤J¡≤ N≈fiu F°S tu* ŸC∏Ì≤ ª≥b≤ ÔuJ¡≤ ÔÙÔ° ıæŸu ΩCÔůJ¡

ª∏B Ÿu ˚¥<tt^±>Ô J¡ů ≈a©° HÔw° Fæ bæŸu FÙ, HÔfiu ÔyÙ ∫°fiÙ N≈fiu ≈<w Ju¡ «¡≈≤ ª≥b≤

±C>Ô°fiu ÔyÙ $$21,22$$ ≈®fC] ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu<b, bu fi°æJ¡≤-ª°J¡≤, bu Ì°<Ÿ∫°≥ N°æ≤ bF

≤°ı° Ÿu Jæ¡Ÿu ı°fi ≈°∫u ? bu Ÿu <J¡Ÿ fC<] Ÿu •∫° J¡Fwu Su N°æ≤ bF fC<] Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi Fů ŸJ¡wÙ Fæ ∫°fiÙ bu ŸJ¡ů <J¡Ÿ fi°wu Ÿu ≈CJ¡°≤wu Su N°æ≤ bF fi°w° Jæ¡Ÿu ¿Ÿ] Fů ŸJ¡w° Fæ ? ∫F

Ÿf FtŸu J¡<F∫u $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ≤°ı° J¡ů ∫<Ì N≈fiu ≈¥bÕı∏t Ju¡ b¨W°∏w J¡° <b_t≤d fi ˚Ù

F…N° Fů wů ˚Ù N<bb°<Fw ˜Ù J¡° y®Fd <„‹¸> ≈C”Tů* π°≤° y<FÕw Fůufiu Ju¡ J¡°≤d ≤°ı° ŸJ¡°
y®Fd fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, ∫F Ÿf J¡S° tCHŸu N°≈ J¡<F∫u $$23$$

∫<Ì Ÿ˚Ù J¡ů ÎuŸÙ ≈®wÙ<w Fů <J¡ ∫F J¡ůoÕ fioÕ N°oÕ Fæ w˚Ù •w ÌůT N° ŸJ¡w° Fæ $

ŸÃ∫ŸaJ¡v≈b°Ôu Ft°≤u ≈®˚°bŸu bæŸÙ ≈®wÙ<w FÙ fiFÙ* FůyÙ, oŸ ≈®J¡°≤ ÌubÙ ≈¥bůÕ•w „aJ¡° J¡°

Ÿt°@°fi J¡≤wÙ Fæ $
bF ≤°ı°, b°Ÿfi°t∫Ù ÔÙÔ° N°æ≤ fiJu¡ fi°æJ¡≤-ª°J¡≤ Ÿ˚Ù N°≈Ÿ tu* ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů ÎJ¡tw Ÿu FÙ Ìu©wu Fæ* ∫°fiÙ ıæŸu ≤°ı° J¡∑ ≤°fiÙ Ju¡ ≈®<w "∫F tu≤Ù ≈ÃfiÙ Fæ', ∫F fC<] Fæ, bæŸu FÙ ≤°fiÙ J¡∑ ≤°ı° Ju¡ ≈®<w "∫F tu≤° _b°tÙ Fæ', ∫F t<w Fæ N°æ≤ ıæŸu fi°æJ¡≤ů* Ju¡ ≈®<w fiJ¡∑ ∫u Ft°≤u fi°æJ¡≤ Fæ*, ÎŸÙ t<w Fæ bæŸu FÙ fi°æJ¡≤ů* J¡∑ ˚Ù ∫u Ft°≤u t°<ÔJ¡ Fæ*, ÎuŸÙ t<w Fæ, •∫ů*<J¡

fiJ¡∑ ÎuŸÙ ≈®wÙ<w Fůfiu tu* ª°≤ FuwC Fæ* - ≈FÔ° FuwC Fæ - ŸÃ∫ŸaJ¡v≈b°Ôu Ft Ìůfiů* J¡° ≈®˚°b, ÌqŸ≤° FuwC Fæ-Ÿ°sÙR¡≈ <ªÌ°J¡°„ J¡° ÎuŸ° _k¥¡≤d <ıŸŸu <J¡ ŸfJ¡∑ ÎJ¡t<w Fů N°æ≤ ıů

≈®Ã∫uJ¡ J¡∑ fC<] Ju¡, ıÔ tu* Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®<w<f‡f Ju¡ Ÿt°fi, ˚Ùw≤ ≈æ™>° Fæ, wÙŸ≤° FuwC Fæ -
f®Êªæw∏∫ J¡° ˚ů•w° Ju¡ NÂ‹¸> Ju¡ NfiCŸ°≤ wwg wwg R¡≈ tu* <bbwÕ Fůfi° N°æ≤ ª°æS° FuwC

'fiJ¡° tF°<fi∫<w Ju¡ (oŸu ÎuŸ° FÙ Fůfi° ª°<FÎ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ oÕÿb≤ Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ju¡) N@Ùfi tu* ≤Ffi°, ∫°fiÙ ŸÃ∫ ŸaJ¡v≈b°Ôu ofi Ôůyů* Ju¡ ≈®˚°b Ÿu ŸfJ¡∑ fC<] tu* ≈®<w<f‡f J¡∑ fi°o˘

¿_Sw <ªÌ°J¡°„ Ju¡ ÎuJ¡tÃ∫°fiCJ¥¡Ô _kC¡≤d Ÿu, ˚ů•w° Ju¡ NÂ‹¸>°fiCŸ°≤ f®ÊR¡≈ tF°ªæw∏∫

J¡° w°Â„ <bbwÕ Fůfiu Ÿu N°æ≤ "oŸJ¡ů ÎuŸ° FÙ Fůfi° ª°<FÎ' oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ˚yb°fig Ju¡ ŸaJ¡v≈

Ju¡ N@Ùfi Fůfiu Ÿu fiJ¡∑ ≈≤_≈≤ ÎJ¡ t<w SÙ $ ∫F tu≤Ù ŸFı (Ÿ°S Ã≈∏fi F…oÕ) ≈ÃfiÙ Fæ,

∫F tu≤Ù ŸFı ≤°fiÙ Fæ, ∫F tu≤° ŸFı fi°æJ¡≤ Fæ $ oŸ N°ÿª∫Õt∫ b¨W°∏w J¡ů N°<ÌŸu ÔuJ¡≤

N∏w wJ¡ ≈¥≤u-J¡°-≈¥≤° wC‡F°≤u, tu≤u N°æ≤ oŸJu¡ (<bÌq≤S J¡∑ ≈ÃfiÙ ÔÙÔ° Ju¡) <Ÿb° ÌqŸ≤°

ŸyÕ - 53]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

409

J¡ůoÕ ˚Ù fiFÙ* ı°fi ≈°∫uy° $$24-27$$ ≈®fC] ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu ÌubÙ, ∫F t@C≤˚°<TdÙ ÔÙÔ°,

<ıŸu N°≈ ≈<w Ju¡ ≈°Ÿ ≈F…≥ª yoÕ J¡FwÙ Fæ, N°≈Ju¡ b≤Ì°fi Ju¡ ≈®w°≈ Ÿu oŸ _S¥Ô „≤Ù≤ Ÿu FÙ

≈<w Ju¡ ≈°Ÿ •∫ůa fiFÙ* yoÕ ? $$28$$ ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu ıæŸu ~>°∫° @¥≈ J¡ů fiFÙ* ≈°

ŸJ¡wÙ, bæŸu FÙ NI°fiÙ (N°Ãt° Ju¡ I°fi Ÿu „¥∏∫) Ôůy ≈C^∫ů* Ju¡ ≈®˚°b Ÿu ≈®°›w F…Î „C˚

ÔůJ¡ů* J¡ů fiFÙ* ≈° ŸJ¡wu $ ≈®St Ÿ¨<‹¸> tu* ŸÃ∫ŸaJ¡v≈b°Ôu oÕÿb≤, <F≤^∫y˚Õ N°<Ì fiu ÎuŸÙ
t∫°ÕÌ° J¡≤ ~>ůnÙ Fæ, ıæŸu <J¡ ŸÃ∫ b_wC <tØ∫° b_wC Ÿu w<fiJ¡ ˚Ù fiFÙ* <tÔwÙ Fæ, ıæŸu <J¡

˚°‹∫ Fæ-ıF°≥ (ŸÃ∫ ≈Ì°SÕ tu*) <ıŸJ¡° (<tØ∫° ≈Ì°SÕ J¡°) Nº∫°Ÿ Fæ, bF (ŸÃ∫) Nº∫_w (<tØ∫° ≈Ì°SÕ) Ju¡ yCd N°æ≤ ÌůTů* Ÿu NdCt°` ˚Ù <Ô›w fiFÙ* Fůw° $$29,30$$

∫<Ì ÔÙÔ° ∫F ≈¥~>u <J¡ oŸu N°≈Ju¡ b≤Ì°fi Ju¡ fÔ Ÿu N_S¥Ô N°Ãt° J¡° I°fi •∫ů* fiFÙ*

F…N° ? oŸ ≈≤ ÌubÙıÙ J¡FwÙ Fæ* $
ıf wJ¡ f°ÔJ¡ Ju¡ tfi tu* buw°Ô J¡° <fiÿª∫ ≤Fw° Fæ, wf wJ¡ Ÿtu* buw°Ô Ju¡ N˚°b J¡∑
fC<] J¡° Ì∫ Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? $$31$$ ıf wJ¡ N°Ãt° tu* NI°fiR¡≈Ù ≠b≤ J¡∑ ytÙÕ ≤FwÙ

Fæ, wf wJ¡ <bbuJ¡R¡≈Ù ª∏Bt° J¡∑ „ÙwÔw° ≈¥bÕR¡≈ Ÿu Jæ¡Ÿu <Ìw Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? $$32$$
tu≤° „≤Ù≤ ≈¨<SbÙ N°<Ì Ÿu <fi<tÕw Fæ, tu≤Ù N°J¡°„ tu* Wt y<w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, <ıŸJu¡

N∏w#J¡≤d tu* ÎuŸu <fiÿª∫ J¡∑ ın ıtÙ F…oÕ Fæ, Ÿtu* N∏∫ ≈®J¡°≤ J¡° (•w <fiÿª∫ Ÿu

<b≈≤Ùw) <fiÿª∫ Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? $$33$$ NwÎb Ôůy <bbuJ¡I°fi Ÿu, ≈®ªC≤ ≈C^∫ Ÿu N°æ≤
b≤Ì°fi Ÿu oŸ (wC‡F°≤u ŸÂ„) ≈C^∫ „≤Ù≤ Ÿu ≈≤ÔůJ¡ tu* ı°wu Fæ* $$34$$

N°<wb°<FJ¡ ÌuF Ju¡ <tÔfiu ≈≤ _S¥Ô tu* NFa˚°b J¡∑ <fib¨<W Jæ¡Ÿu FůwÙ Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤

ÌubÙıÙ J¡FwÙ Fæ* $
ıæŸu Ÿ¥©° F…N° ≈W° ıÔ ≤FÙ N<Àfi tu* <y≤wu <y≤wu wC≤∏w FÙ ıÔ ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ∫F

_S¥Ô ÌuF NFaJ¡°≤-b°Ÿfi°t∫ N°<wb°<FJ¡ ÌuF J¡ů ≈®°›w Fůwu FÙ fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $$35$$
b≤ N°æ≤ „°≈ ˚Ù ≈¥bÕı∏t J¡∑ b°Ÿfi° N°æ≤ J¡tÕ Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ J¡tÕ N°æ≤ b°Ÿfi° Ju¡

Ìgfů@J¡R¡≈ Ÿu ≈®°<d∫ů* J¡ů <tÔwu Fæ*, ∫F f°w _t¨<w Ju¡ Â‹¸>°∏w Ÿu ZÙÌubÙıÙ J¡FwÙ Fæ* $
ıæŸu ≈FÔu Ÿu ©¥f NU∫_w Fůfiu ≈≤ ˚Ù wC≤∏w Ÿa_J¡°≤ J¡° Ìgfů@ fi Fůfiu Ÿu <ª≤J¡°Ô
wJ¡ <ıŸtu* <ª∏wfi J¡≤fiu J¡∑ N°bÿ∫J¡w° FůwÙ Fæ, ÎuŸu NfiCb°Ì N°<Ì J¡ů ıf J¡ůoÕ N°ÌtÙ

≈®wÙJ¡ Ju¡ J¡Sfi π°≤° _t≤d J¡≤°w° Fæ, wf <ıŸu _t≤d Fůw° Fæ bF ≈C”T J¡Fw° Fæ-ıæŸ°

N°≈fiu _t≤d J¡≤°∫° bæŸ° FÙ tæ*fiu ŸJ¡° _t≤d <J¡∫°, ∫ů* ıæŸu _t≤d Fůw° Fæ bæŸu FÙ b≤

N°æ≤ „°≈ Ju¡ NU∫CÌ∫ Ÿu b°Ÿfi° N°æ≤ J¡tÕ J¡∑ _t¨<w FůwÙ Fæ $$36$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ NSÕ<J®¡∫°J¡°≤Ù _S¥Ô ÌuF J¡° w[bI°fi Ÿu Jæ¡Ÿu f°@ Fůw° Fæ ? oŸ

≈≤ w[bÂ<‹¸> Ÿu _S¥ÔÌuF tu* NSÕ<J®¡∫° J¡° FÙ N˚°b Fæ, ÎuŸ° ZÙÌubÙıÙ J¡FwÙ Fæ* $

≤_ŸÙ tu* ıů Ÿ≈Õ J¡Ù ˚®t°ÃtJ¡ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, bF Ÿ≈Õ J¡° J¡°∫Õ Jæ¡Ÿu J¡≤ ŸJ¡wÙ Fæ ? ıů

≈Ì°SÕ _b_bR¡≈ Ÿu Fæ FÙ fiFÙ*, ŸJ¡∑ J¡°∫ÕJ¡°¿≤w° Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? $$37$$

∫<Ì _S¥Ô ÌuF Fæ FÙ fiFÙ*, wů ∫F ÌuF t≤ yoÕ, ÎuŸ° ŸfJ¡ů •∫ů* NfiC˚b Fůw° Fæ ?

410

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
oŸ ≈≤ J¡FwÙ Fæ* $

" ∫F t≤ y∫°' oÃ∫°J¡°≤J¡ <tØ∫° ≈Ì°SÕ J¡° ıů ŸfJ¡ů NfiC˚b Fůw° Fæ bF NfiC˚b ©¥f f»u F…Î ≈¥bÕ ı∏t Ju¡ NU∫°Ÿ Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu Fůw° Fæ $$38$$ ıf ∫F ıywg-ı°Ô ©¥f NfiC˚¥w Fů ı°w° Fæ, wf ˚®t°ÃtJ¡ _t≤d f≤°f≤ NU∫°ŸŸu ŸCyt Fů ı°wu Fæ* $ oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ∫F

Ÿ¨<‹¸> J¡° NU∫°Ÿ b≤ ∫° „°≈ Ìufiub°Ôu <F≤^∫y˚Õ ∫° oÕÿb≤ π°≤° Ft°≤u b°Ÿfi°, J¡tÕ N°<Ì Ÿu

<fi≤≈us FůJ¡≤ fiFÙ* ffi°∫° y∫° Fæ NS°Õwg Ft°≤Ù b°Ÿfi° N°æ≤ J¡tÕ Ÿu Ÿ°≈us FůJ¡≤ FÙ ffi°∫°
y∫° Fæ $$39$$

∫<Ì <J¡ŸÙ J¡ů ∫F „aJ¡° Fů <J¡ ŸaŸ°≤ ∫<Ì N°∏w≤ b°Ÿfi°t∫ Fæ, wů bF f°fl Jæ¡Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, wů ŸJ¡° Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡ Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $

<ı∏Fu* w[bI°fi fiFÙ* F…N° Fæ ∫°fiÙ ıů NI°fiÙ Fæ* N°æ≤ ıů f°F≤ ˚¥wŸt¥F J¡ů Ìu©wu Fæ*,

fiJ¡ů ŸaŸ°≤ J¡° ˚Ùw≤ FÙ NfiC˚b Fůw° Fæ, ıæŸu <J¡ Ìq≤ tu* ≈®wÙw Fů ≤F° Nº∫_w ÌqŸ≤°

ª∏B<f‡f ˚Ù N°∏w≤ NfiC˚¥w Fůw° Fæ oŸÙ ∫C<•w Ÿu J¡¿v≈w ∫u ŸaŸ¨<w∫°≥ ˚Ù N°∏w≤ FÙ Fæ*, f°fl fiFÙ* Fæ* $$40$$

<w≤≈fib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æbfib°≥ ŸyÕ

Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡∑ <fi∫<w, t≤dJ®¡t, ˚ůy N°æ≤ J¡tÕ, yCd Îba N°ª°≤ Ju¡ NfiCŸ°≤ N°∫C Ju¡ t°fi J¡° bdÕfi $

ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, oŸ<ÔÎ ıů Ôůy w[bI°fiÙ Fæ* NSb° <ıfi Ôůyů* fiu ∫ůy Ju¡

NU∫°Ÿ Ÿu ı∏∫ ≈≤t @tÕ J¡° N°Z∫ <Ô∫° Fæ, bu FÙ N°<wb°<FJ¡ ÔůJ¡ů* J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, N∏∫ Ôůy fiFÙ* $$1$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ N°<wb°<FJ¡ f®Ê°<Ì Ju¡ ÔůJ¡ů* tu* ˚Ù ∫F°≥J¡∑ fi°o˘ <ª≤J¡°Ô Ju¡

NU∫°Ÿ N°<Ì Ÿu ˚°æ<wJ¡ ÌuFw° J¡° Ì∫ •∫ů* fiFÙ* Fůw° ? wů oŸ ≈≤ J¡FwÙ Fæ* $

N°<@˚°æ<wJ¡ÌuFw° <tØ∫° (˚®tR¡≈) Fæ, bF _S¥Ô J¡∑ N≈us° ŸÃ∫ (") ∫°fiÙ ≈C^∫ Ju¡

ÃJ¡TÕ Ÿu ≈®°›w N°<wb°<FJ¡R¡≈ ŸÃ∫ tu* Jæ¡Ÿu ¿_S<w J¡ů ≈®°›w Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? ~>°∫° @¥≈ tu*

Jæ¡Ÿu ≤F ŸJ¡wÙ Fæ ? ˚°b ∫F <J¡ ıæŸu @¥≈ tu* ~>°∫° J¡∑ ¿_S¿w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, bæŸu FÙ

N°<wb°<FJ¡R¡≈ ŸÃ∫ tu* N°<@˚°æ<wJ¡ ÌuFw° fiFÙ* ≤F ŸJ¡wÙ $$2$$

∫<Ì ÎuŸ° Fæ wů ÔÙÔ° J¡° ≈µ J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ f°Ì N°<@˚°æ<wJ¡ „≤Ù≤ Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi F…N° ?

oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡FwÙ Fæ $

ÔÙÔ° J¡ů fi wů w[bI°fi FÙ F…N° S° N°æ≤ fi Ÿfiu ∫ůyŮ∫°Ÿ Ÿu Ã≈∏fi ≈≤t @tÕ J¡° FÙ

" "N≈°y°ÌÀfiu≤<ÀfiÃbàÙ<d R¡≈°dÙÃ∫ub ŸÃ∫tg' (N<Àfi Ÿu N<ÀfiÃb y∫°, „C•Ô, J¨¡‹d N°æ≤

Ôů<Fw ∫u wÙfi R¡≈ FÙ ŸÃ∫ Fæ* $) "≈®°d° bæ ŸÃ∫a wuT°tuT ŸÃ∫#' (≈®°d ŸÃ∫ Fæ*, ≈®°dů* J¡° ∫F ŸÃ∫ Fæ) oÃ∫°<Ì ZC<w∫ů* Ÿu J¡F° y∫° Fæ <J¡ Ÿ¥‚t tu* <`b¨ÃJ¡≤d N°<Ì Ÿu _S¥Ô Nº∫_w Fæ, Nw# _S¥Ô J¡∑ N≈us°

Ÿ¥‚t ŸÃ∫ Fæ $

ŸyÕ - 54]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

4 1 1

NbÔ‡ffi <J¡∫° S°, oŸ<ÔÎ bF Ju¡bÔ ≈<w Ju¡ J¡¿v≈w fiy≤ tu* yoÕ $$3$$

ÌubÙ Ju¡ •w J¡Sfi J¡ů _bÙJ¡°≤ J¡≤ ≤°ı° J¡∑ t¨Ã∫C Ìu©fiu Ÿu Ÿ¥<ªw ıÙbfi Ju¡ <fi∫t N°æ≤

N<fi∫t J¡∑ NfiC≈≈<W Ìu© ≤FÙ ÔÙÔ° fiu J¡F° $

≈®fC] ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu<b, ∫F ÔÙÔ° ≤°ı° ≈µ Ju¡ ≈°Ÿ ªÔÙ yoÕ, ÎuŸ° ıů N°≈fiu J¡F°,

∫F N°≈Ju¡ J¡Sfi°fiCŸ°≤ bæŸ° FÙ Fů, oŸtu* tCHu J¡ůoÕ NfiC≈≈<W fiFÙ* <Ì©wÙ $ ı≤° N≈fiÙ

N°≥©ů* Ÿu Ìu<©∫u, ∫F tu≤u ≈<w ≈®°dů* J¡° Ã∫°y J¡≤fiu Ôyu Fæ*, oŸ <bT∫ tu* oŸ Ÿt∫ •∫° J¡≤fi°

ª°<FÎ ∫°fiÙ oŸJ¡∑ ≈≈<W Jæ¡Ÿu Fæ ? $$4$$

∫F°≥ ≈≤ ≈®ÿfi J¡° "oŸ Ÿt∫ tCHu •∫° J¡≤fi° ª°<FÎ $' ÎuŸ° N<˚≈®°∫ fiFÙ* Fæ •∫ů*<J¡ ÎuŸ°
t°fifiu Ÿu ÎJ¡ wů N∏∫ ≈®ÿfiů* Ÿu NŸay<w N°wÙ Fæ N°æ≤ ÌqŸ≤° ≈®ÿfi Ju¡ W≤ tu* ÌubÙıÙ fiu ÔÙÔ°

Ju¡ J¡wÕ∆∫ J¡°∫Õ J¡° ≈Ìu„ fiFÙ* <Ì∫° Fæ $

ÌuF N°<Ì ˚°b ≈Ì°Sů˘ Ju¡ ıÙbfi, Ÿ°æ¶∫ N°<Ì wS° Ì…#© Ì°ætÕ∏∫ (Ì°æfÕv∫) N°<Ì N˚°bů*
tu* ≈FÔu <fi∫t Jæ¡Ÿu N°∫° N°æ≤ <k¡≤ t≤d, ı∏t N°<Ì Ÿu Ÿ¥<ªw N<fi∫t ˚Ù Jæ¡Ÿu N° y∫° $$5$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ <fi∫t fi Fů, N<fi∫t FÙ ≤Fu, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì N<fi∫t t°fiůyu, wů ıÔ J¡° „ÙwÔw° FÙ _b˚°b, N<Àfi J¡° ‹dw° FÙ _b˚°b oÃ∫°<Ì J¡∑ <Ÿ<] Jæ¡Ÿu FůyÙ ? |¸>°<Ì ≈Ì°Sů˘ tu* ≤Ffiub°ÔÙ ŸW° (˚°bR¡≈w° J¡° <fi∫t) Jæ¡Ÿu FůyÙ, N<Àfi N°<Ì tu* ‹dw° N°æ≤ ≈¨ØbÙ N°<Ì tu* ¿_S≤w° Jæ¡Ÿu FůyÙ ? <Ft N°<Ì tu* „ÙwÔw°

Jæ¡Ÿu FůyÙ, J¡°Ô, N°J¡°„ N°<Ì J¡∑ <fiÃ∫w° Jæ¡Ÿu FůyÙ, ˚°b J¡° (ŸÃ∫ ≤ıw N°<Ì J¡°) y®Fd, N˚°b („C<•w ≤ıw N°<Ì J¡°) Ã∫°y Jæ¡Ÿu Fůy° ? ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡∑ _S¥Ôw° N°æ≤
tfi, o¿∏B∫ N°<Ì J¡∑ Ÿ¥‚tw° FÙ Fæ, ofi <fi∫tů* J¡° Ì„Õfi Jæ¡Ÿu Fůy° ? N≈fiÙ «≥¡ª°oÕ Ju¡

J¡°≤d Ju¡ ≤Fwu ˚Ù <wfiJ¡°, H°nÙ, tfiC‹∫ N°<Ì b_wCNů* „°Ô, wt°Ô N°<Ì b¨sů* Ju¡ wCv∫

NÃ∫aw «≥¡ª°oÕ J¡ů fiFÙ* ≈°wÙ, o‹¸> N<fi‹¸> Ÿ˚Ù ıyF <fi∫tfi Fůfiu Ÿu ŸbÕ` N<bÿb°Ÿ FÙ

•∫ů* fi Fůy° ? $$6-8$$

Ÿ˚Ù ıyF ÎuŸ° FÙ <fi∫t Fůw°, ∫<Ì ıyw Ju¡bÔ ŸÃ∫ _b˚°b Fůw° N°æ≤ Ÿ˚Ù ıyF

N<fi∫t FÙ Fůw°, ∫<Ì ıyw NŸÃ∫ (t°∫°t°` _b˚°b) Fůw° <J*¡wC ıyw J¡∑ ŸÃ∫ N°æ≤

NŸÃ∫ Ÿu Ÿ¿‡t<Ôw t°∫° ≈®J¨¡w Fæ, oŸ<ÔÎ <fi∫t ˚Ù ŸÃ∫ N°æ≤ NŸÃ∫ _b˚°b FůJ¡≤

˚ůyJ¡w°Õ Ju¡ NÂ‹¸> Ju¡ NfiCR¡≈ <ªwg-<bbwÕ J¡∑ ∆∫b_S° Ÿu ≤Fwu Fæ*, ÎuŸ° Ÿt°@°fi J¡≤fiu J¡∑
oh~>°b°ÔÙ ÌubÙıÙ ŸJu¡ <ÔÎ „C] <ªwg Ju¡ <bbwÕ J¡° J®¡t J¡FwÙ Fæ $

ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, tF°≈®Ô∫ Fůfiu ≈≤, ıf <J¡ Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡° <bfi°„ Fů ı°w° Fæ, Nfi∏w <ªÌ°J¡°„R¡≈Ù „°∏w Ÿwg fC]R¡≈ f®Ê FÙ Ju¡bÔ ≤Fw° Fæ $ ≈≤ bF ıæŸu _b›fi tu*

N∏w#J¡≤d°b¿h~>∏fi ªæw∏∫ Ÿ≈Õw° wS° N°J¡°„ytfi N°<ÌJ¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ

<ªBq≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tæ* wuı J¡° J¡d („C] <ªwg Ÿu ∆∫°›w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ªtJ¡Ì°≤ Ÿ¥‚t

˚¥w) Fq≥, ÎuŸ° ŸtHw° Fæ $$9,10$$ bF wuı J¡° J¡dR¡≈ f®Ê N≈fiu Ÿu N≈fiu tu* _S¥Ôw° J¡ů

≈®°°›w J¡≤w° Fæ ∫°fiÙ N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu _S¥Ôw° J¡° Ô°˚ J¡≤w° Fæ, bFÙ _S¥Ô ∫F Âÿ∫t°`

412

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
f®Ê J¡F° y∫° Fæ, ıů NŸÃ∫ Fůw° F…N° ˚Ù ŸÃ∫-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $$11$$ •w f®Ê°^±> Ju¡

˚Ùw≤ ¿_Sw <F≤^∫y˚Õfi°tJ¡ f®Ê "ŸF<Ÿ]a ªwC‹¸>∫tg' oŸ ≈¥bůÕ•w _t¨<w Ju¡ NfiCŸ°≤

N∏wCtCÕ©w°R¡≈ Na„ Ÿu ∫F tæ* f®Ê Fq≥, ∫F ı°fiw° Fæ N°æ≤ f°flb°Ÿfi°R¡≈ Ìq<Tw Na„ Ÿu

≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡tÕ Ju¡ NfiCR¡≈ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ŸaJ¡v≈R¡≈ Ÿu tfiů≤°≠∫ J¡≤w° Fæ, bFÙ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈R¡≈
tfiů≤°≠∫ ∫F ıywg Fæ $$12$$ Ÿ ≈FÔÙ Ÿ¨<‹¸> tu* ıů ŸaJ¡v≈b¨<W∫°≥ ıF°≥ ≈≤ ıæŸu (<fi∫t-N<fi∫tR¡≈Ÿu) <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w F…oÕ bu bF°≥ ≈≤ bæŸÙ FÙ N°ı ˚Ù ≠∫ů*-J¡∑-Ã∫ů* <fiÿªÔ

(<ffi° Fu≤-ku¡≤ Ju¡) ¿_Sw Fæ $$13$$

˚°≥<w-˚°≥<w J¡∑ b°Ÿfi°Nů* Ÿu ˚≤u F…Î tfi tu*, bæŸ° ŸaJ¡v≈ůÌ∫ Fůfiu ≈≤ ˚Ù N°Ãt-ªæw∏∫

J¡° tfi Ju¡ ŸaJ¡v≈°fiCŸ°≤ <bbwÕ Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ ÌubÙıÙ J¡FwÙ Fæ* $

<ªW <ıŸ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu _kC¡¿≤w Fůw° Fæ, ªæw∏∫ ˚Ù _b∫a FÙ Ÿ ≈®J¡°≤ Ÿu _kC¡¿≤w Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ N°Ãtªæw∏∫ J¡° ∫F _b˚°b FÙ Fæ <J¡ bF _bh~> ≈°<@ tu* ≈®<wk¡<Ôw Fůw°

Fæ $ oŸ<ÔÎ JC¡~> ˚Ù ≈Ì°SÕ N<fi∫w _b˚°bR¡≈ Ÿu Ã≈∏fi fiFÙ* Fůwu $$14$$
t°∫°„fÔ f®Ê tu* Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu <fi∫wR¡≈ Ÿu ¿_Sw <bÿb Ju¡ N°<b˚°Õb Ÿu ˚Ù "<fi∫<w'

J¡∑ <Ÿ<] FůwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

≈®Ô∫J¡°Ô tu* ˚Ù <bÿbR¡≈Ù (<b≤°¸>g) Ÿ‡≈¥dÕ b_wCNů* Ÿu „¥∏∫ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ ∫<Ì ÎuŸ°

Fů ı°∫ wů Ÿtu* J¡°≤dw° FÙ fiFÙ* ≤FuyÙ, J¡°≤d <J¡ Ÿůfi° J¡¸>J¡, Ja¡J¡d, JC¡^±>Ô, ”ªJ¡,

<≈^±>Ãb N°<Ì Ÿf N°J¡°≤ů* J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ Jæ¡Ÿu ≤F ŸJ¡w° Fæ ? ˚°b ∫F Fæ <J¡ Ÿf N°J¡°≤ů*

J¡° Ÿtu* N∏w˚°Õb Fæ, Nw# bF <J¡ŸÙJ¡° ˚Ù Ã∫°y fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° $$15$$ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚
tu* _b∫a FÙ N°Ãtªæw∏∫ ıæŸu N≈fiÙ ŸW° Ÿu („ÙwÔw°, ‹dw° N°<ÌR¡≈ Ÿu) N≈fiu tu* <Ft, N<Àfi N°<Ì Ju¡ N°<b˚°Õb J¡ů ≈®°›w F…N° bF bæŸu FÙ N°ıwJ¡ ≠∫ů*-J¡°-Ã∫ů* N<bªÔR¡≈ Ÿu

¿_Sw Fæ $$16$$

∫<Ì t°∫°„fÔ f®Ê N≈fiÙ N<@‹™>°fi-ŸW° J¡° Ã∫°y J¡≤uy°, wů t°∫°∏wyÕw <fi∫tů* J¡∑

NŸW° Fů ı°∫uyÙ, Ôu<J¡fi ∫F N„•∫ Fæ, ÎuŸ° <Ì©Ô°wÙ F…oÕ ÌubÙıÙ ≈ŸaF°≤ J¡≤wÙ Fæ $
oŸ<ÔÎ t°∫° „fÔ f®Ê N≈fiÙ ŸW° J¡° Ã∫°y J¡≤u, ∫F Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, ıf <ª<w Fæ, wf

ŸÙŸu (<ªwg J¡∑ ŸW° Ÿu FÙ) oŸ <fi∫<w J¡° N≈Ô°≈ fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $$17$$

<fi∫<w Ju¡ N<b≈∫°ÕŸ tu* (Ô¸>ku¡≤ fi Fůfiu tu*) ≈¨ØbÙ N°<Ì J¡∑ ¿_S<w FÙ Â‹¸>°∏w Fæ, oŸ

N°„∫ Ÿu J¡FwÙ Fæ* $

∫Ω<≈ ≈¨ØbÙ N°<Ì Âÿ∫ ≈®≈aª N°J¡°„R¡≈Ù („¥∏∫) Fæ, wS°<≈ bF Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu*
ıF°≥ ≈≤ <ıŸ R¡≈Ÿu N°<b˚¥Õw F…N° S°, bF N°ı ˚Ù N≈fiÙ t∫°ÕÌ° Ÿu w<fiJ¡ <bª<Ôw fiFÙ*

Fů ŸJ¡w° $$18$$
ıÙbfi<fi∫<w J¡° t≤d<fi∫<w Ÿu ıů <b≈∫°ÕŸ Fæ, ŸJu¡ Ÿ˚Ù J¡ů <Ì©°oÕ Ìufiu Ÿu J¡FwÙ Fæ $
ıÙbfi<fi∫t J¡° t≤d<fi∫t Ÿu ıů <b≈∫°ÕŸ Fæ, ŸJu¡ <Ÿb° ıů <ª<w ıF°≥ <ıŸ ≈®J¡°≤

N°<b˚¥Õw F…oÕ Fæ, bF NU∫°Ÿb„ Â» ≈®wÙ<w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d _b∫a <bª<Ôw fiFÙ* FůwÙ ∫°fiÙ

ŸyÕ - 54]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

4 1 3

≠∫ů*-J¡∑-Ã∫ů* ffiÙ ≤FwÙ Fæ $$19$$

«¡≈≤ ıů JC¡~> J¡F° y∫° Fæ, bF t°<∫J¡ Â<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ J¡F° y∫° Fæ ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu wů ıf ıywg J¡∑ FÙ ŸW° fiFÙ* Fæ, wf <fi∫<w J¡∑ •∫° J¡S° Fæ ? oŸ N°„∫ Ÿu J¡FwÙ Fæ* $
ıywg ≈FÔu Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…N° $

„aJ¡° - ∫<Ì ıywg Ã≈∏fi fiFÙ* F…N°, wů ŸJ¡° NfiC˚b Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ ?

Ÿt°@°fi- ıů JC¡~> ∫F NfiC˚b tu* N° ≤F° Fæ, ∫F <ªÌ°J¡°„ J¡° FÙ w°Â„R¡≈ Ÿu <bJ¡°Ÿ

Fæ, _b›fi tu* ˜ÙŸay J¡∑ fi°o˘ ∫°fiÙ _b›fi tu* ıæŸu N∏w#J¡≤d°b¿h~>∏fi ªæw∏∫ J¡° FÙ w°Â„

N°J¡°≤ Ÿu _kC¡≤d Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F°≥ ≈≤ ˚Ù ŸtHfi° ª°<FÎ $$20$$ oŸ ≈®J¡°≤ NŸÃ∫

Fůw° F…N° ˚Ù ŸÃ∫ Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw Fůfiub°Ô° ∫F ≈®°<w˚°<ŸJ¡ ıywg ¿_Sw Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡°

<fi∫<w J¡° _b˚°b Fæ N°æ≤ ÎuŸu ıÙbfi t≤d N°<Ì ≈Ì°Sů˘ Ju¡ NfiC˚b Fæ* $$21$$

<fi∫<w „ÆÌ Ju¡ Nb∫b°SÕ≈≤ º∫°fi≈¥bÕJ¡ <bª°≤ J¡≤fiu Ÿu ˚Ù ∫FÙ NSÕ <Ÿ] Fůw° Fæ, ÎuŸ°

J¡FwÙ Fæ $

Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* ıů ªuwfi<bJ¡°Ÿ≈≤‡≈≤° ıæŸu N°<b˚¥Õw F…oÕ (f]t¥Ô F…oÕ) Ÿu N°ı wJ¡ ˚Ù J¡ůoÕ ÌqŸ≤° ¸>ŸŸu-tŸ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡°, NwÎb bF <fi∫<w J¡FÙ ı°wÙ Fæ $$22$$

•w NSÕ J¡ů FÙ Ì°F≤d ÌuJ¡≤ Ì„°ÕwÙ Fæ $

Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* <ªÌ°J¡°„, <ıŸfiu N°J¡°„R¡≈ Ÿu _kC¡≤d J¡ů _bÙJ¡°≤ <J¡∫° S°, N°J¡°„R¡≈w° J¡ů ≈®°›w F…N°, J¡°ÔR¡≈ Ÿu _kC¡≤dJ¡° _bÙJ¡°≤ J¡≤ <ªÌ°J¡°„ FÙ J¡°ÔR¡≈w°

J¡ů ≈®°›w F…N°, ıÔR¡≈ Ÿu _kC¡≤d J¡° _bÙJ¡°≤ J¡≤ <ªÌ°J¡°„ FÙ ÎuŸu ıÔ Ju¡ R¡≈ tu* ¿_Sw F…N° ıæŸu <J¡ _b›fi tu* ≈C”T N≈fiu tu* FÙ ıÔÃb J¡ů Ìu©w° Fæ $ _b›fi J¡∑ fi°o˘ <ª<w FÙ wwg-wwg R¡≈ J¡ů ≈®°›w F…oÕ Fæ $ wwg -wwg ”≈ J¡ů ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ˚Ù bF ≠∫ů*-J¡∑-Ã∫ů* ffiÙ ≤FwÙ

Fæ ∫°fiÙ N≈fiu _bR¡≈ Ÿu h∫Cw fiFÙ* FůwÙ, •∫ů*<J¡ <ªwg Ju¡ ªtÃJ¡°≤ J¡∑ ∫°fiÙ t°∫° Ju¡ ª°wC∫Õ

Ÿu ∫F ≈®≈aª NŸÃ∫ Fůw° F…N° FÙ N≈fiu tu* ŸÃ∫w° J¡∑ fC<] Ã≈∏fi J¡≤°w° Fæ $$23-25$$
ıæŸu _b›fi, ŸaJ¡v≈ N°æ≤ º∫°fi tu* NŸwg b_wC J¡ů FÙ N∏w#J¡≤d N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu ı°fiw°

Fæ, bæŸu FÙ N°J¡°„Ãb, ıÔÃb, ≈¨<SbÙÃb, N<ÀfiÃb N°æ≤ b°∫CÃb ˚Ù NŸwg Fæ, <ª<w _b∫a N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu ofiJ¡° NfiC˚b J¡≤wÙ Fæ $$26$$
oŸ ≈®J¡°≤ N∏∫ <fi∫tů* J¡∑ ∆∫b_S° J¡≤Ju¡ ıÙbfi<fi∫<w ˚Ù J¡tů˘ Ju¡ ˚uÌ Ÿu <fi∫w Nb<@b°ÔÙ FÙ oÕÿb≤ Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ≤ªÙ yoÕ Fæ, oŸ<ÔÎ t≤fiu Ju¡ ≈ÿª°w ŸJ¡° ˚ay fiFÙ* Fůw°

Fæ, ∫F <Ì©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ J¡tÕk¡Ôů* Ju¡ NfiC˚bJ®¡t J¡° <fiR¡≈d J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®<wI° J¡≤wÙ Fæ $
t≤d Ju¡ f°Ì (t≤fiu wJ¡ <ıfiJ¡° k¡Ô ≈®°≤Æ@ Fæ, fi J¡tů˘ Ju¡ ≈®<wf∏@J¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d

Ÿ ÌuF Ju¡ Ÿa<ªw J¡tÕ k¡Ô Ìufiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* Fůwu, t≤fiu ≈≤ ≈®<wf∏@J¡ Ju¡ F¸> ı°fiuŸu bu k¡Ô

Ã≈∏fi J¡≤fiu tu* ŸtSÕ Fůwu Fæ*, ∫F Ÿ¥<ªw J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ "t≤d°fi∏w≤' J¡F° y∫° Fæ) J¡tÕk¡Ôů*

Ju¡ NfiC˚b J¡° J®¡t ŸCfiů, oŸJu¡ ŸCfifiu Ÿu wC‡F°≤u Ÿf Ÿ∏ÌuF <t¸> ı°∫u*yu N°æ≤ wC‡F°≤u tC≥F Ÿu ÔůJ¡ tu* ≈®<Ÿ] FůJ¡≤ ∫F N°æ≤ Ôůyů*tu* N°¿_wJ¡ fC<] Ã≈∏fi J¡≤Ju¡ t≤fiu ≈≤ fiJu¡ <ÔÎ ˚Ù

4 1 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡v∫°dJ¡°≤Ù <Ÿ] Fůy° $$27$$ ≈FÔÙ Ÿ¨<‹¸> tu* ŸÃ∫, ùw°, π°≈≤ N°æ≤ J¡<Ô∫Cy tu* ≈C”Tů* J¡∑

J®¡t„# ª°≤ Ÿ°æ, wÙfi Ÿ°æ, Ìů Ÿ°æ N°æ≤ ÎJ¡ Ÿ°æ bTÕ J¡∑ ıů N°∫C ¿_S≤ F…oÕ SÙ, ŸJu¡ ∏∫¥fi°<@J¡

Fůfiu tu* ˚Ù Nb°∏w≤ <fi∫t ŸCfiů $$28$$ N°∫C Ju¡ <fi<tW˚¥w N≈fiu J¡tů˘ J¡∑ Ìu„, J¡°Ô, NfiC‹™>°fi N°æ≤ B∆∫ J¡∑ N„C<] N°æ≤ „C<] wS° ∏∫¥fiw° N°æ≤ N<@J¡w° tfiC‹∫ů* J¡∑ N°∫C tu*

J¡°≤d Fæ $ N°∫C Ju¡ FuwC˚¥w J¡tů˘ tu* Ìu„ N°<ÌJ¡∑ N„C<] Ÿu bæyC^∫ N°fiu Ÿu k¡Ô J¡∑ ∏∫¥fiw°

FůwÙ Fæ N°æ≤ Ìu„ N°<Ì J¡∑ N<@J¡ „C<] Ÿu N<@J¡ k¡Ô Fůw° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$29$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ <b<Fw J¡tů˘ J¡° NfiC‹™>°fi fi J¡≤fi° ˚Ù N°∫C Ju¡ °Ÿ J¡° J¡°≤d Fæ, ÎuŸ°

J¡FwÙ Fæ* $

N≈fiu J¡tÕR¡≈ @tÕ J¡° °Ÿ Fůfiu ≈≤ tfiC‹∫ů* J¡∑ N°∫C sÙd FůwÙ Fæ, _bJ¡tÕ@tÕ J¡∑ b¨<]

Fůfiu ≈≤ f»wÙ Fæ, _bJ¡tÕ@tÕJ¡° „°˜°fiCŸ°≤ (<ıwfi° „°˜ tu* J¡F° y∫° Fæ wfi° FÙ) NfiC‹™>°fi Fůfiu ≈≤ Ÿtu* J¡tÙ-fu„Ù fi J¡≤fiu≈≤ Ÿt FÙ (Ÿ ∫Cytu* <ıwfiÙ <fi∫w Fæ wfiÙ

FÙ) ≤FwÙ Fæ $$30$$

<b<Fw J¡° N°ª≤d fi J¡≤fiu Ju¡ Ÿt°fi <fi<T] J¡° N°ª≤d J¡≤fi° ˚Ù N°∫C Ju¡ °Ÿ J¡° FuwC

Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ* $
f°v∫°b_S° tu* t¨Ã∫C Ìufiub°Ôu J¡tů˘ Ÿu ÌuFÙ f°v∫°b_S° tu* FÙ t≤ ı°w° Fæ, ∫Cb°b_S°
tu* t¨Ã∫C Ìufiub°Ôu J¡tů˘ Ÿu ∫Cb°b_S° tu* t≤ ı°w° Fæ N°æ≤ b¨]°b_S° tu* t¨Ã∫C Ìufiub°Ôu J¡tů˘

Ÿu b¨] FůJ¡≤ t≤w° Fæ $$31$$ ıů ≈C”T „°˜ tu* ıæŸ° J¡F° y∫° Fæ, ŸJ¡° vÔa|fi <J¡∫u

¿ffi° N°≤‡˚ <J¡∫u y∫u N≈fiu @tÕ J¡° NfiC‹™>°fi J¡≤w° Fæ, bF ≈C^∫°Ãt° „°˜tu* b<dÕw ≈¥dÕ

N°∫C J¡° ˚°ıfi Fůw° Fæ $$32$$ oŸ ≈®J¡°≤ N≈fiu J¡tů˘ Ju¡ NfiCŸ°≤ ıÙb N∏Ã∫ Ì„° J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ, N°∫C J¡∑ Ÿt°<›w J¡ů ≈®°›w F…Î ≈C”T J¡ů ttÕJ¡ů ≈Ùn° ≈F…≥ª°fiub°ÔÙ buÌfi°Nů*

J¡° ≈®Ã∫s NfiC˚b Fůw° Fæ $$33$$ ≈®fC] ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu ª∏BtC©Ù Ìu<b, tCHŸu N°≈

Ÿasu≈ Ÿu t≤d J¡° b¨W°∏w J¡<F∫u, •∫° t≤d ŸC©R¡≈ Fæ NSb° Ì…#©R¡≈ Fæ N°æ≤ t≤fiu Ju¡
f°Ì •∫° Fůw° Fæ ? ÔÙÔ° Ju¡ ≈¥~>fiu J¡° twÔf ∫F Fæ <J¡ ≈¥bÕb<dÕw t≤dÌ…#© ŸfJ¡ů Ÿt°fi Fůw° Fæ ∫° <J¡ŸÙJ¡ů ŸC© ˚Ù Fůw° Fæ N°æ≤ t≤fiu Ju¡ f°Ì •∫° ŸfJ¡∑ ÎJ¡ŸÙ y<w FůwÙ Fæ ∫° ∫ů<y∫ů* J¡∑ <b<„‹¸> y<w FůwÙ Fæ ? $$34$$ ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, tCt¥TCÕ

(t≤fiu Ju¡ oh~C>J¡) ≈C”T wÙfi ≈®J¡°≤ Ju¡ Fůwu Fæ*-t¥©Õ, @°≤d° J¡° (fi°<˚ tu*, ⁄Ì∫tu*, J¡^™>tu*, ˚°æ*Fů* Ju¡ fÙªtu* N°æ≤ f®Ê≤∏@® tu* <fi∫w Nb<@ wJ¡ ≈®°d N°æ≤ tfi Ju¡ <fi≤ů@ J¡°) NU∫°Ÿb°Ô° wS° ∫C<•wt°fi ∫°fiÙ <ıŸu N≈fiÙ oh~>° Ju¡ NfiCŸ°≤ ÃJ®¡td tu* (<fiyÕtfi tu*), ≈≤J¡°∫≈®bu„ tu*, N≈fiu N˚Ù‹¸> ÔůJ¡ J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ t°yÕ˚¥w fi°nÙ π°≤° <b„uT ≈®J¡°≤

Ÿu <fiJ¡Ôfiu N°æ≤ ≈®bu„ J¡≤fiu tu* <fi≈Cdw°J¡° NU∫°Ÿ Fů y∫° Fů $ fitu* <fªÔ° @°≤d°<fi‹™>

≈C”T J®¡t Ÿu ∫C<•w J¡° NU∫°Ÿ J¡≤ ÌuF J¡° Ã∫°y J¡≤ ÌuF Ju¡ N∏w tu* ŸC©≈¥bÕJ¡ ı°w° Fæ,

∫C<•wt°fig ≈C”T bæŸ° FÙ ≤FJ¡≤ ŸC© J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ <ıŸ ≈C”T J¡ů fi wů @°≤d°

J¡° NU∫°Ÿ Fæ N°æ≤ fi ∫C<•w FÙ ŸJu¡ ≈°Ÿ Fæ, ÎuŸ° t¥©Õ ≈C”T <bb„ FůJ¡≤ Ì…#© J¡ů FÙ

ŸyÕ - 54]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

415

≈®°›w Fůw° Fæ $$35-37$$ b°Ÿfi° Ju¡ N°bu„b„ ≈≤°@Ùfi<ªW F…N° NwÎb <bT∫ů* J¡° FÙ

<ª∏wfi J¡≤fiub°Ô° ≈C”T J¡¸>u F…Î J¡tÔ J¡∑ fi°o˘ NÃ∫aw ÌÙfiw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, <ıŸJ¡∑
fC<] „°˜ů* Ÿu Ÿa_J¨¡w fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıů NŸ≠ıfiů* J¡∑ Ÿay<w J¡≤w° Fæ, bF t≤fiu ≈≤ N<Àfi tu* <y≤u F…Î ≈C”T J¡∑ fi°o˘ N∏wÌ°ÕF J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ Ÿ N<bbuJ¡∑ J¡° J¡^™> ıf J¡k¡

Ÿu "|≤, |≤' „ÆÌ J¡≤w° Fæ N°æ≤ Â<‹¸> wS° bdÕ <bR¡≈ Fů ı°wu Fæ*, wf bF fn° Ì∫fiÙ∫

Fůw° Fæ $$38-40$$ bF ≈≤t N∏@J¡°≤ J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ ≈®J¡°„ Ÿu ba<ªw ≤Fw° Fæ, •∫ů*<J¡

<Ìfi tu* ŸJu¡ <ÔÎ w°≤u yu ≤Fwu Fæ*, ŸJ¡° N°J¡°„ NÃ∫∏w <w<t≤°h~>∏fi ≤Fw° Fæ, ŸJu¡

ª°≤ů* Nů≤ ÌŸů* <Ì„°Nů* tu* tu| ∆∫°›w ≤Fwu Fæ*, ttÕ≈Ùn° Ÿu bF ∆∫°›w ≤Fw° Fæ,ŸJ¡∑

Â<‹¸> ª•J¡≤ ©°wÙ ≤FwÙ Fæ, ≈¨<SbÙ ŸJu¡ <ÔÎ N°J¡°„ ffi ı°wÙ Fæ, N°J¡°„ ≈¨<SbÙ ffi ı°w° Fæ, <Ì„°Î≥ Ÿu |¥twÙ F…oÕ ≈®wÙw FůwÙ Fæ*, ŸtCB tu* fF°∫° ı°w° F…N°-Ÿ°, N°J¡°„tu*

Ôu ı°∫° ı°w° F…N°-Ÿ°, Naa@u JC¡Î≥ tu* <y≤° F…N°-Ÿ°, <„Ô° Ju¡ N∏Ì≤ |CŸ°∫°-FCN°-Ÿ°,

≈®fÔ <fiB° J¡ů ≈®°›w Fůw° F…N°-Ÿ° ≈≤°@Ùfi ≤Fw° Fæ $ N≈fiu Ì…#©ů* J¡ů J¡Ffiu J¡∑ oh~>°

Fůfiu ≈≤ ˚Ù b°dÙ J¡° _w‡˚ Fů ı°fiu Ÿu ŸJu¡ tC≥F Ÿu Ns≤ fiFÙ* <fiJ¡Ôwu, bF ⁄Ì∫tu*

J¡°¸>° F…N°-Ÿ°, N°J¡°„t°yÕ Ÿu <y≤w° F…N°-Ÿ°, ≈®fÔ N°≥@Ù tu* ±>°Ô° F…N°-Ÿ°, wuı Ì°ænfiub°Ôu ≤Stu* fæ™>° F…N°-Ÿ°, <Ft<„Ô° J¡∑ fi°o˘ yÔw° F…N°-Ÿ°, N≈fiu J¡ů Ì°F≤d ffi°J¡≤ Ôůyů* tu* ŸaŸ°≤-Ì…#© J¡° ∆∫°¶∫°fi J¡≤w° F…N°-Ÿ°, ≈ÃS≤ J¡ů ku*¡J¡fiu Ju¡ ∫∏` Ÿu

|Ct°∫° F…N°-Ÿ°, b°∫C∫∏` tu* ≤•©° F…N°-Ÿ°, ˚®<t∫∏` (ª©ÙÕ N°<Ì) tu* |Ct°∫° F…N°-

Ÿ°, ≤_ŸÙŸu ©Ù*ª° F…N°-Ÿ°, ıÔ J¡∑ ˚°æ*≤Ù tu* |¥tw° F…N° Ÿ°, „˜∫∏` (N°≤u N°<Ì tu*

∫° N∏∫ ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡°¸>fiu J¡∑ t„Ùfi) tu* ≤©° F…N°-Ÿ°, w¨‹d°J¡∑ fi°o˘ ıÔ°∫° ı°w°

F…N°-Ÿ°, fF ≤Fu ≈ıÕ∏∫b°∫C tu* fæ™>J¡≤ ıÔ≈®b°F Ju¡ Ÿ°S ŸtCB tu* <y≤w° F…N°-Ÿ°, ªJ®¡N°bwÕR¡≈ NŸÙt N°J¡°„R¡≈ <~>B tu* <y≤w° F…N°-Ÿ°, ≈¨<SbÙJ¡∑ <b≈∫°ÕŸ Ì„° J¡°

NfiC˚b J¡≤w° F…N°-Ÿ° ¿_Sw Fůw° Fæ $ <fi≤∏w≤ ª°≤ů* Nů≤ Ÿu fiÙªu <y≤wu F…Î N°æ≤ «¡≈≤

~>Ôwu F…Î ŸtCB J¡∑ fi°o˘ N¿_S≤ ≤Fw° Fæ, <fi#ÿb°Ÿ Ju¡ „ÆÌ Ju¡ Zbd Ÿu ŸJu¡ Ÿf o¿∏B∫R¡≈Ù b®d Ìg˚®°∏w Fů ı°wu Fæ* $$41-50$$ ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ju¡ N_w Fůfiu ≈≤ t∏Ì-t∏Ì

≈®J¡°„b°ÔÙ <Ì„°Î≥ J¡°ÔÙ Fů ı°wÙ Fæ*, bæŸu FÙ ŸJ¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫ů* J¡∑ „<•w∫°≥ @C≥@ÔÙ

≈n ı°wÙ Fæ* ∫°fiÙ fiJ¡∑ wwg-wwg <bT∫ů* J¡ů y®Fd J¡≤fiu J¡∑ „<•w t∏Ì ≈n ı°wÙ

Fæ $$51$$ ıæŸu ≈¿ÿªt Ÿ∏º∫° Ju¡ (Ÿ°∫aJ¡°Ô J¡∑ Ÿ∏º∫° Ju¡) f°Ì fi‹¸> F…oÕ fiù„<•w N°™>ů*

<Ì„°Nů* tu* ≈¥b°Õ≈≤ J¡ů fiFÙ* ı°fiwÙ, bæŸu FÙ sÙdw° J¡ů ≈®°›w F…oÕ ŸJ¡∑ _t¨<w ≈¥b°Õ≈≤

J¡ů fiFÙ* ı°fiwÙ $$52$$ ŸJ¡° tfi tůF Fůfiu Ju¡ J¡°≤d J¡v≈fi° „<•w J¡° Ã∫°y J¡≤w°

Fæ, oŸ<ÔÎ N<bbuJ¡b„ tF°tůF tu* <y≤w° Fæ $$53$$ ıf ÌuFÙ Nv≈ t¥h~>°Õ J¡ů ≈®°›w Fůw°

Fæ, wf ŸJu¡ ≈®°d Nay-≈®Ã∫ayů* J¡ů fiFÙ* S°twu ıf bF ≈®°dů* J¡ů ˚Ù fiFÙ* ªÔ° ŸJ¡w°
wf bF y°» t¥~>°Õ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$54$$ tůF ∫°fiÙ N≈fiu _bR¡≈ J¡° ≈¿≤ª∫ fi ≤Ffi°, ŸabuÌfi ∫°fiÙ <bT∫b°Ÿfi°Î≥ N°æ≤ ˚®t ∫°fiÙ N∏∫S° I°fi ∫u ıf ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu ≈C‹¸> Fůwu Fæ*,

416

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
wf ofiŸu ıÙb ≈°T°dw° J¡ů (≈°T°d J¡∑ fi°o˘ ınw° J¡ů) ≈®°›w Fůw° Fæ, ∫F <fi∫t N°<Ì

Ÿ¨<‹¸> Ÿu ªÔ° N° ≤F° Fæ $ ≈®fC] ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu<b, <Ÿ≤, F°S, ª≤d, tÔt¥`Ju¡ π°≤, fi°<˚ N°æ≤ ⁄Ì∫ ofi N°™> Nayů* Ÿu ∫C•w ∫F ÌuF ˚Ù ≈Ùn°, tůF, t¥~>°Õ, ˚®t, ∆∫°<@ N°æ≤

Nªuwfi° J¡ů •∫ů* ≈®°›w Fůw° Fæ ? $$55,56$$ ZÙÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu ! oÕÿb≤ fiu, <ıfitu*

<J®¡∫°„<•w J¡Ù ≈®@°fiw° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ŸaJ¡v≈R¡≈ J¡tÕ J¡° <b@°fi <J¡∫° Fæ, bF ∫F <J¡
oŸ Ÿt∫ tu* (f°v∫°b_S° tu*, ∫Cb°b_S° tu*, N°æ≤ b¨]°b_S° tu*) owfiu J¡°Ô wJ¡ ˚ůyfiu

∫ůÀ∫ oŸ ≈®J¡°≤ J¡° Ì…#© tCHŸu N<˚∏fi ıÙbJ¡ů Fů $$57$$ "bF tCHu ≈®°›w Fů' oŸ N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ju¡ _b˚°b Ÿu Ã≈∏fi Ì…#© J¡ů _b∫a FÙ ıÙbR¡≈ Ÿu ÌuF°<Ì ≈°<@ tu* N≈fiu <ªW

Ju¡ _b˚°b Ÿu J¡<v≈w b¨sů* Ju¡ HC≤tC¸> J¡∑ fi°o˘ ≈®bu„J¡≤ ŸJ¡° ˚ůy J¡≤w° Fæ $ ŸJu¡

Ì…#©˚ůy tu* ÌqŸ≤° J¡°≤d fiFÙ* Fæ $$58$$ ıf fi°<±>∫°≥ ≈Ùn°b„ F…Î ŸaJ¡ůª-<bJ¡°Ÿ Ÿu

©°∫u N°æ≤ ≈Ù∫u y∫u ≈Ì°Sů˘ Ju¡ ≤Ÿ J¡ů <bTtw° Ju¡ Ÿ°S y®Fd J¡≤wÙ Fæ*, wf Ÿt°fi fi°t J¡° b°∫C ©°∫u-≈Ù∫u y∫u ≈Ì°Sů˘ Ju¡ ≤Ÿ Ju¡ ŸtÙJ¡≤dR¡≈ N≈fiu J¡°t J¡ů ~>ůn Ìuw° Fæ $$59$$
ıf fi°<n∫ů* tu* ≈®<b‹¸> b°∫C f°F≤ fiFÙ* N°wu N°æ≤ f°F≤ <fiJ¡Ôu F…Î b°∫C fitu* ≈®bu„ fiFÙ*

J¡≤wu wf fi°<n∫ů* Ju¡ ∆∫°≈°≤ Ju¡ ”J¡fiu≈≤ ≈C”T fi°nÙ „¥∏∫ Fů ı°w° Fæ NwÎb ªsC

N°<ÌJ¡° _≈∏Ìfi fi Fůfiu Ÿu _t≤d FÙ ˚Ùw≤ ≤Fw° Fæ, o¿∏Ì®∫I°fi fiFÙ* ≤Fw° $$60$$ ıf b°∫C fi wů ≈®bu„ FÙ J¡≤w° Fæ N°æ≤ fi f°F≤ FÙ <fiJ¡Ôw° Fæ, wf „≤Ù≤ J¡∑ fi°<n∫ů* Ÿu „¥∏∫

Fů ı°fiu Ju¡ J¡°≤d ≈C”T t¨wJ¡ J¡FÔ°w° Fæ $$61$$ tCHu owfiu J¡°Ô tu* fi°„ J¡ů ≈®°›w Fůfi°

ª°<F∫u oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈¥bÕı∏t Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ∫C•w N°æ≤ <fi∫<w π°≤° ≈®u¿≤w ıů Ÿa<bwg Fæ, bF ˚Ù fi°„ J¡ů ≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ $$62$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ •w <fi∫<w J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ ıywg Ju¡ ∆∫bF°≤ J¡° FÙ ˚ay Fů ı°∫uy° $
oŸ ≈≤ J¡FwÙ Fææ $

"oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ıů tæ* Fq≥, tCHu oŸ _S°fi tu* oŸ ≈®J¡°≤ ı∏t Ôufi° Fůy°, oŸ N°J¡°≤b°ÔÙ

N°<Ì Ÿ¨<‹¸> tu* Ã≈∏fi F…oÕ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu ∫C•w t°∫° J¡˚Ù ˚Ù fi°„ J¡ů fiFÙ*

≈®°›w FůwÙ, tC<•w Fůfiu ≈≤ J¡°Ô Ju¡ Ÿ°S FÙ ŸJ¡∑ ˚Ù <fib¨<W FůwÙ Fæ, ŸŸu ≈¥bÕ fiFÙ*,

∫F ˚°b Fæ $$63$$

N<bΩ°∫C•w ıÙbªæw∏∫ Ju¡ _bR¡≈ J¡° <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù ∫FÙ ≈®wÙw Fůw° Fæ <J¡ ıfwJ¡
tůs fi Fů ı°∫, wf wJ¡ ı∏t, t≤d N°<Ì J¡∑ <fib¨<W fiFÙ* FůwÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ÿa<bwg J¡° buÌfi ∫°<fi _b˚°b ∆∫<w≤uJ¡≤<Fw (<bÿÔuT„¥∏∫) Fæ, oŸ<ÔÎ ı∏t N°æ≤ t≤d _b˚°bŸab<wg Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ ıf wJ¡ N°<b@J¡ ıÙbªæw∏∫ ≤Fuy°, wf wJ¡ ı∏t N°æ≤
t≤d Ÿu ~C>¸>J¡°≤° fiFÙ* Fæ, bu ŸJu¡ _b˚°bR¡≈ FÙ Fæ*, F°≥, tC<•w Fůfiu ≈≤ J¡°Ô Ju¡ Ÿ°S FÙ

fiŸu ~C>¸>J¡°≤° Fůw° Fæ $$64$$

Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ıÙb Ju¡ Ÿa<bwg ≈®b°F J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu fiÌÙ tu* ıÔ J¡˚Ù N°bwÕ∫C•w ∫°fiÙ N¿_S≤ NwÎb tæÔ° Fůw° Fæ N°æ≤ J¡˚Ù ¿_S≤

ŸyÕ - 54]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

417

NwÎb <fitÕÔ Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ∫F ªuwfi (Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ıÙb) ˚Ù J¡˚Ù Ÿ°æ‡∫ (<fitÕÔ) N°æ≤

J¡˚Ù ≤°y πuT N°<Ì Ÿu J¡ÔC<Tw Fů ı°w° Fæ $$65$$ ıæŸu Ô‡fÙ Ìqf N°<Ì J¡∑ Ôw°Nů* Ju¡ fÙª-
fÙª tu* y°≥™>u* FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ ªuwfiŸW° Ju¡ tº∫ tu* ı∏t N°æ≤ t≤d Fůwu Fæ* $$66$$ «¡≈≤

<ıŸJ¡° bdÕfi <J¡∫° Fæ, bF Ÿf ˚®°∏wÂ<‹¸> Fæ, ≈≤t°SÕÂ<‹¸> wů ∫F Fæ <J¡ ªuwfi ≈C”T fi wů J¡˚Ù ı∏t Ôuw° Fæ Nů≤ fi J¡˚Ù t≤w° Fæ, •∫ů**<J¡ ZC<w fiu J¡F° Fæ- "fi ı°∫wu <t®∫wu b°

<b≈¿ÿªwg' (≈≤t°SÕÌ„ÙÕ fi wů ı∏t Ôuw° Fæ N°æ≤ fi t≤w° Fæ) ˚®°∏w ≈C”T FÙ _b›fiJ¡°Ô Ju¡

˚®t Ju¡ wCv∫ oŸu (ı∏t, t≤d N°<Ì J¡ů) Ìu©w° Fæ $$67$$

ªuwfi J¡∑ Nt≤d_b˚°bw° J¡° ∫C<•w Ÿu ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

ªuwfi°t°` FÙ wů ≈C”T Fæ, bF J¡f N°æ≤ J¡F°≥ fi‹¸> Fů ŸJ¡w° Fæ ? ∫<Ì ≈C”T J¡ů ªuwfi Ÿu N<w¿≤•w t°fiů, wů fw°Nů •∫° ÌuF ≈C”T Fůy° ∫° ≈®°d ≈C”T Fůy° ∫° o¿∏B∫°≥ ≈C”T FůyÙ

NSb° tfi ≈C”T Fůy° ∫° fC<], NFaJ¡°≤, <ªW ≈C”T Fů*yu ∫° fiJu¡ N<@‹™>°w° Ìubw° ≈C”T

Fů*yu NSb° N<bΩ° ≈C”T FůyÙ ? ofi Ÿ˚Ù ≈sů* tu* ≈C”TR¡≈ Ÿu t°fiu y∫u ÌuF N°<Ì ınů* π°≤°

ªuwfiR¡≈ ≈C”T Ÿu ı∏∫ ≈®J¡°„ Ÿu Fůfiub°Ôu Ÿ‡≈¥dÕ ∆∫bF°≤ fi Fů ŸJu*¡yu $ NwÎb ªuwfi°t°`

FÙ ≈C”T Fæ, ∫F ≈s N¸>Ô ≤F° $$68$$

ªuwfi J¡° t≤d <Ÿ] fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, <ıŸfiu ªuwfi J¡° t≤d Ìu©° Fů, ÎuŸ° J¡ůoÕ Ÿ°sÙ FÙ
fiFÙ* Fæ, <k¡≤ <ıŸJ¡° J¡ůoÕ Ÿ°sÙ FÙ fiFÙ* Fæ, ŸJ¡∑ <Ÿ<] Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ ?

owfi° ŸaŸ°≤ fÙw y∫°, N°ıwJ¡ ªuwfi J¡ů t≤° F…N° <J¡Ÿfiu Ìu©° ? ı≤° ŸJ¡° fi°t wů fwÔ°o∫u •∫° ªuwfi J¡° t≤d <bfi°„ Fæ ∫° ÌqŸ≤Ù ÌuF J¡∑ ≈®°<›w Fæ ? ∫<Ì ŸJ¡° t≤d

<bfi°„ Fæ, wů bF N≈fiu N°≈ Fůw° Fæ ∫° ÌqŸ≤u Ÿu ? ≈®St ≈s wů ffi fiFÙ* ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡

<bfi°„ <b≤ů@Ù J¡≤w° Fæ, N≈fiutu* N≈fi° <b≤ů@ Jæ¡Ÿu ? ÌqŸ≤° ≈s ˚Ù fiFÙ* ffi ŸJ¡w°,

•∫ů*<J¡ NŸay ªuwfi° J¡° ÌqŸ≤u Ÿu <bfi°„ Fů FÙ fiFÙ* ŸJ¡w° $ ∫<Ì ªuwfiJ¡° t≤d N∏∫ ÌuF

J¡∑ ≈®°<›w Fæ, wů bF ˚Ù J¡ůoÕ t≤d Fæ ? ÌuF wů Ô°©ů* t≤wu Fæ* N°æ≤ ªuwfi ≠∫ů*-J¡°-Ã∫ů*

N<bfi°„Ù ffi° ≤Fw° Fæ $$69$$

∫<Ì ªuwfi J¡∑ t¨Ã∫C F…oÕ wů fn° ˚°≤Ù NfiSÕ ≈®°›w Fůy°, ∫ů* Ì„°Õwu F…Î ªuwfi J¡∑ t¨Ã∫C J¡°

©a±>fi J¡≤wu Fæa $

≈®Ã∫uJ¡ ÌuF tu* <˚∏fi-<˚∏fi ªuwfi Fæ*, oŸtu* J¡ůoÕ ≈®t°d fiFÙ* Fæ, ≈®Ã∫Cw "ÎJ¡ů Ìub# ŸbÕ˚¥wuTC
y¥i>#' oŸ ZC<wR¡≈ ≈®t°d Ÿu Ÿf ÌuFů* tu* ÎJ¡ FÙ ªuwfi Fæ, bF <Ÿ] Fůw° Fæ $ bF ÎJ¡ ªuwfi ∫<Ì
t≤ ı°∫, wů Ÿt<‹¸> N°æ≤ ∆∫<‹¸> J¡° <ªW, <ıŸJ¡∑ ŸW° N°æ≤ _k¥¡<wÕ ŸÙJu¡ N@Ùfi Fæ, Jæ¡Ÿu fiFÙ* t≤uy° ? ∫°fiÙ Nbÿ∫ t≤ ı°∫uy° $ Ÿt<‹¸> N°æ≤ ∆∫<‹¸> Ju¡ <ªW Ju¡ t≤ ı°fiu ≈≤ <ªWt°`R¡≈
ıywg J¡∑ ≈°Ì°fi„¥∏∫ ŸW° fiFÙ* ≤F ŸJ¡wÙ $ oŸ<ÔÎ ÎJ¡ Ju¡ t≤fiu ≈≤ ∫F°≥ Ÿf ˚¥wů* J¡∑
t¨Ã∫C”≈ ÌůT N<fi‹¸> fiFÙ* Fůy° •∫° ? $$70$$

∫<Ì J¡ůoÕ ≈¥~>u wf ı∏t-t≤d, <ıfiJ¡° ŸfJ¡ů NfiC˚b Fůw° Fæ, •∫° Fæ* ∫°fiÙ fiJ¡°

_bR¡≈ •∫° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

418

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<ıŸJ¡° ∫°fiÙ ı∏t-t≤d J¡° ıÙb NfiC˚b J¡≤w° Fæ, bF Ju¡bÔ b°Ÿfi° J¡° ªtÃJ¡°≤ Fæ $

ŸÙJu¡ (b°Ÿfi°ªtÃJ¡°≤ Ju¡ FÙ) ıÙbfi N°æ≤ t≤d Ìů fi°t ≤© <Ì∫u Fæ* $$71$$ oŸ ≈®J¡°≤ fi wů J¡ůoÕ t≤w° Fæ N°æ≤ fi J¡ůoÕ ≈æÌ° Fůw° Fæ $ Ju¡bÔ ıÙb N≈fiÙ b°Ÿfi°R¡≈Ù ıÔ˚°æ*≤Ù Ju¡ y±>gi>u tu*

<y≤w° Fæ $$72$$ Âÿ∫ J¡° ŸbÕS° NŸa˚b Fůfiu Ÿu ∫F b°Ÿfi° Fæ FÙ fiFÙ*, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ <bª°≤

Ÿu Â» (tıf¥w) I°w° (N∏w#J¡≤d) Nbÿ∫ fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $$73$$ bæ≤°À∫ N°<Ì Ÿ°@fiů* Ÿu Ÿ‡≈∏fi N<@J¡°≤Ù ıÙb yC”tC© Ÿu Zbd N°<ÌJu¡ NU∫°Ÿ Ÿu ≈®wÙw Fů ≤Fu ıywg-≈®≈aª J¡ů

∫F ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu <Ìw fiFÙ* F…N° Fæ, ∫ů* w[bI°fi Ÿu Ìu© J¡≤ t¥Ô Ju¡ (NI°fi Ju¡) J¡¸>fiu Ÿu ŸbÕS° πæwb°Ÿfi° Ÿu „¥∏∫ FůJ¡≤ <btC•w Fů ı°w° Fæ, ∫ů* <btC•w N°Ãt_bR¡≈ FÙ ∫F°≥ ≈≤t°SÕ
b_wC Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w Ÿf NŸwg Fæ $$74$$

ª°æbfib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈ª≈fib°≥ ŸyÕ

N°<Ì Ÿ¨<‹¸> Ÿu ÔuJ¡≤ ıÙb J¡∑ <b<ª` ŸaŸ°≤y<w∫ů* J¡° wS°
ıÙbJ¡t°ÕfiCŸ°≤Ù oÕÿb≤ J¡∑ ¿_S<w J¡° bdÕfi $

≈®fC] ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìubu<„, ıæŸu ı∏wC (≈®°dÙ) t≤w° Fæ N°æ≤ ıæŸu <k¡≤ ≈æÌ° Fůw° Fæ,

ŸÙJ¡ů (≈¥bÕJ¡<Sw J¡ů FÙ) <k¡≤ N°≈ tCHŸu <b_w°≤ Ÿu J¡<F∫u $ ŸJ¡° ≈¿≤d°t ∫F Fůy°

<J¡ f°≤f°≤ ŸCfifiu Ÿu bæ≤°À∫ f»uy° N°æ≤ ŸŸu I°fi J¡∑ b¨<] FůyÙ $ ZÙ ÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, fi°<±>∫ů* J¡∑ y<w R¡J¡ ı°fiu≈≤ ıf <J¡ ≈®°dÙ ≈®°db°∫CNů* J¡∑ <bŸa¿_S<w (ªÔfi_b˚°b Ÿu

<b≈≤Ùw ¿_S<w) NS°Õwg yÃ∫b≤ů@ J¡ů ≈®®°›w Fůw° Fæ, wf ŸJ¡∑ ªuwfi° „<•w, N∏w#J¡≤dR¡≈ ≈°<@ J¡° Ô∫ Fů ı°fiu Ÿu, „°∏w-ŸÙ Fů ı°wÙ Fæ $$1,2$$
b_wCw# ªuwfi° J¡FÙ* „°∏w fiFÙ* FůwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ªuwfi tÔ Ju¡ Ÿ‡≈JÕ¡ Ÿu ≤<Fw wS° <fiÃ∫ Fæ, fi wů ŸJ¡° Ì∫ Fůw° Fæ N°æ≤ fi <bfi°„ $
bF ª≤-Nª≤ Ÿf ıÙbů* tu*, N°J¡°„ tu*, ≈bÕw tu*, N<Àfi tu* N°æ≤ b°∫C tu* ¿_Sw Fæ $ twÔf ∫F

<J¡ J¡ůoÕ ≈Ì°SÕ ∫° _S°fi ŸŸu „¥∏∫ fiFÙ* Fæ $$3$$
oŸŸu ∫F <Ÿ] F…N° <J¡ t≤d ÌuF J¡° @tÕ Fæ, N°Ãt° J¡° @tÕ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° t°fiwu Fæ* $

≈®°db°∫C J¡∑ y<w ”J¡fiu Ÿu ıf „≤Ù≤ tu* _≈∏Ì (ªu‹¸>°) „°∏w Fů ı°w° Fæ, wf ∫F ÌuF,

<ıŸJ¡° ÌqŸ≤° fi°t ın Fæ, "t¨w' J¡FÔ°wÙ Fæ $$4$$ ıf ∫F ÌuF tCÌ°Õ ffi ı°wÙ Fæ, ≈®°db°∫C

N≈fiu J¡°≤dR¡≈ tF°b°∫C tu* ÔÙfi Fů ı°w° Fæ, wf b°Ÿfi°≤<Fw ªuwfi N°Ãtw[b tu* ÔÙfi Fů ı°w° Fæ ∫°fiÙ ≈®°d wuı Ju¡ Ÿ°S ≈®°I N°Ãt° tu* ÔÙfi Fů ı°wu Fæ*, ≈°<@ J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤
ıÙb ˚Ù b°Ÿfi°Nů* Ju¡ Ÿ°S ≈≤t°ÃtR¡≈ Ÿu ¿_Sw Fů ı°w° Fæ $$5$$

∫<Ì ıÙb ≈≤t°ÃtR¡≈ Ÿu ¿_Sw Fů ı°w° Fæ, wů bF tC•w FůJ¡≤ f®Ê FÙ Fů y∫°, <k¡≤

Ÿu ıÙb Jæ¡Ÿu J¡Fwu Fæ* ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈CfiıÕ∏t tu* fÙı˚¥w b°Ÿfi° Ÿu ∫C•w Ÿ¥‚t (NdC≈¿≤¿h~>∏fi) Fæ, ŸJ¡° fi°t ıÙb J¡F°

ŸyÕ - 55]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

419
ı°w° Fæ, b_wCw# ıÙb f®Ê Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $ NwÎb b°Ÿfi°b„ ŸJ¡ů N≈fiu _S°fi tu* FÙ

≈≤ÔůJ¡ ytfi N°<Ì J¡° ˚®t Fůw° Fæ $
b°_wb tu* ŸJ¡° ≈≤ÔůJ¡ytfi N°<Ì fiFÙ* Fůw° $ oŸ N°„∫ Ÿu t^±>≈°J¡°„∏∫°∫ J¡°

_t≤d J¡≤°wu Fæ* $
bF bFÙ* ≈≤ ≤°ı° ≈µ Ju¡ „b°y°≤ tu* t^±>≈°J¡°„ tu* FÙ ≤Fw° Fæ $$6$$ ÌuF Ju¡ t≤d Ÿu FÙ

Ô°æ<J¡J¡ ∆∫bF°≤ J¡≤fiub°Ôu Ôůy Ÿu ≈®uw J¡Fwu Fæ* $ ªuwfi b°Ÿfi°Nů* Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ ≈C‹≈

N°<Ì J¡∑ ŸCy∏@ Ÿu <tÔu F…Î b°∫C Ju¡ Ÿt°fi ≤Fw° Fæ $ oŸ (≈¥bÕı∏t Ju¡) ÌuF N°<Ì Âÿ∫ J¡°

Ã∫°y J¡≤ N∏∫ ÌuF N°<Ì Ju¡ Ì„Õfi tu* ıf ≤Fw° Fæ, wf bF ıÙb _b›fi J¡∑ fi°o˘ wS° tfiů≤S

J¡∑ fi°o˘ _b∫a FÙ ≈≤ÔůJ¡ytfi, ≈≤ÔůJ¡, bF°≥ Ju¡ ˚ůÀ∫ N°<Ì b°Ÿfi°t∫ fi°fi° N°J¡°≤ů* J¡ů

@°≤d J¡≤w° Fæ $$7,8$$

ŸÙ ˚®t J¡ů fi∫u <Ÿ≤u Ÿu J®¡t„# J¡Ffi° N°≤‡˚ J¡≤wu Fæ* $

ŸÙ ≈®Ìu„ Ju¡ N∏Ì≤ ≈¥bÕ ı∏t J¡∑ fi°o˘ ıf Ÿu _t¨<w FůwÙ Fæ w˚Ù (wC≤∏w) t≤dJ¡°Ô

J¡∑ t¥~>°Õ Ju¡ f°Ì N∏∫ „≤Ù≤ J¡ů Ìu©w° Fæ $$9$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ~>ů¸>u Ÿu t≤d-≈®Ìu„tu* ∫S° J¡Sa<ªwg N∏∫ „≤Ù≤ J¡∑ J¡v≈fi° Fů ŸJ¡fiu

≈≤ ˚Ù Ìq≤ytfi, <b_w°≤∫C•w ≈≤ÔůJ¡ N°<Ì J¡° Ÿt°bu„ bF°≥ Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? wů oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

N°Ãt° tu* <b≈CÔ ÎJ¡ N°J¡°„ NSb° N°J¡°„ N°æ≤ ≈¨ØbÙ Ìůfiů* FÙ ∫° J¡≤ůnů* Ô°© f®Ê°^±> ÎJ¡ Ÿ°S ÎJ¡ FÙ Ÿt∫ Ÿt° ŸJ¡wu Fæ*, <k¡≤ N°Ãt° tu* oŸ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª J¡° Ÿ‡˚b •∫ů* fiFÙ*

Fůy° ? NS°Õwg Nbÿ∫ Fæ FÙ, •∫ů*<J¡ N°Ãt° NŸÙt Fæ N°æ≤ t°∫° N|<¸>w|¸>fi°tu* ≈Ç> Fæ $ ÎuŸÙ

¿_S<w tu* N°Ãt_bR¡≈ J¡° <bª°≤ J¡≤ NÃ∫v≈ ≈®Ìu„ tu* ˚Ù N∏∫ ÔůJ¡ J¡° (≈≤ÔůJ¡ N°<Ì

J¡°) Ÿt°bu„ J¡F° y∫° Fæ, Ju¡bÔ ŸÙ ≈®Ìu„ Ju¡ N<˚≈®°∫ Ÿu fiFÙ* J¡F° Fæ (c) $

Nf <˚∏fi-<˚∏fi y<w J¡ů J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ÌubÙıÙ ≈®uwů* J¡° <b˚°y J¡≤wÙ Fæ* -

Fu ŸC∏Ì≤Ù, ≈®uw ~># ≈®J¡°≤ Ju¡ Fůwu Fæ*, fiJu¡ N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu ˚uÌ J¡ů ŸCfiů-Ÿ°@°≤d

≈°≈Ù, tº∫t ≈°≈Ù N°æ≤ fnu ˚°≤Ù ≈°≈Ù, Ÿ°@°≤d @tÕ b°Ôu, tº∫t @tÕb°Ôu wS° Wt

@tÕb°Ôu $ ofitu* Ÿu ≈®Ã∫uJ¡ tu* <J¡ŸÙ Ju¡ Ìů ˚uÌ Fůwu Fæ* N°æ≤ <J¡ŸÙJu¡ wÙfi ˚uÌ Fůwu Fæ* $$10-12$$

fitu* Ÿu ≈FÔu N°æ≤ wÙŸ≤u J¡∑ y<w J¡Fwu Fæ* $

J¡ůoÕ fn° ˚°≤Ù ≈°wJ¡∑ ÎJ¡ bTÕ wJ¡ t≤dt¥~>°Õ J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, ≈ÃS≤ Ju¡ tº∫ J¡∑
fi°o˘ ™>ůŸ N°æ≤ t¥i> ≤Fw° Fæ $$13$$ fF…w Ÿt∫ Ju¡ f°Ì ªuwfi° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ <ª≤J¡°Ô wJ¡
b°Ÿfi°R¡≈Ù fi°<∫J¡° Ju¡ Ì≤ Ÿu Ã≈∏fi FůJ¡≤ J¡˚Ù fi‹¸> fi Fůfiub°Ôu fi°≤J¡∑∫ Ì…#© J¡° ˚ůyJ¡≤
c oŸ ÿÔůJ¡ J¡° <πwÙ∫ NSÕ ∫ů* Fæ - ∫<Ì Ÿ ≈®Ìu„ tu* t°yÕ, ≈≤ÔůJ¡ N°<Ì Fæ*, wů ∏Fu* ÌqŸ≤u Ôůy •∫ů fiFÙ* Ìu©wu, t¨wJ¡ FÙ •∫ů* Ìu©w° Fæ ? N°J¡°„ N°æ≤ ≈¨ØbÙ Ìů, N°J¡°„, Ÿ¥∫Õ, ª∏Bt°

N°<Ì Ÿu ∫C•w Ÿ°≤° ıywg t¨w ≈”T J¡∑ N°Ãt° tu* tu||¸>° J¡∑ fi°o˘ ©¥f ≈C‹¸> F…N° Fæ, N∏∫ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu wů Ju¡bÔ N°J¡°„ FÙ Fæ, Nw# N∏∫ J¡ů fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ* $

420

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ÎJ¡ Ì…#© Ju¡ f°Ì ÌqŸ≤u Ì…#© J¡ů ≈®°›w Fůw° F…N° bF tF°≈°≈Ù ŸæJ¡nů* ∫ů<fi∫ů* J¡ů ©¥f

˚ůyJ¡≤ J¡˚Ù ŸaŸ°≤R¡≈Ù _b›fi tu* „°¿∏w J¡ů (tF°≈°≈ů* Ju¡ k¡ÔJ¡∑ Ÿt°<›w J¡ů) ≈®°›w Fůw°

Fæ, ∫°fiÙ ŸJu¡ ≈°≈k¡Ôů* J¡° N∏w Fůw° Fæ $$14,15$$ NSb° bu t¨Ã∫C-tůF Ju¡ N∏w tu*

ŸæJ¡nů* ın-Ì…#©ů* Ÿu ∆∫°JC¡Ô b¨s N°<Ì ∫ů<fi∫ů* J¡°, ıů <J¡ ŸJu¡ ⁄Ì∫ tu* ¿_Sw Fæ, ˚ůy J¡≤wu Fæ* N°æ≤ <k¡≤ fi≤J¡ tu* N≈fiÙ-N≈fiÙ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ NfiCR¡≈ <b<b@ Ì…#©ů* J¡° NfiC˚b J¡≤

<ª≤J¡°Ô wJ¡ ˚¥wÔ tu* <b<b@ ∫ů<fi∫ů* tu* Ã≈∏fi Fůwu Fæ* $$16,17$$
tº∫t ≈°≈Ù J¡∑ y<w J¡ů J¡Fwu Fæ* $

N°æ≤ ıů tº∫t ≈°≈Ù Fæ, bF t≤dt¥~>°Õ Ju¡ ≈ÿª°wg ≈ÃS≤ Ju¡ Ì≤ J¡∑ (tº∫ ˚°y J¡∑) fi°o˘ |fiÙ t¥~>°Õ J¡° JC¡~> J¡°ÔwJ¡ NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ wÌ…≈≤°∏w ıf Ÿu ªuwfi° ≈®°›w FůwÙ

Fæ, wf bF JC¡~> J¡°Ô tu* ∫° ŸÙ Ÿt∫ <w∫Õyg N°<Ì J®¡t Ÿu ∫ů<fi∫ů* J¡ů ˚ůyJ¡≤ ŸaŸ°≤
tu* ≈®°›w Fůw° Fæ $$18,19$$

Ÿ°@°≤d ≈°≈Ù J¡∑ y<w fwÔ°wu Fæ* $

J¡ůoÕ Ÿ°@°≤d ≈°≈Ù t≤wu FÙ N≈fiÙ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈®°›w F…Î N<bJ¡Ô tfiC‹∫

„≤Ù≤ J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, •∫ů*<J¡ "˚Ů∫°tub tfiC‹∫ÔůJ¡tg' (≈C^∫ N°æ≤ ≈°≈ů* Ÿu tfiC‹∫ÔůJ¡

J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ) ÎuŸÙ ZC<w Fæ $$20$$ bF _b›fi J¡∑ fi°o˘ N°æ≤ tfiů≤S J¡∑ fi°o˘, bæŸ° NfiC˚b J¡≤w° Fæ N°æ≤ ŸÙ sd tu* ŸJ¡∑ _t¨<w∫°≥ (ıæŸ° <J¡ ≈FÔu J¡F° y∫° Fæ) <Ìw FůwÙ Fæ $$21$$

ŸbÕZu‹™> tF°≈C^∫°Ãt°Nů* J¡∑ y<w J¡Fwu Fæ* $

<J¡∏wC ıů ŸbÕZu‹™> tF°≈C^∫°Ãt° Fæ*, bu t≤dı<fiw t¥~>°Õ Ju¡ f°Ì ≈C^∫ b°Ÿfi° Ju¡ Ì∫ Ÿu _byÕÔůJ¡, <bΩ°@≤ÔůJ¡J¡° ŸC© ˚ůywu Fæ* $ tF°≈C^∫ Ju¡ k¡Ô Ju¡ ≈˚ůy Ju¡ f°Ì Sůn°-fF…w

≈°≈J¡tÕ ∫<Ì Fů, wů ŸJu¡ NfiCR¡≈ k¡Ô J¡ů oÔ°b¨W, <J*¡≈C”T N°<Ì ©^±>ů* tu* ˚ůyJ¡≤
tfiC‹∫ ÔůJ¡ tu* Ÿ≠ıfiů* Ju¡ @fib°fig |≤ tu* ı∏t Ôuwu Fæ* $$22,23$$
tº∫t @t°ÕÃt°Nů* J¡∑ y<w J¡Fwu Fæ* $
ıů tº∫t @t°ÕÃt° Fæ*, bu t≤dt¥h~>°Õ Ju¡ f°Ì N°J¡°„-b°∫C Ÿu bu<‹¸>w FůJ¡≤ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ b¨s, Ôw° N°æ≤ ≈vÔbů* Ÿu ∆∫°›w fi∏Ìfibfi, ªæ`≤S N°<Ì <Ì∆∫ Ω°fiů* tu* <J¡∏fi≤, <J*¡≈C”T,

∫s N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤ Ÿu ı°wu Fæ*, bF°≥ ≈≤ N≈fiu ≈C^∫J¡tů˘ J¡° ŸC∏Ì≤ k¡Ô ˚ůyJ¡≤ b°∫C, b¨<‹¸> N°<ÌŸu ≈¨<SbÙ tu* @°fi, yuFq≥, ı°æ N°<Ì tu* ≈®bu„≈¥bÕJ¡ N∏fi ffiJ¡≤ f®°Êd N°<Ì Ju¡ ⁄Ì∫ tu*

≈®bu„J¡≤ bÙ∫ÕR¡≈ Ÿu <˜∫ů* Ju¡ y˚Õ tu* ≈®°›w Fůwu Fæ* $$24,25$$
oŸŸu Ÿ°@°≤d @t°ÕÃt° J¡∑ ˚Ù y<w ≈®°∫# J¡FÙ yoÕ, ÎuŸ° t°fiwu F…Î ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

≈®uw N≈fiÙ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ t≤dt¥h~>°Õ Ju¡ N∏w tu* N≈fiu ⁄Ì∫ tu* oŸ Nb_S° J¡° J®¡t Ÿu N°æ≤ J®¡t Ju¡ <ffi° ˚Ù NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$26$$

Nf fiJ¡° t≤d N°<Ì Nº∫°≤ů≈J®¡t <b„uTR¡≈ Ÿu Ì„°Õwu Fæ* $

≈®uw ≈FÔu Ft Ôůy t≤u, wÌfi∏Ì≤ Ì°F, Ì„°FJ¨¡Ã∫ N°<Ì Ju¡ J®¡t Ÿu Ft Ôůyů* J¡° „≤Ù≤
ffi°, ∫F ı°fiwu Fæ* $ wÌfi∏w≤ bu ı°fiwu Fæ* <J¡ F°Sů* tu* J¡°Ô≈°„ <ÔÎ F…Î ∫u ∫tÌqw Fæ*, ofi

ŸyÕ - 55]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

421

∫tÌ¥wů* π°≤° Ôu ı°∫° ı° ≤F° tæ*, ıů <J¡ ≈°Su∫ Z°] N°<Ì Ÿu w¨›w <J¡∫° y∫° Fq≥, ÎJ¡ bTÕ
tu* ∫t≈C≤Ù J¡ů ı°w° Fq≥ $$27,28$$ fitu* Ÿu ıů tF°≈C^∫b°fi Fůwu Fæ*, bu fnu tfiůF≤ ÌubÔůJ¡

Ju¡ <bt°fi N°æ≤ Ω°fiů* J¡ů "∫u Ft°≤u J¡tů˘ Ÿu f°≤-f°≤ ≈®°›w Fůwu Fæ*', ÎuŸ° ı°fiwu Fæ* $$29$$
tF°≈°≈Ù ≈C”T fkÕ¡ J¡∑ ª\>°fiu*, J¡°≥¸>u, yâu N°æ≤ wÔb°≤ J¡Ù fi°o˘ wÙ‚d ≈Wů* Ÿu ˚≤≈¥≤ bfi, ıů <J¡ Ft°≤u Ì…‹J¡tů˘ Ÿu Ã≈∏fi Fæ*, Ftu* ≈®°›w Fů ≤Fu Fæ*, ÎuŸ° ı°fiwu Fæ* $$30$$ tº∫t ≈C^∫b°Ôu

≈C”T ı°fiwu Fæ* <J¡ ∫F t°yÕ, <ıŸtu* fnu N°fi∏Ì Ju¡ Ÿ°S ≈æÌÔ ªÔ° ı° ŸJ¡w° Fæ, ™>^±>Ù

N°æ≤ F≤Ù-F≤Ù Ìqf ıtÙ Fæ, tfi˚°bfiÙ ~>°∫° Ÿu ∫C•w Fæ N°æ≤ _S°fi-_S°fi ≈≤ f°b<±>∫°≥
ffiÙ Fæ*, tu≤u Ÿ°tfiu ¿_Sw Fæ $$31$$ tº∫t ≈°≈Ùıfiů* J¡ů ∫F NfiC˚b Fůw° Fæ <J¡ ∫F tæ*

∫t≈C≤Ù tu* N° ≈F…≥ª°, ∫u ŸbÕÔůJ¡≈®<Ÿ] ∫t≤°ı Fæ* N°æ≤ ∫F°≥ <ª`yC›w N°<Ìfiu tu≤u J¡tů˘ J¡°

<bª°≤ <J¡∫° $$32$$

∫F Nº∫°≤ů≈J®¡t _b›fi Ju¡ Ÿt°fi ≈®Ã∫uJ¡ ≈C”T J¡° <˚∏fi <˚∏fi Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈®wÙw Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ ¿_Sw ∫°fiÙ ŸÃ∫-Ÿu Ÿf |¸>, ≈¸> N°<Ì ≈Ì°SÕ N°æ≤ fiJ¡∑
wwg-wwg NSÕ <J®¡∫° (ıÔ J¡° N°fi∫fi N°<Ì) Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi, <b„°Ô ŸaŸ°≤˚°y ≈®Ã∫uJ¡ J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ $$33$$

≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu ∫<Ì Ìu©° ı°∫, wů N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $

N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ _bR¡≈≤<Fw tu* ¿_Sw ıywg-≈®≈aª, <ıŸtu* Ô‡fu Ìu„, Ô‡fu J¡°Ô N°æ≤

Ô‡fÙ <J®¡∫°Nů* J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC Ÿ‡≈¥dÕ Nº∫°≤ů≈ů* Ÿu „¥∏∫ N°Ãt°

FÙ Fæ $$34$$ "tCHu ∫t≤°ı fiu N≈fiu J¡tů˘ Ju¡ k¡Ôů* J¡° ˚ůy J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ oŸ <Ì„° tu* ı°fiu J¡∑

N°I° ÌÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ∫tŸ˚° Ÿu tæ* „Ù|® ŸC∏Ì≤ ŸC∏Ì≤ ˚ůyů* Ÿu ∫C•w _byÕ tu* ı°w° Fq≥ ∫° fi≤J¡
tu* FÙ ı°w° Fq≥ $$35$$ ∫t≤°ı fiu <ıŸ _byÕ J¡° ˚ůy J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ tCHu N°I° ÌÙ SÙ Ÿ (_byÕ) J¡° tæ*fiu ˚ůy J¡≤ <Ô∫° Fæ NSb° ∫t≤°ı fiu <ıŸ fi≤J¡ J¡° ˚ůy J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ tCHu N°Ìu„ <Ì∫°

S° ŸJ¡° tæ*fiu ˚ůy J¡≤ <Ô∫° Fæ $ ∫t<fi<ÌÕ‹¸> ∫u ≈„C N°<Ì ∫ů<fi∫°≥ tæ*fiu ˚ůy ÔÙ Fæ* $ oŸ Ÿt∫
tæ* tfiC‹∫ ŸaŸ°≤ tu* N°<b˚¥Õw Fůw° Fq≥ $$36$$ ∫F tæ* J¡˚Ù @°fi J¡° NaJC¡≤ F…N°, <k¡≤ f»J¡≤ ≈°æ@°

F…N°, ≈Wu Ôyu, y°˚ F…N°, @°fi J¡∑ f°Ô F…N°, oŸ J®¡t Ÿu fÙı ffiJ¡≤ ≤F° $

„aJ¡°-_byÕ, fi≤J¡ N°æ≤ <b<b@ ∫ů<fi∫ů* Ju¡ ˚ůy J¡∑ fi°o˘ b®Ùfl°<Ì˚°b (@°fi Ju¡ NaJC¡≤

N°¿Ì Fůfi°) ˚Ù •∫° ŸJ¡° NfiC˚b <Ÿ] Fæ ?

Ÿt°@°fi - fiFÙ*, ˚<b‹∫J¡°Ô tu* ≈®°›w Fůfiub°Ôu tfiC‹∫ „≤Ù≤ tu* ZC<w, ≈C≤°d N°<Ì Ÿu

Ã≈∏fi fů@ Ÿu Ÿu N≈fiu b®Ùfl°<Ì˚°b J¡° ≈¿≤I°fi Fůw° Fæ $$37$$

∫<Ì <J¡ŸÙJ¡ů „aJ¡° Fů wů Ÿ Ÿt∫ Ÿu N≈fiu b®Ùfl°<Ì˚°b J¡° NfiC˚b •∫ů* fiFÙ* Fůw° ?

oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Ÿ Nb_S° tu* „≤Ù≤ fi Fůfiu Ÿu ŸJ¡∑ o¿∏B∫°≥ N°æ≤ N∏w#J¡≤d t¥¿h~>Õw ≤Fw° Fæ $ ŸÙ

Nb_S° tu* bF <≈w° Ju¡ „≤Ù≤ tu* ˚C•w N∏fi π°≤° ≈®bu„ J¡≤ bÙ∫Õ ffiw° Fæ $ wÌ…≈≤°∏w bF
t°w° Ju¡ Ì≤ tu* y˚Õ ffiw° Fæ $ N≈fiu ≈¥bÕJ¡tů˘ Ju¡ NfiCŸ°≤ ŸC©, Ÿ°æ˚°À∫, N°≤ůÀ∫ N°æ≤ ŸC∏Ì≤

422

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

_b˚°b Ÿu ∫C•w NSb° Ì…#©, ÌC˚°ÕÀ∫, ≤ůy wS° <bTt _b˚°b Ÿu ∫C•w tfiůF≤ N°J¨¡<wb°Ô°
f°ÔJ¡ Fůw° Fæ $$38,39$$ wÌ…≈≤°∏w bF ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi |¸>fiu f»fiub°Ôu ªaªÔ N°æ≤
tfiůF≤ wS° J¡°tů∏tC© (fi°≤Ù≈≤°∫d) ∫°æbfi J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, <k¡≤ J¡tÔ Ju¡ tC≥Ftu* <y≤u F…Î wCT°≤R¡≈Ù bı®J¡∑ fi°o˘ fC»°≈u J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ ∫°fiÙ ıæŸu J¡tÔ Ju¡ ≈≤ wCT°≤R¡≈Ù
bı® <y≤J¡≤ Ÿu tC≤H° Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ fC»°≈u Ÿu ııÕ≤ Fů ı°w° Fæ $$40$$ ŸJ¡° owfiu tu*

~C>¸>J¡°≤° fiFÙ* Fůw°, ŸJu¡ f°Ì ˚Ù ∆∫°<@R¡≈Ù t≤d J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ <k¡≤ bF t≤dı<fiw t¥~>°Õ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, wÌfi∏w≤ f∏@CNů* π°≤° <Ì∫u y∫u <≈^±>ů* Ÿu _b›fi Ju¡ Ÿt°fi ≈®°›w ÌuFy®Fd J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$41$$ <k¡≤ bF ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ju¡ NfiCŸ°≤ ∫tÔůJ¡ tu* ı°w° Fæ,

<k¡≤ bæŸu FÙ <b<b@ ∫ů<fi∫ů* J¡∑ ≈®°<›w tu* ˚®tJ®¡tJ¡° ≈Cfi# ≈Cfi# NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$42$$

N°J¡°„ tu* N°J¡°„R¡≈Ù ıÙb oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ buyb°fi ≈¿≤bwÕfi J¡° tůs Fůfiu wJ¡ ≈Cfi# ≈Cfi#

NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$43$$

Ãba ≈Ì°SÕ ıÙb tu* ˚®°¿∏w Fů ŸJ¡wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿtu* ˚Ôu FÙ ∫F Nº∫°≤ů≈J®¡t Fů, wÃ≈Ì°SÕ oÕÿb≤ tu* wů ˚®°¿∏w Fů fiFÙ* ŸJ¡wÙ, Nw# Ÿtu* ıywg J¡° Nº∫°≤ů≈J®¡t Jæ¡Ÿu ? oŸ

≈®J¡°≤ wÃ≈Ì°SÕ oÕÿb≤ J¡∑ „C<] J¡ů ı°fifiuu Ju¡ <ÔÎ ÔÙÔ° ≈¥~>wÙ Fæ $

≈®fC] ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu<b, N°<Ì Ÿ¨<‹¸> tu* ıæŸu ∫F ˚®t Fůw° Fæ, bæŸ° tCHŸu J¨¡≈°≈¥bÕJ¡

≈Cfi# J¡<F∫u, <ıŸŸu <J¡ tu≤u fů@ J¡∑ b¨<] Fů $$44$$
oÕÿb≤ J¡∑ ˚®°¿∏w Ÿu ıywg J¡° Nº∫°≤ů≈ fiFÙ* Fůw°, <J¡∏wC ≈≤t°SÕ|fi oÕÿb≤ J¡° FÙ t°∫°

Nº∫°≤ů<≈w R¡≈ Ÿu <bbwÕ Fůw° Fæ $ Nfi°b¨w ªæw∏∫ J¡ů ıů Nº∫_w J¡° ˚°fi Fůw° Fæ, bF

˚®t fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC NŸÃ∫ J¡∑ ŸÃ∫R¡≈ Ÿu ≈®wÙ<w ˚®t Fæ $ ŸbÕI Fůfiu Ju¡ J¡°≤d oÕÿb≤ J¡ů ŸÌ°

≈Ì°Sů˘ J¡∑ ≈®wÙ<w Fůfiu ≈≤ ˚Ù fitu* ŸÃ∫w°J¡∑ ≈®wÙ<w fiFÙ* FůwÙ, •∫ů*<J¡ bu oÕÿb≤ Ju¡ ≈®<w _b_bR¡≈ Ju¡ ≈¿≤I°fiR¡≈ fů@ Ÿu f°<@w ≤Fwu Fæ* $ oŸ ≈®J¡°≤ wÃ≈Ì°SÕ tu* Nº∫°≤ů≈ Fůfiu Ÿu J¡ůoÕ ÌůT fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ÌubÙ wÃ≈Ì°SÕ tu* Nº∫°≤ů≈ J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wÙ Fæ* $

≈bÕw ≈≤t°SÕ|fi ªæw∏∫ Fæ*, b¨s ≈≤t°SÕ|fi Fæ*, ≈¨<SbÙ ≈≤t°SÕ|fi Fæ N°æ≤ N°J¡°„

≈≤t°SÕ|fi Fæ $$45$$ ŸbÕ_bR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ <ªÌ°Ãt° ≈≤tuÿb≤ J¡° ıF°≥ ≈≤ ıæŸ°

<bbwÕ Fůw° Fæ, ≈≤t°J¡°„ „C]_bR¡≈ bF oÕÿb≤ FÙ bF°≥ bF°≥ ≈≤ Ft Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu _b›fi J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiub°Ôu ≈C”T J¡∑ fi°o˘ ıÙbŸt<‹¸>R¡≈ N°<Ì ≈®ı°≈<w ffiJ¡≤ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu

∫ůÀ∫ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ ŸaJ¡v≈R¡≈ Ÿu ıæŸu ˚Ù N°<Ì ÔůJ¡R¡≈ <bbwÕ Ÿu _kC¡¿≤w F…N°, bæŸu FÙ N°ı

˚Ù ∆∫b_S° ≠∫ů*-J¡∑ Ã∫ů* ¿_Sw Fæ $$46,47$$

∫<Ì ∫F t°fi° ı°∫ <J¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ ıyÃŸW° Ÿu ∫F ıyÃŸW° <˚∏fi Fæ, wů oŸ ≈s tu* ˚Ù ŸJ¡∑ (ŸaJ¡v≈ı<fiw ıywg-ŸW° J¡∑) ≈®<w<f‡fwCv∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF

<tØ∫° FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $

ŸaJ¡v≈ı<fiw _kC¡≤d R¡≈ ≈Ì°Sů˘ J¡° ≈FÔ° <bbwÕ <f‡fR¡≈ ™>F≤°, ŸŸu ıů ≈®<w<f‡f F…N° bF N°ı ˚Ù bæŸ° FÙ ¿_Sw Fæ $$48$$

ŸyÕ - 55]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

423
ıyÃŸ¨<‹¸> tu* _S°b≤-ıayt <b˚°y ıæŸu F…N°, Ÿtu* <fi<tW J¡FwÙ Fæ $

ÌuFů* J¡° ıů <~>B _S°fi Fæ, Ÿtu* ≈®<b‹¸> F…N° b°∫C „≤Ù≤ů* tu* ªu‹¸>° Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ,

ŸŸu ∫F ıÙw° Fæ, ÎuŸ° J¡F° ı°w° Fæ $ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* FÙ ıayt ≈®°<d∫ů* tu* oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑

∫F ¿_S<w Ã≈∏fi F…oÕ, oŸÙ J¡°≤d ªuwfi Fůwu F…Î ˚Ù b¨s N°<Ì ªu‹¸>°„¥∏∫ Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡

fitu* <~>B fiFÙ* Fæ, NwÎb b°∫C fitu* ≈®<b‹¸> Fů ªu‹¸>° Ã≈∏fi fiFÙ* J¡≤w°, oŸ<ÔÎ bu ªuwfi Fůwu F…Î ˚Ù <fiÿªu‹¸> Fæ* $$49,50$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ ªuwfi N°æ≤ Nªuwfi Ju¡ <b˚°y J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiu tu* ˚Ù <fi<tW J¡FwÙ Fæ* $

∫F <ªÌ°J¡°„ FÙ (oÕÿb≤ FÙ) ≈®<w<f‡f FůJ¡≤ N°<b˚¥Õw N°æ≈°<@J¡ ıÙb <b˚°y J¡ů J¡≤w° Fæ, bFÙ Na„ Ÿa<bwg (ªuwfi) Fůw° Fæ, „uT Nº∫°≤ů<≈w Fæ, bF ªuwfi fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC

Nªuwfi FÙ Fæ $$51$$

ŸJ¡° fC<] Ju¡ π°≤° _S¥Ô tu* ≈®bu„ N°æ≤ _S¥Ô tu* ªsC N°<Ì J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu Ÿu f°fl

∆∫bF°≤ J¡∑ stw° N°wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $
fC<] tu* ≈®<b‹¸> F…N° <ªÌ°J¡°„ fC<] Ju¡ <ÔÎ tfiC‹∫„≤Ù≤R¡≈ ÌqŸ≤u ≈°<@˚¥w fiy≤ tu*

≈®<b‹¸> FůJ¡≤ N≈fiu tu* N<@R¡» fC<] J¡ů ªsC N°<Ì Ju¡ yůÔJ¡ tu* ≈F…≥ªw° F…N° ª°sCT N°<Ì
fC<]b¨<W∫ů* π°≤° f°fl ≈Ì°Sů˘ J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $

„aJ¡° - ªsC N°<Ì FÙ Ÿ°s°wg <ªwg tu* Nº∫_w Fůfiu Ÿu <ªwg (ªuwfi) Fæ, Nw# bu ıÙb˚¥w

„≤Ù≤ tu* ≤FJ¡≤ ∆∫bF°≤ J¡≤u*, fC<]R¡≈ ≈°<@ Ÿu ∫C•w ıÙb t°fifiu J¡∑ •∫° N°bÿ∫J¡w° Fæ ?

Ÿt°@°fi - fiFÙ*, ÎuŸ° fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫°≥ _b∫a FÙ ªuwfi ıÙb˚¥w fiFÙa Fæ,

•∫ů*<J¡ ªæw∏∫ tu* Nº∫°≤ů≈t°` Ÿu FÙ J¡ůoÕ ªuwfi fiFÙ* Fůw° $ ∫<Ì ÎuŸ° t°fi° ı°∫, wů |¸> N°<Ì ≈Ì°SÕ J¡ů ˚Ù ªuwfi t°fifi° Fůy° $$52$$
fC<] FÙ ıÙb J¡∑ ≈°<@ Fæ, N∏∫ fiFÙ* Fæ, oŸ <fi∫ttu* wů Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ „<•w J¡°

∆∫b_S°≈J¡ <ªWJ¡° ŸaJ¡v≈ FÙ J¡°≤d Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ÌubÙıÙ J¡FwÙ Fæ* $

N°J¡°„ „¥∏∫w° „<•w Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ ¿_Sw Fæ, ≈¨<SbÙ Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡ů @°≤d J¡≤fiu J¡∑

„<•w Ÿu ¿_Sw Fæ, ıÔ Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡ů w≤ J¡≤fiu J¡∑ „<•w Ÿu ∫C•w Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F <J¡

<ª<w„<•w _buh~>° Ÿu <ıŸJ¡° ıæŸ° ŸaJ¡v≈ J¡≤wÙ Fæ, bF N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů bæŸ° FÙ ı°fiw°

Fæ $$53$$ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿb°ÕÃtJ¡ ªuwfi FÙ ıaytR¡≈ Ÿu ıayt J¡° (ª≤J¡°) N°æ≤ _S°b≤R¡≈ Ÿu _S°b≤J¡° (Nª≤ J¡°) ŸaJ¡v≈ J¡≤w° F…N° ŸfJu¡ _bR¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ $$54$$ oŸ<ÔÎ ıů ıaytg ıywg Fæ, ŸJ¡ů Ÿfiu N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ju¡ NfiCŸ°≤ ıæŸ° ı°fi° bæŸ° FÙ bF N°ı wJ¡

¿_Sw Fæ $$55$$ <ıfi b¨s, <„Ô°, ≈un-≈°æ@ů*, w¨d N°<Ì J¡ů _S°b≤R¡≈ Ÿu ın ı°fi°, bu N°ı ˚Ù bæŸu FÙ ¿_Sw Fæ* $ fi wů ın J¡ůoÕ ≈¨SJ¡ Fæ N°æ≤ fi ªuwfi FÙ ≈¨SJg¡ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ wwg

≈Ì°SÕ J¡° ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ ofi ≈Ì°Sů˘ tu* Ã≈<W, ¿_S<w N°æ≤ fi°„ tu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ,

•∫ů*<J¡ ıů b_wC NŸwg Fæ, Ÿtu* ˚uÌ Jæ¡Ÿ° ?

„aJ¡° - ın b_w… tu* NfiCyw ıů ŸÌgb_wC Fæ, Ÿtu* ˚uÌ Fů $

424

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ÿt°@°fi - ŸW°Ÿ°t°∏∫ tu* ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ $$56,57$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ Ÿf b_wC Ju¡bÔ <ªÌuJ¡≤Ÿ FÙ Fæ, <k¡≤ Ÿtu* ŸŸu <b”] ı°Œ, R¡≈, fi°t N°<Ì ˚uÌů* J¡° NfiC˚b ŸfJ¡ů Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ ? wů oŸ ≈≤ J¡FwÙ Fæ* $
ıů N∏w#J¡≤d tu* ¿_Sw Ÿa<bwg Fæ, ∏FÙ* Ju¡ b¨sů* Ju¡, ≈bÕwů* Ju¡ ı°Œ, fi°t N°æ≤ R¡≈

N°<Ì ˚uÌů* J¡∑ ≤ªfi° J¡∑ Fæ, ÎuŸÙ ∫S°SÕ ¿_S<w Fæ $ wwg-wwg ≈Ì°Sů˘ Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw ≈®Ã∫Jg¡

ªæw∏∫ tu* N<bΩ° Nº∫_w fC<] J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu FÙ ∫F _S°b≤, ıayt N°<Ì ∫° ı°Œ, fi°t, R¡≈ N°<Ì ˚uÌ Fůwu Fæ*, ∫F ˚°b Fæ $$58$$ ≈®Ã∫Jg¡ ªæw∏∫ FÙ •w _S°b≤, N°<Ì fC<] Ju¡ "tæ*

_S°b≤ Fq≥' ∫ů* ∆∫b¿_Sw R¡≈ Ÿu N∏Ì≤ ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d "Ft ıayt ≈Ì°Sů˘ Ÿu <˚∏fi ∫°fiÙ

_S°b≤ Fæ*' oŸ J¡Sfi N°æ≤ N<˚t°fi Ju¡ <bT∫ FůJ¡≤ N∏∫ (b¨s, ≈bÕw N°<Ì) ŸaJu¡wů* Ÿu

¿_Sw Fæ $ ∫°fiÙ ≈®Ã∫Jg¡-ªæw∏∫ FÙ "tæ* _S°b≤ Fq≥' oŸ b°Ÿfi° Ÿu _S°b≤ fi°t N°≤ N<˚t°fi J¡ů ≈®°›w Fæ $ N≈fiÙ N≈fiÙ N°∏w¿≤J¡ Ÿa<bwg (≈®Ã∫Jg¡ ªæw∏∫) FÙ fC<] J¡° R¡≈ @°≤d J¡≤wÙ

Fæ, bF fC<] FÙ wwg-wwg J¨¡<t, J¡∑¸>, ≈way N°<Ì <b<b@ NSÕ N°æ≤ fiJu¡ b°ªJ¡ „ÆÌů* J¡∑

J¡v≈fi° Ju¡ ˚uÌ R¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ $$59,60$$ ıæŸu W≤ Ÿ°y≤ Ju¡ wÙ≤ tu* <fib°Ÿ J¡≤fiub°Ôu Ôůy Ì<sd Ÿ°y≤ Ju¡ <J¡fi°≤u ≈≤ ≤Ffiub°Ôu Ôůyů* Ju¡ <bT∫ tu* JC¡~> fiFÙ* ı°fi ŸJ¡wu, bæŸu FÙ

≈®Ã∫Jg¡ªæw∏∫ Ju¡ <ffi° <J¡ŸÙ ˚Ù ≈Ì°SÕ tu* ŸW° N°æ≤ _k¥¡<wÕ fiFÙ* N° ŸJ¡wÙ $ ∫u Ÿf Ÿa<bÌgR¡≈

FÙ Fæa ŸŸu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $ ıæŸu Ì<sd Ÿ°y≤ N°æ≤ W≤ Ÿ°y≤ J¡∑ ıfiw° J¡° Â‹¸>°∏w <Ì∫°
y∫° Fæ, bæŸu FÙ Ÿf _S°b≤ N°æ≤ ıayt ≈Ì°SÕ N≈fiu ≈®Ã∫Jg¡-Ÿ°<sJ¡ NfiC˚b tu* ÔÙfi Fæ*

NwÎb bu N∏∫ J¡∑ fC<] Ÿu J¡¿v≈w ≈Ì°Sů˘ J¡° I°fi fiFÙ* ≈®°›w J¡≤ ŸJ¡wu $ ıf bu ≈≤_≈≤ ÎJ¡

ÌqŸ≤u Ÿu ∆∫bF°≤ J¡≤wu Fæ*, wf ∏Fu* N°≈Ÿ tu* ŸaJu¡w J¡∑ N°bÿ∫J¡w° ≈nwÙ Fæ $$61,62$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ<hªwgR¡≈ f®Ê tu* NŸ[b, ı°Œ, b°∫C, N°J¡°„ N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ ˚Ù

≈≈<W Fů ŸJ¡wÙ Fæ, ŸJ¡° Fůfi° NŸa˚b fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈ÃS≤ Ju¡ tº∫ tu* Ã≈∏fi F…Î tui>J¡ N°æ≤ ≈ÃS≤ Ÿu f°F≤ ¿_Sw tui>J¡ ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡∑ J¡v≈fi° tu* NŸwg N°æ≤ ın Fæ*, bæŸu FÙ ≈≤_≈≤ _S°b≤ ≈Ì°Sů˘ tu* ˚Ù ŸtHfi° ª°<FÎ $
ıæŸ° ∫F Â‹¸>°∏w Fæ, bæŸu FÙ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* t°∫° tu* ÔÙfi Ÿb°ÕÃtJ¡ N°æ≤ ŸbÕyw Ÿt<‹¸>

<ªW, ıů <J¡ ıywg J¡∑ Ÿ¥‚t°b_S°J¡° R¡≈ Fæ, ŸbÕ≈®Ã∫Jg¡R¡≈ <ªÌ°J¡°„ Ÿu Ÿ¨<‹¸> Ju¡

N°≤‡˚ tu* <ıŸ ≈®J¡°≤ _kC¡¿≤w F…N°, bF N°ı ˚Ù ıæŸ°-J¡°-wæŸ° ¿_Sw Fæ $ ıů _≈∏ÌfiR¡≈

Ÿu _kC¡¿≤w F…N° bF b°∫C Fæ N°æ≤ bF N°ı ˚Ù ∫F°≥ ≈≤ ¿_Sw Fæ $ ıů <~>BR¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w F…N° bF° N°J¡°„ Fæ, Ÿtu* _≈∏ÌR¡≈ ŸbÕ<J®¡∫°„<•w_bR¡≈ b°∫C ¿_Sw Fæ $ •w b°∫C

Ÿu Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ªu‹¸>°Î≥ ÎuŸu FůwÙ Fæ* ıæŸu <J¡ ŸC©u F…Î <wfiJu¡, ≈Wu N°<Ì ≈Ì°Sů˘ tu* b°∫C

Ÿu J¡‡≈fi Fůw° Fæ $$63-65$$
b_wCw# _S°b≤ N°æ≤ ıayt Ìůfiů* ≈Ì°Sů˘ tu* <ªW Ÿt°fiR¡≈ Ÿu <bΩt°fi Fæ, ≈≤ b°∫C Ju¡

_≈∏Ìfi N°æ≤ _≈∏Ìfi Ju¡ N˚°b Ÿu fitu* <b„uT Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* -

<ªW wů ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu _S°b≤ N°æ≤ ıayt Ìůfiů* tu* ¿_Sw Fæ, ≈≤ ıayt tu* b°∫C Ÿu _≈∏Ìfi

ŸyÕ - 56]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

425

(ªu‹¸>°Î≥) Fůwu Fæ* N°æ≤ _S°b≤ tu* fiFÙ* Fůwu $$66$$
oŸ <fi∫t tu* ˚Ù ≈¥bÕJ¡<Sw <fi∫<w FÙ FuwC Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

˚®°¿∏wt∫ <bÿb tu* oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ªu‹¸>°∫C•w ∫° ªu‹¸>°„¥∏∫ Ÿf ≈Ì°SÕ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì Ÿu Ÿa<bwg tu* <J¡≤dů* J¡∑ fi°o˘ _kC¡¿≤w F…Î Su, bu N°ı ˚Ù bæŸu FÙ ¿_Sw Fæ* $$67$$

≈®_wCw <bT∫ J¡ů J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ≈¥bÕ≈¨‹™>> ≈®Ÿay≈®°›w w[bI°fi J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°SÕ _b˚°b Ju¡ <bÔ°Ÿ N°æ≤ NŸÃ∫ Fůfiu ≈≤ ˚Ù ıæŸu ŸÃ∫-Ÿu ≈®wÙw Fůwu Fæ*, bF Ÿf tæ*fiu wCtŸu J¡F <Ì∫° Fæ $ Ìu©ů tæ* ŸtHwÙ Fq≥ <J¡ ∫F ≤°ı° <bÌq≤S t≤J¡≤ k¥¡Ôů* J¡∑
t°Ô° Ÿu N°h~>°<Ìw „b˚¥w ≤°ı° ≈µ Ju¡ ⁄Ì∫ tu* ¿_Sw ≈µJ¡ů„ tu* ≈®bu„ J¡≤fiuJ¡∑ oh~>° Ÿu ı°w° Fæ $$68,69$$ ≈®fC] ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu ÌubÙ, <J¡Ÿ t°yÕ Ÿu ∫F „bt^±>≈ tu* ı°w° Fæ, oŸJ¡ů Ìu©wÙ F…oÕ FÙ Ft Ìůfiů* „Ù|® ı°bu* $$70$$ ZÙ ÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, ≈µ„≤Ù≤ tu*

"NFtg' b°Ÿfi°R¡≈ N∏w#J¡≤d tu* ¿_Sw t°yÕ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ∫F <ª∏t∫ "tæ* ÌqŸ≤u ÔůJ¡ tu*
ı°w° Fq≥', ÎuŸÙ ˚°bfi° Ÿu ı°w° Fæ $ <ıŸ t°yÕ Ÿu ı°fi° wC‡Fu* ŸFtw Fů, ŸÙ t°yÕ Ÿu Ft Ìůfiů* ı°wÙ Fæ*, ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡∑ oh~>°J¡° <b|°w _fiuF-Ÿ‡f∏@ J¡° FuwC fiFÙ* Fůw° Fæ $$71,72$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, Zu‹™> ≤°ı° J¡∑ ≈C`Ù ÔÙÔ° Ju¡ <b„C] ⁄Ì∫ tu*

≈≤t°SÕÂ<‹¸>R¡≈ N°Ãtw[b Ju¡ ≈¥bůÕ•w J¡S° π°≤° Ÿf Ÿ∏w°≈ů* Ju¡ <fib¨W Fůfiu ≈≤ <bfů@R¡≈

Ÿ¥∫Õ Ju¡ N°<b˚¥Õw Fůfiu ≈≤ ≤°ı° <bÌq≤S <ªW Ju¡ ≈≤t°Ãt° tu* <bÔÙfi Fůfiu Ÿu ın (NfiCŸ∏@°fi≤<Fw) ∫°fiÙ t≤d Ju¡ <ÔÎ tC<~>Õw Fů y∫° $$73$$

≈ª≈fib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>›≈fib°≥ ŸyÕ

≤°ı° <bÌq≤S J¡° b°Ÿfi°t∫ ∫t≈C≤Ù tu* ytfi, ÔÙÔ° N°æ≤ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙıÙ π°≤°

ŸJ¡° NfiCytfi N°æ≤ ≈¥bÕ „≤Ù≤ J¡∑ ≈®°<›w J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ fÙªtu* ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ fiù _≈∏Ì„¥∏∫

Fů y∫u Su, Nů™> Ÿ¥© y∫u N°æ≤ Ÿku¡Ì Fů y∫u Su $ wS° Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫ů* Ju¡ t¥<~>Õw Fůfiu ≈≤ Ju¡bÔ

ÎJ¡ w<fiJ¡ ≈®°d FÙ ŸJu¡ „≤Ù≤ tu* Nb<„‹¸> ≤F y∫° S° $ ŸJ¡∑ J¡°¿∏w ≈C≤°fiu ≈Wu Ju¡ Ÿt°fi

≈ÙÔÙ ≈n yoÕ SÙ N°æ≤ tC© J¡∑ ~><f fi‹¸> Fů yoÕ SÙ wS° ˚≥b≤u J¡∑ ºb<fi Ju¡ wCv∫ ÿb°Ÿºb<fi Ÿu bF tC©¿≤w S° $ t≤dt¥~>°ÕR¡≈Ù tF°fig N∏@J¡°≤≈¥dÕ JC¡Î≥ tu* ŸJ¡° tfi ±¥>f y∫° S°,

ŸJ¡∑ fiù N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫ů* J¡∑ b¨<W∫°≥ N∏Ì≤ ÔÙfi Fů yoÕ SÙ, bF ªuwfi°„¥∏∫ S° $

<ª`<Ô<©w ≈C”T J¡∑ fi°o˘ ŸJ¡° Ju¡bÔ N°J¡°≤ FÙ „uT ≤F y∫° S° $ ≈ÃS≤ tu* ©CÌÙ F…oÕ t¥<wÕ

J¡∑ fi°o˘ ŸJu¡ Ÿ‡≈¥dÕ Nb∫b <fiÿªu‹¸> Su $ fF…w •∫° J¡Fu*, ıæŸu N°J¡°„ tu* nfiub°Ô° ≈sÙ

<y≤fiub°Ôu N≈fiu <fib°Ÿ˚¥w b¨s J¡ů ~>ůn Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ ≈®°d fiu ÃJ®¡td J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ

NbÔ¿‡fw Sůnu Ÿu FÙ ≈®Ìu„ Ÿu Ÿ ≤°ı° Ju¡ „≤Ù≤ J¡ů ~>ůn <Ì∫° $$1-5$$ ıæŸu |®°db¨<W Ÿu

≈<Fw Ÿa<bwg b°∫C tu* ¿_Sw Ÿ¥‚t y∏@ J¡° NfiC˚b J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ <Ì∆∫Â<‹¸>b°ÔÙ fi

426

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ìůfiů* Ìu<b∫ů* fiu N°J¡°„ tu* y∫u F…Î Ÿ ıÙb J¡ů Ìu©° $$6$$ bF ıÙbŸa<bwg yyfit^±>Ô tu*

N<wb°<FJ¡ ≈®°db°∫C Ÿu <tÔJ¡≤ b°Ÿfi° Ju¡ b„bwÙÕ FůJ¡≤ N°J¡°„ tu* Ìq≤ ı°fiu ÔyÙ $$7$$
wÌ…≈≤°∏w fi Ìůfiů* <˜∫ů* fiu ıæŸu ˚≥b¿≤∫°≥ b°∫C tu* <tÔu F…Î ŸCy∏@Ôu„ J¡° NfiCytfi J¡≤wÙ

Fæ*, bæŸu FÙ ŸÙ ıÙbŸa<bwg J¡° NfiCytfi <J¡∫° $$8$$ wÌfi∏Ì≤ tCFqwÕ˚≤ tu* t≤dt¥~>°Õ Ju¡

„°∏w Fůfiu ≈≤ ıæŸu b°Ÿfi°t∫ „≤Ù≤ Ÿu _b›fi N°<b˚°Õb Fůw° Fæ, bæŸu FÙ N°J¡°„ tu* b°Ÿfi°t∫

ÌuF Ÿu ıÙbªuwfi ≈®fC] F…N° $$9$$ Ÿfiu ∫t Ju¡ Ìqwů* J¡ů N°æ≤ fiŸu Ôu ı°∫u ı° ≤Fu N≈fiu b°Ÿfi°t∫ „≤Ù≤ J¡ů Ìu©° wS° f∏@CNů* Ju¡ N°æºbÕÌu<FJ¡ <≈^±>≈®Ì°fi Ÿu Ã≈∏fi F…Î-Ÿu N≈fiu _S¥Ô „≤Ù≤ J¡ů Ìu©° $ wÌfi∏w≤ bF N<wÌq≤ (<ıŸJ¡∑ ∫°`° ÎJ¡ bTÕtu* ≈¥≤Ù FůwÙ Fæ) Ì<sd t°yÕ tu* ¿_Sw wS° ≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡tÕk¡Ôů* J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤fiub°ÔÙ ∫t≈C≤Ù tu* ≈F…≥ª°, ıů <J¡ fF…w Ÿu ≈®°<d∫ů* Ÿu <|≤Ù SÙ $$10,11$$ ŸJu¡ ∫t≈C≤Ù tu* ≈F…≥ªfiu Ju¡ ≈ÿª°wg ∫t fiu ŸJu¡ J¡tů˘ ≈≤

<bª°≤ J¡≤ N°I° ÌÙ <J¡ oŸfiu ≈°≈J¡tÕ J¡˚Ù <J¡∫u FÙ fiFÙ* ∫°fiÙ oŸJ¡° ÎJ¡ ˚Ù ≈°≈ J¡tÕ fiFÙ*

Fæ $ ŸÌ° Ôů˚ N°<Ì ÌůTů* Ju¡ Ÿ‡≈JÕ¡ Ÿu ≤<Fw wS° ≈C^∫ J¡tů˘ J¡° NfiC‹™>°fi J¡≤fiub°Ô° ∫F

ZÙŸ≤_bwÙ ÌubÙıÙ Ju¡ b≤Ì°fi Ÿu f»°∫° y∫° Fæ ∫°fiÙ oŸJu¡ ≈C^∫ů* J¡∑ b¨<] J¡∑ yoÕ Fæ $ oŸJ¡°

≈¥bÕı∏t J¡° tCÌ°Õ „≤Ù≤ k¥¡Ôů* Ÿu bu<‹¸>w t^±>≈°J¡°„ tu* Fæ, ∫F bF°≥ ı°J¡≤ Ÿ „≤Ù≤ tu* ≈®bu„

J¡≤u N°æ≤ N°≈ Ôůy tu≤Ù N°I° J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°Ôu <ªW Ÿu oŸu ~>ůn Ìu* $$12-14$$
wÌfi∏w≤ su≈dÙ∫∏` (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ yCÔuÔ) Ÿu <y≤u F…Î ≈ÃS≤ Ju¡ Ÿt°fi N°J¡°„˚°y tu* Ÿu

~>ůn <Ì∫° $ <k¡≤ wů ıÙbJ¡Ô°, ÔÙÔ° N°æ≤ ZÙŸ≤_bwÙ ÌubÙ ∫u wÙfiů* t¥<wÕtwÙ SÙ, wS°<≈

≤°ı° <bÌq≤SJ¡∑ ıÙbJ¡Ô°fiu ∏Fu* fiFÙ* Ìu© ≈°∫°, bu Ìůfiů* wů ≤°ı° J¡∑ ıÙbJ¡Ô° J¡ů Ìu©wÙ

FÙ SÙ $ •w ıÙbJ¡Ô°J¡° FÙ NfiCytfi J¡≤ ≤FÙ bu Ìůfiů* N°J¡°„ J¡ů Ô°≥|J¡≤ N∏∫°∏∫ ÔůJ¡ů*

J¡° N<wJ®¡td J¡≤ ıyÌgR¡≈Ù |≤ Ÿu (f®Ê°^±> Ÿu) <fiJ¡ÔJ¡≤ ÌqŸ≤u ıywg Ju¡ (f®Ê°^±> tu*)

≈F…≥ªÙ $ ÌqŸ≤u f®Ê°^±> Ju¡ ˚¥ÔůJ¡ Ÿu N°J¡≤ N≈fiu ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ Ÿu R¡≈ @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ bu Ìůfiů* Ìu<b∫°≥ ≤°ı° <bÌq≤S J¡∑ ıÙbJ¡Ô° Ju¡ Ÿ°S ≤°ı° ≈µ Ju¡ fiy≤tu* ≈F…≥ªJ¡≤ ıæŸu J¡tÔtu*
b°∫C N°æ≤ Ÿ¥∫Õ J¡∑ ≈®˚° ≈®bu„ J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ ŸCy¿∏@ b°∫C tu* ≈®bu„ J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ ÎJ¡ sd tu*

_bh~>∏Ìw° Ju¡ Ÿ°S ÔÙÔ° Ju¡ N∏w#≈C≤ Ju¡ t^±>≈ tu* ≈®<b‹¸> F…oÕ $$15-19$$

≤°ı° <bÌ¥≤S J¡∑ ≈ÃfiÙ <πwÙ∫ ÔÙÔ° Ju¡ ıÙb J¡ů ŸJ¡∑ ÔnJ¡∑ fiu t°yÕ≈®Ì„Õfi J¡≤°∫° ∫F

≈FÔu J¡F° y∫° Fæ, ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ ıÙb J¡ů <J¡Ÿfiu t°yÕ Ì„°Õ∫° ∫F fiFÙ* J¡F° $ ∫<Ì J¡ůoÕ
t°yÕ≈¿≤Ì„ÕJ¡ fiFÙ* S°, wů Ÿu t°yÕ J¡° ≈¿≤I°fi Jæ¡Ÿu F…N° ? ∫F Ÿ∏ÌuF Fůfiu ≈≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ

≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, ≤°ı° <bÌq≤S J¡° ıÙb „b Ju¡ <fiJ¡¸> |≤ tu* Jæ¡Ÿu ≈F…≥ª° ?

Ÿ t¨w „≤Ù≤b°Ôu J¡ů t°yÕ J¡° ≈¿≤I°fi Jæ¡Ÿu F…N° ? $$20$$

≈¥bÕ „≤Ù≤ J¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ ≈¥dÕ Fůfiu Ju¡ ≈FÔu FÙ fÙªtu* fÔb°fig ≈®°≤Æ@ Ÿu N∏∫ ı∏t J¡∑

Ÿ¨<‹¸> Fů yoÕ, ˚ůy Ÿu Ÿ ≈®°≤Æ@ J¡° s∫ Fůfiu ≈≤ ≈¥bÕ b°Ÿfi° Ju¡ Ìg˚b Ÿu ıæŸu N°∫° S° bæŸu t°yÕ J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, Nw# t°yÕÌ„ÕJ¡ J¡∑ N≈us° fiFÙ* Fæ ÎuŸ° W≤ Ìuwæ Fæ* $

ŸyÕ - 56]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

427

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°|b, Ÿ ıÙbJ¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ N∏Ì≤ „bR¡≈ ≈µ„≤Ù≤ tu*

NFa˚°b S°, NwÎb ŸJu¡ ⁄Ì∫ tu* bF Ÿf t°yÕ N°<Ì _kC¡¿≤w Fů ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ bF Ÿ

|≤ J¡ů Jæ¡Ÿu ≈®°›w fiFÙ* Fůy° ? ıæŸu b¸> J¡° fÙı <t\>Ù, ıÔ N°<Ì NaJC¡≤ůÃ≈<W J¡∑ Ÿ°ty®Ù

<tÔfiu ≈≤ _b∫a NaJC¡≤R¡≈ Ÿu Ã≈∏fi Fů ≤Fu b¸>b¨s J¡° N≈fiu ˚Ùw≤ FÙ NfiC˚b J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ Ÿ¥‚t ıÙbů≈°<@˚¥w N∏w#J¡≤d Ju¡ N∏Ì≤ N°<b˚Õ¥w b°Ÿfi°Nů* Ju¡ R¡≈ Ÿu ¿_Sw ˚®°¿∏wR¡≈

NŸa¶∫ ıywg J¡ů J¡°æfi fiFÙ* Ìu©uy° ? ŸJ¡ů <Ì©°fiu Ju¡ <ÔÎ <J¡ŸÙ ≈¿≤Ì„ÕJ¡ J¡∑ N°bÿ∫J¡w°
fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$21,22$$ ıæŸu ŸıÙb b¸>fÙı N≈fiu N∏Ì≤ NaJC¡≤ J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ <ªwgJ¡Ô° ıÙb ˚Ù N≈fiu _b˚°b˚¥w `æÔů•∫ J¡° (wÙfiů* ÔůJ¡ů* J¡°) N≈fiu N∏Ì≤

NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$23$$ ıæŸu N∏∫ _S°fi tu* ¿_Sw ≈C”T Ìq≤ Ìu„°∏w≤ tu* ¿_Sw N≈fiu <fi@°fi J¡∑ (˚¥<t tu* y°i>u F…Î @fi J¡∑) <fi≤∏w≤ ŸÌ° tfi Ÿu ˚°bfi° J¡≤w° F…N° ˚ÔÙ˚°≥<w Ìu©w°

≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ ŸæJ¡nů* ı°<w∫ů* Ÿu ∫C•w ˚Ù N°æ≤ ˚®t tu* ≈n° F…N° ˚Ù ıÙb N≈fiÙ b°Ÿfi° Ju¡

N∏Ì≤ N∏w<FÕw N≈fiu N˚Ù‹¸> J¡ů Ìu©w° Fæ $$24,25$$

≈FÔu ıů ∫F J¡F° S° <J¡ ıÙbfiu f∏@CNů* Ju¡ <≈^±>≈®Ì°fi Ÿu Ã≈∏fi F…Î N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů Ìu©°, Ÿu Ÿ°bÕ<`J¡ fi ŸtHwu F…Î ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # yC”b≤, <ıŸu <≈^±> fiFÙ* <Ì∫° ı°w°, Ÿtu* <≈^±>Ì°fi°<Ì b°Ÿfi°

J¡° FuwC fiFÙ* Fæ, NwÎb <≈^±>Ì°fi°<Ì b°Ÿfi° Ÿu ≤<Fw N°J¨¡<w b°Ô° bF ıÙb Jæ¡Ÿu Ÿ„≤Ù≤

Fůw° Fæ ? $$26$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, f∏@CNů* π°≤° <≈^±> ª°Fu <Ì∫°
ı°∫ NSb° fi <Ì∫° ı°∫, ≈≤∏wC ∫<Ì ≈®uw tu* "tCHu <≈^±> <Ì∫° y∫°' ÎuŸÙ b°Ÿfi° <Ìw Fů ı°∫, wů •w b°Ÿfi° Ÿu FÙ ≈C”T J¡ů <≈^±>Ì°fi J¡° k¡Ô „≤Ù≤ Ô°˚ Fů ı°w° Fæ $ „°˜ tu*

<≈^±>≈®Ì°fi J¡∑ <b<@ <≈^±>≈®Ì°fi J¡ů f∏@CNů* J¡° J¡wÕ∆∫ J¡FwÙ Fæ ∫°fiÙ t¨wJ¡ Ju¡ f∏@CNů* J¡ů Nbÿ∫ <≈^±>≈®Ì°fi J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F fwÔ°wÙ Fæ $ b_wCw# bF <b<@ f∏@CNů* J¡ů k¡Ô ÌuwÙ

Fæ, ≈≤ t¨wJ¡ J¡ů ˚Ù b°Ÿfi°R¡≈ k¡Ô <tÔw° Fæ, oŸ „°˜Ÿab°Ì Ÿu Ìůfiů* J¡ů FÙ ŸJ¡° k¡Ô

≈®°›w Fůw° Fæ, ∫F ≈®<Ÿ] Fæ $$27$$ ıæŸ° <ªW Fůw° Fæ, bæŸ° FÙ ı∏wC Fůw° Fæ, oŸtu*

"∫¿hªW_w∏t∫ů ˚b<w yCfltuwwg Ÿfi°wfitg' (ıæŸ° <ªW Fůw° Fæ, wÌfiCR¡≈ FÙ <ªWt∫

≈C”T Fůw° Fæ ∫F Ÿfi°wfi ≤F_∫ Fæ) oÃ∫°<Ì ZC<w∫°≥ wS° <bπ°fiů* Ju¡ NfiC˚b ≈®t°d Fæ*, ıů

<bÌuF N°æ≤ ŸÌuF ∫ů<y∫ů* tu* ≈®<Ÿ] Fæ* NSb° ıÙ<bw N°æ≤ t¨w ıÙbů* tu* J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù oŸ <fi∫t tu* Ô¸> ku¡≤ fiFÙ* Fůw°, oŸ<ÔÎ <ªW FÙ ŸaŸ°≤ Fæ, ŸJ¡∑ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ „C<] J¡≤fiÙ

ª°<FÎ $$28$$ tCHu tu≤u f∏@Cf°∏@bů* fiu <≈^±> <Ì∫°, oŸ fC<] Ÿu <ıŸu <≈^±> fiFÙ* <Ì∫° y∫°, bF ˚Ù <≈^±>≈®Ì°fi Ju¡ k¡Ô J¡° ˚°yÙ Fůw° Fæ $ tCHu f∏@C f°∏@bů* fiu <≈^±> fiFÙ* <Ì∫°, oŸ fC<]

Ÿu <≈^±>≈®Ì°fi J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù <≈^±> ≈®Ì°fi J¡° k¡Ô fiFÙ* <tÔw° $$29$$ ofi ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ŸÃ∫w°

˚°bfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ FůwÙ Fæ N°æ≤ ˚°bfi° ˚Ù N≈fiu J¡°≤d˚¥w ≈Ì°Sů˘ Ÿu Ã≈∏fi FůwÙ Fæ $
f∏@CNů* π°≤° <≈^±>≈®Ì°fi J¡≤fiu≈≤ Nbÿ∫ FÙ t¨w ≈C”T tu* <≈^±>Ì°fi <J¡∫°, ÎuŸÙ ˚°bfi°

<Ìw FůwÙ Fæ, ∫F f°w „°˜ fwÔ°wu Fæ* $$30$$

428

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ıæŸu ≈®°dÙ J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu (y”n J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fiub°Ôu ≈C”T J¡∑ N≈fiu tu* y”n˚°bfi°

J¡≤fiu Ÿu) Ÿ≈ÕJ¡° <bT ˚Ù Nt¨w ffi ı°w° Fæ ∫°fiÙ ≈ª ı°w° Fæ, bæŸu FÙ NŸÃ∫ ≈Ì°SÕ ˚Ù, ŸÃ∫R¡≈ Ÿu ˚°bfi° J¡≤fiu Ÿu, ŸÃ∫ Fů ı°w° Fæ, ∫°fiÙ J¡°≥¸>° ªC˚fiu≈≤ ∫<Ì ∫F ˚®t Fů ı°∫ <J¡
tCHu Ÿ°≥≈fiu J¡°¸> <Ô∫°, wů NŸÃ∫ ˚Ù Ÿ≈ÕÌa„ t≤d N°<Ì J¡°∫Õ J¡≤ ±>°Ôw° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$31$$ bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ N≈fiu tfi tu* ∫F N¸>Ô <fiÿª∫ J¡≤ ÔÙ<ı∫u <J¡ J¡°≤d˚¥w

˚°bfi° Ju¡ <ffi° J¡˚Ù ˚Ù <J¡ŸÙ ≈Ì°SÕ J¡∑ ≈®wÙ<w fiFÙ* FůwÙ,<ıŸJ¡ů ıf ıů ≈Ì°SÕ≈®wÙ<w FůyÙ, bF <J¡ŸÙ fi <J¡ŸÙ ˚°bfi° Ÿu FůyÙ, J¡°≤d ∫<Ì ŸÃ∫ Fů, wů J¡°∫Õ J¡∑ ŸÃ∫w° Fů ŸJ¡wÙ

Fæ ≈≤ ˚°bfi° wů ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ, ŸÃ∫ J¡°≤d Ju¡ <ffi° Ã≈∏fi F…N° J¡°∫Õ ˚Ù fiFÙ* FÙ Fæ, NwÎb

„C] f®Ê FÙ b_wCw# Fæ, ÎuŸu <fiÿª∫b°fig FůNů $$32$$

J¡°≤d J¡∑ NŸW° tu* J¡°∫Õ •∫ů* Ã≈∏fi fiFÙ* Fůw°, oŸ <bT∫ tu* J¡Fwu Fæ* $

J¡°≤d Ju¡ <ffi° J¡°∫Õ J¡∑ Ã≈<W tF°≈®Ô∫≈∫Õ∏w fi wů J¡FÙ* Ìu©Ù yoÕ N°æ≤ fi ŸCfiÙ yoÕ Fæ $

ŸbÕS° J¡°∫Õ J¡∑ ŸW° J¡°≤d J¡∑ ŸW° Ju¡ N@Ùfi Fæ, ∫FÙ f°w Ÿf ≈®t°dů* Ÿu <Ÿ] FůwÙ Fæ, ∫F

˚°b Fæ $

„aJ¡° - wů •∫° f®Ê ŸW° ˚Ù J¡°≤d°@Ùfi Fæ ?

Ÿt°@°fi - fiFÙ*, ıů _bw# <Ìw ∫°fiÙ <fiÃ∫ _b≈®J¡°„ f®Ê Fæ, ŸJ¡ů ~>ůnJ¡≤ N∏∫

Ÿf b_wCÎ≥ J¡°≤d°@Ùfi Fæ* $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ N<fiÃ∫ ŸW° tu* FÙ J¡°≤dŸW° J¡∑ N≈us° FůwÙ Fæ,

<fiÃ∫ ŸW° tu* fiFÙ* FůwÙ $$33$$
oŸ ≈®J¡°≤ „C] <ª∏t°` FÙ ˚®°¿∏w Ÿu b°Ÿfi° N°æ≤ b°Ÿfi°ı∏∫ ıyÌgR¡≈Ÿu ˚°<Ÿw Fůw°

Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $

<ª∏t°` FÙ b°Ÿfi° J¡° R¡≈ @°≤d J¡≤w° Fæ, ªuwfi ıæŸu _b›fi tu* ≈Ì°Sů˘ J¡° R¡≈ @°≤d J¡≤ Ôuw° Fæ, bæŸu FÙ bF <ª¿w FÙ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ R¡≈ J¡ů @°≤d J¡≤wÙ Fæ $ bFÙ J¡°∫ÕJ¡°≤dw° J¡ů

≈®°›w FůwÙ Fæ, bFÙ ytfi≤<Fw FůJ¡≤ ¿_Sw FůwÙ Fæ ∫°fiÙ _S°b≤R¡≈ Ÿu ¿_S≤ FůwÙ Fæ $$34$$

"Ÿ<≈^±>ů&_tÙ<w Ÿa<bÃ∫°' (tæ* Ÿ<≈^±> Fq≥ ∫°fiÙ <≈^±>≈®Ì°fi Ÿu ∫C•w Fq≥, oŸ ˚°bfi° Ÿu) oÃ∫°<Ì Ÿu ≈FÔu ıů ∫F J¡F° S° <J¡ ≈®uw J¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ ≈®uw J¡ů „≤Ù≤ N°<Ì k¡Ô

≈®°›w Fůw° Fæ, Ÿtu* N°yu <J¡∫u ı°fiub°Ôu N°su≈ů* J¡∑ yCaı°o„ Fůfiu Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ıů tæafiu ≈C^∫J¡tÕ fiFÙ* <J¡∫u, Nw# tu≤u ≈°Ÿ @tÕ fiFÙ*

Fæ, oŸ ˚°bfi° Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ t≤°, ŸJu¡ f∏@C-f°∏@b ∫<Ì ≈®ªC≤ J¡tÕ J¡≤Ju¡ ŸJu¡ N≈Õd J¡≤ Ìu*, wů bF @tÕ, ≈®uwb°Ÿfi° Ÿu <b≤ů@ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, <fi‹k¡Ô Fů ı°∫uy° $ NSb°
f∏@C-f°∏@Cbů* J¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ ≈®fÔ Fůfiu Ÿu <fi‹k¡Ô fiFÙ* Fůy° $ fi Ìůfiů* b°Ÿfi°Nů* tu*

Ÿ…⁄Ì-b°Ÿfi°, @tÕ FůfiuŸu, ŸÃ∫ Fæ N°æ≤ ≈®uw J¡∑ b°Ÿfi° NŸÃ∫ Fæ, b°Ÿfi° J¡∑ ≈®fÔw° tu*

≈®∫ůıJ¡ •∫° Fæ ? ˚ů•w¨<fi‹™>w° ∫° ŸÃ∫°SÕw° ∫°fiÙ ˚ů•w° tu* ¿_Sw b°Ÿfi° fÔbwÙ Fæ

∫° ŸÃ∫ b°Ÿfi° fÔbwÙ Fæ $ ≈®St ≈s tu* ∫°fiÙ ≈®uw J¡∑ b°Ÿfi° J¡ů ≈®fÔ t°fiů, wů J¨¡wF°<fi ÌůT Fůy° ∫°fiÙ f°∏@bů* π°≤° <J¡∫° y∫° @tÕ <fi‹k¡Ô Fů ı°∫uy° $ ∫<Ì f∏@C-

ŸyÕ - 56]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

429
f°∏@bů* J¡∑ b°Ÿfi° ≈®fÔ Fæ, wů NSÕ J¡∑ ŸÃ∫w° F…oÕ N°æ≤ b°Ÿfi° J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* ≤FÙ $
b°Ÿfi° Ÿu FÙ Ÿf JC¡~> Fůw° Fæ, ∫F ıů ≈¥bÕ tu* J¡F° S°, ŸJ¡° ∆∫°|°w Fůy°, oŸ ≈®J¡°≤

˚∫w# ≈°„° ≤≠ıC Fæ, ∫F N°„∫ Fæ $$35,36$$

„°˜ů•w Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô tu* „°˜ů•w NfiC‹™>°fi Ÿu „°˜°fiCŸ°¿≤dÙ ŸC⁄Ìb°Ÿfi°

„°˜≈®t°d Ÿu ≈®fÔ Fæ $ ≈®uwb°Ÿfi° Ju¡bÔ Ô°æ<J¡J¡ Fůfiu Ÿu Ì…fÕÔ Fæ, oŸ<ÔÎ „°˜ FÙ b°Ÿfi°

J¡∑ ≈®fÔw° tu* J¡°≤d Fæ, NSÕŸÃ∫w° ≈®fÔw° tu* FuwC fiFÙ* Fæ, ∫ů* y¥» N<˚≈®°∫b°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ

Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tıÙ ! Ìu„, J¡°Ô, J¡tÕ N°æ≤ B∆∫ J¡∑ Ÿ‡≈<W Ÿu ˚°bfi° Ã≈∏fi FůwÙ Fæ, bF <ıŸ
k¡ÔR¡≈ <bT∫ tu* Ã≈∏fi FůwÙ Fæ, Ìůfiůu* tu* Ÿu bFÙ <bT∫ <bı∫Ù Fůw° Fæ $$37$$

@tÕ-Ì°fi Ju¡ ≈®<w≈°ÌJ¡ „°˜≈®t°d Ÿu ∫F J¡v≈fi° FůwÙ Fæ <J¡ ≈®uw Ju¡ N∏w#J¡≤dtu*

ŸÙ Ÿt∫ (@tÕŸt≈ÕdJ¡°Ô tu* FÙ) "tæ* NtCJ¡ @tÕb°fi Fq≥' ÎuŸÙ b°Ÿfi° Ã≈∏fi FůwÙ Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

@tÕ Ìufiub°Ôu J¡∑ b°Ÿfi° F…oÕ Fů, wů Ÿ ˚°bfi° Ÿu J®¡t„# ≈®uw J¡∑ t¿w ≈¥dÕ FůwÙ Fæ ∫°fiÙ

„°˜bªfi Ju¡ ≈®°t°^∫ Ÿu FÙ Ì°w° J¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈®uw J¡ů Nbÿ∫ k¡Ô <tÔw° Fæ $$38$$

„aJ¡° - ≈®uw ∫<Ì ≈°©^±>Ù Fů N°æ≤ buÌ Ju¡ «¡≈≤ πuT, fi°¿_wJ¡w° N°<Ì N„C˚b°Ÿfi° Ÿu

ŸJ¡° N∏w#J¡≤d Ìq<Tw Fů, wů f∏@C-f°∏@bů* π°≤° @tÕŸt≈Õd J¡≤fiu≈≤ ˚Ù Ÿu k¡Ô <tÔw°

Fæ ∫° fiFÙ* ?

Ÿt°@°fi - fiFÙ* <tÔ ŸJ¡w°, ∫<Ì ≈®uw J¡∑ fC<] „C˚ Fů, wů w˚Ù Ÿu f∏@CNů* π°≤°

Ÿt<≈Õw @tÕ J¡° k¡Ô <tÔ ŸJ¡w° Fæ $ ∫<Ì b°Ÿfi° J¡∑ ≈®fÔw° tu* NSÕŸÃ∫Ãb FuwC Fů, wů Ÿu

˚Ù @tÕk¡Ô J¡∑ ≈®°<›w FůyÙ, ∫F ˚°b Fæ $
oŸ<ÔÎ ≈¥bÕ ≈®J¡≤d tu* tæ*fiu ≈C”T≈®∫Ãfi J¡∑ ≈®fÔw° J¡ů <Ÿ] J¡≤ „C˚ J¡tů˘ J¡° NU∫°Ÿ

FÙ ŸÌ° J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F J¡F° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ ≈≤_≈≤ Ju¡ <bı∫ Ÿu N<wfÔb°fig ≈C”T≈®∫Ãfi ıÙww° Fæ, oŸ<ÔÎ „C˚ ≈®∫Ãfi π°≤° „C˚Ů∫°Ÿ J¡≤fi° ª°<FÎ $$39$$

∫<Ì Ìu„, J¡°Ô N°<Ì ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* Ju¡ fÔ Ÿu @tÕ N°æ≤ ŸJ¡∑ b°Ÿfi° N°<Ì J¡° Ì∫
t°fi° ı°∫, wů "ŸÌub Ÿtů‡∫uÌty® N°ŸÙwg ÎJ¡tub°<πwÙ∫tg' (Fu Ÿů‡∫, ∫F ≈FÔu ÎJ¡ N°æ≤

N<πwÙ∫ Ÿwg FÙ S°) oŸ ZC<w Ÿu N°<Ì Ÿ¨<‹¸> tu* Ìu„, J¡°Ô N°<Ì ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d wů Su FÙ
fiFÙ*, fiJu¡ N˚°b tu* b°Ÿfi° J¡∑ Ã≈<W Jæ¡Ÿu FůyÙ ? b°Ÿfi° J¡∑ Ã≈<W fi Fůfiu Ÿu b°Ÿfi°t∫
ıywg J¡∑ Ã≈<W FÙ fiFÙ* FůyÙ $ ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tau "wÌæsw fF… _∫°a ≈®ı°∫u∫' (Ÿfiu ŸaJ¡v≈

<J¡∫° <J¡ tæ* ≈®ı°R¡≈ Ÿu fF…w Fů«≥¡) oÃ∫°<Ì ZC<w∫ů* Ÿu <b≤ů@ Fůy°, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu f®Êfig Ìu„, J¡°Ô N°<Ì Ÿu ∫<Ì b°Ÿfi° Ã≈∏fi FůwÙ Fæ, wů tF°J¡v≈ Ju¡ Nfi∏w≤ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> tu* Ìu„, J¡°Ô N°<Ì J¡F°≥ Su ? ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* Ÿu b°Ÿfi°R¡≈

430

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡°≤d Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ FÙ ∫F ıywg Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ tF°J¡v≈ Ju¡ f°Ì Fůfiub°ÔÙ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì
tu* Ìu„, J¡°Ô N°<Ì ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d wů Su fiFÙ*, <k¡≤ b°Ÿfi° FůyÙ J¡F°≥Ÿu $$40,41$$

N°≈fiu ıů tu≤u ≈®<w J¡F° bF N˚Ù‹¸> FÙ Fæ, <b”] fiFÙ* Fæ $ "fi <fi≤ů@ů fi ªůÃ≈<WfiÕ f]ů fi ª Ÿ°@J¡ # $ fi tCtCsCfiÕbæ tC•w oÃ∫uT° ≈≤t°SÕw° $$' (fi ≈®Ô∫ Fæ, fi Ÿ¨<‹¸> Fæ, fi J¡ůoÕ f]

Fæ, fi Ÿ°@J¡ Fæ, fi tCtCsC Fæ N°æ≤ fi tC•w Fæ, ∫FÙ ≈≤t°SÕw° Fæ) "wÌuwe®Ê°≈¥bÕtfi ≈≤'

(J¡°≤d ≤<Fw, J¡°∫Õ≤F<w, N_S¥Ô) NfidC N°æ≤ N _b f®Ê Fæ) oÃ∫°<Ì NfiuJ¡ ZC<w∫ů* J¡°
ıywg J¡∑ NfiCÃ≈<W tu* w°Ã≈∫Õ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, fnu ˚°≤Ù ≈®∫Ãfi Ÿu oŸÙ NSÕ J¡° fů@ J¡≤°fi°

N˚Ù‹¸> ˚Ù Fæ $ "Ÿů&J¡°t∫w fF… _∫°tg' oÃ∫°<Ì Ÿ¨<‹¸>≈®<w≈°ÌJ¡ ZC<w∫ů* J¡° ˚Ù ≈®wÙw Fů ≤Fu πæw J¡∑ NŸÃ∫w° J¡° ≈≈°Ìfi≈¥bÕJ¡ ≈FÔu ≈J®¡°∏w tC<•wk¡Ô Ìufiub°Ôu <fi‹≈®≈aª N°Ãt° J¡°

I°fi J¡≤°fiu tu* FÙ w°Ã≈∫Õ Fæ $ Ÿ¨<‹¸> N°<Ì tu* w°Ã≈∫Õ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡

J¡Sfi J¡° NfiCtůÌfi J¡≤wu F…Î ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° $

ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıů wCt ∫F J¡Fwu Fů, bF ™>ÙJ¡ ÎuŸ° FÙ Fæ, tF°≈®Ô∫R¡≈ Ÿ¨<‹¸> Ju¡

N°<Ì˚¥w ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ N°Ãt° tu* J¡ůoÕ ˚Ù Ìu„, J¡°Ô J¡˚Ù fiFÙ* Su $ ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* J¡°

N˚°b Fůfiu ≈≤ ∫F Âÿ∫≈®wÙ<w fiFÙ* Fæ, fi wů ∫F J¡˚Ù Ã≈∏fi F…oÕ, fi J¡˚Ù oŸJ¡° _kC¡≤d Fůw° Fæ; ∫ů* Ì¨ÿ∫ J¡° Ÿ‡˚b fi Fůfiu Ÿu FÙ ∫F ıů JC¡~> ˚Ù <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bF _b<ªÌgR¡≈

<fi<bÕJ¡°≤ f®Ê FÙ oŸ R¡≈ tu* Fæ, f®Ê Ÿu N<w¿≤•w JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $ oŸ f°w J¡ů Ft N°yu N°≈Ÿu ŸæJ¡nů* ∫C<•w∫ů* Ÿu J¡Fu*yu FÙ, oŸÙ<ÔÎ ∫F Ft°≤° ≈®∫°Ÿ Fæ $ <k¡ÔF°Ô N°≈
bwÕt°fi J¡S° J¡ů ≈¥≤Ù ŸCfi ÔÙ<ı∫u $$42-45$$

≈¥bÕb<dÕw ≈®d°ÔÙ Ÿu ≤°ı° ≈µ Ju¡ fiy≤ tu* N°∫Ù F…oÕ ÔÙÔ° N°æ≤ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙıÙ fiu ≤°ı°

≈µ Ju¡ tFÔ J¡ů Ìu©° $ ŸJ¡° ˚Ùw≤ J¡° ˚°y NÃ∫∏w tfiů≤t S°, ª°≤ů* N°æ≤ k¥¡Ôt°Ô°Î≥

<f©≤Ù SÙ, NwÎb bŸ∏w Ju¡ Ÿt°fi „ÙwÔ S°, ≤°ı@°fiÙ Ju¡ Ôůyů* Ÿu, <ıfiJ¡∑ ≤°ıJ¡°∫Õ

J¡≤fiu J¡∑ k¥¡wÙÕ i>ÙÔÙ ≈n yoÕ SÙ, bF ≤°ı≈®°Ÿ°Ì ∫C•w S° $ Ÿ ≤°ıtFÔ tu* fi

≤°ıJ¡tÕª°¿≤∫ů* Ju¡ Ÿ°S ≤•©u F…Î t∏Ì°≤, JC¡∏Ì N°<Ì J¡∑ t°Ô°Nů* N°æ≤ k¥¡Ôů* Ÿu i>≥Ju¡ F…Î „b J¡ů ˚Ù ∏Fů* fiu Ìu©°, Ÿ tFÔ tu* t∏Ì°≤ N°æ≤ JC¡∏Ì Ju¡ k¥¡Ôů* J¡∑ t°Ô°Nů* Ÿu i>≥J¡° F…N° b˜ů*

Ÿu Ô≈u¸>° F…N° „b ≤•©° S°, „b J¡∑ „˙∫° Ju¡ ¿Ÿ≤F°fiu ≈≤ ŸC∏Ì≤ ≈¥dÕ JC¡‡˚ N°<Ì t°ay<ÔJ¡

≈Ì°SÕ ≤•©u Su, |≤ Ju¡ Ì≤b°ıu N°æ≤ <©n<J¡∫ů* J¡Ù NyÕÔ°Î≥ f∏Ì SÙ, ÌÙ≈J¡ů* J¡° <ı∫°Ô°
t∏Ì ≈n ≤F° S°, NwÎb _k¡<¸>J¡ J¡∑ ˚°≥<w Ÿ°k¡ ŸCS≤Ù y¨F<˚<W∫°≥ JC¡~> tæÔÙ Fů yoÕ SÙ, |≤

Ju¡ ÎJ¡ ˚°y tu*, Ÿů∫u F…Î Ôůyů* Ju¡ tC© Ju¡ <fi#ÿb°Ÿ Ÿu bF tFÔ ∆∫°›w S° $$46-49$$ bF
tFÔ Ÿ‡≈¥dÕ ª∏Bt° Ju¡ J¡Ô°Ÿ<Fw Ì∫ ≈®J¡°<„w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d f°F≤ fn° ŸC∏Ì≤ S°,

Ÿfiu N≈fiÙ ŸC∏Ì≤w° Ÿu o∏B˚bfi J¡∑ Ÿ°æ∏Ì∫ÕŸt¨<] J¡ů ıÙw <Ô∫° S° N°æ≤ ˚Ùw≤ f®Ê° Ju¡

Ã≈<WJ¡tÔ Ju¡ (˚yb°fi Ju¡ fi°<˚J¡tÔ J¡∑ J¡°æ*»Ù Ju¡) tº∫ Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤ S° „ÆÌ„¥∏∫

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d t¥J¡-Ÿ° (y¥≥yu Ÿ°) ¿_Sw S° N°æ≤ ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi ≤tdÙ∫ S° $$50$$

~>›≈fib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 57]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

4 3 1

ŸW°bfib°≥ ŸyÕ

Ì¥Ÿ≤Ù ÔÙÔ° J¡° Ì„Õfi, ÔÙÔ° Ju¡ ÌuF J¡∑ NŸÃ∫w° N°æ≤

∫ů<y∫ů* Ju¡ „≤Ù≤ tu* N°<wb°<FJ¡w° Ju¡ Ì∫ J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ, ZÙ≤°tıÙ, wÌ…≈≤°∏w bF°≥ ≈≤ ∏Fů*fiu <bÌq≤SJ¡∑ „b„˙∫°

Ju¡ ÎJ¡ ~>ů≤ ≈≤ ¿_Sw ÔÙÔ° J¡ů Ìu©°, ıů ≈FÔu t≤Ù SÙ N°æ≤ fiŸu ≈FÔu N° yoÕ SÙ, ŸJ¡°

FqfFq ≈FÔu J¡°-Ÿ° buT, ≈FÔu J¡°-Ÿ° N°≤ªd N°æ≤ ≈FÔu J¡°-Ÿ° FÙ „≤Ù≤ S°, •∫ů*<J¡

≈FÔu Ÿtu* bæŸÙ FÙ b°Ÿfi°Î≥ SÙ $ ŸJ¡∑ N°J¨¡<w ˚Ù ≈¥bÕı∏t J¡∑ N°J¨¡<w Ÿu ŸbÕS° <tÔwÙ

SÙ, ”≈b°fig Ÿ‡≈¥dÕ Nay-≈®Ã∫ayů* Ÿu bF ∫C•w SÙ, ≈FÔu Ju¡ ıæŸu ŸJu¡ Nb∫b N°æ≤ ªu‹¸>°Î≥

SÙ, ıæŸu ≈¥bÕı∏t tu* Ÿfiu b˜ ≈Ffi ≤•©u Su, bæŸu FÙ b˜ů* Ÿu ŸJ¡° wfi i>J¡° S°, ≈¥bÕı∏t Ju¡ FÙ ŸÂ„ N°˚≤dů* Ÿu bF <b˚¥<Tw SÙ, Ju¡bÔ N∏w≤ owfi° FÙ S° <J¡ ≈FÔu bF ≤°ı°

<bÌq≤S Ju¡ |≤ tu* SÙ, Nf ≤°ı° ≈µ Ju¡ |≤ tu* <_Sw SÙ $ bF ª≥b≤ <ÔÎ F…Î SÙ N°æ≤ fnÙ

ŸC”<ª Ÿu ≤°ı° Ju¡ «¡≈≤ ª≥b≤ ±C>Ô° ≤FÙ SÙ, <ıŸtu* ª∏Bt° <Ìw Fů ≤Fu Fů*, ÎuŸu ΩCÔůJ¡J¡∑
fi°o˘ bF ≈¨<SbÙ J¡ů ıyty° ≤FÙ SÙ, bF t°æfi SÙ, Ÿfiu N≈fiu ª∏BbÌfi J¡ů f°∫u* F°S J¡∑

FSuÔÙ Ju¡ ŸF°≤u Ô¸>J¡° ≤•©° S°, NwÎb bF ÎJ¡ Nů≤ J¡ů JC¡~> fitÙ F…oÕ SÙ, N°˚¥Tdů* Ju¡

<J¡≤dR¡≈Ù ≈`, Ôw° N°æ≤ ≈C‹≈ů* Ÿu bfi_SÔÙ-ŸÙ SÙ, N≈fiu Ì„Õfiů* Ÿu (Â<‹¸>≈°wů* Ÿu) t°fiů*
t°ÔwÙ Ju¡ k¥¡Ô N°æ≤ fiÙÔJ¡tÔů* J¡∑ b¨<‹¸> J¡≤ ≤FÙ SÙ, N≈fiu Nay-≈®Ã∫ayů* Ju¡ Ô°b^∫ Ÿu N°J¡°„ tu* <Ìw Ÿf ª∏Bt°Nů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤ ≤FÙ SÙ, ≤°ı° ≈µR¡≈Ù <b‹dC J¡∑ Ô‚tÙ Ju¡

ŸÂ„ SÙ, ≈C‹≈ů* J¡∑ ≤°<„ Ÿu <Ìw F…oÕ bŸ∏w„ů˚° Ju¡ wCv∫ SÙ, N≈fiu ≈<w Ju¡ tC©J¡tÔ J¡ů

¸>J¡¸>J¡∑ Ôy°J¡≤ Ìu© ≤FÙ SÙ, ŸJ¡∑ Ÿ˚Ù ªu‹¸>°Î≥ ≤‡∫ SÙ, tC©ª∏B JC¡~> t<Ôfi S°, NwÎb bF <ıŸ ≤°<`tu* ª∏Bt° t<Ôfi Fů, Ÿ ≤°<`Ju¡ wCv∫ SÙ $$1-8$$ fi Ìůfiů* fiu Ÿ ŸC∏Ì≤ÙJ¡ů (<πwÙ∫ ÔÙÔ° J¡ů) Ìu©°, ≈≤ Ÿfiu fiJ¡ů fiFÙ* Ìu©°, •∫ů*<J¡ bu Ìůfiů* ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ SÙ, ≈≤
bF ŸÃ∫ŸaJ¡v≈R¡≈ Ÿu N°<b˚¥Õw fiFÙ* FCoÕ SÙ $$9$$

ÔÙÔ° fiu ≈FÔu <ıŸ _bR¡≈ J¡ů ~>ůn° S°, Ÿu ŸÙJ¡° N∏buTd J¡≤fi° ª°<FÎ S°, •∫ů*<J¡
bF N°bÿ∫J¡ S°, Ÿu ~>ůnJ¡≤ <bÌq≤S N°æ≤ ÔÙÔ° Ju¡ Ì„Õfi J¡° FÙ ≈FÔu bdÕfi •∫ů* <J¡∫° ?

oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ∏ÌuF Fůfiu ≈≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ <ıI°Ÿ° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ≈®˚ů, ≈¥bÕÔÙÔ° Ÿ ≤°ıtFÔ Ju¡ ÎJ¡ ˚°y tu* N≈fiÙ _S¥Ô ÌuF

J¡ů ≤©J¡≤ I<›w Ju¡ Ÿ°S º∫°fi Ÿu (Ÿt°<@ Ÿu) yoÕ, ÎuŸ° ≈FÔu bdÕfi Fů ªCJ¡° Fæ $ oŸ Ÿt∫
bF°≥ ≈≤ ÔÙÔ° J¡∑ Ÿ ÌuF J¡° bdÕfi •∫ů* fiFÙ* <J¡∫° ? Ÿ ÌuF J¡° •∫° F…N° NSb° bF J¡F°≥
yoÕ ? ∫F tCHŸu J¡Ffiu J¡∑ J¨¡≈° J¡∑<ı∫u $$10,11$$

N°<wb°<FJ¡w° fC<] J¡° Ì∫ Fůfiu Ÿu Îba w[bI°fi Ÿu Ÿ ÌuF Ju¡ f°<@w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d FÙ ÔÙÔ° π°≤° N≈fiÙ ÌuF Ju¡ Ì„Õfi J¡° bdÕfi fiFÙ* <J¡∫° $ <ıfiJ¡∑ (NI°<fi∫ů* J¡∑) Â<‹¸> Ÿu bF
f°<@w fiFÙ* F…N°, fiJ¡∑ Â<‹¸> Ÿu N<y®t ŸyÕ tu* Ÿ ÌuF Ju¡ t≤d, Ì°F N°<Ì J¡° bdÕfi <J¡∫°

432

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ı°∫uy° $ oŸ ≈®J¡°≤ b‚∫t°d Ÿ ÌuF Ju¡ t≤d, Ì°F N°<Ì J¡ů <~>≈°J¡≤ w[bI°fi J¡≤°fiu Ju¡

<ÔÎ ŸJ¡∑ NŸÃ∫w° J¡° FÙ ≈®<w≈°Ìfi J¡≤ ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu W≤ <Ì∫° $

ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ÔÙÔ° J¡° bF „≤Ù≤ S° FÙ J¡F°≥ ? <k¡≤

ŸJ¡∑ ŸÃ∫w° J¡∑ f°w FÙ Jæ¡Ÿu ? tR¡˚¥<t tu* ıÔfC<] (ıÔ J¡∑ ˚®°<∏w) Ju¡ wCv∫ bF ˚®°<∏w FÙ SÙ $ ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıyw N°Ãt° FÙ Fæ, ÎuŸÙ Ì„° tu* ÌuF N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° Jæ¡ŸÙ ? ıů JC¡~> N°≈ Ìu©wu Fæ* bF N°fiaÌR¡≈ ŸÌgf®Ê FÙ Fæ, bFÙ <ªwg Fæ $$12,13$$ ıæŸu-ıæŸu ∫F ≈¥bÕÔÙÔ°

J®¡t„# fů@ tu* ≈¿≤≈•bw°R¡≈ ≈¿≤d°t J¡ů ≈®°›w FCoÕ, bæŸu-bæŸu fů@ Ÿu ≈≤f®Ê tu* ŸJ¡°

„≤Ù≤ <Ft J¡∑ fi°o˘ yÔ y∫° ∫°fiÙ f°<@w Fů y∫° $$14$$ (N°<wb°<FJ¡ ÌuFb°Ôu J¡ů Ÿt∫

≈°J¡≤ ≤_ŸÙ tu* Ÿ≈Õ J¡∑ fi°o˘ "tæ* N°<@˚°æ<wJ¡ ÌuFb°Ô° F¥≥ $' ÎuŸ° ˚®t Ì∫ FCN° Fæ $) (!) Ju¡bÔ ŸÙ ÌuF J¡∑ N°<@˚°æ<wJ¡w° f°<@w fiFÙ* F…oÕ, <J¡∏wC ˚¥<t N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ b_wCNů*

J¡∑ ˚Ù N°<@˚°æ<wJ¡w° fi‹¸> Fů yoÕ $ "N≈°y°ÌÀfiu≤<ÀfiÃbàÙ<d ”≈°dÙÃ∫ub ŸÃ∫tg' (N<Àfi J¡∑ N<Àfiw° yoÕ, „C•Ô, J¨¡‹d N°æ≤ ≤•w-∫u wÙfi R¡≈ FÙ ŸÃ∫ Fæ*, ∫°fiÙ ofi wÙfi R¡≈ů* Ÿu N<w¿≤•w N<Àfi tu* ıů N<ÀfiÃb J¡∑ ≈®wÙ<w wC‡Fu** F…oÕ SÙ, bF fiFÙ* ≤FÙ) oŸ ZC<w Ÿu fiJ¡∑

_S¥Ôw° J¡° f°@ Fůfiu Ÿu Ju¡bÔ N°<wb°<FJ¡w° Nb<„‹¸> ≤FwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

N°<wb°<FJ¡w°fC<] Ÿu ∫°fiÙ Ÿ¥‚twt Ÿt<‹¸>tfiůt°`ÃbfC<] Ÿu w[bÂ<‹¸> π°≤° ÔÙÔ° fiu ıů Âÿ∫ Ìu©°, ŸÙJ¡° ≈FÔu ˚®°¿∏w Ÿu ≈¨<SbÙ N°<Ì fi°t ≤•©°, bFÙ N°<@˚°æ<wJ¡ Fæ $$15$$

˚¥<t N°<Ì R¡≈ N°<@˚°æ<wJ¡ ≈®≈aª ©≤yů„ Ju¡ ŸÙ*y J¡∑ fi°o˘ b°_w<bJ¡ R¡≈ Ÿu fi „ÆÌw#

N°æ≤ fi NSÕw# FÙ ŸÃ∫_bR¡≈ Fæ $$16$$ <ıŸ tfiC‹∫ J¡ů _b›fi tu* tæ* F¿≤d Fq≥, ÎuŸÙ fC<] F…oÕ, bF •∫° N≈fiÙ t¨yw° J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ t¨y J¡ů ©ůıw° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ f°<@w b_wC Ju¡

N∏buTd tu* <J¡ŸÙJ¡∑ ≈®b¨<W FÙ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$17$$ ˚®°∏w ≈C”T J¡∑ Â<‹¸> tu* ˚®tb„ NŸÃ∫
b_wC J¡° wC≤∏w N°<b˚°Õb Fůw° Fæ N°æ≤ ŸÃ∫ b_wC <w≤ů<Fw FůwÙ Fæ, ≈≤∏wC Ÿ≈Õ J¡∑ ˚®°¿∏w Ju¡

<t¸> ı°fiu ≈≤ ˚Ù •∫° <k¡≤ ≤_ŸÙ tu* Ÿ≈Õ J¡° ˚®t Fů ŸJ¡w° Fæ ? J¡Ì°<≈ fiFÙ* $$18$$

∫ů* NI tfi J¡∑ Ÿt<‹¸> fiu FÙ oŸ N°<@˚°æ<wJ¡ ≈®≈aª J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, ÎuŸ°
k¡<Ôw°SÕ J¡Fwu Fæ* $

≈®Ã∫uJ¡ f®Ê°^±> Ju¡ <˚∏fi-<˚∏fi NŸa¶∫ tfiŸt¥Fů* Ju¡ tº∫ tu* <J¡ŸÙ ÎJ¡ tfi-Ÿt¥F

J¡∑ ∫F ∫°fiÙ oŸ f®Ê°^±> J¡∑ _S¥ÔÃb˚®°¿∏w b¨S° ≈®<Ÿ<] J¡ů ≈®°›w F…oÕ Fæ N°æ≤ bF <tØ∫°

Îba <fifÙÕı Fæ $$19$$ Ÿ˚Ù NI ≈C”T, ıů <J¡ ı∏t N°æ≤ t≤d Ÿu ∫C•w ÌuFJ¡ů FÙ N°Ãt ŸtHwu Fæ*, _b›fi Ju¡ wCv∫ ≈®°›w Fůfiub°ÔÙ oŸ Ÿ¨<‹¸> J¡° NfiC˚b J¡≤wu ≤Fwu Fæ*, ıæŸu <J¡

ª•J¡≤ J¡°¸>w° F…N° f°ÔJ¡ ˚¥<t Ju¡ t^±>Ô Ju¡ ˚®td J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$20$$

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, ıÙ<bw°b_S°tu* bwÕt°fi, N≈fiu N°Ãt_bR¡≈J¡ů ≈®°›w Fů

≤Fu NSb° t≤u F…Î ∫ůyÙ Ju¡ N°<wb°<FJ¡w° J¡ů ≈®°›w „≤Ù≤ J¡ů Ÿf Ôůy Ìu©wu Fæ* ∫F Jæ¡Ÿ°

∆∫bF°≤ Fæ $ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ≈®ÿfi J¡° N°„∫ ∫F Fæ <J¡ ∫<Ì ∫ůyÙ J¡° „≤Ù≤ N°<@˚°æ<wJ¡

! JC¡~> ≈C_wJ¡ů* tu* ∫F ≈°™> N<@J¡ Fæ $

ŸyÕ - 57]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

4 3 3
fiFÙ* Fæ wů ıf bF ıÙ<bw ≤Fw° Fæ ∫° N°Ãt_bR¡≈ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ ∫°fiÙ tC<•w J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ NSb° t≤ ı°w° Fæ, wů N°<wb°<FJ¡w° J¡ů ≈®°›w F…Î ŸJu¡ „≤Ù≤ J¡ů Ôůy Jæ¡Ÿu Ìu©wu Fæ* ? fi wů N°<wb°<FJ¡ „≤Ù≤ Ôůyů* Ju¡ Â¿‹¸>yůª≤ Fůw° Fæ N°æ≤ fi tC<•wJ¡°Ô tu*

Nb<„‹¸> FÙ ≤Fw° Fæ $$21$$

∫ů<y∫ů* J¡° t≤fi° Ìů ≈®J¡°≤ J¡° Fůw° Fæ ÎJ¡ wů ≈®°≤Æ@˚ůy Ju¡ <ÔÎ N≈fiÙ oh~>°fiCŸ°≤

<b<b@ „≤Ù≤ů* J¡∑ J¡v≈fi° N°æ≤ ÌqŸ≤° Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°≤Æ@ J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ <bÌuFJæ¡bv∫ J¡∑

≈®°<›w $ ≈®St t≤d tu* ≈¥bÕ„uT fiFÙ* ≤Fw°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ, ıæŸu _b›fiů* tu*, N°<wb°<FJ¡ ÌuFtu* ÎJ¡ ÌuF J¡° (t¨y ˚°bJ¡°) Ã∫°y J¡≤ N∏∫ ÌuF J¡∑ (tfiC‹∫°<Ì ˚°b J¡∑) J¡v≈fi°, ıů <J¡ N<fiÃ∫ Fæ, ≈¥bÕÌuF Ju¡ ≈¿≤„uT Ju¡

<ffi° FÙ FůwÙ Fæ bæŸu ∫ů<y∫ů* J¡ů ˚Ù ≈®°≤Æ@ ˚ůy Ju¡ <ÔÎ ÎJ¡ ÌuF Ÿu Ì¥Ÿ≤Ù ÌuF J¡∑ ≈®°<›w ŸÌ°

≈¥bÕÌuF Ju¡ ≈¿≤„uT Ju¡ <ffi° FÙ FůwÙ Fæ $$22$$

ÌqŸ≤u tu* ˚Ù ≈¥bÕÌuF J¡° ≈¿≤„uT fiFÙ* ≤Fw° Fæ, ∫F Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu @¥≈ tu** <FtJ¡d, „≤ÃJ¡°Ô Ju¡ N°J¡°„ tu* Ÿku¡Ì tu| ∫Ω<≈ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ bæŸu FÙ

∫ůyÙ J¡° „≤Ù≤ ˚Ù <Ì©°oÕ Ìuw° F…N° ˚Ù NÂÿ∫w°J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ ∫°fiÙ ŸJu¡ ˚Ù ≈¿≤„uT

J¡° ˚®t _bv≈J¡°Ô∆∫°≈Ù Fůw° Fæ $$23$$

@Ù≤u-@Ù≤u s∫ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ N∏∫ Ôůy Ÿu Ìu©wu Fæ*, oŸtu* ˚Ù J¡ůoÕ <fi∫t fiFÙ*

Fæ, •∫ů*<J¡ <J¡∏FÙ* ∫ů<y∫ů* Ju¡ "oŸJ¡° wC≤∏w fi°„ Fů' oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ŸJ¡° wC≤∏w fi°„ Fůfi° ˚Ù NŸa˚b fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

"wC≤∏w fi‹¸> Fů ı°', ÎuŸu ŸaJ¡v≈ Ÿu <J¡ŸÙ ∫ůyÙ J¡° „≤Ù≤, N°J¡°„ tu* N≈fiu Ÿ°tfiu Ÿu buuy Ju¡ Ÿ°S nu F…Î ≈sÙ Ju¡ Ÿt°fi ∫ů<y∫ů* J¡ů ˚Ù fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° Ÿ°@°≤d Ôůyů* J¡∑ wů f°w FÙ •∫° Fæ ? ıÙbfi°b_S° tu* ˚Ù "∫u tCHu ÎuŸ° Ìu©u*' ÎuŸu ŸJu¡ (∫ůyÙ Ju¡) ŸÃ∫ŸaJ¡v≈b„

FÙ Ôůy ∫ůyÙ J¡∑ ÌuF J¡ů Ìu©wu Fæ* fi <J¡ ŸJ¡∑ ÌuF Ju¡ N°<@˚°æ<wJ¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ìu©wu Fæ*,

∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $$24$$

NSb° oŸ <bT∫ J¡ů ∫ů* ⁄Ì∫ayt J¡≤fi° ª°<F∫u <J¡ ∫Ω<≈ ∫ůyÙ ıfiů* J¡ů N≈fiÙ Â<‹¸> Ÿu N≈fiu „≤Ù≤ J¡∑ N°<wb°<FJ¡w° J¡° FÙ NfiC˚b Fůw° Fæ <J¡∏wC Ÿ „≤Ù≤ Ju¡ Ì„ÕfiŸC© J¡°

≈˚ůy J¡≤°fiub°Ôu NÂ‹¸> Ÿu ∫C•w NI°fiÙ Ôůyů* J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu ŸJ¡∑ ˚°æ<wJ¡w°, t¨Ã∫C

N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° Fů ŸJ¡wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ J¡ůoÕ <b≤ů@ fiFÙ* Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ

J¡Fwu Fæ* $

J¡ůoÕ ≈C≤ůbwÙÕ ≈C”T J¡˚Ù J¡FÙ* ≈≤ N≈fiÙ b°Ÿfi° Ÿu Ã≈∏fi ˚®t Ÿu "∫F t≤ y∫°' ∫ů*

Ìu©wu Fæ*, J¡ůoÕ ıÙ<bw Ìu©wu Fæ* $ NwÎb <bÌuFtC•w ZÙ„CJ¡ÌubıÙ J¡° ≈≤Ù<sw J¡∑ Ÿ˚° tu*

Ì„Õfi Fůfi° N°æ≤ ˚°ybwJ¡S° J¡° ≈Ìu„ Ìufi° Ÿayw Fůw° Fæ $$25$$

ÌqŸ≤Ù f°w ∫F Fæ <J¡ ∫ů<y∫ů* J¡ů ıf I°fi≈®°<›w FůwÙ Fæ, ŸÙ Ÿt∫ fiJ¡∑ ÌuF N°<Ì

J¡° f°@ Fů ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ fiJ¡∑ Â<‹¸> Ÿu fiJ¡∑ ıÙ<bwÌ„°tu* ˚Ù fiJ¡° „≤Ù≤ fiFÙ*

4 3 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≤Fw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ÌuF tu* N°ÃtfC<] Ju¡bÔ ˚®°¿∏w FÙ Fæ, N°Ãtw[b J¡° I°fi Fůfiu Ÿu fiJ¡∑ N≈fiu tu* bF

˚®°¿∏w ≤_ŸÙ J¡° I°fi Fůfiu Ÿu ≤≠ıC tu* Ÿ≈ÕfC<] Ju¡ Ÿt°fi fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ $$26$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ı≤° º∫°fi ÌuJ¡≤ <bª°≤ wů J¡∑<ı∫u ÌuF •∫° SÙ, <J¡ŸJ¡∑ SÙ, <J¡ŸJ¡∑ ŸW°

≤FÙ, <J¡ŸJ¡° <bfi°„ F…N° N°æ≤ Jæ¡Ÿu F…N° ? ıů b_wC b°_wb tu* SÙ, bFÙ Ju¡bÔ ≤F yoÕ, ÎJ¡t°` NI°fi ªÔ° y∫° $ ˚°b ∫F <J¡ I°fi Fůfiu ≈≤ ıů b_wC „uT ≤F yoÕ bFÙ b°_w<bJ¡ Fæ N°æ≤ ıů ªÔÙ yoÕ, bF Ÿf NI°fi FÙ (˚®t FÙ) S° $$27$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ •w J¡Sfi Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ∫F „aJ¡° F…oÕ <J¡ ∫<Ì ∫ů<y∫ů* J¡∑ ÌuF
f°<@w FůwÙ Fæ wů f°<@w J¡° N∏∫ R¡≈ tu* ≈¿≤d°t Fů fiFÙ* ŸJ¡w°, Nw# J¡Ffi° Fůy° ≈®°≤Æ@

˚ůy Ju¡ <ÔÎ ÌqŸ≤° FÙ N°<wb°<FJ¡ „≤Ù≤ Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ ÎuŸÙ Nb_S° tu* ŸJ¡° ÌqŸ≤°
ı∏t Fů y∫° <k¡≤ bF ıÙb∏tC•w J¡F°≥ ≤F° ? owfi° FÙ fiFÙ* "fi Ÿ ˚¥∫ů&<˚ı°∫wu' (bF <k¡≤
ı∏t fiFÙ* Ôuw°) oÃ∫°<Ì „°˜ Ÿu <b≤ů@ ˚Ù F…N° $ •w „aJ¡° Ju¡ Ÿt°@°fi Ju¡ <ÔÎ bu yC”ıÙ

Ÿu ≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, •∫° ∫ůyÙ J¡° N°<@˚°æ<wJ¡ „≤Ù≤ FÙ N°<wb°<FJ¡ ffi ı°w° Fæ NSb° ÌqŸ≤° FÙ N°<wb°<FJ¡ „≤Ù≤ Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ ∫<Ì ≈®St ≈s t°<fi∫u, wů f°<@w „≤Ù≤ J¡° ÌqŸ≤u „≤Ù≤ tu* ≈¿≤d°t Fůfi° Ÿ˚Ù ≈®t°dů* Ÿu <b”] Fæ $ ∫<Ì ÌqŸ≤° ≈s t°<fi∫u wů I°fi J¡° k¡Ô tC<•w Fæ, ∫F „°˜<Ÿ]°∏w f°<@w Fůw° Fæ $ Ìůfiů* FÙ ≈®J¡°≤ů*

Ÿu NfiC≈≈<W Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tæ* Ÿ∏ÌuFR¡≈Ù wuı @°≤° tu* fF Ÿ° ≤F° Fq≥, J¨¡≈∫° tu≤u Ÿa„∫

J¡ů Ìq≤ J¡∑<ı∫u $$28$$

<`b¨ÃJ¡≤d ZC<w Ÿ¥‚tÌuF Ÿu ≈<Fw f®Ê tu* _S¥Ô „≤Ù≤ Ju¡ Nº∫°Ÿ J¡° f°@ J¡≤°wÙ Fæ

"`Ù<d R¡≈°dÙÃ∫ub ŸÃ∫tg' oŸ ZC<w Ÿu _S¥Ô J¡° f°@ Fůfiu ≈≤ Ÿ¥‚t J¡° ≈¿≤„uT J¡F° y∫° Fæ, oŸ<ÔÎ ıů ÌůT N°≈fiu Ì„°Õ∫° ŸJu¡ <ÔÎ bF°≥ NbJ¡°„ FÙ fiFÙ* Fæ $ Ftfiu fF…w f°≤ ≈FÔu ˚Ù

N°≈J¡ů ∫F <bT∫ ŸtH° <Ì∫° Fæ, ŸJ¡° ˚Ù ı≤° _t≤d J¡∑<ı∫u, ∫ů* •w „aJ¡° J¡° Ÿt°@°fi J¡≤wu F…Î ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiuu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸC<fi∫u, <ıŸu N°≈ N°<@˚°æ<wJ¡ „≤Ù≤ J¡°

N°<wb°<FJ¡R¡≈ Ÿu ≈¿≤d°t J¡Fwu Fæ*, bF ≈¿≤d°t fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC I°fiůÃ≈<W Ÿu _S¥Ô ÌuF Ju¡
f°<@w Fůfiu ≈≤ ≈FÔu Ÿu <Ÿ] _S¥Ô „≤Ù≤ Ju¡ N<@‹™>°fi˚¥w Ÿ¥‚t „≤Ù≤ J¡° Nb„uT Fæ $ Fu Zu‹™>wt, ∫F f°w tæ* N°≈Ÿu fF…w f°≤ J¡F ªCJ¡° Fq≥, oŸu N°≈ •∫ů* ⁄Ì∫ayt fiFÙ* J¡≤ ≤Fu Fæ* ?

Ju¡bÔ N°<wb°<FJ¡ FÙ ÌuF Fæ, ∫F°≥ N°<@˚°æ<wJ¡ ÌuF Fæ FÙ fiFÙ* $$29$$ N°<wb°<FJ¡ ÌuF Ju¡ FÙ

NU∫°Ÿ Ÿu bF N°<@˚°æ<wJ¡w° fC<] ≈®°›w FůwÙ Fæ $ ıf N°<@˚°æ<wJ¡w° fC<] „°∏w Fů ı°wÙ Fæ wf ≈FÔu <bΩt°fi N°<wb°<FJ¡w° FÙ ≤F ı°wÙ Fæ $$30$$ wf ≈®fC] ≈C”T Ju¡ <fitÕÔ
fů@ Ÿu yC”w°, J¡<™>fiw° oÃ∫°<Ì J¡° ıů NŸwg N°y®F Fæ bF ˚Ù, _b›fi Ìu©fiub°Ôu tfiC‹∫ Ju¡

<fitÕÔ fů@ Ÿu _b›fi Ju¡ fiy≤ Ju¡ yC”Ãb, J¡<™>fiÃb N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi ªÔ° ı°w° Fæ $$31$$ ıæŸu

ŸyÕ - 57]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

435

_b›fi tu* ∫F _b›fi Fæ, oŸ I°fi Ÿu •Ôu„ N°<Ì J¡° ˚°≤ FvJ¡° Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ wf ∫ůyÙ J¡°

„≤Ù≤ FvJ¡° R¡oÕ Ju¡ k¡°Fu Ju¡ ŸÂ„ Fů ı°w° Fæ ∫°fiÙ bF ŸbÕ` ytfi tu* ŸtSÕ Fů ı°w°

Fæ $$32$$ ıæŸu _b›fi tu* ∫F _b›fi Fæ, oŸ ≈¿≤I°fi Ÿu „≤Ù≤ FvJ¡° Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ fů@

Fůfiu Ÿu _S¥Ô Ju¡ ŸÌ¨„ ≈®wÙw Fů ≤F° ∫F „≤Ù≤ N°J¡°„ tu* ytfiŸtSÕ Fů ı°w° Fæ $$33$$
ıf Â»w≤ _S¥Ô b°Ÿfi°b°Ôu NI°fiÙ ≈C”Tů* J¡ů ˚Ù _S¥Ô„≤Ù≤ Ju¡ „b FůJ¡≤ Ì°F N°<Ì
π°≤° fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ≈¥bÕbwÙÕ Ÿ¥‚t „≤Ù≤ J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ wf b°Ÿfi°„¥∏∫ I°fiÙ ıfiů* J¡ů _S¥Ô „≤Ù≤ J¡° f°@ Fůfiu ≈≤ _b°˚°<bJ¡ Ÿ¥‚t „≤Ù≤ J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ, oŸtu* J¡Ffi° FÙ •∫°

Fæ ? ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu NfiuJ¡ <Ìfiů* Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ≈®®°›w ÌuF J¡ů N°Ãt° ŸtHfiub°Ôu N°æ≤ ŸÙ ÌuF tu* Â»

N°Ãt°<˚t°fi J¡≤fiub°Ôu Ôůyů* J¡ů oŸ ÌuF Ju¡ „b FůJ¡≤ ıÔ°∫u ı°fiu ≈≤ Nbÿ∫ Ÿ¥‚t „≤Ù≤

≈®°›w Fůw° Fæ bæŸu FÙ ∫ů<y∫ů* J¡ů ıÙ<bw°b_S° tu* FÙ N<w„∫ I°fi Fůfiu Ÿu Ÿ¥‚t „≤Ù≤ ≈®°›w Fůw° Fæ $$34,35$$ _b›fi tu* ŸaJ¡v≈°Ãt° FÙ Fq≥ _S¥Ô_bR¡≈ fiFÙ* Fq≥, ÎuŸÙ (c) _t¨<w Ju¡

<Ìw Fůfiu ≈≤ ıæŸu (∫°fiÙ N≈fiÙ oh~>° Ju¡ NfiCŸ°≤ N°J¡°„ tu* <bF°≤ J¡≤fiu tu* ŸtSÕ) „≤Ù≤

≈®°›w Fůw° Fæ bæŸu FÙ ∫F Ÿ¥‚t „≤Ù≤ ˚Ù ∫ůyÙ J¡ů fů@ Ÿu ≈®°›w Fůw° Fæ $$36$$

∫<Ì <J¡ŸÙJ¡ů ∫F „aJ¡° Fů <J¡ N≈fiÙ ÌuF wů ŸfJ¡ů ≈≤t <≈®∫ Fæ, ŸJ¡° fi°„ J¡≤fiub°Ô°

I°fi NfiSÕ fiFÙ Fæ, wů N°æ≤ •∫° Fæ ? Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≤_ŸÙ tu* Ÿ≈Õ J¡∑ ≈®wÙ<w ˚®°¿∏w Fæ, bæŸu FÙ ∫F _S¥ÔÌuF≈®wÙ<w ˚®t FÙ Fæ $ Ÿ ˚®t Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ N≈fi° •∫° fi‹¸> F…N° N°æ≤ Ã≈∏fi Fůfiu ≈≤ N≈fi° •∫° Ã≈∏fi F…N° ? ˚°b

∫F <J¡ „C<•w≤ıw J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ •∫° J¡˚Ù J¡ůoÕ „ůJ¡ J¡≤w° Fæ ?$$37$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈®°Ÿa<yJ¡ b_wC J¡° <fidÕ∫ Fůfiu ≈≤ ≈®_wCw J¡S° Ju¡ <bT∫ tu* FÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ

≈¥~>wu Fæ* $

Fu ≈®˚ů, ≈¥bÕ ÔÙÔ° N°æ≤ fi¥wfi ÔÙÔ° J¡° ≈µ Ju¡ |≤ tu* Ÿt°yt Fůfiu Ju¡ f°Ì ≈µ Ju¡ |≤ tu*

≤Ffiub°Ôu Ôůy ÔÙÔ° J¡ů, ıů N°<wb°<FJ¡ ÌuF Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <Ì©°oÕ fiFÙ* Ìu ŸJ¡wÙ SÙ, ∫u Ôůy tCHu Ìu©u*, oŸ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ Ju¡ J¡°≤d ∫<Ì Ìu©wu Fæ*, wů ŸJu¡ f°Ì Ÿu •∫° ŸtHwu Fæ*

? •∫° ∫F bFÙ ≈¥bÕ ≈µ≈ÃfiÙ Fæ, ∫F ı°fiwu Fæ*, NSb° J¡ůoÕ N≈¥bÕ ÌubÙ N° yoÕ Fæ, ∫ů* ≠∫u‹™>„t°Õ

N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi <b_t∫∫C•w F…Î, ∫F NSÕ Fæ $$38$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, bu Ôůy ∫F ≤°fiÙ ∫F°≥ Ì…#©-≈¥bÕJ¡ ¿_Sw Fæ, oŸJ¡∑ ∫F ÌqŸ≤Ù Ÿ©Ù J¡FÙ* Ÿu N° yoÕ Fæ, ÎuŸ°
ı°fiwu Fæ* $$39$$

∫<Ì ∫F „aJ¡° Fů <J¡ ÌqŸ≤Ù ÔÙÔ° ≈FÔu-≈FÔ N°oÕ SÙ, Nw# ŸJu¡ <bT∫ tu* ∫F J¡°æfi Fæ, J¡F°≥ Ÿu N°oÕ Fæ, ∫F ŸCª¿≤` Fæ ∫° ∆∫<˚ª°¿≤dÙ Fæ, ŸÃ∫ Fæ ∫° NŸÃ∫ Fæ, ÎuŸ° Ÿ∏ÌuF fi Ôůyů* J¡ů •∫ů* fiFÙ* F…N° ? Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
c ÎuŸÙ _t¨<w _b›fi tu* ∫ů<y∫ů* J¡ů FÙ FůwÙ Fæ, ∏FÙ*Ju¡ NfiC˚b Ÿu <Ÿ] Fæ $ ≈°t≤ ≈C”Tů* Ju¡

NfiC˚b Ÿu <Ÿ] fiFÙ* Fæ $

436

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

∫F°≥ ≈≤ ofiJ¡ů Ÿ∏ÌuF J¡°æfi-Ÿ° Fůy° ? •∫ů*<J¡ ≈„C wů N<bbuJ¡∑ Fůwu FÙ Fæ*, ıæŸ° Ìu©°

ŸÙJu¡ NfiCŸ°≤ ∆∫bF°≤ J¡≤fiu Ôywu Fæ* $ ofiJ¡ů <bª°≤ FÙ J¡F°≥ ? $$40$$

fiJu¡ <bª°≤ Ju¡ NfiCÌ∫ tu* FuwC •∫° Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu, wů _S¥Ô tu* N<˚<fibu„ wS°

Ÿ°≤, Ì°ÚÕ, Ÿ¥‚tw° N°<Ì Ÿu „¥∏∫w° FuwC Fæ, ÎuŸ° Â‹¸>°∏w Ÿu Ÿ¥<ªw J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu b¨s J¡ů fi‹¸> J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ıů≤ Ÿu ku*¡J¡° y∫° i>uÔ° b¨s tu* ≈F…≥ªJ¡≤ _b∫a N≈fi° FÙ
fi°„ J¡≤w° Fæ f°d J¡∑ fi°o˘ ˚Ùw≤ fiFÙ* |CŸw° N°æ≤ fi J¡∑ªn Ju¡ <≈^±> J¡∑ fi°o˘ b¨s Ÿu <ª≈¸> ı°w° Fæ N°æ≤ fi ≈ÃS≤ Ju¡ Ÿt°fi w<fiJ¡ ˚Ù N°|°w ≈F…≥ª°J¡≤ _b∫a <k¡≤ ≈|°w Ju¡ ∫ůÀ∫ FÙ
ffi° ≤Fw° Fæ, <J¡∏wC „Ù|® fi‹¸> Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ bu Ôůy ˚Ù, I°fi fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, b_wCw#

≈„C (Nı°R¡≈ ≈„C) ∫°fiÙ <bª°≤ J¡≤fiu tu* NŸtSÕ Fæ*, •∫ů*<J¡ "NS ∫ů&∏∫°a Ìubw°tC≈°_wu'

(ıů N∏∫ Ìubw° J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤w° Fæ, ∫F N∏∫ Fæ N°æ≤ tæ* N∏∫ Fq≥ oŸ ≈®J¡°≤ bF ≈„C J¡∑

˚°≥<w NI°fiÙ Fæ) ÎuŸÙ ZC<w Fæ $ fiJu¡ <bª°≤ Ju¡ NfiCÌ∫ tu* Ju¡bÔ NI°fi FÙ J¡°≤d fiFÙ* Fæ,

<J¡∏wC „≤Ù≤, J¡°t, J¡tÕ, b°Ÿfi° N°<Ì ˚Ù fiJu¡ ≈„C Ju¡ wCv∫ FÙ Fůwu Fæ*, oŸ<ÔÎ fitu*

<bª°≤ J¡° Ì∫ fi Fůfi° ™>ÙJ¡ FÙ Fæ $$41$$
ıů <bª°≤ J¡≤wu Fæ*, fitu* J®¡t„# N°<@˚°æ<wJ¡w° J¡∑ ≈®wÙ<w fů@ Ÿu f°<@w Fů ı°wÙ Fæ, Nw# fitu* N°<@˚°æ<wJ¡w° J¡∑ ≈®wÙ<w ≤FwÙ fiFÙ* <k¡≤ Ÿ∏ÌuF N°<Ì J¡∑ ≈®Ÿ<•w wů Ìq≤ ≤FÙ, oŸ N°„∫ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu _b›fi„≤Ù≤ fů@ Ÿu (ı°y≤d Ÿu) fi ı°fiu J¡F°≥ ªÔ° ı°w° Fæ, Nw# bF NŸÃ∫ FÙ Fæ bæŸu FÙ N°<@˚°æ<wJ¡ ˚Ù fů@ Fůfiu ≈≤ J¡FÙ* ªÔ° ı°w° Fæ ∫°fiÙ <bÔÙfi Fů ı°w° Fæ, Nw# bF

˚Ù NŸÃ∫ FÙ Fæ $$42$$

Â‹¸>°∏w ≈®Ÿay Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ _b°›fi<bT∫ J¡° t¥Ô°I°fi Ju¡ f°@ Ju¡ <ffi° N°Ã∫¿∏wJ¡
f°@ fiFÙ* Fæ, bF J¡F°≥ <~>≈J¡≤ ≤Fw° Fæ, bF _S°fi J¡°æfi Fæ, ÎuŸ° ≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, bF _b›fiR¡≈Ù ≈bÕw fů@ Fůfiu ≈≤ J¡F°≥ ≤Fw° Fæ, tu≤u oŸ

Ÿ∏ÌuF J¡ů ıæŸu b°∫C „≤wgJ¡°Ô Ju¡ tu| J¡ů fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ N°≈ Ìq≤ J¡∑<ı∫u $$43$$

_b›fi ıywg N°æ≤ tfiů≤Sı∏∫ ≈®≈aª ı°y®wg b°Ÿfi° Ÿu Ÿa<ªw N<bΩ° Ÿu ≈<Fw ıÙb J¡∑ Ÿa<bwg Ÿu Ã≈∏fi Fæ, oŸ<ÔÎ <ıŸŸu ŸJ¡∑ Ã≈<W Fæ, ŸÙtu* ŸJ¡° <w≤ů˚°b Fůw° Fæ, ÎuŸ° ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $

_b›fi˚®°¿∏w tu* N°æ≤ tfiů≤S tu* ≈bÕw N°<Ì ≈Ì°SÕ Ÿu _≈∏Ìfi (y<w) b°∫C tu* N∏w˚¥Õw Fůwu Fæ* bæŸu FÙ Ÿa<bwg Ju¡ N∏Ì≤ <bÔÙfi Fů ı°wu Fæ* $$44$$ ıæŸu _≈∏Ì≤<Fw b°∫C Ju¡ N∏Ì≤ bF

_≈∏Ì <bÔÙfi Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ Nfi∏∫_bR¡≈ (N∏∫ w°¿[bJ¡ _bR¡≈FÙfi) ∫u _b°¿›fiJ¡

≈Ì°SÕ Ÿa<bwg Ju¡ tÔJ¡∑ fi°o˘ N°b≤J¡ N≈fiu ≈°Ì°fi˚¥w NI°fi tu* FÙ ≈®bu„ J¡≤wu Fæ* $$45$$

_b›fi N°<Ì ≈Ì°Sů˘ Ju¡ Nb˚°Ÿ Ÿu Ÿa<bwg FÙ ©¥f _kC¡≤d J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ _kC¡≤d J¡ů ≈®°›w fi FůwÙ F…oÕ bF Ÿa<bwg, ıů <J¡ _b›fi ≈Ì°SÕR¡≈ Fæ, ≈Ì°Sů˘ Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡w° J¡ů ≈®°›w FůwÙ

Fæ $$46$$ ıæŸu BbÃb N°æ≤ ıÔ tu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıæŸu _≈∏Ì (ªÔfi) N°æ≤ b°∫C tu* ˚uÌ fiFÙ*

ŸyÕ - 57]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

437

Fæ bæŸu FÙ Ÿa<bwg N°æ≤ _b°›fi ≈Ì°Sů˘ tu* ˚uÌ J¡Ì°<≈ fiFÙ* ≈°∫° ı°w° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ Ÿa<bwg FÙ NI°w FůJ¡≤ J¡tÕb„ J¡˚Ù _b°¿›fiJ¡ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ R¡≈ tu* _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ, <bbuJ¡ Fůfiu ≈≤

_b°›fi ≈Ì°SÕ N°æ≤ Ÿa<bwg tu* J¡ůoÕ N∏w≤ fiFÙ* ≤Fw° $$47$$
ıů Ÿtu* N∏∫-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, bF N<bΩ° FÙ Fæ, bFÙ ŸaŸ°≤ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıů Ÿtu* N∏∫-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, bF ŸfŸu f»J¡≤ NI°fi Fæ, Ÿu FÙ "ŸaŸ°≤' J¡F°
y∫° Fæ, bF <tØ∫°I°fiR¡≈ FÙ Fæ $$48$$ ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* J¡° N˚°b Fůfiu Ÿu _b›fi tu* Ÿa<bwg N°æ≤ _b›fi Ju¡ ≈Ì°Sů˘ J¡° ˚uÌ <fi≤SÕJ¡ FÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ _b°¿›fiJ¡ ≈Ì°SÕ ÔůJ¡≈®<Ÿ] Ì^±>, ªJ®¡ N°<Ì ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤dů* Ÿu Ã≈∏fi fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ˚Ù NŸwg Fæ $$49$$

∫<Ì ÎuŸÙ f°w Fæ wů ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤db°Ôu ıywg ≈®≈aª tu* ŸÃ∫w° ≈®°›w FCoÕ ? oŸ „aJ¡° J¡°

Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
ıæŸ° Ÿa<bwgR¡≈ _b›fi Fæ bæŸ° FÙ ∫F ı°y®wg ˚Ù Ÿa<bwgR¡≈ FÙ Fæ, oŸtu* JC¡~> ˚Ù Ÿ∏ÌuF
fiFÙ* Fæ $ _b›fi tu* NŸÃ∫ fiy≤ J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ N°æ≤ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* NŸwg ıywg J¡° ˚°fi Fůw° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ∫Ω<≈ oŸ Ÿt∫ ŸFJ¡°≤Ù N°<Ì Fæ* wS°<≈ N°<Ì Ÿ¨<‹¸> tu* NI°fiů≈¿Fw

<F≤^∫y˚Õ J¡∑ Ÿa<bwg Ÿu N<w¿≤•w JC¡~> fiFÙ* S°, Nw# ıywg J¡∑ _b›fiwCv∫w° Fů yoÕ $$50$$

≈®≈aª J¡ů ∫<Ì ŸÃ∫ t°fiů, wů Ÿtu* ˚Ù Ÿa<bwg Ju¡ Ÿt°fi <ª[b Fů ı°∫uy°, ÎuŸÙ ¿_S<w tu*

Ÿtu* <ªÌg<bT∫Ãb J¡° ∆∫°|°w Fů ı°∫uy°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

_b›fiw° ∫°fiÙ _bR¡≈ Ju¡ NI°fi Ÿu <Ìw F…Î ≈®≈aª J¡ů ∫<Ì ŸÃ∫ t°fiů, wů bF Ÿa<bÌg-

˚°_∫ fiFÙ* Fůy° N°æ≤ ÌqŸ≤Ù f°w ∫F ˚Ù Fæ <J¡ Ÿa<bwg J¡° ŸW° Ÿu ∆∫<˚ª°≤ fiFÙ* Fæ N°æ≤

≈Ì°Sů˘ J¡° ŸŸu ∆∫<˚ª°≤ Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ bu ŸÃ∫ fiFÙ* Fů ŸJ¡wu, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $ Ÿa<bwg J¡∑

<fiÃ∫ŸÃ∫w° N°æ≤ _b›fi ≈Ì°Sů˘ J¡∑ NŸÃ∫w° Fæ, NwÎb ≈®≈aª ŸÃ∫ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° Fæ $$51$$

"w[bI°fi Ÿu f°º∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ˚Ù ∫F ≈®≈aª ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ı°y≤d Fůfiu ≈≤ _b›fi J¡° ≈bÕw wC≤∏w „¥∏∫w° J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ, w<fiJ¡ ˚Ù

Nb<„‹¸> fiFÙ* ≤Fw°, bæŸu FÙ w[bI°fi Fůfiu ≈≤ N°<@˚°æ<wJ¡ (≈®≈aª) fů@Ů∫°Ÿ J®¡t Ÿu ∫°

ŸFŸ° oÕÿb≤ Ju¡ NfiCy®F Ÿu NŸwg ∫°fiÙ „¥∏∫ Fů ı°w° Fæ $$52$$

ÎuŸÙ Nb_S° tu* ZÙ„CJ¡ÌubıÙ J¡° Ÿ¥∫Õt^±>Ôytfi N°æ≤ Ì@Ù<ª N°<Ì M¡<T∫ů* Ju¡ t¨wJ¡

„≤Ù≤ J¡° Ì„Õfi Ôůyů* J¡ů Jæ¡Ÿu F…N° ? oŸ „aJ¡°≈≤ J¡Fwu Fæ* $

<fiJ¡¸ >¿_Sw Ôůy N°<wb°<FJ¡w° J¡ů ≈®°›w F…Î (∫°fiÙ <ıŸJ¡° N°<@˚°æ<wJ¡ „≤Ù≤ f°@

Fů ªCJ¡° Fæ, ÎuŸu) w[bI°fiÙ J¡ů "∫F n y∫° NSb° ∫F t≤ y∫°' ÎuŸ° Ìu©wu Fæ*, •∫ů*<J¡ bu _b°˚°<bJ¡ NI°fi Ÿu <bfi‹¸>≈®°∫ Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ N≈fiu NI°fi Ÿu J¡¿v≈w ÌuF J¡ů FÙ bu Ìu©wu Fæ*, I°fiÙ J¡∑ ÌuF J¡ů fiFÙ* Ìu©wu $$53$$

•w NSÕ J¡ů NfiCt°fi≈®t°d Ÿu ˚Ù Â» J¡≤ ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ìů ÿÔůJ¡ů* Ÿu ≈®J¡≤d J¡°

≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

∫u πæwÂ<‹¸>b°ÔÙ (πæwÌ„Õfib°ÔÙ) Ÿ¨<‹¸>∫°≥ <tØ∫° Â<‹¸>∫°≥ Fæ*, •∫ů*<J¡ tůFÌ<‹¸>∫°≥ Fæ*

438

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

∫°fiÙ NI°fi Ÿu fiJ¡° Ì„Õfi Fůw° Fæ $ Îu∏Bı°<ÔJ¡ J¡∑ Ju¡bÔ t°∫° J¡° Ì„Õfi J¡≤fiub°Ôu J¡∑

˚®°¿∏w (Ÿtu* ŸÃ∫Ãb˚®t) ŸfJ¡ů FůwÙ Fæ N°æ≤ _b›fi tu* <ıfiJ¡° NfiC˚b Fůw° Fæ, bu ≈Ì°SÕ

NSÕ„¥∏∫ Fæ*, ∫F ˚Ù ŸfJ¡ů ≈®<Ÿ] Fæ $$54$$ ≈¥bÕ¡-≈¥bÕ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ ˚uÌR¡≈Ù ˚®t J¡° Ì„Õfi J¡≤fiub°Ôu ≈C”T tu* Â»w≤ ˚uÌŸa_J¡°≤ J¡° Ì∫ Fůfiu Ÿu ≈®°dů* Ju¡ ÃJ®¡td Ju¡ ≈¥bÕ sd tu* Ã≈∏fi

˚°bÙ ˚ůyů* Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ≈®wÙ<w Fůfiu ≈≤ <fÔJC¡Ô _≈‹¸> ıů ∫u Ÿ¨<‹¸>J¡∑ ≈®wÙ<w∫°≥ Fæ*,

∫u ∫Ω<≈ Ju¡bÔ tfiůt°`<fi‹™> Fæ*, wS°<≈ t¨yw¨‹d° J¡∑ fiÌÙ Ju¡ ≈®b°F J¡∑ fi°o˘ <tØ∫° <Ìw F…oÕ

Fæ* N°æ≤ ˚®°¿∏w Ÿu f°fl-ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ*, bu b°_wb tu* tfi Ju¡ f°F≤ fiFÙ* Fæ* $$55$$

ŸW°bfib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Nl>°bfib°≥ ŸyÕ

Ÿt∫, Ÿt°<@ tu* ¿_Sw ÔÙÔ° J¡∑ ÌuF J¡° <bfi°„,

ÔÙÔ° Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡˚°Td N°æ≤ ≤°ı° ≈µ Ju¡ ≈Cfi# ıÙfiu J¡° bdÕfi $
oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ≈®°Ÿa<yJ¡ ≈®ÿfiů* J¡° Ÿt°@°fi J¡≤ ≈®J¨¡w J¡S° Ju¡ Nb<„‹¸> Na„ J¡° bdÕfi J¡≤fiub°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ŸyÕ J¡∑ Ÿt°<›w wJ¡ J¡∑ J¡S° Ju¡ <ÔÎ ˚¥<tJ¡°
f°≥@wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸÙ fÙª tu* ZÙŸ≤_bwÙ ÌubÙıÙ fiu Nt¥wÕ
tfi J¡∑ ªu‹¸>° Ju¡ Ÿt°fi ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ ıÙb J¡° N≈fiu ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ Ÿu <fi≤ů@ <J¡∫° $$1$$

ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu<b, oŸ ≈°µ Ÿ¨<‹¸> tu* oŸ t¿∏Ì≤ tu* tu≤Ù Ÿt°<@ tu* N°æ≤ ≤°ı° ≈µ J¡∑

„b°b_S° tu* <J¡wfi° Ÿt∫ ∆∫wÙw F…N° ? $$2$$ ZÙŸ≤_bwÙ ÌubÙıÙ fiu J¡F° # ˚Bu, oŸ Ÿ¨<‹¸> tu*, oŸ ≤°ıtFÔ tu* ÎJ¡ tFÙfi° ∆∫wÙw F…N° $ ∫u wC‡F°≤Ù Ìů Ì°<Ÿ∫°≥, ıů wC‡F°≤Ù ÌuF J¡∑ ≤s°

Ju¡ <ÔÎ Ÿ°b@°fi SÙ, Nf ŸůwÙ Fæ* $$3$$

ÔÙÔ° Ju¡ „≤Ù≤ J¡°, ıů NI°fi Ÿu J¡¿v≈w wS° ÔÙÔ° J¡ů _b°fiC˚b<Ÿ] S°, ∫Ω<≈
w[bI°fi Ÿu f°@ Fů ªCJ¡° S°, <k¡≤ ˚Ù bF „uT ≈®°≤Æ@ Ju¡ ˚ůy Ju¡ <ÔÎ ≈®wÙw Fů ≤F° S° $

≈FÔu ŸJ¡∑ N°<wb°<FJ¡w° J¡° bdÕfi <J¡∫° y∫°, Nf Ì¥Ÿ≤ů* Ju¡ NI°fi Ÿu J¡¿v≈w N°æ≤

ÌqŸ≤ů* Ju¡ NfiC˚b Ÿu <Ÿ] ÔÙÔ° Ju¡ „≤Ù≤ J¡° b¨W°∏w J¡Fwu Fæ* $

Fu ŸC∏Ì≤Ù, ∫F°≥ ≈≤ wC‡F°≤Ù ÌuF J¡° •∫° b¨W°∏w F…N° ? oŸu wCt ŸCfiů $ wC‡F°≤° „≤Ù≤

≈∏BF <Ìfiů* tu* ≈ŸÙfiu Ÿu w≤ FůJ¡≤ ≈®°d°∫°t Ÿu ≈®ÌÙ›w F…oÕ ı™>≤°<Àfi Ÿu w≈J¡≤ ˚°≈ ffi y∫° $ wÌfi∏w≤ Ÿ¥Ju¡ F…Î ≈vÔb Ju¡ Ÿt°fi <fiıÙÕb FůJ¡≤ ˚¥<t tu* <y≤ ≈n°, <k¡≤ J¡°‹™> N°æ≤

<Ìb°≤ Ju¡ Ÿt°fi <fiıÙÕb N°æ≤ fkÕ¡ Ju¡ Ÿt°fi „ÙwÔ „b (tCÌ°Õ) ffi y∫° ú $ wf t¿∏`∫ů* fiu N°J¡≤ <„<SÔ Nay ≈®Ã∫ay N°æ≤ ©CÔ° tC≥F Ìu©fiu Ÿu "∫F _b∫a FÙ t≤ yoÕ' ÎuŸ° <fiÿª∫J¡≤ Ÿ

„b J¡ů |≤ Ÿu f°F≤ <J¡∫° $ fF…w •∫° J¡Fu*, Ÿu ÿt„°fi tu* Ôu ı°J¡≤ ª∏Ìfi Ju¡ J¡°‹™>ů* Ÿu ffiÙ
ú ≤°ı° Ju¡ „≤Ù≤ tu* <bJ¡°≤ fi N°fiu J¡° J¡°≤d ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ J¡° "∫F ÎuŸ° <fi<bÕJ¡°≤ ffi° ≤Fu $' ÎuŸ°

ŸÃ∫ ŸaJ¡v≈ N°æ≤ ≤°ı° J¡° Ÿ „≤Ù≤ Ÿu ˚ůÀ∫ NÂ‹¸> Fæ, ∫F ŸtHfi° ª°<FÎ $

ŸyÕ - 58]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

439

<ªw° tu* ≤©J¡≤ |¨w Ju¡ Ÿ°S Ÿu ŸFŸ° ıÔ° ±>°Ô° $$4-7$$ wÌfi∏w≤ wC‡F°≤u ≈¿≤b°≤ fiu tF°≤°fiÙ t≤ yoÕ, ∫ů* ıů≤ Ÿu ≤ů-≈Ù¸>J¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ N°æºbÕÌu<FJ¡ <J®¡∫° J¡∑ $ oŸ Ÿt∫ ∫F°≥ ≈≤
wCtJ¡ů Ÿ„≤Ù≤ N°oÕ F…oÕ Ìu©J¡≤ ∏Fu* ∫F ≈≤ÔůJ¡ Ÿu Ô°æ¸> N°oÕ, ÎuŸ° tF°fig N°ÿª∫Õ

Fůy° $$8,9$$ Fu ≈C`Ù, wCt N≈fiu ŸÃ∫ŸaJ¡v≈b„ NÃ∫∏w _bh~> N°<wb°<FJ¡ „≤Ù≤ Ÿu, <ıŸu tfiC‹∫ fiFÙ* Ìu© ŸJ¡wu, <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fů, oŸ<ÔÎ wC‡F°≤u Ì„Õfi Ÿu Ôůyů* J¡ů N°æ≤ N°ÿª∫Õ

Fůy° $$10$$

∫<Ì <J¡ŸÙJ¡ů ∫F „aJ¡° Fů <J¡ <Ì∆∫ „≤Ù≤ ≈¥bÕÌuF Ju¡ N°J¡°≤b°Ô° fiFÙ* Fůy°, wů Ôůyů*

J¡ů Ÿtu* "∫FÙ bF Fæ' ÎuŸÙ ≈®Ã∫<˚I° fiFÙ* Fů ŸJu¡yÙ, oŸ<ÔÎ ŸJ¡° ≈¥bÕ „≤Ù≤ Ju¡ ŸÂ„

N°J¡°≤ Fůfi° N°bÿ∫J¡ Fæ, ŸJu¡ ≈¥bÕ „≤Ù≤ Ju¡ N°J¡°≤b°Ô° Fůfiu tu* •∫° fÙı Fæ ? oŸ „aJ¡°

J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ ŸJu¡ ≈¥bÕ „≤Ù≤°J¡°≤ Fůfiu tu* FuwC J¡FwÙ Fæ $

Fu bÃŸu, N≈fiu „≤Ù≤ Ju¡ ≈®<w wC‡F°≤Ù ıæŸÙ b°Ÿfi° SÙ, bFÙ wC‡Fu* R¡≈ ≈®°›w F…N°, oŸ<ÔÎ
wC‡F°≤° „≤Ù≤ ≈¥bÕ „≤Ù≤ Ju¡ ŸÂ„ F…N° $$11$$

∫<Ì tCHu Ÿ ÌuF J¡∑ b°Ÿfi° SÙ, wů ≤°ı° J¡∑ fi°o˘ tCHu bFÙ ÌuF •∫ů* fiFÙ* <tÔ° ? oŸ ≈≤

J¡FwÙ Fæ* $

Ÿf Ôůy N≈fiÙ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡ů Ìu©wu Fæ*, oŸ <bT∫ tu* f°ÔJ¡

J¡° buw°ÔÌ„Õfi NfiCR¡≈ Â‹¸>°∏w Fæ, ıæŸu N≈fiÙ b°Ÿfi°Ju¡ NfiCŸ°≤ _w‡˚ N°<Ì tu* f°ÔJ¡

J¡ů buw°Ô J¡∑ ˚®°¿∏w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ wC‡Fu* N≈fiÙ b°Ÿfi°Ju¡ NfiCŸ°≤ ∫F „≤Ù≤ ≈®°›w F…N°

Fæ N°æ≤ ≤°ı° J¡ů N≈fiÙ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ bFÙ „≤Ù≤ <tÔ° $ Fu <Ÿ]ŸC∏Ì≤Ù, oŸtu* J¡°≤d

∫F Fæ <J¡ wCt N°<wb°<FJ¡ ÌuFb°ÔÙ Fů yoÕ Fů $ ≈¥bÕı∏t Ju¡ ÌuF J¡ů wů wCt ˚¥Ô ªCJ¡∑ Fů, NwÎb Ÿ ≈≤ wC‡F°≤Ù b°Ÿfi° fiFÙ* ≤FÙ $ <ıŸ I°fiÙ ≈C”T J¡∑ N°<wb°<FJ¡ Â<‹¸> f]t¥Ô

Fů ı°wÙ Fæ, ÌqŸ≤ů* J¡ů N°<@˚°æ<wJ¡R¡≈ Ÿu <Ì©°oÕ Ìuw° F…N° ˚Ù ŸJ¡° „≤Ù≤ N°J¡°„ tu*

„≤wgJ¡°Ô Ju¡ tu| J¡∑ fi°o˘ „°∏w Fů ı°w° Fæ $$12-14$$ <ıfitu* N°<wb°<FJ¡w° f]t¥Ô

Fæ, ÎuŸu Ÿ˚Ù „≤Ù≤ ıÔ≤<Fw „≤ÃJ¡°ÔÙfi tu| Ju¡ wCv∫ N°æ≤ y∏@FÙfi ≈C‹≈ J¡∑ w≤F Fůwu Fæ* $$15$$ b°Ÿfi°∫C•w (N) ≈C”T tu* N°<wb°<FJ¡˚°b Ju¡ f]t¥Ô Fůfiu ≈≤ ıæŸu ∫°æbfi°b_S°
tu* y˚Õ tu* <fib°Ÿ <b_t¨¨w Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ N°<@˚°æ<wJ¡ ÌuF J¡° <b_t≤d Fů ı°w° Fæ $

N°ı oJ¡wÙŸbu* <Ìfi Ft oŸ t^±>≈°J¡°„ tu* ≈®°›w F…oÕ Fæ* $ oŸ Ÿt∫ ≈®˚°wJ¡°Ô Fůfiu ≈≤
tæ*fiu FÙ ofi Ì°<Ÿ∫ů* J¡ů <fiB° Ÿu tů<Fw J¡≤ <Ì∫° Fæ $$16,17$$ Fu ÔÙÔu, N°Nů, wfwJ¡

N≈fiu ŸÃ∫ ŸaJ¡v≈ Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu oŸ ÔÙÔ° J¡ů N≈fi° _bR¡≈ <Ì©°∫u* N°æ≤ Ft°≤° t°fibů<ªw

∆∫bF°≤ ≈®b¨W Fů $$18$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ofi FtJ¡ů (ÔÙÔ°

N°æ≤ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ J¡ů) <bÌq≤S J¡∑ ≈ÃfiÙ ÔÙÔ° Ìu©u, ∫ů* Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ Ju¡ <ª∏wfi J¡≤wu FÙ
bF°≥ ≈≤ Ÿ≤_bwÙ N°æ≤ ÔÙÔ° Âÿ∫ Fů yoÕ $$19$$ fiJu¡ Âÿ∫ Fůfiu Ju¡ f°Ì <bÌq≤S-ÔÙÔ°

N b°Ÿfi° J¡° NÃ∫∏w h~>uÌ Fůfiu ≈≤ N°<wb°<FJ¡ ÌuF J¡∑ J¡v≈fi° ˚Ù fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ Fæ, ∫F

Ÿ¥ªfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ b°Ÿfi°∫C•w J¡F° Fæ $

440

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡∑ N°≥©ůatu* ªJ¡°ª°æ*@ Fů yoÕ $ Ÿfiu N≈fiu |≤ J¡ů fiJu¡ wuı#≈Caı Ÿu ÌæÌÙ›∫t°fi Ìu©° $$20$$

Bb Ÿu „ÙwÔ ÌÙ¿›w Ju¡ J¡°≤d ª∏Bt° Ju¡ <f‡fŸu <fiJ¡°Ôu y∫u-Ÿu N°æ≤ fiJ¡Ù J¡°¿∏wR¡≈Ù

BbŸu ∫C•w <˚<Wb°Ô° FůfiuJu¡ J¡°≤d Ÿůfiu¡Ju¡ Ì®b Ÿu (≈°fiÙ Ÿu) @ů∫u y∫u-Ÿu |≤ J¡ů Ìu©J¡≤

N°æ≤ N°yu ÔÙÔ° N°æ≤ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙıÙ J¡ů Ìu©J¡≤ fnu buyŸu ™>J¡≤ bF fiJu¡ ª≤důa≈≤

<y≤ ≈nÙ $$21,22$$ Fu Ìu<b∫ů*, N°≈ tu≤Ù <bı∫Ju¡ <ÔÎ ∫°fiÙ J¡v∫°dJu¡ <ÔÎ N°oÕ Fæ* N°æ≤

N°≈ ıÙbfi Ìufiub°ÔÙ Fæ* N°≈J¡Ù ı∫ Fů $ N°≈J¡∑ Ÿu<bJ¡° tæ* ∫F°≥ ≈≤ ≈FÔu ≈®°›w F…oÕ F≥¥ $

ŸJu¡ ÎuŸ° J¡Ffiu ≈≤ ≈¥dÕ ∫°æbfib°ÔÙ bu wÙfiů* t°<fi<fi∫°≥ ıæŸu tu”Ju¡ <„©≤ů* tu* Ôw°Î≥ fæ™>wÙ

Fæ*, bæŸu FÙ Ÿůfiu Ju¡ N°Ÿfiů* ≈≤ fæ™> yoÕ $$23,24$$ ZÙŸ≤_bwÙ ÌubÙ fiu J¡F° # Fu ≈C¿`, ≈FÔu Ÿu N°≤‡˚ J¡≤ wCt ∫F fw°Nů <J¡ wCt ∫F°≥ Jæ¡Ÿu N°oÕ, ≤°_wu tu* J¡F°≥ ≈≤ •∫° N°ÿª∫ÕJ¡°≤Ù

|¸>fi° |¸>Ù N°æ≤ wCtfiu •∫° Ìu©° ? <bÌq≤S J¡∑ ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìu<b, Ÿ Ÿt∫ <bÌq≤S

Ju¡ y¨F≈®Ìu„ tu* J¡v≈°∏w J¡∑ ≠b°Ô° Ÿu tC<~>Õw <πwÙ∫° <w<S J¡∑ ª∏BJ¡Ô° Ju¡ Ÿt°fi tæ* t¥¿hÕ~w Fů yoÕ wÌfi∏w≤ ªaªÔ fiù≈ÔJ¡b°Ôu fiùů* J¡ů f∏ÌJ¡≤ t¥~>°Õ tua ≈nÙ F…oÕ tCHJ¡ů ˚Ô° ∫°
fC≤° JC¡~> ˚Ù I°w fiFÙ* F…N° $$25-27$$ Fu ≈≤tuQ≤Ù, wÌfi∏w≤ t≤dt¥~>°ÕJu¡ f°Ì tæ* •∫°

Ìu©wÙ Fq≥ <J¡ b°Ÿfi° Ÿu ≈¿≤J¡¿v≈w ÌuF Ju¡ wCv∫ ÌuFŸu tæ* Nº∫°Ÿ Ÿu N°<b˚Õ¥w FCoÕ Fq≥,

˚¥w°J¡°„ tua nÙ Fq≥, wÌfi∏w≤ ˚¥w°J¡°„ tua b°∫C”≈Ù ≤S tu* fæ™>Ù Fq≥ $ wÌfi∏w≤ ŸCy¿∏@ Ju¡

Ôu„ J¡Ù fi°o˘ b°∫CR¡≈Ù ≤S tCHu ∫F°≥ oŸ |≤ tua Ô°∫° $$28,29$$ wÌ…≈≤°∏w tæ*fiu oŸ tFÔ

J¡ů Ìu©° ıů fi°∫J¡ („bR¡≈ ≤°ı° ≈µ) Ÿu NÔaJ¨¡w S°, oŸtu* ÌÙ≈J¡ ıÔwu Su, fn° _bh~> N°æ≤ fF…t¥v∫ „∫fi Ÿu ∫C•w S°, ıf tæ* oŸ ≈<w J¡ů Ìu©fiu ÔyÙ wů •∫° Ìu©wÙ Fq≥ <J¡ ∫F

<bÌq≤S k¥¡Ôů* Ÿu N°h~>°<Ìw FůJ¡≤ k¥¡Ôů* Ju¡ bfitu* bŸ∏w Ju¡ Ÿt°fi Ÿůw° Fæ $ tæ*fiu Ÿůª°

N<@J¡ Ÿay®°t J¡≤fiu Ÿu Ã≈∏fi ≈¿≤Zt Ÿu ∫F ¿©∏fi Fæ, Nw# ∫F y°» fiÙ*Ì tu* Ÿůw° Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJ¡∑ oŸ <fiB° tu* tæ*fiu <bPfi fiFÙ* ±>°Ô° ∫°fiÙ oŸu fiFÙ ıy°∫° $ oŸJu¡ f°Ì FÙ
oŸ ˚¥<t tu* N°≈ Ìůfiů* Ìu<b∫ů* J¡° „C˚°ytfi F…N° oÃ∫°<Ì ıæŸ° tu*fiu NfiC˚b <J¡∫° S°, Fu J¨¡≈°J¡°¿≤<d, bæŸ° FÙ N°≈Ÿu J¡F <Ì∫° Fæ $$30-33$$ ZÙŸ≤_bwÙ ÌubÙıÙ fiu J¡F° # Fu FaŸ

Ju¡ Ÿt°fi ytfib°ÔÙ N°æ≤ ŸC∏Ì≤ Ôůªfib°ÔÙ Ìůfiů* ÔÙÔ°Nů*, Ft „b„˙∫° Ÿu oŸ ≤°ı°

J¡ů ™>°bu*, ÎuŸ° J¡FJ¡≤ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ fiu ıæŸu J¡t<ÔfiÙ ŸCy<∏@ ~>ůnwÙ Fæ bæŸu FÙ ≈¥bÕ ŸaJ¡v≈

Ÿu ≤ůJu¡ F…Î ≤°ı° Ju¡ ıÙb J¡ů ~>ůn° $ b°∫C Ju¡ ŸÂ„ N°J¡°≤b°Ô° ıÙb ŸJ¡∑ fi°<ŸJ¡° Ju¡

<fiJ¡¸> y∫° $ ıæŸu b°∫C f°≥Ÿ Ju¡ ~>uÌ tu* ≈®bu„ J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ Ÿfiu fi°<ŸJ¡°≤∏|® tu* ≈®bu„

<J¡∫° $ ıæŸu Ÿ°y≤ N≈fiu N∏Ì≤ Nfi∏w t<d∫ů* J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ Nfi∏w b°Ÿfi°Nů*

J¡ů bF @°≤d J¡≤w° S° $ ıæŸu Nfi°b¨<‹¸> Fůfiu ≈≤ tC≤H°∫° F…N° J¡tÔ Nh~>Ù ıÔb¨<‹¸> Fůfiu ≈≤ tfiůF≤ J¡°<∏w Ÿu ∫C•w Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ıÙb Ju¡ N∏Ì≤ ı°fiu≈≤ ≈µ J¡° ≈FÔu tC≤H°∫° F…N° tC© J¡°¿∏w∫C•w Fů y∫° $$34-37$$ ŸJu¡ Ÿf Nay Ÿ≤Ÿ (F≤u˚≤u) FůJ¡≤

ÎuŸu „ů<˚w Fůfiu Ôyu, ıæŸu <J¡ ≈bÕw J¡∑ Ôw°Î≥ bŸ∏w N°fiu ≈≤ „ů<˚w FůwÙ Fæ* $$38$$

≈¥dÕª∏Bt°b°ÔÙ ≈°ædÕt°ŸÙ J¡∑ ≤°<` tu* ŸůÔFů* J¡Ô°Nů* Ÿu ≈¥dÕ ª∏Ì®t° J¡∑ fi°o˘ „ů<˚w F…N°

ŸyÕ - 59]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

4 4 1

N°æ≤ tC©R¡≈Ù ª∏B<J¡≤dů* Ÿu ≈¨<SbÙ J¡ů ©¥f ≈®J¡°<„w J¡≤w° S° $$39$$ ıæŸu bŸ∏w ŸCbdÕ

Ju¡ wCv∫ ≠≠bÔ J¡°<∏wb°Ôu N≈fiu ≈vÔbů* J¡ů Ÿaª°<Ôw J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ≤°ı° ≈µ fiu N≈fiu F≤u ˚≤u (ŸıÙb) J¡ůtÔ Nayů* J¡ů Ÿaª°<Ôw <J¡∫° $$40$$ <fitÕÔ ªaªÔ w°¿≤J¡°b°Ôu N≈fiu ŸC∏Ì≤ fiùů* J¡ů Ÿfiu ∫ůa ©ůÔ° ıæŸu ˚Cbfi (˚Cbfi°Ãt° <F≤^∫y˚Õ <b≤°¸g) N≈fiu fiùR¡≈Ù

ª∏Bt° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ J¡ů ∏tÙ<Ôw J¡≤w° Fæ $$41$$ ≤°ı°, <ıŸJ¡° „≤Ù≤ „ů<˚w Fů ≤F° S°,

<b∏º∫°ªÔ Ju¡ Ÿt°fi fC<]t°fi S°, ™>° N°æ≤ tu| Ju¡ |ůT Ju¡ Ÿt°fi y‡˚Ù≤ ºb<fi Ÿu Ÿfiu

"J¡°æfi Fæ ?' J¡F° # Ìůfiů* ÔÙÔ°Nů* fiu ŸJu¡ N°yu ı°J¡≤ "tF°≤°ı N°I° J¡∑<ı∫u'

J¡F° $$42,43$$ Ÿfiu fit® Ìů ÔÙÔ°Nů* J¡ů N≈fiu Ÿ°tfiu ≈<_Sw Ìu©° $ fi Ìůfiů* J¡°

ÎJ¡-Ÿ° ∆∫bF°≤ ÎJ¡-Ÿ° N°J¡°≤, ÎJ¡-ŸÙ R¡≈ ≤u©°, ÎJ¡-ŸÙ t∫°ÕÌ°, ÎJ¡-Ÿu bªfi, ÎJ¡-

Ÿ° Ωůy, ÎJ¡-Ÿ° N°fi∏Ì N°æ≤ ÎJ¡-Ÿ° NU∫CÌ∫ S° $$44$$ Ÿfiu Ìu©wu F…Î wCt J¡°æfi Fů N°æ≤ ∫F J¡°æfi Fæ wS° ∫F J¡F°≥ Ÿu N°oÕ Fæ, ÎuŸ° ≈¥~>°, ŸŸu ≈¥bÕ ÔÙÔ° fiu J¡F° # Fu Ìub, ıů tæ* J¡FwÙ Fq≥, Ÿu N°≈ ŸCfiu*, tæ* N°≈J¡∑ ≈¥bÕ ı∏t J¡∑ ŸF@<tÕdÙ ÔÙÔ° Fq≥ ıæŸu „ÆÌ NSÕ

J¡° b°ªJ¡ Fůfiu Ÿu NSÕŸu <tÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ tæ* N°≈Ÿu Ÿaf] FůJ¡≤ ¿_Sw Fq≥ $$45,46$$

∫F ÔÙÔ° wC‡F°≤Ù ÌqŸ≤Ù ≈ÃfiÙ Fæ, tæ*fiu wC‡F°≤Ù J®¡∑n° Ju¡ <ÔÎ (≈˚ůy Ju¡ <ÔÎ) oŸJ¡°

≈°ıÕfi <J¡∫° Fæ, ∫F ŸC∏Ì≤Ù ≈®<w<f‡ft∫Ù Fæ $$47$$ Fu Ìub, ∫F _bdÕ<Ÿ*F°Ÿfi Ju¡

<Ÿ≤F°fiu≈≤ fæ™>Ù F…oÕ Fæ, oŸJ¡∑ N°≈ ≤s° J¡∑<ı∫u $ ∫F Ÿ≤_bwÙ ÌubÙıÙ Fæ*, ıů wÙfiů* ÔůJ¡ů*

J¡∑ ıfifiÙ N°æ≤ J¡v∫°dJ¡°¿≤dÙ Fæ $$48$$ Ft Ôůyů* Ju¡ ≈C^∫ů* J¡∑ ≈®ªC≤w° Ÿu ∫F Ÿ°s°wg

∫F°≥ ≈≤ ≈<_Sw Fæ* $ Fu ≤°ıfig, ∫u FÙ Ft Ìůfiů* J¡ů ≈≤ÔůJ¡ Ÿu ∫F°≥ Ô°oÕ Fæ* $$49$$ J¡tÔ

Ju¡ wCv∫ <b„°Ô fiùb°Ô° ≤°ı° ∫F ŸCfiJ¡≤ ™>J¡≤ ÌubÙ Ju¡ ª≤dů* tu* <y≤ ≈n° $ ŸJu¡ b˜

N°æ≤ t°Ô°Î≥ Ô¸>J¡ ≤FÙ SÙ, Fu Ìu<b, Fu ŸfJ¡° J¡v∫°d J¡≤fiub°ÔÙ ÌubÙ, Ÿ≤_bwÙıÙ N°≈J¡ů fit_J¡°≤ Fæ, Fu b≤Ì°<∫fiÙ, fC<] ÌÙ<ı∫u, ÌÙ|Õ N°∫C ÌÙ<ı∫u N°æ≤ @fi ÌÙ<ı∫u $

≤°ı° Ju¡ ∫F J¡F ªCJ¡fiu ≈≤ ÌubÙ Ÿ≤_bwÙfiu N≈fiu F°S Ÿu ŸJ¡° _≈„Õ <J¡∫° $

ZÙ Ÿ≤_bwÙıÙ fiu J¡F° # Fu ≈C`, ÌÙ|°Õ∫C, @fi N°<Ì oÕ¿h~>w ≈Ì°Sů˘ Ÿu ©¥f Ÿ‡≈∏fi FůNů $
w[bfC<] Ÿu ≈®°›w N≈fiu ≈°≤t°<SÕJ¡ _bR¡≈ <_S<w Ÿu ∫C•w FůNů $ Ÿ‡≈¥dÕ N°≈<W∫°≥ N°æ≤

Ÿt_w ≈°≈fC<]∫°≥ <bfi°„ J¡ů ≈®°›w Fů*, Nfi∏w ŸC© wC‡Fu*¡ ≈®°›w Fů*, wC‡F°≤u ≤°≠∫ tu* Ÿ‡≈¥dÕ
ıfiw° ŸÌ° N°fi<∏Ìw ≤Fu N°æ≤ ŸJ¡Ô Ÿ‡≈<W∫°≥ <_S≤ FůJ¡≤ ŸÌ° <bÔ°Ÿ J¡≤u* $$50-53$$

Nl>°bfib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fiŸ™>b°≥ ŸyÕ

≤°ı° Ju¡ ıÙ ™>fiu Ju¡ FTÕ Ÿu fiy≤ N°æ≤ N∏w#≈C≤ tu* ÃŸb, ıÙb∏tC•w ≤°ı° ≈µ N°æ≤

Ìů ÔÙÔ°Nů* J¡° <ª≤J¡°Ô wJ¡ ≤°≠∫˚ůy N°æ≤ wÌ…≈≤°∏w tC<•wJ¡° ≈®<w≈°Ìfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ, ÌubÙ Ÿ≤_bwÙ ≈¥bůÕ•w ≈®J¡°≤ Ÿu ≤°ı° fiuu ıů b≤ t°≥y° S°,

"Ÿu ÎuŸ° FÙ Fů' ∫F J¡FJ¡≤ ∫°fiÙ ÌuJ¡≤ bFÙ* ≈≤ (≤°ıtFÔ tu* FÙ) N∏w@°Õfi J¡ů ≈®°›w Fů

442

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
yoÕ wS° ≈®°w#J¡°Ô tu* J¡tÔů* Ju¡ Ÿ°S Ÿf Ôůy ı°yu $$1$$ ≤°ı° fiu Ÿ ÔÙÔ° J¡° f°≤f°≤

N°<Ô*yfi <J¡∫° N°æ≤ ÔÙÔ° fiu ˚Ù t≤J¡≤ <k¡≤ b°<≈Ÿ N°∫u F…Î ≤°ı° J¡° f°≤-f°≤ fnu N°fi∏Ì

Ÿu N°<Ô*yfi <J¡∫° $ Ÿ Ÿt∫ Ÿ ≤°ıtFÔ J¡° •∫° J¡Ffi° S° $ Ÿtu* Ÿ˚Ù Ôůy N°fi∏Ì
tu* t_w Su, y°fiu N°æ≤ f°ıů* J¡∑ ºb<fi Ÿu bF y¥≥ı ≤F° S°, Ÿtu* Ÿ˚Ù Ôůyů* tu* tÌ N°æ≤

J¡°t fiu N≈fi° <Ÿ•J¡° ıt° ≤•©° S° $ ı∫-ı∫J¡°≤ J¡∑ ºb<fi N°æ≤ t°ay<ÔJ¡ ≈C^∫°Fb°ªfi Ju¡ |ůT Ÿu bF tC©¿≤w S°, Ÿ∏wC‹¸> N°æ≤ ⁄‹¸>≈C‹¸> Ôůyů* Ÿu ˚≤° S°, ≤°ı≈C”Tů* Ÿu ŸJ¡°

N°≥yfi ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤° ≤Fw° S°, Ÿ ≈≤ <Ÿ] N°æ≤ <bΩ°@≤ů* Ÿu ~>ůnÙ yoÕ Fı°≤ů* ≈C‹≈b¨<‹¸>∫°≥
f≤ŸwÙ SÙ, bF°≥ i>ůÔ, ≈©°bı, J¡°FÔ (J¡°d°ÕÔ fi°t J¡° ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡° f°ı° ∫°fiÙ fn°
i>ůÔ) „a© N°æ≤ fiy°≤u fıwu ≤Fwu Su, N≈fiÙ fnÙ-fnÙ Ÿ¥≥±>ů* J¡ů ™>°∫u F…Î F°<S∫ů* Ju¡

HC^±> J¡∑ <ª*|°n Ÿu bF ˚ÙTd Ôyw° S° $ ŸJ¡° N°≥yfi ]w fi¨Ã∫ J¡≤fiub°ÔÙ fiwÕ<J¡∫ů*

Ÿu ≈¥dÕ S° NwÎb Ÿtu* <b<ª` ºb<fi Fů ≤FÙ SÙ $ ≈≤_≈≤ ÎJ¡ J¡ů ÌqŸ≤u J¡∑ ¸>•J¡≤ Ôyfiu Ÿu ≤°ı° Ju¡ <ÔÎ ≈F°≤ Ô° ≤Fu Ôůyů* Ju¡ ≈F°≤ bF°≥ ≈≤ <y≤ ≤Fu Su, <y≤ ≤Fu ≈F°≤ů* Ÿu bF
fiÙª° «≥¡ª° Fů y∫° S°, k¥¡Ôů* J¡∑ <Ÿ≤ J¡∑ t°Ô°Nů* N°æ≤ ÃŸb Ju¡ Ÿ°ı-f°ıů* Ÿu ˚≤≈¥≤

<b<b@ Ôůyů* Ju¡ o@≤ @≤ N°fiu ı°fiu Ÿu bF fn° ˚Ô° Ôyw° S°, ta¿`∫ů*, N@Ùfi ≤°ı°Nů*

N°æ≤ fiy≤b°<Ÿ∫ů* Ÿu ¿f©u≤u y∫u k¥¡Ôů*, t°Ô°Nů* N°æ≤ tů<w∫ů* Ÿu ª°≤ů* Nů≤ N°h~>∏fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ÎuŸ° Ôyw° S°, t°fiů* Ÿu ≤u„tÙ b˜ ≈Ffi°∫u y∫u Fů*, fiwÕ<J¡∫ů* Ju¡ Ô°Ô-Ô°Ô

F°Sů* Ÿu, ıů N°J¡°„ tu* fi°ª ≤Fu Su, fnu-fnu J¡tÔů*b°Ôu w°Ô°f Ju¡ ŸÂ„ ≈®wÙw Fůw°

S° $ ©¥f ≈®Ÿ∏fi (ŸC©Ù) <˜∫ů* Ju¡ J¡°fiů* Ju¡ JC¡^±>Ô, fiJu¡ <b„uTR¡≈ Ÿu yÌÕfi |Ct°fiu Ÿu, H¥Ô ≤Fu Su, o@≤ @≤ ªÔfiu-<k¡≤fiub°Ôu Ôůyů* Ju¡ ≈æ≤ ≈nfiu Ÿu k¥¡Ôů* J¡° J¡∑ªn fn° ˚Ô°

≈®wÙw Fůw° S° $$2-9$$ bF°≥ ≈≤ „≤wgJ¡°Ô Ju¡ wCv∫ Ÿku¡Ì ≤u„tÙ b˜ů* Ju¡ ª≥Ìbu wfiu Su, R¡≈bwÙ ÔÔfi°Nů* Ju¡ tC©ů* Ÿu •w tFÔ Ju¡ N°≥yfiů* tu* Ô°©ů* ª∏Bt° fi°ª ≤Fu Su ∫°fiÙ

ŸC∏Ì¿≤∫ů* Ju¡ ≈®<w<f¿‡fw tC©R¡≈Ù Ô°©ů* ª∏Bt° ŸJu¡ N°≥yfi tu* fi°ª ≤Fu Su $ ≈¥bÕ ÔÙÔ°

≈≤ÔůJ¡ Ÿu ≤°fiÙ J¡ů ∫°fiÙ ÌqŸ≤Ù ÔÙÔ° J¡ů N°æ≤ tF°≤°ı ≈µ J¡ů Ô°oÕ $ oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ŸæJ¡nů*

≈®f∏@ů* Ju¡ R¡≈ tu* ≈®_wCw y°S°Nů* J¡° Ìu„ Ìu„°∏w≤ tu* Ôůy y°fi J¡≤wu Su $$10,11$$

≤°ı° ≈µ fiu N≈fiu t≤d N°<Ì J¡∑ J¡S° J¡ů, ıů Ÿasu≈ Ÿu J¡FÙ yoÕ SÙ, ŸCfiJ¡≤ fi°æJ¡≤ů*
π°≤° Ô°∫u y∫u ª°≤ Ÿ°y≤ů* Ju¡ ıÔ Ÿu _fi°fi <J¡∫° $ wÌC≈≤°∏w ≤°≠∫≈®°<›w Ju¡ <Ô∫u NfiuJ¡

≈®∫°Ÿ J¡≤fiub°Ôu fiF…T J¡ů <y≤°J¡≤ <ıŸfiu <k¡≤ ≤°≠∫ ≈®°›w <J¡∫° S°, ÎuŸu Ìub≤°ı J¡°

Ìubw°Nů*fiu ıæŸu N<˚TuJ¡ <J¡∫° S°, bæŸu FÙ ≤°ı° ≈µ J¡° f®°Êdů* fiu, t¿∏`∫ů* fiu N°æ≤

≤°ı°Nů* fiu N<˚TuJ¡ <J¡∫° (N) ≈®St ÔÙÔ°, <πwÙ∫ ÔÙÔ° N°æ≤ ≤°ı°, ıů ıÙb∏tC•w N°æ≤ tF°I°fiÙ Su, ŸC≤wů* J¡∑ fi°o˘ ≈¥bÕb¨W°∏wů* J¡∑ J¡S°Nů* π°≤° ≤td J¡≤wu Su $ ≤°ı° ≈µ

N ıæŸu <ª≤J¡°Ô Ju¡ ≈®b°Ÿ Ÿu N°∫u F…Î ≤°ı° J¡° ≈Cfi# ≤°≠∫°<˚TuJ¡ tayÔ Ju¡ <ÔÎ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈≤ÔůJ¡ Ÿu Ô°æ¸>u F…Î ≤°ı° ≈µ J¡° ≈Cfi# N<˚TuJ¡ tayÔ°SÕ <J¡∫° y∫° $

ŸyÕ - 60]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

4 4 3

J¡ů ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu Ÿ≤_bwÙ Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu N°æ≤ N≈fiu ≈°æ”T Ÿu bF wÙfiů* ÔůJ¡ů* J¡° J¡v∫°d

≈®°›w F…N° $ ≤°ı° fiuu ıů Ÿ≤_bwÙ J¡∑ ≈®Ÿ∏fiw°, ≈CfiıÙÕbfi N°æ≤ ≤°≠∫ ≈®°›w <J¡∫°, bF
wů Ìæb Ÿu FÙ <tÔ°, N≈fiu ≈°æ”T Ÿu <tÔ° fiFÙ*, ÎuŸÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ „aJ¡° J¡ů w°nJ¡≤

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡∑ ∫F <•w Fæ $ Ÿ≤_bwÙ J¡∑ N°≤°@fi° N°<ÌR¡≈ N≈fiu ≈°æ”T Ÿu Ÿ≤_bwÙ

J¡° ≈®Ÿ°Ì ≈®°›w F…N° $ ŸJ¡° ≈®Ÿ°Ì J¡°J¡w°ÔÙ∫ Ju¡ Ÿt°fi N°J¡<_tJ¡ fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$12-15$$ Ìůfiůa ÔÙÔ°Nů* Ÿu ∫C•w ≈®„aŸfiÙ∫ ≤°ı° ≈µ fiu, <ıŸu ZÙŸ≤_bwÙ ÌubÙıÙ
π°≤° ≈<Ì‹¸> I°fi Ÿu ˚ÔÙ˚°≥<w N°Ãtw[b J¡° I°fi Fů ªCJ¡° S°, bF°≥ ≈≤ N_ŸÙ Fı°≤
bTÕ wJ¡ ≤°≠∫ <J¡∫° $ bu ıÙb∏tC•w, <ıfiJ¡° N°Ãtw[bI°fi ©¥f f]t¥Ô Fů y∫° S°, oŸ

≈®J¡°≤ N_ŸÙ Fı°≤ bTÕ wJ¡ ≤°≠∫ J¡≤Ju¡ <bÌuFtC<•w J¡ů ≈®°›w F…Î $$16,17$$ N≈fiu

≤°≠∫ J¡°, ıů ≈®ı°Nů* Ju¡ <fiÃ∫ NU∫CÌ∫ Ÿu ÌůT≤<Fw S°, „°˜°fiCŸ°≤Ù Fůfiu Ju¡ J¡°≤d

<bπ°fiů* Ju¡ ˚Ù tfi J¡ů F≤fiub°Ô° S°, N≈fiÙ JC¡Ô≈≤‡≈≤° J¡∑ t∫°ÕÌ° Ju¡ ∫ůÀ∫ S°, ˚ůy,

∫„ N°æ≤ @tÕ Ìufiub°Ô° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N≈fiu <ÔÎ ˚Ù <FwJ¡≤ S°, Ôůyů* Ju¡ <ªW Ju¡

NfiC≤aıfi tu* Ìs S°, NwÎb Ÿ‡≈¥dÕ Ôůyů* J¡ů Ÿ∏wůT Ìufiub°Ô° S°, <ª≤J¡°Ô wJ¡ ≈°ÔfiJ¡≤
bu ŸC∏Ì≤ Ì‡≈wÙ <btC•w Fů y∫u $$18$$

fiŸ™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ°™>b°≥ ŸyÕ

ÔÙÔů≈°¶∫°fi Ju¡ ≈®∫ůıfi J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi N°æ≤ J¡°Ô N°<Ì J¡∑

Ÿtw° N°æ≤ <bTtw° Ju¡ J¡°≤d J¡° <fiÌuÕ„ $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ≈<b` ÔÙÔů≈°¶∫°fi, Âÿ∫R¡≈ ÌůT J¡∑

<fib¨<W Ju¡ <ÔÎ, tæ*fiu N°≈Ÿu J¡F° $ ∫°fiÙ Âÿ∫ fiFÙ* Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ I°fi Ÿu ∫<Ì tfi Ÿu Âÿ∫

J¡° ≈¿≤t°ıÕfi Fů y∫°, wů ≈≤t <fib¨<W ≈®°›w Fů yoÕ, ÎuŸÙ ıů ≈®J¡≤d Ju¡ N°≤‡˚ tu* ≈®<wI°

J¡∑ yoÕ SÙ, ŸJ¡∑ <Ÿ<] FÙ ÔÙÔů≈°¶∫°fi J¡° tC¶∫ ≈®∫ůıfi Fæ $ Nf N°≈ ıywg J¡∑ ŸÃ∫w°

J¡° Ã∫°y J¡∑<ı∫u $$1$$

∫<Ì <J¡ŸÙ J¡ů ∫F „aJ¡° Fů <J¡ ıywg tu* ŸÃ∫w° Ju¡ Ã∫°yt°` Ÿu ŸJ¡∑ <fib¨<W Jæ¡Ÿu FůyÙ ?

Ì¨ÿ∫ J¡∑ ŸW° „°∏w FÙ Fæ ∫°fiÙ Fæ FÙ fiFÙ*, ıf Âÿ∫ŸW° Fæ FÙ fiFÙ*, wf ŸJu¡ „tfi J¡°

•∫° ≈∫ůy ? <bΩt°fi Ju¡ t°ıÕfi Ju¡ <ÔÎ ≈®∫°Ÿ <J¡∫° ı°w° Fæ, ıů Fæ FÙ fiFÙ*, ŸJu¡

≈¿≤t°ıÕfi Ju¡ <ÔÎ ≈®∫°Ÿ Jæ¡Ÿ° ? $$2$$ I°fiÙ ≈C”T N°J¡°„R¡≈ I°fi Ÿu Iu∫_bR¡≈ Âÿ∫ J¡ů

≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu N≈b°Ì π°≤° N©^±> f®Ê tu* ÎJ¡≤Ÿw° J¡ů ≈®°›w F…N° ı°fiJ¡≤ N°J¡°„ Ju¡

ŸÂ„ <fitÕÔ ≤Fw° Fæ $$3$$

Âÿ∫ wů ın Fæ, ŸJ¡∑ I°fi|fi f®Ê tu* ÎJ¡≤Ÿw° Jæ¡Ÿu ? ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤ N°<Ì

Ÿ¨<‹¸> tu* <ª∏t°`_bR¡≈ f®Ê°fiu N≈fiu tu* FÙ Âÿ∫R¡≈ <bbwÕJ¡∑ J¡v≈fi° J¡∑, oŸ<ÔÎ ıæŸu

4 4 4

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ıÔR¡≈ NůÔů* tu* J¡<™>fiw° J¡° <b≤ů@ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ Âÿ∫ J¡∑ <ªBq≈w° tu* <b≤ů@ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈¨<SbÙ N°<Ì Ÿu ≤<Fw ≈®J¡°„R¡≈ f®Ê fiu ∫<Ì oŸJ¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ wů N≈fiu tu* FÙ J¡∑,

ŸŸu N<w¿≤•w ŸJ¡° ÌqŸ≤° ≈°Ì°fi Fæ fiFÙ*, oŸ<ÔÎ oŸJu¡ <ªBq≈ Fůfiu tu* J¡ůoÕ <b≤ů@
fiFÙ* Fæ $$4$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ıæŸu NůÔů* J¡∑ J¡<™>fiw° ≈®∫Ãfi Ju¡ <ffi° FÙ „°∏w Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ

≈®∫Ãfi Ju¡ <ffi° FÙ Âÿ∫ J¡° <bfi°„ •∫ů* fiFÙ* Fůw° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Ÿ¨<‹¸>buW° (Ÿ¨<‹¸>J¡w°Õ) f®Êªæw∏∫R¡≈ fiÌÙ tu* ŸJ¡∑ ÎJ¡ ˚°yR¡≈ ıů ıÙb Ÿa<bwg Fæ, bF <ıŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈®b¨<W Ju¡ ≈®b°F Ÿu <ıŸ w≤F Ju¡ J¡°∫ÕJ¡°≤dk¡Ô˚°b Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡≤wÙ

Fæ, bæŸu J¡°∫ÕJ¡°≤d Ju¡ k¡Ô˚°b Ÿu ~>ůnÙ yoÕ bF N≈fiu ≈®∫Ãfi Ju¡ NfiCŸ°≤ bæŸu FÙ ∆∫b<_Sw FůwÙ Fæ, ıf wJ¡ ŸŸu <b”] <fib¨<W ≈®∫Ãfi Ÿu bF ≤ůJ¡∑ fiFÙ* ı°wÙ, wf wJ¡ <fib¨W fiFÙ*

FůwÙ Fæ $$5$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ oŸ ıywg J¡∑ ≤ªfi° f®Ê°ıÙ fiu J¡∑ Fæ, ıÙb J¡∑ •∫° w°J¡w <J¡
oŸu ≤ůJ¡ Ìu, tF°≤°ı°<@≤°ı fiu <ıŸ J¡°∫Õ Ju¡ <ÔÎ N°I° Ìu ÌÙ Fů, ˚Ô° bF Ÿ°@°≤d N°ÌtÙ

Ju¡ ∫Ãfi Ÿu ≤ůJ¡∑ ı° ŸJ¡wÙ Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫Ω<≈ <ªÌ°J¡°„R¡≈ _bh~> f®Ê tu* <ªÌ°J¡°„ J¡° ıů t°<∫J¡ Nb˚°Ÿ Fæ, bFÙ ıywgR¡≈

Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ ıywg f®Ê Ÿu ≤ª° y∫° Fæ, wS°<≈ bF ıywg <ıŸJ¡° f®Ê˚°b N≈¿≤<h~>∏fi Fæ, Ÿ ≈C”T Ju¡ ≈®<w bæŸ° ≈®wÙw fiFÙ* Fůw°, <J¡∏wC fC<] N°<Ì ≈¿≤<h~>∏fi

≈°<@∫ů* Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w ≈¿≤<h~>∏fi ıÙb Ju¡ ≈®<w FÙ bF bæŸ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡

ŸJu¡ ≈®∫Ãfiů* Ÿu Ã≈∏fi J¡tÕk¡Ôů* Ju¡ ˚ůy Ju¡ <ÔÎ FÙ bF f®Ê tu* J¡<v≈w Fæ N°æ≤ ıf ŸJu¡

≈®∫Ãfi Ÿu fů@ Fůw° Fæ, wf Âÿ∫ J¡° ≈¿≤t°ıÕfi Nbÿ∫ Fůw° FÙ Fæ $$6$$

ÎuŸÙ ≈¿≤<_S<w tu* ŸW°, <fi∫<w, b°Ÿfi° N°<Ì Ÿu ˚Ù ıywg J¡∑ ≤s° fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ , oŸ

N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ oŸ ∆∫SÕ˚®tR¡≈ Âÿ∫ J¡∑ •∫° ŸW° Fæ, J¡°æfi-ŸÙ b°Ÿfi° Fæ, J¡°æfi N°Ì≤ Fæ,

•∫° <fi∫<w Fæ N°æ≤ •∫° Nbÿ∫‡˚°<bw° J¡FÙ ı°∫ $ ˚®t Ju¡ ŸW° N°<Ì J¡∑ •∫° Ÿa˚°bfi° Fæ,

∫F ˚°b Fæ $$7$$ ∫F Ÿf ∫Ω<≈ t°∫°Â<‹¸> Ÿu ıæŸ° <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ ≠∫ů*-J¡°-Ã∫ů*

<_Sw Fæ, wS°<≈ ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu oŸJ¡° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, t°∫° Ÿu Ã≈∏fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ∫F

Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ¨<‹¸> t°∫° FÙ Fæ N°æ≤ t°∫° ˚Ù wů b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ $$8$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° #

˚ybfig, N°≈fiu tCHu, ıæŸu bfi°<Àfi Ÿu ıÔu F…Î w¨dů* J¡∑ Ì°F J¡∑ „°<∏w Fůfiu ≈≤, <k¡≤ ≈fi≈fiu Ju¡ <ÔÎ ª∏Bt° J¡∑ J¡Ô° ywÙ Fæ bæŸu FÙ, ŸaŸ°≤w°≈ Ÿu Ÿ∏w›w Ôůyů* J¡ů „°<∏w<bbuJ¡ J¡∑

≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ ∫F Â<‹¸> Ì„°ÕoÕ Fæ $$9$$ FTÕ J¡∑ f°w Fæ <J¡ N°ı <ª≤J¡°Ô tu* N©^±> I°w∆∫

≈Ì°SÕ <ıŸ ≈®J¡°≤ ı°fi° ı°w° Fæ, ıæŸ° ŸJ¡° _bR¡≈ Fæ, <ıŸ w≤F J¡° bF Fæ, <ıfi ≈®t°dů*

Ÿu Iu∫ Fůw° Fæ, ıf ı°fi° ı°w° Fæ, ∫F Ÿf tCHu I°w F…N° $$10$$ Fu <πıZu‹™>, ıywgw[bJ¡°

ŸyÕ - 60]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

445

<bª°≤ J¡≤ ≤F° tæ* ≈°<@ Ju¡ „°∏w Fůfiu Ÿu „°∏w-Ÿ° Fů ≤F° Fq≥, <fiÃ∫ <fib°Õd_bR¡≈ J¡∑

≈®°<›w Ÿu N°fi∏ÌŸ°y≤ tu* ±¥>f-Ÿ° ≤F° F¥≥, ∫F N°ÿª∫Õt∫ ÔÙÔů≈°¶∫°fi ZC<w π°≤° ≈®Ì<„Õw I°fiů tu* ≈fäFdR¡≈ Fæ ∫°<fi ZC<w π°≤° ≈®°›w I°fi J¡ů f»°fiub°Ô° Fæ $$11$$ ˚ybfig, J¨¡≈°

J¡≤Ju¡ N°≈ tu≤u oŸ Ÿ∏ÌuF J¡ů <fib¨W J¡∑<ı∫u, •∫ů*<J¡ N°≈ ŸbÕI Fæ* $ N°≈Ju¡ bªfiR¡≈Ù

Nt¨w J¡dÕR¡≈Ù ≈°`ů* Ÿu ≈ÙJ¡≤ tæ* w¨›w fiFÙ* Fůw° ∫°fiÙ tCHu Ÿu ≈Ùfiu J¡∑ oh~>° ffiÙ ≤FwÙ

Fæ $$12$$ bF ≈¥bůÕ•w J¡°Ô, ıů ÔÙÔ° Ju¡ ≈<w Ju¡ wÙfi ı∏tů* tu* fÙw°, bF J¡FÙ* wů (<y¿≤y®°t tu* wů) N°™> <Ìfi-≤°w R¡≈ J¡F° y∫° Fæ, J¡FÙ* (≈µ-ı∏t tu*) ÎJ¡t°ŸR¡≈ J¡F° y∫° Fæ, J¡FÙ*

(<bÌq≤Sı∏t tu*) fF…w bTÕb°Ô° J¡F° y∫° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ •∫° <b<˚∏fi f®Ê°^±> Fæ* ∫° ÎJ¡ FÙ
f®Ê°^±> tu* tfiC‹∫ů* J¡° bTÕ, Ìubw°Nů* J¡° <Ìfi (N<w Nv≈J¡°Ô) Fůw° Fæ, <J¡ŸÙJ¡ů (sCB
ı∏wCNů* J¡ů) bF fn° <b„°Ô ≈®wÙw Fůw° Fæ, N°æ≤ <J¡ŸÙJ¡ů (f®Ê°J¡ů) sd ≈®wÙw Fůw° Fæ,

∫ů* •∫° ÎJ¡ FÙ J¡°Ô, Ìu„, Ôůy N°<Ì Ju¡ ˚uÌ Ÿu <b”]R¡≈ Ÿu (~>ů¸>u fnu R¡≈ Ÿu) <_Sw Fæ

•∫° ? ≈Ì°SÕŸW° Ju¡ ÎJ¡R¡≈ Fůfiu ≈≤ ≈®wÙ¿w tu* ˚uÌ Jæ¡Ÿu N°w° Fæ ? ∫F ˚°b Fæ $ Fu ˚ybfig,

∫F Ÿf N°≈ NfiCy®F≈¥bÕJ¡ ∫S°SÕR¡≈ Ÿu tCHŸu J¡Fu*, ıæŸu i>uÔu tu* <y≤° F…N° ıÔ<f∏Ì… J¡FÙ*

<bÔÙfi Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ "Ìu„ÌæP∫˘ ∫S° fi°<_w J¡°ÔÌæP∫˘ wSæb <F' oÃ∫°<Ì Ÿu N°≈Ju¡ J¡F

ªCJ¡fiu≈≤ ˚Ù ÎJ¡ f°≤ Ju¡ Zbd Ÿu bF <_S≤w° J¡ů fiFÙ* ≈®°›w Fůw° Fæ $$13-15$$

∫<Ì ıæŸÙ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ŸW° Fæ, ŸÙJu¡ NfiCŸ°≤ ≈®wÙ<w Fů, wů ∫F <b≤ů@ Fů ŸJ¡w° Fæ, N<fibÕªfiÙ∫ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ŸW° FÙ ≈®wÙ<w Ju¡ NfiCŸ°¿≤dÙ FůwÙ Fæ Ÿtu* <ıwfiu B‹¸>° (Ìu©fiu b°Ôu) Fæ*, fiJu¡ ≈®<w ≈Ì°SÕ <˚∏fi <˚∏fi Fůwu Fæ*, J¡°ÔbæT‡∫R¡≈˚uÌ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ W≤ Ìuwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ, <ıŸ-<ıŸ ≈C”T J¡ů <ıŸ Ÿt∫ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu <ıŸ-

<ıŸ ≈Ì°SÕ J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, bF-bF Ÿ Ÿt∫ Ÿ ≈®J¡°≤ Ÿu Ÿ-Ÿ ≈Ì°SÕ J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $ ŸÌ° FÙ ∫F ıÙbfi J¡° Ÿ°@fi Fæ, ∫F I°w Fůfiu Ÿu <bT ˚Ù Nt¨ww° J¡ů ≈®°›w Fůw°

Fæ, Ìu<©∫u fi ∫F Ft°≤u ıÙbfi J¡° Ÿ°@fi Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ Â» ≈®wÙ<w Fůfiu Ÿu <bT Ju¡ J¡∑nu

<bT Ÿu FÙ ıÙwu Fæ*, ∫<Ì J¡<F∫u <J¡ ≈®t°Ì Ÿu ∫F Ft°≤° ©°Ω Fæ, ∫F ŸůªJ¡≤ ıů N°ÌtÙ <bT

©° Ôuw° Fæ, bF •∫ů* t≤w° Fæ ? ŸC<fi∫u, <bT Ju¡ J¡Ùnů* J¡∑ fi°o˘ ŸJ¡° <bT tu* ∫F Ft°≤°
ıÙbfi J¡° Ÿ°@fi Fæ, ÎuŸ° <ª≤J¡°Ô Ÿu Â» <bÿb°Ÿ fiFÙ* Fæ, ÌqŸ≤Ù f°w ∫F ˚Ù Fæ <J¡ ŸJ¡ů ÎuŸ° ≈•J¡° Ÿa_J¡°≤ ≤Fw° Fæ <J¡ <bT ©°fiu Ÿu t¨Ã∫C FůwÙ Fæ $ <bT tu* ıÙbfiŸ°@fiw° Ju¡ Ì¨»

<fiÿª∫ J¡° N˚°b N°æ≤ t≤dFuwCw° J¡° <fiÿª∫ Fůfiu Ÿu ŸJ¡∑ t¨Ã∫C FůwÙ Fæ $ ∫F <t` Fæ, ÎuŸÙ

Ì¨»˚°bfi° J¡≤fiu Ÿu „`C ˚Ù <t`w° J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ $$16,17$$ ofi ≈Ì°Sů˘ Ju¡ _bR¡≈ J¡∑
ıæŸÙ ˚°bfi° J¡∑, bFÙ (˚°<bw _bR¡≈ FÙ) <ª≤J¡°Ô Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu <fi∫<w Ju¡ b„ tu* N° y∫°

Fæ $ <ª≤J¡°Ô Ÿu NU∫_w ˚°bfi° J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°ÔÙ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ NSÕ<J®¡∫°J¡°¿≤w° <fi∫<w Fæ $$18$$ <ª<w J¡° _kC¡≤d _b˚°b Fæ, ıæŸu N°æ≤ <ıŸ R¡≈ tu* ŸJ¡° _kC¡≤d Fůw° Fæ, bF

„Ù|® ŸÙ R¡≈ tu* Fů ı°wÙ Fæ, •∫ů*<J¡ bæŸ° Fůfiu tu* ŸJ¡° _kC¡≤d_b˚°b Fůfi° FÙ ÎJ¡t°`

446

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡°≤d Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ <ªwg _kC¡≤d_b˚°b FÙ Fæ, ŸJu¡ ≈Ì°SÕ<b„uT°J¡°≤ Fůfiu tu* B‹¸>° J¡°

Ÿa_J¡°≤ J¡°≤d Fæ $ ∫ů* ÎJ¡ FÙ Ÿa<bwg tu* <J¡ŸÙJ¡° Ÿa_J¡°≤ Ju¡ NfiCŸ°≤ sd J¡° N°≤ů≈ Fůw° Fæ N°æ≤ <J¡ŸÙJ¡° J¡v≈ N°<ÌJ¡° N°≤ů≈ Fůw° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡ůoÕ <b≤ů@ fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì <J¡ŸÙ ≈C”T

J¡ů ÎJ¡ sd tu* ŸæJ¡nů* J¡v≈ů* J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, wů sd FÙ ŸJu¡ <ÔÎ J¡v≈ Fůw° Fæ, oŸtu*
w<fiJ¡ ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì <J¡ŸÙJ¡ů J¡v≈ tu* <fituTw° J¡° I°fi Fů ı°w° Fæ, wů J¡v≈ FÙ

ŸJu¡ <ÔÎ <fituT ffi ı°w° Fæ, •∫ů*<J¡ <ªwg _kC¡≤dR¡≈° Fæ $$19-21$$

ÔůJ¡ tu* ˚Ù ∫F ≈®J¡°≤ ≈®<Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ì…#©Ù (<b∫ůyÙ) ≈C”T J¡ů ıů ≤°<` J¡v≈-ŸÙ Ô‡fÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ, bFÙ ≤°<` ŸC©Ù ≈C”T

J¡ů sd Ju¡ wCv∫ Fů ı°wÙ Fæ $ _b›fi tu* ÎJ¡ sd J¡v≈ ffi ı°w° Fæ N°æ≤ J¡v≈ sd ffi ı°w°

Fæ $ ı≤° º∫°fi ÌÙ<ı∫u ÎJ¡ sd Ju¡ _b›fi tu* ≈C”T Ìu©w° Fæ-tæ* t≤ J¡≤ ≈æÌ° F…N°, ıb°fi F…N°, ∫°æbfi°b_S° tu* <_Sw F…N°, tæ* Ÿ°æ J¡ů„ y∫°, ÎuŸ° _b›fi tu* ŸfJ¡ů NfiC˚b Fůw°

Fæ $$22,23$$ ≤°ı° F¿≤ÿª∏B J¡ů ÎJ¡ ≤°<` f°≤F bTÕ J¡∑ ≈®wÙw F…oÕ SÙ, Ôbd°ŸC≤ fiu ÎJ¡

≤°<` tu* Ÿ°æ bTÕ J¡∑ N°∫C J¡° ˚ůy <J¡∫° S° $ ıů tfiC J¡∑ N°∫C Fæ, bF N°Ãt° J¡° tfifi J¡≤fiub°Ôu

≈®ı°≈<w J¡° ÎJ¡ tCFqwÕ Fæ $ ıů f®Ê° J¡∑ N°∫C Fæ, bF N°Ãttfifi„ÙÔ <b‹dCJ¡° ÎJ¡ <Ìfi Fæ,

<b‹dC J¡∑ ıů N°∫C Fæ, bF <„bıÙ J¡° ÎJ¡ <Ìfi Fæ, ≈≤ <ıŸ ≈C”Tfiu º∫°fi Ÿu N≈fiu <ªW ≈≤

<bı∫ ≈° ÔÙ Fæ ∫°fiÙ ıů <fi<bÕJ¡v≈¡ Ÿt°¿@ tu* <_Sw Fæ, ŸJu¡ <ÔÎ fi <Ìfi Fæ* N°æ≤ fi

≤°<`∫°≥ $ N°Ãt Ju¡ <ª∏wfi tu* tÀfi ∫ůyÙ J¡∑ Â<‹¸> tu* fi ≈Ì°SÕ ŸÃ∫ Fæ* N°æ≤ fi ıywg FÙ ŸÃ∫ Fæ $
t@C≤ ≈Ì°SÕ J¡∑ ˚Ù ∫<Ì ∫F wÙ©° Fæ, ∫F wÙ©° Fæ, ÎuŸÙ ˚°bfi° J¡∑ ı°∫, wů bF ˚Ù wÙ©° Fů ı°w° Fæ, ∫<Ì wÙ©u J¡∑ ∫F t@C≤ Fæ, ∫F t@C≤ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚°bfi° J¡∑ ı°∫, wů bF t@C≤

Fů ı°w° Fæ $ Fu tF°f°Fů, „`C FÙ •∫ů* fi Fů ∫<Ì ∫F <t` Fæ, <t` Fæ, ∫ů* <t`fC<] Ÿu ŸJ¡∑

˚°bfi° J¡∑ ı°∫, wů bF <t` ffi ı°w° Fæ, <t` FÙ •∫ů* fi Fů, ∫F „`C Fæ, ÎuŸÙ fC<] Ÿu ŸJ¡∑

˚°bfi° J¡∑ ı°∫ wů „`C ffi ı°w° Fæ $ ∫F Ÿ°≤° ıywg ˚°bfi° J¡° ©uÔ Fæ, ıæŸÙ ˚°bfi° FůwÙ

Fæ, bæŸ° FÙ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ „°˜°º∫∫fi, ı≈ N°<Ì <ıfi ≈Ì°Sů˘ J¡° ≈FÔu NU∫°Ÿ fiFÙ*

≤Fw°, fitu* ˚°bfi° Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu _b°@Ùfiw° ≈®°›w FůwÙ Fæ $ fi°æJ¡° Ÿu ∫°`° J¡≤fiub°Ôu ª•J¡≤

N°fiu Ÿu ≈Ù<nw Ôůyů* J¡∑ ˚°bfi° Ÿu ≈¨<SbÙ |¥twÙ Fæ $ ˚°bfi°˚®tı<fiw ≈Ùn° Ÿu ≤<Fw w¸> tu*

¿_Sw Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu wů bF fiFÙ* |¥twÙ, ıæŸu _b›fi Ìu©fiub°Ôů* J¡∑ Â<‹¸> tu* „¥∏∫ _S°fi

˚Ù ıfi°J¡∑dÕ ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ˚°bfi° J¡≤fiu Ÿu ˚Ù „¥∏∫ _S°fi Ôůyů* Ÿu ˚≤° F…N°-Ÿ°

≈®wÙw Fůw° Fæ $$24-31$$ ˚°bfi° Ÿu N°J¡°„ ≈ÙÔ°, fiÙÔ° ∫° Ÿku¡Ì ≈®wÙw Fůw° Fæ, tůFb„

ÃŸb ˚Ù N°≈<W Ju¡ ŸÂ„ Ì…#©Ì°∫Ù Fůw° Fæ $ ~>ů¸>u-~>ů¸>u f°ÔJ¡ N≈fiu ©uÔ J¥¡Ì Ju¡ ÃŸbů*
tu* J¡˚Ù-J¡˚Ù ≤ůwu <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ* $$32$$ N<bª°≤Ù ≈C”T J¡° ıF°≥ ≈≤ ÌÙb°≤ ©nÙ Fæ, bF°≥ ≈≤

˚Ù „¥∏∫ J¡° (ÌÙb°≤≤<Fw J¡°) Ÿ° ∆∫bF°≤ Ìu©° y∫° Fæ, N<bΩt°fi ˚Ù ∫s t¥» Ôůyů* Ju¡

≈®°dů* J¡ů F≤ Ôuw° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ıů ≈Ì°SÕ NŸÃ∫ Fæ, fitu* J¡°∫Õ J¡≤fiu J¡∑ stw° ÔůJ¡ tu*

≈®<Ÿ] Fæ, buw°Ô b_wCw# Fæ fiFÙ*, ≈≤ bF t¥» Ôůyů* Ju¡ ≈®°dF≤dR¡≈ J¡°∫Õ J¡ů J¡≤ FÙ Ôuw°

ŸyÕ - 60]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

447

Fæ $$33$$ Ìu<©∫u fi, _b›fi tu* Ìu©Ù yoÕ ˜Ù ˚°bfi°b„ ı°y≤d J¡°Ô J¡∑ w≤F N°fi∏ÌÌ°<∫J¡°

FůwÙ Fæ, ıů ≈Ì°SÕ <ıŸ R¡≈ tu* N°˚°<Ÿw F…N°, bF ŸÙ ”≈ tu* <_S≤ Fůw° y∫° $ ıywg NŸwg FÙ Fæ $

„aJ¡° - ∫<Ì ıywg NŸwg FÙ Fæ, wů Ÿu Ÿ≤°Ÿ≤ <tØ∫° FÙ J¡Ffi° ª°<FÎ $

Ÿt°@°fi - Ÿ≤°Ÿ≤ H¥™>° ˚Ù fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC N∆∫°J¨¡w N°J¡°„R¡≈ Fæ, •∫ů*<J¡ J¡°∫Õ

J¡°≤d Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $ bF N∆∫°J¨¡w N°J¡°„ FÙ N≈fiu N<@‹™>°fi˚¥w <ªÌ°Ãt° tu* Ÿ°æ F°S Ju¡ <tØ∫° fi¸>Ju¡, ıů tu| J¡∑ ~>°∫° Ÿu J¡<v≈w Fæ, fi°ª Ju¡ (ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ N<˚fi∫ Ju¡) ŸÂ„ ıywg J¡∑ <bÔsdw° Ju¡ R¡≈ Ÿu <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $$34,35$$

Ÿ‡≈¥dÕ tfi J¡∑ Ÿt<‹¸> N°æ≤ ∆∫<‹¸> J¡° J¡°∫Õ Fůfiu Ÿu ˚Ù ıywg NŸÃ∫ FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ıŸ f°ÔJ¡ fiu N≈fiu <tØ∫°I°fi Ÿu <≈„°ª J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, ŸJ¡° ıů _≈∏ÌÌ„Õfi Fæ, ŸJu¡ wCv∫ tfiůt°` N°J¨¡<wb°Ô° ∫F ıywg N°J¡°„ tu* t°fiŸ _≈∏Ì FÙ

Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ $$36$$ ∫F ıywg b_wCw# t¥<wÕt°fig fiFÙ* Fæ, Nw# <J¡ŸÙ Ì¥Ÿ≤u J¡° Nb„uT
fiFÙ* J¡≤w°, ıů oŸJ¡° Nb≤ů@ J¡≤u, ÎuŸÙ ÌqŸ≤Ù b_wC ˚Ù oŸtu* fiFÙ* Fæ N°æ≤ t°∫°t°` FÙ

Fæ, ÎuŸ° Fůfiu ≈≤ ˚Ù _≈‹¸>R¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fů ≤F° Fæ, oŸ<ÔÎ w[bI°fiÙ Ôůy oŸu fi Ÿů∫u F…Î ≈C”T J¡ů F…N° N≈¥bÕ _b›fiÌ„Õfi t°fiwu Fæ* $ ıæŸu N≈fiu _kC¡≤d Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ∆∫°≈°≤ Ÿu

≤<Fw _w‡˚ N≈fiu _bR¡≈ tu* ≈®<wt°”≈ J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ≈≤t°SÕ tF°_w‡˚

(Ÿb°Õ<@‹™>°fi ªæw∏∫) ˚Ù bæŸ° FůJ¡≤, bæŸÙ FÙ Ÿ¨<‹¸> J¡ů Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô tu* Ìu©w° Fæ $$37,38$$
ıæŸu _b›fi tu* tu≤u ŸtÙ≈ tu* tF°∫ů]°Nů* Ÿu ~>un° y∫° ≈C”T ı°yfiu ≈≤ ˚Ù ŸCTC›w Ju¡ ŸÂ„

NI°fit°`_b˚°b FÙ Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ f®Ê° J¡∑ Ÿ¨<‹¸> ˚Ù ı°y®wg Fůfiu ≈≤ ˚Ù

ŸCTC›w Ju¡ ŸÌ¨„ FÙ Fæ $$39$$ ıæŸu <„<„≤ M¡wC Ju¡ N∏w tu* (b¨s N°<Ì Ju¡ ≈` <y≤fiu Ju¡

Ÿt∫) N°yu bŸ∏w tu* ≈`, ≈C‹≈ N°<Ì Ju¡ R¡≈ tu Fůfiub°Ôu <wfiJu¡, ≈Wu, H°nÙ, Ôw° N°<Ì

Ÿu ∫C•w ≤Ÿ N≈fiÙ ≈°Ì°fi˚¥w ˚¥<t tu* <_Sw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈≤t ≈Ì tu* ∫°fiÙ

Ÿ<hªÌ°fi∏Ì|fi ≈≤f®Ê tu* ∫F Ÿ¨<‹¸> <_Sw Fæ $$40$$ ıæŸu Ÿůfiu Ju¡ N∏Ì≤ BbÃb <bΩt°fi Fæ, ≈≤ Ôůyů* J¡ů Â<‹¸>yůª≤ fiFÙ* Fůw°, N<Àfi J¡° Ÿa∫ůy Fůfiu ≈≤ ≈®J¡¸> Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ NÃ∫∏w Ÿ¥‚t ≈≤t ≈Ì tu* ∫F Ÿ¨<‹¸> <_Sw Fæ $ ≈®°<d∫ů* J¡ů fiJu¡ J¡tů˘J¡° k¡Ô˚ůy J¡≤°fi°

FÙ ŸJ¡° ≈®∫ůıfi Fæ, ıf ≈®°<d∫ů* J¡° ˚ůyıfiJ¡ NÂ‹¸> <Ìw Fůw° Fæ, wf ∫F Ÿ¨<‹¸>

≈®°Ì…˚¥Õw Fů ı°wÙ Fæ $ ıæŸu Nayů* J¡° (Nb∫bů* J¡°) y™>fi N°ÃtR¡≈ NayÙ Ÿu N<˚∏fi Fæ ∫°fiÙ

Nayů* J¡∑ NayÙ Ÿu ≈¨SJg¡ ŸW° fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ N°ÃtR¡≈ N©^±> f®Ê Ÿu ∫F ıywg ˚Ù Nfi∏∫

(N<˚∏fi) Fæ $ ıæŸu _b›fi tu* <J¡ŸÙ N°ÌtÙ J¡° <J¡ŸÙ ÌqŸ≤u N°ÌtÙ Ju¡ Ÿ°S ∫C] F…N° $ _b›fi J¡°Ô tu* _b›fi Ìu©fiub°Ôu Ju¡ ≈®<w ŸBq≈ N°æ≤ N∏∫ Ju¡ ≈®<w NŸBq≈ ˚Ù bF ∫C] _b›fiB‹¸>°

J¡° N°Ãt° FÙ Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ t°∫°J¡°„ tu* <_Sw N°ÃtR¡≈ ∫F ıywg

˚Ù t°<∫J¡ Â<‹¸> Ÿu Ÿwg Fůw° F…N° ˚Ù w°<[bJ¡ Â<‹¸> Ÿu NŸwg FÙ Fæ $$41-43$$ tF°J¡v≈

N°æ≤ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* ∫F ıywg <ªwg_b˚°b FÙ Fæ, NŸwg ≈Ì°SÕ FÙ ≈Ù~>u J¡°≤d tu* ÔÙfi

448

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fůw° Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ*, oŸŸu ∫F <Ÿ] F…N° <J¡ ıywg NŸwg Fæ, ŸJ¡° J¡°≤d <ªwg FÙ
tF°≈®Ô∫ N°æ≤ Ÿ¨<‹¸> tu* ≤Fw° Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w Ÿwg JC¡~> fiFÙ* Fæ $$44$$

Ÿ‡≈¥dÕ ıywg Ju¡ N°J¡°≤ tu* ≈¿≤dw ≈¥bÕ-≈¥bÕ <F≤^∫y˚Õ tu* NFafC<] J¡∑ J¡v≈fi°R¡≈

≈°Ÿfi° Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu Ã≈∏fi _t¨<w Ÿu J¡<v≈w Fůfiu Ÿu ˚Ù ıywg N<@‹™>°fi˚¥w Ÿ∏t°`Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ f®Ê° Ju¡ tC•w Fůfiu ≈≤ ∫<Ì _t¨<w Ÿu Ã≈∏fi F…N° N∏∫ f®Ê° Fů, wů ˚Ù _t¨<wR¡≈

I°fi Ÿu Ã≈∏fi Ÿ¨<‹¸ tu* I<›wt°`w° Fæ FÙ $$45$$
ıæŸu N∏∫°∏∫ f®Ê°^±>ů* tu* ≤Ffiub°Ôu ≈®°<d∫ů* Ju¡ NÔy-NÔy b°Ÿfi°, J¡tÕ N°<Ì Fæ*, bæŸu FÙ ÎJ¡ fiy≤ tu* ≤Ffiub°Ôů* tu* ≈®Ã∫uJ¡ ≈®°dÙ Ju¡ ˚Ù b°Ÿfi° J¡tÕ N°<Ì <b<ª` Fæ*, oŸ<ÔÎ _b›fi Ju¡
wCv∫ ı°y®w tu* ˚Ù J®¡t J¡∑ <bÔsdw°J¡° N°≤ů≈ •∫ů* fiFÙ* Fůw° ? ∫°fiÙ Ÿ˚ÙJ¡ů <˚∏fi-

<˚∏fi J®¡t Ÿu ≈®wÙ<w •∫ů* fiFÙ* FůwÙ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $

˚ybfig, fiy≤b°ŸÙ, t∏`Ù N°<Ì Ÿ˚Ù J¡ů <bÌq≤S Ju¡ JC¡Ô J¡° J®¡t ÎJ¡-Ÿ° FÙ •∫ů* ≈®wÙw F…N° ? oŸtu* •∫° J¡°≤d Fæ ?$$46$$

Ÿ¨<‹¸>J¡w°Õ Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu <b<Fw N∏∫ ıÙbů* J¡∑ ≈®wÙ<w ≈®@°fi ıÙb J¡∑ ≈®wÙ<w J¡∑ NfiCbwÕfiÙ

Fů, oÃ∫°J¡°≤J¡ ıů <fi∫<w Fæ, bFÙ ŸfJ¡ů <bÌq≤SJC¡ÔJ®¡t Ju¡ ÎJ¡-Ÿ° ≈®wÙw Fůfiu tu* FuwC Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ~>ů¸>u-tů¸>u b°∫C Ju¡ Hů*Ju¡ fnu fba±>≤ J¡° NfiCŸ≤d J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ Ÿf ≈®wÙ<w∫°≥
tC¶∫ <ªwg J¡° FÙ NfiCbwÕfi J¡≤wÙ Fæ* $$47$$

ŸJu¡ NfiCR¡≈ k¡Ô Ìufiub°Ô° ˚ů•w° Ju¡ NÂ‹¸> J¡° Ÿa∫ůy ˚Ù Ÿtu* FuwC Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸfJ¡° ÎJ¡R¡≈ Ÿu Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤fiub°Ôu NÂ‹¸>fiu ofi Ÿf Ÿa<bÌů* J¡° ≤°ı° ≈®ı°, fiy≤b°ŸÙ

N°æ≤ t¿∏`∫ů*J¡° ≈≤_≈≤ Ju¡ NfiCŸ°≤ _kC¡≤d <J¡∫° Fæ $$48$$ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ hª JC¡Ô Ÿu

Ã≈∏fi F…N° ∫F Ft°≤° _b°tÙ Fæ, ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ fiy≤ Ju¡ ≈Ì°SÕ N°æ≤ fiJ¡° ˚ůy J¡≤fiub°Ôu Ôůy t°fiů* oŸ ≈®J¡°≤ _kC¡¿≤w F…Î Su $$49$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ <ªwg wů Ì°ŸÙfi Fæ $ ŸJu¡ Nº∫_w ≈Ì°SÕ ≈®wÙ<wR¡≈ _kC¡≤d tu*

•∫° FuwC Fæ, wů ∫F „aJ¡° ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ Ÿtu* _kC¡≤d _b°˚°<bJ¡ Fæ, <ıfiJ¡° _kC¡≤d _b°˚°<bJ¡ fiFÙa Fæ, ∏FÙ* <bT∫ů* Ju¡ _kC¡≤d tu* FuwC J¡° N∏buTd ™>ÙJ¡ Fæ $ ıæŸu Ì°ŸÙfi <ª∏w°t<d Ju¡ ≈®J¡°„ů* Ju¡ ≈®Ÿ°≤ tu* FuwC J¡∑ N≈us° fiFÙa Fæ, <J¡∏wC ŸŸu <b<˚∏fi ≈Ì°Sů˘ J¡ů Ã≈∏fi J¡≤fiu tu*

º∫°fi J¡≤fiub°Ôu Ôůyů* Ju¡ tfiů≤S J¡∑ <b<ª`w° J¡∑ N≈us° Fæ, bæŸu FÙ ∫F°≥ ˚Ù Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ªwg Ju¡ _kC¡≤d Ju¡ <ÔÎ FuwC ©ůıfiu J¡∑ ıR¡≤w fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ bF _b˚°bw# Fůw° Fæ, ıæŸu tF°t<d Ÿu (<ª∏w°t<d Ÿu) J¡°<∏w∫ů* J¡° ≈®Ÿ°≤ N≈fiu N°≈ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <ªwg J¡°

_kC¡≤d ˚Ù _bw# Fůw° Fæ $ <ıfi b_wCNů* J¡° _kC¡≤d _bw# fiFÙ* Fůw° ıæŸu <J¡ <ª∏w°t<d Ÿu

<b<b@ <b<ª` ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ≈®°<›w $ Ÿtu* ≈®°SÙÕ Ôůyů* Ju¡ <b<ª` tfiů≤Sů* J¡∑ N≈us° FůwÙ Fæ

∫°fiÙ <ªwg Ju¡ _kC¡≤d tu* J¡ůoÕ J¡°≤d fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC <b<ª` ≈Ì°Sů˘ Ju¡ R¡≈ Ÿu _kC¡≤d tu* ıÙbů*

ŸyÕ - 60]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

449

J¡° NÂ‹¸> J¡°≤d Fæ $$50$$

≈FÔu wÌfiCJ¥¡Ô ŸaJ¡v≈bæ<ªc∫ J¡∑ Ã≈<W ˚Ù ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu FÙ FůwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tæ* oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ JC¡Ô°ª°≤ tu* oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ≤°ı° Fů«≥¡, ∫F ıæŸu <ª∏w°t<d Ÿu J¡°¿∏w _bw# <fiJ¡ÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ <bÌq≤SR¡≈Ù ıÙb ªæw∏∫ Ÿu tfiů≤S Ã≈∏fi F…N° $ <ıŸ <ıŸ

Ÿ¨<‹¸> tu* ıf ıf ıů ıů N°æ≤ <ıwfiu ıÙb F…Î Fů*yu N°æ≤ Fæ*, bu Ÿf ªuwfi Ju¡ ŸbÕ∆∫°≈J¡ Fůfiu Ju¡

J¡°≤d N∏∫ů∏∫ Ju¡ <ÔÎ Ì≈ÕdR¡≈ Fů y∫u $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıæŸu Ì≈Õd ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ N∏Ì≤ ≈nu F…Î ≈®<w<f‡fů* J¡ů y®Fd J¡≤ Ôuwu Fæ*, bæŸu FÙ NfiuJ¡ ıÙbªæw∏∫ů tu* Ÿt°fi <bT∫ Ju¡ N°≤ů≈J®¡t Ÿu ≈≤_≈≤ Ju¡ N∏wyÕw ≈®<w<f‡fy®°FJ¡w° N° ı°wÙ Fæ $$51,52$$

ÎuŸÙ Nb_S° tu* <f‡f Ju¡ ≤Fwu ≈®<w<f‡f F¸>°∫° fiFÙ* ı° ŸJ¡w°, <k¡≤ <fi<bÕJ¡v≈w°R¡≈
tůs J¡∑ ≈®°<›w Jæ¡Ÿu FůyÙ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤ J¡Fwu Fæ* $

≈¥bůÕ•w ıÙbŸa<bÌů* tu* ıů FÙ ıÙbŸa<bwg ∫°fiÙ f®Ê°J¡°≤b¨<W wÙb® buyb°ÔÙ N°æ≤ <bT∫ÌůT

Ÿu N<bª<Ôw FůJ¡≤ tůs≈∫Õ∏w ÎJ¡ R¡≈b°ÔÙ FůwÙ Fæ, bFÙ ŸbůÕÃJ¨¡‹¸> ≈≤t<_S≤w°R¡≈

(f®ÊR¡≈ Ÿu ¿_S≤ÃbR¡≈) tůs J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ N∏∫ fiFÙ* $$53$$ fÔb°fig <ªÌg-<bÔ°Ÿů*

J¡∑ ≈≤_≈≤ NfiCb¨<W Ÿu _b˚°b <ªWR¡≈Ù N°Ì„Õ tu* N≈fiu N°≈ ≈®<w<f<‡fw Fůwu Fæ* $ ıyÌ°J¡°≤

NSb° f®Ê°J¡°≤ Ju¡ ıÙbªæw∏∫≈®<w<f<‡fw Fůfiu tu* wÙb®buybW°R¡≈ fÔb°fig wwg-wwg N°J¡°≤

Ju¡ <ªÌg<bÔ°Ÿ FÙ <fi∫°tJ¡ Fæ*, ∫F ˚°b Fæ $$54$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ∫<Ì ÎuŸÙ f°w Fæ, wů ıywg Ju¡ ≈®<w N°J¡TÕd <ª≤J¡°Ô Ÿu NU∫_w Fæ, ŸÙtu* wÙb® buy Fůy°, ÎuŸÙ <_S<w tu* tůs Ju¡ ≈®<w N°„° Ì…≤°„° FÙ Fů ı°∫uyÙ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫F ∆∫bF°≤ tua Ÿ˚ÙJ¡ů NfiC˚¥w Fæ <J¡ ıů buy <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®∫Ãfi Ju¡ <ffi° Ã≈∏fi Fůw° Fæ, ŸJ¡∑ N≈us° ≈®∫Ãfi Ÿu Ã≈∏fi Fůfiub°Ô° buy ≈®fÔ Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ ≈®∫Ãfi Ÿu Ÿa≈°<Ìw f®Ê°J¡°≤ buy FÙ ıyÌ°J¡°≤ <ª<πÔ°Ÿ ≈≤ <bı∫ ≈°w° Fæ $ ŸÃ∫Ÿa<bÌg N°æ≤

NŸÃ∫Ÿa<bÌg-ofi Ìůfiů* tu* ŸÃ∫aŸa<bwů* tu* FÙ ≈®fÔw° <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, Nw# f®Ê°J¡°≤ Ÿa<bwg FÙ ıyÌ°J¡°≤ buy J¡ů y®Fd J¡≤ ÔuwÙ Fæ, ıæŸu Ÿ°y≤y°<tfiÙ tF°fiÌÙ N≈fiÙ ŸF°∫J¡ ~>ů¸>Ù-
tů¸>Ù fi<Ì∫ů* J¡ů N≈fiu N@Ùfi J¡≤ ÔuwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F°≥ ≈≤ ˚Ù ŸtHfi° ª°<FÎ $$55$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ˚Ôu FÙ f®Ê°J¡°≤ Ÿa<bwg J¡∑, N<wbuybW° Fůfiu Ÿu, <bı∫ Fů, Ôu<J¡fi ıf t∏Ì N<@J¡°≤ N°æ≤ tº∫ N<@J¡°≤b„ <ªW <_S≤ fi Fůfiu Ÿu fÙª-fÙª tu* f®Ê°J¡°≤w°

N°æ≤ <bT∫°J¡°≤w° J¡° Ì∫ Fůy°, wf Ìůfiů* Ju¡ ŸtfÔ Fůfiu Ÿu <J¡ŸÙJ¡∑ ˚Ù ı∫≈≤°ı∫ J¡∑

N°„° fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıů N<@J¡°≤Ù •w Ìůfiů* N°J¡°≤ů* tu* Ÿt°fibuyb°Ôu Fæ*, bu ˚Ù Ìůfiů* N°J¡°≤ů* tu* ŸÌ°

Ÿt°fibuyb°Ôu fiFÙ* ≤F ŸJ¡wu, <J¡∏wC ofi Ìůfiů* N°J¡°≤ů* tu* ıf ÎJ¡ ∫°fiÙ f®Ê°J¡°≤ <_S≤

FůJ¡≤ ÃJ¡TÕ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ Ì¥Ÿ≤° f°fl°J¡°≤ <bÔÙfi Fů ı°w° Fæ, wf bu Ôůy Zbd N°<Ì J¡∑ N°b¨<W”≈ ≈®∫Ãfi J¡≤wu Fæ* $ wf ∏Fu* ˚Ù J®¡t„# NU∫°Ÿ f»fiu Ÿu f®Ê°J¡°≤ tu* wÙb®

450

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
buy J¡° Ì∫ Fůfiu Îba <bT∫°J¡°≤ Ju¡ <bÔÙfi Fůfiu Ÿu N∏∫ J¡° <bı∫ <Ÿ] Fů ı°w° Fæ $$56$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈®Ÿay≈®°›w tůs Ju¡ N˚°b J¡∑ N°„aJ¡° J¡° <fib°≤d J¡≤ ıů <bT∫ <~>n° S°

ŸÙJ¡° ∫°fiÙ ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb tu* Ÿt, <bTt ŸJ¡Ô <b<ª`w°Nů* J¡° FÙ NbÔ‡ffi J¡≤ J¡Fwu Fæ* $

≈°<@b„ ≈®°›w F…oÕ ≈¿≤<h~>∏fiw° J¡° N≈fiu tu* N°≤ů≈ J¡≤fiu Ÿu ≈≤t°dCJ¡dR¡≈ ıÙbŸt¥F

Ju¡ ≈®<w ≈¥bůÕ•w ≈®J¡°≤ J¡∑ Ÿt, <bTt Fı°≤ů* Ÿ¨<‹¸>∫ů* Ju¡ ˚®°<∏wb„ Ã≈∏fi Fůfiu ≈≤, <_Sw Fůfiu ≈≤ N°æ≤ <bfi‹¸> Fůfiu ≈≤ b°_wb tu* <J¡ŸÙ ıÙbR¡≈Ù J¡d J¡ů fi wů Ì°æn @¥≈ J¡≤fiu Ÿu JC¡~> b_wC ≈®°›w F…oÕ N°æ≤ fi Ì°ŸÙfi FůJ¡≤ fæ™>u ≤Ffiu Ÿu FÙ JC¡~> b_wC N≈®°›w F…oÕ $ ˚°b ∫F <J¡ ıů b_wC Fæ FÙ fiFÙ*, bF fi wů ≈®°<›w Ju¡ ∫ůÀ∫ Fæ N°æ≤ fi N≈®°<›w Ju¡ ∫ůÀ∫ $ Nw# (ıf JC¡~> b_wC

Fæ FÙ fiFÙ* wf) ∫F Ÿf ∆∫b@°fi≤<Fw (<fi≤°b≤d) „°∏w <ªÌ°J¡°„ FÙ Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w JC¡~> fiFÙ* Fæ $∫F _b›fi ≈®wÙw Fůw° Fæ, ÎuŸ° _b›fi <J¡ <ıŸtu* <bbuJ¡Ì¨<‹¸> J¡° N˚°b Fæ N°æ≤

<fiB° ˚Ù fiFÙ* Fæ, oŸJu¡ N<@‹™>°fiR¡≈ N°Ãt° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fůfiu ≈≤ wů ≈FÔu ˚ÔÙ ˚°≥<w NfiC˚¥w Fůw° F…N° ˚Ù ∫F NŸ∏t∫ FÙ Fů ı°w° Fæ $$57-59$$

<bbuJ¡Ì¨<‹¸> Ÿu ≈®≈aª J¡∑ ≈¨SJg¡ ŸW° J¡° N˚°b J¡F J¡≤ t°¿∫J¡ Â<‹¸> Ÿu ˚Ù ŸJ¡∑ ≈¨SJg¡

ŸW° fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈Wu, k¥¡Ô, „°©° N°<Ì Na„ů* Ÿu ∫C•w b¨s ÎJ¡R¡≈ Ÿu FÙ <_Sw Fæ, bæŸu FÙ Nfi∏w ŸbÕ„<•wR¡≈ ≈≤t°Ãt° ÎJ¡R¡≈ Ÿu FÙ <_Sw Fæ $$60$$
ıÙbů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ˚Ù fů@ Fůfiu wJ¡ FÙ bF <˚∏fiR¡≈b°Ô° ≈®wÙw Fůw° Fæ, fů@ Fůfiu ≈≤

<b_t¨<w Ju¡ J¡°≤d˚¥w NI°fi Ju¡ F¸> ı°fiu Ÿu bF ÎJ¡R¡≈ FÙ ≤Fw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
fů@ Fůfiu wJ¡ FÙ ≈®t°w°, ≈®tu∫, ≈®t°d N°<Ì t°<∫J¡ R¡≈b°Ô° N<bfi°„Ù Nı ≈≤

(≈≤f®Ê) ıf ı°fi <Ô∫° ı°w° Fæ, wf <b_t¨<w Ju¡ FuwC NI°fi Ju¡ F¸> ı°fiu Ÿu <k¡≤ J¡˚Ù

<J¡ŸÙJ¡ů ˚Ù <b_t¨w fiFÙ* Fůw°, ÎJ¡ N<πwÙ∫R¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ $$61$$
t°∫° Ÿu ˚uÌ Ju¡ Nb˚°<Ÿw Fůfiu ≈≤ ˚Ù „C] J¡∑ b°_w<bJ¡ ÎJ¡R¡≈w° Ÿu <_S<w J¡° J¡ůoÕ

<b≤ů@ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu <fitÕÔ ıÔ ª°Fu w≤a<yw Fů ª°Fu <fiÿªÔ, Ìůfiů* Nb_S°Nů* tu* ıÔ Ju¡ _bR¡≈ tu* J¡ůoÕ

˚uÌ fi N°fiu Ÿu ÎJ¡R¡≈ FÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿ°sÙ”≈ Ÿu NI°fi J¡ů ≈®J¡°<„w J¡≤fiub°Ô°, <Ì„° N°æ≤

J¡°ÔR¡≈Ù Fůw° F…N° ˚Ù ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu ŸÌ° „C], <ıŸtu* Ÿ‡≈¥dÕ <bJ¡°≤ů* Ju¡ Ì∫ N°æ≤ fi°„
fiFÙ* ≤F y∫u Fæ* ÎuŸ° N°ÃtR¡≈ ≈Ì°SÕ N°<Ì, N∏w N°æ≤ tº∫ Ÿu ≤<Fw FůJ¡≤ ÎJ¡R¡≈ Ÿu <_Sw Fæ $$62$$ Ju¡bÔ <b„C] fů@t°`_bR¡≈b°Ôu f®Ê J¡∑ _bR¡≈˚¥w <b˚° (≈®J¡°„) FÙ ıæŸu N°J¡°„
tu* ŸJ¡∑ N≈fiÙ „¥∏∫w° (N°J¡°„ J¡∑ „¥∏∫w°) FÙ w∏t<Ôfiw°, tů<w∫ů* Ju¡ Ÿt¥FR¡≈, f°Ôů*

Ju¡ bwCÕÔ°J¡°≤ yůÔu J¡∑ N°J¡°≤w° N°æ≤ fnu-fnu J¡n°Fů* J¡∑ N°J¡°≤w° Ÿu ≈®wÙw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ πæw N°æ≤ Îu•∫<bT∫J¡ ŸaJ¡v≈<bJ¡v≈ J¡≤fiub°Ôu tfi Ÿu N°æ≤ ŸJu¡ t¥Ô˚¥w N<bΩ°, J¡°t, J¡tÕ, b°Ÿfi° N°<Ì b„ "NFa tt Ãba wb' oÃ∫°<Ì ıywg Ju¡ R¡≈ Ÿu ≈®wÙw FůwÙ Fæ $$63$$

Ÿ°™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 61]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

451
oJ¡Ÿ™>b°≥ ŸyÕ
w[bI°fi ≈®°<›wR¡≈ ≈®∫ůıfi J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ Îba ıywg Ju¡ ≈Ì°Sů˘ tu*
bæ≤°À∫ Fůfiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ NŸ°≤w° N°æ≤ NŸÃ∫w° J¡° N∏∫°∏∫ ∫C<•w∫ů* π°≤° bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, ≈≤f®Ê J¡ů tæ* ÌuF Fq≥, oÃ∫°J¡°≤J¡ NFa˚°b Ÿu ≤<Fw ÌuF tu*

NFa˚°b Ju¡ J¡°≤d Ju¡ <ffi° ˚Ù "NFtg' ÎuŸÙ ˚®°<∏w N°æ≤ ≈≤t°dC wS° sd Ju¡ tº∫ tu* oŸ
ıywg J¡∑, ıů <J¡ fn° <b_w¨w N°æ≤ <ª≤J¡°Ô∆∫°≈Ù ≈®wÙw Fůw° Fæ, <_S<w J¡° J¡ůoÕ J¡°≤d fiFÙ* Fæ, <k¡≤ ˚Ù Ÿtu* "ıywg' ÎuŸÙ ˚®°<∏w ıæŸÙ J¡v≈fi° N°æ≤ ∫C<•w Ÿu <Ìw FůwÙ Fæ, oŸu N°≈ tCHŸu <k¡≤ ÎuŸu i>ay Ÿu J¡<F∫u <J¡ tu≤Ù ŸtH tu* N° ı°∫ $$1$$

∫Ω<≈ "tF°J¡v≈°∏wŸy°ÕÌ°æ <ªÃ_b˚°b<tÌa b≈C#' oÃ∫°<Ì Ÿu oŸu N°≈ J¡F ªCJu¡ Fæ*, wS°<≈

<ıfi ∫C<•w∫ů* Ju¡ π°≤° ™>ÙJ¡ ™>ÙJ¡ ŸtH tu* N° ı°∫, fi ∫C¿•w∫ů* Ÿu tCHŸu J¡<F∫u, ∫F ˚°b Fæ $ <ıwfiÙ ˚Ù ˚®°<∏w∫°≥ Fæ*, bu Ÿf _bR¡≈ªæw∏∫ Ju¡ tº∫ tu* Ÿ<∏fi<b‹¸> Fæ*, oŸÙ tC¶∫ ∫C<•w J¡ů ≈FÔu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ª¥≥<J¡ I°fiÙ Ÿf ≈®J¡°≤ J¡∑ ŸJ¡Ô ˚®°<∏w∫ů*

J¡ů _bR¡≈ªæw∏∫ Ju¡ N∏Ì≤ FÙ <_Sw ŸÌ° ı°fiw° Fæ, J¡˚Ù ˚Ù ŸŸu N<w<≤•w J¡ůoÕ ˚Ù

˚®°<∏w∫°≥ fiFÙ* Fæ, Nw# Ÿf Ÿb°ÕÃtJ¡ FÙ Fæ $ bF Ÿtw° FÙ Fæ $ ŸfJu¡ Ÿb°ÕÃtJ¡ Fůfiu ≈≤ w<fiJ¡

˚Ù <bTtw° „uT fiFÙ* ≤FwÙ $ ıf <bTtw° fiFÙ* Fæ, wf ı∏t N°<Ì <bJ¡°≤ů* J¡∑ ≈≈<W

J¡F°≥ ? oŸ<ÔÎ Nı (≈≤t°Ãt°) FÙ b_wCw# Fæ, oŸ ıywg J¡∑ ˚®°<∏w J¡°≤d <ffi° F…oÕ Fæ, ÎuŸ°
ıů J¡F°, bF ™>ÙJ¡ FÙ J¡F°, ∫F ˚°b Fæ $$2$$

∫<Ì ¿J¡ŸÙJ¡ů ∫F „aJ¡° Fů <J¡ ªæw∏∫ Ju¡ N∏Ì≤ ≈®wÙw Fůfiut°` Ÿu Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡∑ Ÿb°ÕÃtw°

Jæ¡Ÿu <Ÿ] Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? ŸJ¡° W≤ ∫F <Ì∫° ı°∫ <J¡ ÎJ¡t°` <ªwg Ju¡ (ªæw∏∫ Ju¡) w°Ì°Ã‡∫ Ÿu ≈Ì°Sů˘ J¡° _kC¡≤d Fůw° Fæ, Nw# Ÿf ≈Ì°SÕ Ÿb°ÕÃtJ¡ (ªæw∏∫°ÃtJ¡) Fæ*, wů ∫F

W≤ ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ* ı≥ªw°, •∫ů*<J¡ |¸>I°fi, ≈¸>I°fi oŸ ≈®J¡°≤ <b<˚∏fi <bT∫ů* Ju¡ w°Ì°Ã‡∫

Ÿu ªæw∏∫ tu* ˚Ù ˚uÌI°fi Fůw° Fæ, Nw# bF ˚Ù <˚∏fi Fů ı°∫uy°, oŸ N°„aJ¡° Ju¡ Ÿt°@°fi Ju¡

<ÔÎ J¡Fwu Fæ* $

<ªwg J¡° ˚uÌ fiFÙ* Fæ $ Ÿf fů@, ª°Fu bu NSů˘ Ju¡ Fů* ª°Fu „ÆÌů* Ju¡, f®Ê FÙ Fæ $ <ªwg ˚Ù
f®Ê Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $ <bT∫<fi‹™> ˚uÌ Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu <ªwg tu* ˚uÌ ≈®wÙw Fůw° Fæ, <bT∫ J¡°

<fi_Ÿ°≤d Fůfiu ≈≤ <ªwg tu* ˚uÌ fiFÙ* ≤Fw° $

„aJ¡° - •w NfiC˚b tu* <bT∫°J¡°≤w° J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, Nw# Ÿtu* <bT∫ Ju¡ wCv∫

˚uÌ •∫ů* fiFÙ* Fůw° ?

Ÿt°@°fi - Ÿ‡≈¥dÕ <bT∫R¡≈ „ÆÌ°SÕ N°æ≤ fiJu¡ Nb∫bR¡≈ ıů wwg-wwg N°J¡°≤ Fæ*, bu fů@ů* Ju¡ fiFÙ* Fæ*, •∫ů*<J¡ <ªwg tu* ın N°J¡°≤ Ju¡ ≤Ffiu tu* J¡ůoÕ ∫C¿•w fiFÙ* Fæ $ ıů N°J¡°≤

NfiC˚b tua N°w° Fæ, bF b¨<W J¡° FÙ Fæ; fů@ů* J¡° fiFÙ*, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $$3$$

452

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈¥bůÕ•w ≤ÙwÙ Ÿu <ªÌg tu* ˚uÌ J¡° <fi≤°Ÿ Fůfiu ≈≤ ın Ju¡ ˚uÌ J¡° <fi≤°Ÿ J¡≤fi° ˚Ù J¡<™>fi fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ın ˚uÌ J¡∑ ŸW° N°æ≤ _k¥¡<wÕ <ªwg Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡

J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu J¡¸>J¡w° ŸCbdÕ Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıæŸu w≤ayw° ıÔ Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ
ıywg ˚Ù oÕÿb≤ Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ $$4$$
ıywg Ju¡ <ªwg Ÿu N<˚∏fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù ∫<Ì J¡ůoÕ ≈®ÿfi J¡≤u <J¡ J¡°≤d Ju¡ <ffi° ıywg Jæ¡Ÿu

Ã≈∏fi F…N° ŸJu¡ W≤ tu* ∫FÙ J¡Ffi° Fůy° <J¡ ıæŸu J¡¸>J¡ N°<Ì J¡° J¡fiJ¡ J¡°≤d Fæ, bæŸu FÙ ıywg J¡° J¡°≤d <ªwg Fæ, oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
oÕÿb≤ (<ªwg) FÙ ıyÌg-R¡≈ F…N° Fæ, ∫F ıywg oÕÿb≤ J¡° <bbwÕ Fæ $ ∫<Ì ıywg J¡° oÕÿb≤

Ÿu ˚uÌ Fůw°, wů oÕÿb≤ ŸJu¡ ≈®<w J¡°≤d fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ∫F ˚°b Fæ $

„aJ¡° - wů •∫° ıyBq≈ FÙ f®Ê Fæ $

Ÿt°@°fi - fiFÙ*, oÕÿb≤ tu* ıyB¥≈ FÙ fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ <bbwÕ J¡∑ ≈¨SJg¡ ŸW° fiFÙ*

FůwÙ $ oŸÙ ≈®J¡°≤ J¡¸>J¡ JC¡^±>Ô N°<Ì ˚Ù ŸCbd°ÕÃtJ¡ f®Ê Ju¡ <bbwÕ FÙ Fæ*, ŸCbdÕ tu* J¡¸>J¡

N°<Ì ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ*, •∫ů*<J¡ <bbwÕJ¡∑ ≈¨SJg¡ ŸW° fiFÙ* FůwÙ, ∫F «¡≈≤ J¡F° y∫° Fæ $$5$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ÎJ¡ J¡∑ NfiuJ¡°Ãtw° tu* <b≤ů@ Fůy°, wů Ÿ ≈≤ Ÿt°fiŸW°b°Ôu NfiuJ¡ Nb∫bů* Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡ Nb∫bÙ J¡° Ÿt°fiŸW°b°Ô° w°Ì°Ãt∫ ÔůJ¡ tu* ıf <b”] fiFÙ*

Fæ, wf J¡¿v≈w (fi <J¡ b°_w<bJ¡) NfiuJ¡ů* Ÿu b°_w<bJ¡ f®Êæ•∫ N<b”] Fæ, oŸtu* wů J¡Ffi°

FÙ •∫° ? oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu NfiuJ¡ Nb∫bů* J¡° ŸtCÌ°∫˚¥w Nb∫bÙ J¡° R¡≈ ÔůJ¡ tu* N<b”] Fæ, bæŸu FÙ

Nfib∫b˚¥w ∫°fiÙ <fiÃ∫ <ªwg J¡∑ ÎJ¡°Ãtw° J¡¿v≈w NfiuJ¡ R¡≈ů* Ÿu N<b”] Fæ $ ÎJ¡°Ãt°

Fůfiu ≈≤ ŸfJ¡ů Ÿb°ÕÃtw° J¡° Ô°˚ Fůfiu Ÿu NfiuJ¡w° F¸> ı°wÙ Fæ, oŸŸu ˚Ù <b≤ů@ J¡°

N˚°b FÙ Fæ $$6$$
wů ŸfJu¡ NfiC˚b Ÿu <Ÿ] "ıywg' N°æ≤ "NFtg' ÎuŸÙ ˚uÌ≈®wÙ<w Jæ¡Ÿu FůwÙ Fæ ? oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

Ÿf ≈®°<d∫ů* tu* N∏Ì≤ ¿_Sw Ÿt°fiJ¡°<ÔJ¡ ıů f®Ê_bR¡≈t°` J¡° NI°fi Fæ, bFÙ ≈≤t f®Ê tu* "ıywg' N°æ≤ "NFtg' oŸ ≈®J¡°≤ ˚uÌ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ ∫°fiÙ ∫F ˚uÌ≈®wÙ<w NI°fiJ¡¿v≈w Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ $$7$$ ıæŸu _k¡<¸>J¡<„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤, ˚uÌ fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù

≈®<w<f¿‡fw bfi≈a<•w∫ů* J¡∑ ¿_S<w <b”] fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ <ªÌg|fi ≈≤f®Ê tu* ŸŸu N<˚∏fi

"ıywg' N°æ≤ "NFtg' ˚uÌ≈®wÙ<w <b”] fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ _k¡<¸>J¡<„Ô° tu* ≈®<w<f‡fR¡≈
bfi≈a<•w∫°≥ _k¡<¸>J¡<„Ô° Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, <k¡≤ ˚Ù ˚uÌ Ÿu fiJ¡° Ÿ<∏fibu„ fitu*

≈®wÙw Fůw° Fæ, <ıŸtu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° <b≤ů@ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ f®Ê Ÿu N<˚∏fi FÙ ∫F ıywg f®Ê tu* ˚uÌ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ $$8$$ ıæŸu w≤ay„¥∏∫ ıÔ Ju¡ N∏Ì≤ w≤ayu* ¿_Sw Fæ*, bæŸu FÙ

Ÿ¨<‹¸>„ÆÌ°SÕ Ÿu „¥∏∫ ≈≤f®Ê Ju¡ N∏Ì≤ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ ¿_Sw Fæ* $$9$$

ŸyÕ - 61]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

453

∫<Ì <J¡ŸÙJ¡ů ∫F <ıI°Ÿ° Fů <J¡ ıæŸu <bÔÙfi w≤ayu* tF°ıÔ tu* Nb∫bR¡≈ Ÿu ≤FwÙ Fæ*

NSb° Nb∫bÙ Ÿtb°∫Ÿ‡f∏@ Ÿu Nb∫bů* tu* ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ f®Ê tu* ıywg J¡∑ ¿_S<w wů fiFÙ* Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
fi wů Ÿ¨<‹¸> tu* Ÿtb°∫Ÿ‡f∏@ Ÿu ≈≤f®Ê ≤Fw° Fæ N°æ≤ fi Ÿ¨<‹¸> FÙ Nb∫bR¡≈ Ÿu ≈≤f®Ê
tu* ≤FwÙ Fæ $ b°_wb tu* Nb∫b N°æ≤ Nb∫bÙ tu* ˚Ù ≈≤_≈≤ J¡∑ N°@°≤w° Ã≈∏fi fiFÙ* FůwÙ Fæ $

<bª°≤ J¡∑<ıÎ, Nb∫bů* tu* Ÿtb°∫Ÿ‡f∏@ Ÿu ≤Fw° F…N° ≈®Ã∫uJ¡ Nb∫b tu* Ÿb°˘„ Ÿu ≤Fw° Fæ NSb° JC¡~> Nb∫bů* J¡ů ÔuJ¡≤ ? ≈®St ≈s tu* ≈®Ã∫uJ¡ Nb∫b tu* NÔy-NÔy NfiuJ¡ Nb∫bÙ

Fů ı°∫u*yu $ ÎuŸÙ ¿_S<w tu* y°∫ Ju¡ J¡°fi tu* ˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ y°∫ ≤FuyÙ, Nw# ŸJu¡ ÌůFfi N°<Ì

J¡°∫Õ Fůfiu Ôyu*yu N°æ≤ Nb∫bů* J¡° <bÿÔuTd Fůfiu ≈≤ ˚Ù Nb∫bÙ J¡° ı°<w Ju¡ Ÿt°fi fi°„ fiFÙ*

Fůy° $ ÌqŸ≤u ≈s tu* Nfib_S° Ÿu Nfi∏w Nb∫b Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tu” N°æ≤ Ÿ≤Ÿů* tu* Ÿ°‡∫ Fů ı°∫uy° $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ıf ≈®Ã∫uJ¡ Nb∫b tu* JC¡~> Nb∫bů* J¡ů ÔuJ¡≤ Nb∫bÙ ≤Fw° Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì t°fi° ı°∫, wů <ıfi Nb∫bů* J¡ů ŸÌg˚°b t°fifi° ≈nuy°, <k¡≤ fi fi Nb∫bů* tu*

˚Ù t°fifi° Fůy°, ÎuŸÙ ¿_S<w tu* Nfib¿_Sw Nfi∏w Nb∫b t°fifiu Fů*yu, k¡Ôw# tu” N°æ≤

≤Ÿů* tu* Ÿt°fi ≈¿≤t°d J¡∑ ≈®Ÿ<•w FůyÙ, •∫ů*<J¡ Ìůfiů* Ju¡ Nb∫b Nfi∏w Fæ* $ oŸÙ ≈®J¡°≤

Nb∫b ˚Ù Nb∫bÙ tu* •∫° ÎJ¡ ˚°y tu* ≤Fwu Fæ* ∫° Ÿb°˘„tu* ? ≈FÔu ≈s tu* Nfib_S° ÌůT

Fůy° $ <πwÙ∫ ≈s tu* N∏∫ Nb∫bů* J¡° Ÿt°bu„ fi Fůfiu Ÿu wS° N<πwÙ∫ f®Ê tu* Nb∫bů* J¡°

Ÿ‡f∏@ fiFÙ* Fůfiu Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ B∆∫ů* J¡∑ <fi≤b∫bÃb°≈<W Fů ı°∫uyÙ, oŸ<ÔÎ Nb∫b N°æ≤

Nb∫bÙ J¡∑ Nfib∫bů* Ÿu FÙ ∫F ŸW° Fæ, ∫F <Ÿ]°∏w Fæ $$10$$

Â<‹¸>-Ÿ¨<‹¸>b°Ì Ju¡ ≈≈°ÌfiJ®¡t Ÿu ˚Ù ıywg J¡∑ <ªwg Ÿu N<˚∏fiw° J¡° NfiC˚b ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡≤° ≤Fu Fæ* ∫Ω<≈ ªæw∏∫ <fi¿‹J®¡∫ (∆∫°≈°≤„¥∏∫) Fæ, wS°<≈ N<bΩ° tu* ŸJu¡

≈®<w<f¿‡fw Fůfiu Ÿu bF N∏∫S° N≈fiÙ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈≤t°SÕ <ªBq≈ f®Ê, Ì≈Õd tu* N°≥©ů* J¡° ≈®<w|°w Fůfiu Ÿu N≈fiu tC≥F J¡∑ fi°o˘, N<bΩ° tu*

≈®<w<f¿‡fw N≈fiÙ Ÿa<bwg Ÿu N≈fiu <ª∏t°`_bR¡≈ ≈®≈aª Ju¡ ≤F_∫˚¥w NI°fi°b¨w N≈fiu _bR¡≈

J¡∑ FÙ ÎuŸÙ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ, ıæŸu <J¡ b°∫C N≈fiu tu* _≈∏Ì J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ $$11$$

ŸÙ Ÿt∫ N≈fiu J¡°≤d tu* ÔÙfi F…Î „ÆÌw∏t°`° J¡° N°J¡°„R¡≈ Ÿu N°<b˚°Õb Fůw° Fæ $

∫F „ÆÌw∏t°`°, ıů ≈FÔu N≈fiu J¡°≤d tu* ÔÙfi SÙ, ŸbÕ„<•wtwÙ t°∫° Ÿu Ÿab<Ôw f®ÊR¡≈ J¡ů @°≤d J¡≤ <ªW Ÿu N∏w#J¡≤d tu* ŸÙ sd tu* ŸaJ¡v≈ Ju¡ Ÿt°fi <ªBq≈ N°J¡°„

Ju¡ wCv∫ _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ, bFÙ N°J¡°„ J¡∑ Ã≈<W Fæ $$12$$
bFÙ (N°J¡°„w° J¡ů ≈®°›w F…N° f®Ê FÙ) _b∫a N≈fiu tu* _bŸW°ÃtJ¡ b°∫Cw° J¡°, <ıŸJu¡

N∏Ì≤ _≈„Õw∏t°`° J¡° Ÿa_J¡°≤ ÌgfC] Fů y∫°, ÎuŸu NfiC˚b J¡≤w° Fæ, ıæŸu <J¡ ≈bfi N≈fiu tu* _b∫a _≈∏Ìw° J¡° (_≈∏Ìfi<J®¡∫° J¡°) NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$13$$ ≈bfi°Ãt° J¡ů ≈®°›w F…N°
f®Ê FÙ _b∫a N≈fiÙ ŸW°ÃtJ¡ wuı_w°J¡ů, <ıŸJu¡ tº∫ tu* wuı_w∏t°`° J¡° ∏tuT Fů ªCJ¡°

Fæ, ÎuŸu ≈®°›w Fůw° Fæ, ıæŸu <J¡ wuı _b∫a ≈®J¡¸>w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$14$$ wuı_w° J¡ů ≈®°›w

454

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

F…N° f®Ê FÙ _b∫a <fiıŸW°ÃtJ¡ ıÔÃb J¡ů, <ıŸJu¡ N∏Ì≤ ≤Ÿw∏t°`° ¿_Sw Fæ, ÎuŸu ≈®°›w Fůw° Fæ, ıæŸu ıÔ _b∫a Bbw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$15$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ <ıŸ sd tu* fiùů* Ju¡ ≈ÔJ¡ ©ůÔwu Fæ*, ŸÙ sd tu* wC≤∏w FÙ
ıywg J¡° ˚°fi Fůw° Fæ $ oŸ ˚°fi tu* N°≤ů≈J®¡t J¡∑ ≈®wÙ<w fiFÙ* FůwÙ, ÎuŸÙ Nb_S° tu*

Â<‹¸>Ÿ¨<‹¸> J¡∑ ≈≈<W Jæ¡Ÿu ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫F <ªwg J¡° ªtÃJ¡°≤ ÎuŸ° Fæ <J¡ oŸJ¡∑ ≈®wÙ<w J¡° w≤°ı¥ tu* ıů©u F…Î J¡∑ fi°o˘ J¡<™>fi°oÕ

Ÿu Ô‚∫ J¡≤fiu ∫ůÀ∫ <fituT Ju¡ Ô°©bu* <F_Ÿu Ju¡ wCv∫ Fæ, oŸ w≤F J¡° ˚Ù ıů Ÿa<bwg J¡°
ıyÌ°J¡°≤ _kC¡≤d Fæ, bF J¡≤ůnů* J¡v≈ů* wJ¡ ≤Ffiub°ÔÙ Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡∑ ≈≤‡≈≤° ffi ı°w° Fæ $

<ªwg Ju¡ _kC¡≤d tu* J¡°Ô Ÿu N≈¿≤¿h~>∏fi <fituT Ju¡ Ôswt (Ô°©bu*) <F_Ÿu J¡° N°≤ů≈ NSb°

J¡≤ůnů* J¡v≈ů* J¡° N°≤ů≈ t°<∫J¡ Fæ, oŸ<ÔÎ b°_w<bJ¡ tu* Ÿtu* J¡ůoÕ <b≤ů@ fiFÙ* Fæ, ∫ů*

N°≤ů≈J®¡t J¡∑ J¡v≈fi° Fů ŸJ¡wÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$16,17$$
ıů N„C], ın, Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi, ÌůT∫C•w, Ã≈<W<bfi°„„ÙÔ N°æ≤

J¡°Ô tu* ¿_Sw Fæ, bF J¡°Ô Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi Fůw° Fæ, f®Ê wů ÎuŸ° Fæ fiFÙ*, oŸ<ÔÎ J¡Fwu Fæ* $

ÎJ¡ f°≤ ≈®J¡°<„w fi <J¡ fÙª fÙª tu* ”J¡ ”J¡J¡≤ ≈®J¡°<„w ∫°fiÙ <fiÃ∫ _b≈®J¡°„, Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ ≈®Ô∫ <ıŸJu¡ N∏wyÕw Fæ*, ı∏t N°æ≤ <bfi°„ Ÿu ≤<Fw wS° <b<J®¡∫° N°<Ì ÌůT„¥∏∫ f®Ê

<fi≤°@°≤ ¿_Sw Fæ $$18$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ŸJu¡ tº∫ tu* ∫<Ì Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ ≈®Ô∫ <fi<Fw Fæ, wů N≈byÕ ˚Ù Ÿ¨<‹¸>∫C•w

∫° ≈®Ô∫∫C•w, ∫ů* <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡° Fůfi° ª°<FÎ, ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡° fiFÙ*, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈≤t°SÕ ŸÃ∫ b_wC Ju¡ I°w Fůfiu ≈≤ N≈byÕ Fůw° Fæ $ •w ≈≤t°SÕ b_wC Ÿ¨<‹¸>∫C•w Fůfiu ≈≤ ˚Ù <bTtw° Ÿu ≤<Fw FÙ Fæ $ ∫<Ì ŸJ¡° ≈¿≤I°fi fi Fů, wů ≈≤t°SÕw# Ÿ¨<‹¸>„¥∏∫

˚Ù bF Ÿ¨<‹¸>R¡≈ FůwÙ Fæ $$19$$ ªæw∏∫R¡≈ ıů f®Ê Fæ, ŸJ¡ů I°fiÙ Ôůy N≈fiu N°ÃtR¡≈

Ÿu N≈fiu tu* ıæŸ° ıæŸ° ı°fiwu Fæ*, bæŸ°-bæŸ° ∫°fiÙ Ÿ Ÿ ≈®J¡°≤ J¡° bF f®Ê N°Ãt° tu*

Fůw° Fæ ∫°fiÙ t°∫° Ÿu wwg wwg Ÿf N°J¡°≤ů* J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ, •∫ů*<J¡ bF Ÿb°ÕfiCyCd t°∫°R¡≈ „<•w Ÿu ∫C•w Fæ $$20$$
ıywg ˚Ù ∫<Ì „°˜Ù∫ <ªÌg<bÔ°ŸR¡≈ Â<‹¸> Ÿu Ìu©° ı°∫, wů ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ f®Ê FÙ Fæ $
f®Ê ˚Ù ∫<Ì f<FtCÕ© ªsC N°<Ì N°æ≤ tfi Ÿu Ã≈∏fi b¨<W Ÿu Ìu©° ı°∫, wů NŸÃ∫ ıywg FÙ

Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì ıywg ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu Ìu©° ı°∫, wů <ªÌg J¡° <bÔ°Ÿ Fůfiu Ÿu wS° <ªÃ∫°fiC˚bR¡≈

Fůfiu Ÿu bF ŸÃ∫ FÙ Fæ $ ∫<Ì f®Ê ˚Ù tfi Ÿu Ÿa∫C•w I°fiu¿∏B∫ů* Ÿu Ìu©° ı°∫, wů bF ˚Ù

NŸÃ∫ FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ bF Ÿ‡≈¥dÕ fi°tů* J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ b°dÙ Ju¡ Nyůª≤ f®Ê

J¡° b°dÙ J¡° yůª≤ bF R¡≈ ŸÃ∫ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$21$$ ıæŸu b°∫C tu* ªÔfi Ÿu ≈FÔu NŸwg Ju¡
wCv∫ b°∫C tu* N°<b˚°Õb Fůfiu Ÿu Ÿwg Ju¡ wCv∫ ¿_Sw Fæ, ªÔfi Ju¡ Ÿt∫ b°∫C J¡∑ ŸW° J¡°

≈¿≤I°fi Fůfiu Ÿu ŸÃ∫ b°∫C tu* Ju¡bÔ ¿_S≤w° Ÿu ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d NŸÃ∫-Ÿ° ¿_Sw ≤Fw° Fæ,

ŸyÕ - 61]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

455
bæŸu FÙ ∫F Ÿ¨<‹¸> ˚Ù NŸwgR¡≈ t¥Ô NI°fi tu* N<@‹™>°fiŸW° Ÿu ŸÃJ¡v≈ wS° ŸÃ∫ ˚Ù

N<@‹™>°fi tu* NŸÃ∫ t°∫°R¡≈ Fůfiu Ÿu NŸÃ∫ ŸÙ ¿_Sw Fæ $$22$$ ıæŸu wuı Ju¡ N∏Ì≤ N°ÔůJ¡w°

(ªtJ¡) Nfi∏∫ (N<˚∏fi) FůwÙ F…oÕ ˚Ù <˚∏fi ≈®wÙw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ <ªÌg|fi f®Ê tu*

NŸÃ∫R¡≈ <bÿb J¡∑ „ů˚° ŸÃ∫ ≈®wÙw FůwÙ Fæ $$23$$ ıæŸu <©Ô°æfi° ffi°fiu Ju¡ <ÔÎ wæ∫°≤ J¡∑
yoÕ yÙÔÙ <t\>Ù tu* fi ffi°∫u y∫u <©Ô°æfiu ≤Fwu Fæ*, ıæŸu <©Ô°æfiu ffi°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®_wCw J¡°™> tu*

<©Ô°æfiu ¿_Sw Fæ* N°æ≤ ıæŸu _∫°FÙ Ju¡ ª¥dÕ tu* Ns≤ ¿_Sw ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ ≈≤f®Ê tu* Ÿ¨<‹¸>∫°≥

¿_Sw Fæ* $ f®Êw[bR¡≈ t”˚¥<t tu* <`ıywgR¡≈Ù t¨yw¨‹d° ∫Ω<≈ NŸÃ∫ Fæ, <k¡≤ ˚Ù t°∫°b„

ŸÃ∫-ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ ∫°fiÙ ıæŸu t”˚¥<t tu* t¨yw¨‹d° Nfi∏∫ (N<˚∏fi) FůwÙ F…oÕ ˚Ù

N∏∫-ŸÙ _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ bæŸu FÙ f®Êw[b tu* NŸÃ∫ ˚Ù ∫F <`ıywg ŸÃ∫ ≈®wÙw Fůw°

Fæ $$24,25$$ ˚®tb„ <ªÌ°˚°ŸR¡≈ ıÙb ffi° F…N° f®Ê ŸyÕ J¡ů FÙ N≈fi° N°Ãt° ı°fiw° Fæ N°æ≤ w[bÂ<‹¸> Ÿu ≈≤f®Ê Ÿu Nfi∏∫ (N<˚∏fi) Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fiFÙ* ı°fiw° Fæ, ıæŸu <J¡ fÙı N≈fiu N∏Ì≤ ¿_Sw b¨s J¡ů fiFÙ* ı°fiw° $$26$$ ıæŸu Ìq@ tu* <t™>°Ÿ, <tªuÕ tu* J¡±C>b°≈fi, ≈°fiÙ
tu* w≤Ôw° (Bbw°) N°æ≤ b°∫C tu* ªÔfi N<˚∏fiR¡≈ Ÿu ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ ≈≤t°Ãt° tu* ∫F NŸwg

<bfi°<„_bR¡≈ ŸyÕ <ªBq≈ FůJ¡≤ ¿_Sw Fæ $ ∫Ω<≈ ∫F ≈≤t°Ãt° Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ, wS°<≈

NI°fib„ <˚∏fi-Ÿ° Ôyw° Fæ $ ≈≤f®ÊR¡≈Ù ŸyÕ J¡° ıywg Ju¡ R¡≈ Ÿu ıů _kC¡≤d F…N° Fæ, ∫F

NJ¡°≤d Fæ, oŸ<ÔÎ bF f®ÊR¡≈Ù t<d Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $$27-29$$

∫<Ì ∫F ıywg NJ¡°≤d FÙ Fæ, wf wů Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…N°, <k¡≤ ŸJ¡° NfiC˚b Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ ?

b°Ÿfi°, <ªW, ıÙb N°<Ì J¡° NfiC˚b Ã≈∏fi F…N° Fæ $

„*J¡° - ŸJu¡ Ì∫ fi Fůfiu J¡° •∫° ≈°∫ Fæ ?

Ÿt°@°fi- tfi J¡° fi°„ Fůfiu Ÿu bF <Ìw fiFÙ* Fůw° ∫°fiÙ tfiůfi°„ FÙ ŸJu¡ NfiCÌ∫J¡°

FuwC Fæ $

„aJ¡°-tfiůfi°„ Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ ?

Ÿt°@°fi- tfiůfi°„ I°fi∫ůy tu* Â» NU∫°ŸR¡≈ ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu Fůw° Fæ $$30$$ J¡ůoÕ ˚Ù
b_wC J¡FÙ* ˚Ù N°æ≤ J¡˚Ù ˚Ù fi wů ≈æÌ° FůwÙ Fæ N°æ≤ fi fi‹¸> FůwÙ Fæ $ Ÿf „°∏w N<bfi°„Ù

<ªÌg|fi <„Ô° Ju¡ Ÿt°fi ™>ůŸ f®Ê FÙ Fæ, oŸ ÿÔůJ¡ Ÿu N<˚fi∫≈¥bÕJ¡ I°fi∫ůy J¡° N°J¡°≤

Ì„°Õ∫° $$31$$
ıf wJ¡ <ªW ≤Fuy°, wf wJ¡ ≈≤t°dC Ju¡ ≈u¸> tu* ˚Ù Ÿ¨<‹¸> J¡∑ ≈≤‡≈≤° J¡° <fib°≤d fiFÙ*

<J¡∫° ı° ŸJ¡w°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈≤t°dC tu* <ªW Ÿu ˚®°¿∏wt∫ Fı°≤ů* Ÿ¨<‹¸>∫ů* Ju¡ Ÿt¥F Ju¡ Ÿt¥F Ã≈∏fi Fůwu Fæ*, fitu* ˚Ù

≈®Ã∫uJ¡ ≈≤t°dC tu* Ÿ¨¿‹¸>∫°≥ FůwÙ Fæ*, ≈≤ ≈≤t°dC Ju¡ N∏Ì≤ Ÿ¨<‹¸>∫ů* Ju¡ Ÿt¥F J¡∑ Ÿt°bu„≈¥bÕJ¡

¿_S<w Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? ∫°fiÙ ≈≤t°dC Ju¡ N∏Ì≤ Ÿ¨<‹¸>∫ů* Ju¡ Ÿt¥F J¡∑ ¿_S<w NŸa˚b Fæ $
bF J¡˚Ù <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ ˚Ù ∫C•w fiFÙ* Fæ, Nw# <tØ∫° FÙ Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$32$$

456

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N<fibÕªfiÙ∫ t°∫°„<•w Ju¡ R¡≈ Ÿu <_S<w wů w≤ay N°<Ì Â‹¸>°∏w tu* ˚Ù Ÿt°fi Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ıÔ Ju¡ ˚Ùw≤ w≤ay N°<Ì yC›w N°æ≤ NyC›w ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ ıÙb tu* ı°y®wg, _b›fi, ŸCTC<›w N°<Ì „<•w∫°≥ ˚Ùw≤ <_Sw Fæ* $$33$$

∫<Ì ≈C”T J¡∑ ˚ůyů* Ju¡ ≈®<w w<fiJ¡ ˚Ù NR¡<ª Fů yoÕ, wů bF wfiu Ÿu FÙ «≥¡ªu ≈Ì J¡ů

≈®°›w Fů y∫°, ÎuŸ° ZC<w J¡FwÙ Fæ $ _t¨<w J¡ů ˚Ù Ìg|¨w J¡≤wu Fæ* $

≈C”T ıæŸu-ıæŸu <b≤•w Fůw° Fæ bæŸu bæŸu tC•w Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ (I°fi-bæ≤°À∫ J¡∑

Â»w° Ÿu) "NFtg' oŸ ≈®J¡°≤ ÌuF N°<Ì J¡° I°fi fi J¡≤w° F…N° ∫°fiÙ fiJ¡ů fi Ìu©w° F…N°

J¡°æfi ı∏tt≤d ˚®°¿∏w J¡ů ≈®°›w Fůy°, J¡ůoÕ ˚Ù fiFÙ* $$34,35$$ ıů Ôůy ≈≤° (oÕÿb≤-

ªæw∏∫R¡≈) N≈≤° (ıÙbªæw∏∫R¡≈) J®¡t„# oÕÿb≤ªæw∏∫R¡≈ ≈≤° <ª<w J¡ů fi°tR¡≈°ÃtJ¡
ıyÃJ¡v≈fi°R¡≈ ≈°<@ Ÿu ≤<Fw N°æ≤ ıÙbªæw∏∫R¡≈ N≈≤° <ª<w J¡ů ª≤°ª≤ ÌuF N°<ÌR¡≈

<fiJ¨¡‹¸> ≈°<@∫ů* Ÿu „¥∏∫ N°æ≤ ı∏t N°<Ì <bJ¡°≤ů* Ÿu „¥∏∫ ı°fiwu Fæ*, bu ŸaŸ°≤≈≤ <bı∫

≈°wu Fæ* ∫°fiÙ tC•w Fů ı°wu Fæ* $$36$$

≈≤f®Ê tu* ∆∫<‹¸> ıÙbR¡≈ ≈®J¡¸> N<πwÙ∫ "<ª<w' ÎuŸu ≤FwÙ Fæ, ıæŸu Bb˚¥w ıÔ Ju¡

N∏Ì≤ N°bwÕ J¡∑ ≤u©° ≤FwÙ Fæ, bFÙ NFaJ¡°≤ Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ ofi ıywů* J¡ů @°≤d J¡≤wÙ Fæ,

≈≤t°Ãt° tu* fi wů ıywg ŸBq≈ Fæ N°æ≤ fi NŸBq≈ Fæ $ ∆∫<‹¸> Ju¡ wCv∫ Ÿt<‹¸> tu* ˚Ù NFaJ¡°≤ N°æ≤

ŸaJ¡v≈ Ÿu-ofi Ìůfiů* Ju¡ J¡°≤d FÙ-N≈fiu ˚Ùw≤ ŸaŸ°≤ J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ, ÎuŸ° <Ì©Ô°wu F…Î ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $$37$$

NFaJ¡°≤t∫Ù ≈µ∫ů<fi J¡∑ ˚°bfi°R¡≈Ù <ª<w ŸaJ¡v≈ Ju¡ ˚uÌ Ÿu ıywg J¡∑ ≤ªfi° J¡≤wÙ Fæ $

„aJ¡° - Ÿt<‹¸> <ª<w tu* ∆∫<‹¸> <ª<w J¡∑ N≈us° •∫° <b„uT Fæ ?

Ÿt°@°fi - Ÿt<‹¸><ª<w Ft Ôůyů* Ju¡ Ÿt°fi f<FtCÕ© fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC N∏wtCÕ© FÙ Fæ, Nfi∏w (<b‹dC) ˚yb°fig Ju¡ <fituT Ju¡ J¡≤ůnbu* <F_ŸuR¡≈ J¡°Ô tu* ∫Cy°∏wR¡≈ (fFW≤ Fı°≤

∫°fiÙ Ÿ°w J¡≤ůn fÙŸ Ô°© <Ì∆∫bTÕR¡≈) N≈fiÙ N°∫C J¡° NfiC˚b J¡≤wÙ Fæ, NFů t°∫° •∫°
fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ ! $$38$$
oJ¡Ÿ™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
f°Ÿ™>b°≥ ŸyÕ

≈FÔu ıywg J¡∑ ˚®°<∏wt°`w°J¡° bdÕfi wÌ…≈≤°∏w ıÙb∏tC<•w N°<Ì J¡∑

<Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ tF°<fi∫<w J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈≤t°dC Ju¡ Ô°©bu* <F_Ÿu J¡∑ J¡v≈fi°tu* Fı°≤ů*
f®Ê°^±> N°æ≤ <fituT Ju¡ Ô°©bu* <F_Ÿu J¡∑ J¡v≈fi° tu* Fı°≤ů* J¡v≈ <Ì©°oÕ Ìu ≤Fu Fæ* ıů oŸ
f®Ê°^±> Ju¡ Ÿt°fi FÙ ŸbÕS° ŸÃ∫-Ÿu ≈®wÙw Fůwu Fæ* $$1$$ fitu* ˚Ù F≤ ÎJ¡ Ju¡ N∏Ì≤ ≈®Ã∫uJ¡

≈≤t°dC tu* oŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ f®Ê°^±>J¡v≈fi° N°æ≤ J¡v≈-J¡v≈fi° FůwÙ Fæ, <k¡≤ fiJu¡ N∏Ì≤

ŸyÕ - 62]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

457
oŸ ≈®J¡°≤ oŸ J¡v≈fi° J¡∑ J¡FÙ* Ÿt°<›w fiFÙ* Fæ, ∫F Nfi∏w Fæ, NwÎb ∫F ˚®°<∏w FÙ Fæ, bF

˚®°¿∏w FÙ ıyBq≈ Ÿu ˚°<Ÿw Fů ≤FÙ Fæ $ bwÕt°fi, N°fiub°ÔÙ N°æ≤ NwÙw Ÿ¨<‹¸>-≈≤‡≈≤°Î≥, ıæŸu ıÔ≤°<„ N≈fiu N∏Ì≤ N°bwů˘ J¡∑ ≈≤‡≈≤°Nů* J¡ů @°≤d J¡≤wÙ Fæ wS° fFwÙ Fæ bæŸu FÙ

≈®°<w˚°<ŸJ¡ ŸW° J¡ů @°≤d J¡≤wÙ Fæ* N°æ≤ fFwÙ Fæ* $$2,3$$ oŸ tF°t”R¡≈Ù ıywg tu* ıæŸu tR¡˚¥<t tu* w¸>bwÙÕ b¨sů* N°æ≤ Ôw°Nů* Ÿu <y≤u F…Î k¥¡Ôů* J¡∑ J¡w°≤ Ÿu ˚≤Ù F…oÕ <tØ∫° fiÌÙ

≈®wÙw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿ¨<‹¸> „ů˚° ˚Ù <tØ∫° FÙ Fæ ∫°fiÙ tR¡˚¥<t tu* ≈FÔu ıÔfiÌÙ FÙ <tØ∫°

Fæ <k¡≤ ŸJu¡ w¸>bwÙÕ b¨s N°æ≤ Ôw°Î≥ Îba fiJu¡ π°≤° f≤Ÿ°∫u y∫u k¥¡Ôů* J¡° ŸtCÌ°∫ J¡F°≥ ?

Ÿ°≤Ù J¡∑ Ÿ°≤Ù ≈≤‡≈≤° <tØ∫° Fæ, bæŸu FÙ ∫F Ÿ¨<‹¸>„ů˚° ˚Ù <tØ∫° ≈≤‡≈≤°Nů* Ÿu ≈¥dÕ Fæ $$4$$

_b›fi N°æ≤ o∏Bı°Ô Ju¡ fiy≤ Ju¡ wCv∫, N°æ≈∏∫°<ŸJ¡ fiy≤ N°æ≤ ≈bÕw Ju¡ wCv∫, tfiů≤S Ÿu J¡<v≈w ≈C≤ N°æ≤ ≈bÕw Ju¡ ŸÌ¨„ NSb° ŸaJ¡v≈ Ju¡ wCv∫ NŸÃ∫ FÙ ∫F Ÿ¨<‹¸>∫ů* Ju¡ NfiC˚b J¡∑

˚¥<t ≈®wÙw FůwÙ Fæ $$5$$
w[bI°fi Fůfiu Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ˚®°<∏w∫ů* Ju¡ <fib¨W Fůfiu ≈≤ w[bI°<fi∫ů* J¡∑ ÌuF¿_S<w J¡°

Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu I°<fi∫ů* tu* ŸbÕZu‹™>, ≈¥bůÕ•w ≈®J¡°≤ Ju¡ Ÿ‡∫Jg¡¡<bª°≤ Ÿu ÎJ¡

N<πwÙ∫ f®Ê Ju¡ N˚uÌ Ÿu <fi<bÕJ¡v≈¡N°ÃtI°fi Fůfiu ≈≤ w[bI°<fi∫ůa Ju¡ ˚Ù „≤Ù≤ ∫F°≥ ≈≤

<J¡Ÿ<ÔÎ ≤Fwu Fæ* ? ∫<Ì J¡<F∫u Ìæb Ÿu N°J®¡°∏w ≤°ı° f<Ô N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi bu ∫F°≥ ≤Fwu Fæ*, wů bF ˚Ù fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ w[b-I°<fi∫ů* Ju¡ «¡≈≤ Ìæb J¡∑ •∫° Ì°Ô yÔ ŸJ¡wÙ Fæ,

•∫ů*<J¡ "w_∫ F fi Ìub°ÿª fi°˚¥Ã∫° oÕ„w N°Ãt° fluT°a Ÿ ˚b<w' (w[bI°fiÙ ≈C”T J¡°

NJ¡v∫°d J¡≤fiu tu* Ìubw° ŸtSÕ fiFÙ* Fůwu •∫ů*<J¡ bF Ìubw°Nů* J¡° N°Ãt˚¥w FÙ Fæ) ∫F ZC<w w[bI°fiÙ Ju¡ <bT∫ tu* Ìubw°Nů* J¡∑ NŸ°tØ∫Õ J¡FwÙ Fæ $ J¨¡≈∫° fwÔ°oÎ <J¡ fiJu¡ „≤Ù≤ů*

J¡∑ <_S<w tu* J¡°æfi ≈®fÔ J¡°≤d Fæ ? $$6,7$$

≈®°<d∫ů* J¡∑ NÌ¨‹¸> „<•w J¡ů Ÿ°S ÔuJ¡≤ oÕÿb≤ŸaJ¡v≈R¡≈ tF°<fi∫<w FÙ ıæŸu Ÿ‡≈¥dÕ

∆∫bF°≤ůa J¡∑ ∆∫b_S° J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ bFÙ <bπ°fiů* (f®ÊbuW°Nů*) Ju¡ „≤Ù≤ J¡∑ ˚Ù <_S<w tu*

J¡°≤d FůwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ W≤ Ìuwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B ZÙ≤°tıÙ, ∫F°≥ ≈≤ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg Ju¡ ŸC∆∫b¿_Sw ∆∫bF°≤ Ÿu R¡≈bwÙ-ŸÙ f®°ÊÙ <ªwg„<•w Fæ, <ıŸu <fi∫<w J¡Fwu Fæ*, bF Nbÿ∫‡˚°<bfiÙ N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ

J¡v≈ů* tu* ≤Ffiub°ÔÙ Fæ $$8$$
bF tF°<fi∫<w J¡fŸu Fæ N°æ≤ Jæ¡Ÿu ŸJ¡° R¡≈ Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* (N<Àfi) N°<Ì J¡ů oŸ ≈®J¡°≤ Ÿu (‹dw°, «¡ºbÕ≠bÔfi N°<Ì _b˚°b Ÿu) ŸÌ° ≤Ffi° ª°<FÎ ∫ů* ≈≤t°Ãt° FÙ _b∫a ŸaJ¡v≈°Ãtb¨<WR¡≈ ≈Ì°SÕbæ<ªc∫ J¡ů N≈®<wFwR¡≈

Ÿu ≈®°›w Fůw° Fæ, bFÙ <fi∫<w Fæ $$9$$ bFÙ <fi∫<w ≈≤t°Ãt° Ÿu N<˚∏fi Fůfiu Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ıywů*

J¡∑ <_S<w, ≈®J¡°„-Ÿ°tØ∫Õ, <bbuJ¡, <J®¡∫°, ı∏t, NSÕ<J®¡∫° N°<Ì J¡∑ FuwC Fůfiu Ÿu J®¡t„#
tF°ŸW°, tF°<ª<w, tF°„<•w, tF°Â<‹¸>, tF°<J®¡∫°, tFůÌg˚b, tF°_≈∏Ì fi°tů* Ÿu J¡FÙ

458

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ı°wÙ Fæ $ Ÿf ıywg oŸ ≈®J¡°≤ w¨dů* Ju¡ Ÿt°fi ≈¿≤b<wÕw Fůwu Fæ*, J®¥¡≤ _b˚°bb°Ôu ÌæÃ∫, Ÿ°æ‡∫ N°J¡°≤b°Ôu Ìubw°, <b„°Ô°J¡°≤ ≈bÕw, Ÿ≈Õ N°<Ì ∫ů* Ÿfiu J¡v≈≈∫Õ∏w ∆∫b_S° J¡≤

≤•©Ù Fæ $$10-12$$

≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu f®ÊŸW° Ju¡ Ÿt°fi ∆∫bF°≤ tu* bF ˚Ù N∆∫<˚ª¿≤w Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫Ω<≈ f®ÊŸW° J¡° ∆∫<˚ª°≤ N°æ≤ N°J¡°„ tu* <ª`Ôu©fi NÃ∫∏w NŸa˚°<bw Fæ wS°<≈

ŸJ¡° J¡˚Ù (NI°fi°b_S° tu*) NfiCt°fi Fů ŸJ¡w° Fæ, ≈≤∏wC <fi∫<w J¡∑ <_S<w <b≈≤Ùw Fů, oŸJ¡° wů NfiCt°fi J¡≤fi° ˚Ù Ÿa˚b fiFÙ* Fæ $$13$$

∫F f°w ∆∫°bF°¿≤J¡ Â<‹¸> Ÿu J¡FÙ yoÕ Fæ, w°¿[bJ¡ Â<‹¸> Ÿu wů f®Ê, <fi∫<w N°æ≤ ŸyÕ

„ÆÌ Ju¡ NSÕ tu* J¡ůoÕ ˚uÌ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
w[bI°fiÙ <b≤a<ª N°<Ì NI°<fi∫ů* Ju¡ fů@ Ju¡ <ÔÎ f®Ê FÙ bF <fi∫<w N°æ≤ ∫F ŸyÕ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $$14$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ f®Ê NªÔ Fæ N°æ≤ Ÿ¨<‹¸> ªaªÔ Fæ, oŸ<ÔÎ fi Ìůfiů* J¡∑ ÎJ¡w°

Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N°J¡°„ tu* b¨s N°J¡°„ J¡ů ≈¥dÕ J¡≤Ju¡ ¿_Sw Fæ, bæŸu FÙ ∫F Ÿ¨<‹¸> N°<Ì, tº∫

N°æ≤ N∏w≤<Fw wS° NªÔ f®Ê J¡ů ≈¥dÕ J¡≤Ju¡ <_Sw Fæ, NI J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ªÔ Ju¡ ŸÂ„

<Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $$15$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ <F≤^∫y˚Õ fiu oŸ <fi∫<w J¡ů Jæ¡Ÿu ı°fi°, <ıŸŸu <J¡ ∏Fů*fiu <fi∫<w Ju¡

NfiCŸ°≤ FÙ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu _k¡<¸>J¡<„Ô° Ju¡ N∏Ì≤ ≈®<w<f<‡fw bfi≈a<•w∫°≥ ≤FwÙ Fæ*, bæŸu FÙ t°∫°„fÔ f®Ê
tu* <_Sw <F≤^∫y˚Õ fiu ıæŸu Ÿů∫° F…N° ≈C”T N≈fiu tu* _b°›fiJ¡v≈fi° Ju¡ N°@°≤ N°J¡°„ J¡ů Ìu©w° Fæ, bæŸu FÙ <fi∫<wR¡≈Ù ˚°bÙ Ÿ¨<‹¸> J¡ů Ìu©° $$16$$ ıæŸu NayÙ ÌuF tu* Nayů* J¡ů Ìu©w°

Fæ, bæŸu FÙ <F≤^∫y˚Õ <ªÃ_b˚°b Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <fi∫<w, N°<ÌŸ¨<‹¸> N°<ÌR¡≈ Nayů* J¡ů Ìu©w°

Fæ $$17$$ Ìæb fi°t Ÿu ≈®¶∫°w ∫F (<fi∫<w) ıů tůF Ÿu N<˚˚¥w fi Fůfiu Ÿu „C]

oÕÿb≤ŸaJ¡v≈R¡≈ Fæ, ıywg J¡∑ ∆∫b_S°R¡≈ Ÿu ˚¥w, ˚<b‹∫ Îba bwÕt°fi J¡°Ô tu* <_Sw Ÿ‡≈¥dÕ

≈Ì°Sů˘ J¡ů ©¥f N°J®¡°∏w J¡≤ ¿_Sw ≤FwÙ Fæ $$18$$ NtCJ¡ ≈Ì°SÕ tu* oŸ ≈®J¡°≤ _≈∏Ì Fůfi°

ª°<FÎ, NtCJ¡ J¡ů ˚ůK¨¡w° ≈Ì ≈®°›w Fůfi° ª°<FÎ, oŸŸu oŸ ≈®J¡°≤ Nbÿ∫ Fůfi° ª°<FÎ, oŸ

≈®J¡°≤ Ìæb FÙ <fi∫<w Fæ $$19$$ ∫FÙ (tF°<fi∫<w FÙ) ≈C”Tªu‹¸>°, Ÿ‡≈¥dÕ w¨d, ≈un, ≈°æ@u, H°<n∫°≥ N°<Ì Fæ, ∫FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ≈¨<SbÙ, ıÔ, wuı b°∫C N°J¡°„-≈°≥ª ˚¥w_bR¡≈ ıywg Fæ N°æ≤ ∫FÙ J¡°Ô, <J®¡∫° N°<Ì _bR¡≈ Fæ $$20$$ oŸŸu ≈C”T J¡∑ NÂ‹¸>Ÿ‡f¿∏@fiÙ ŸW°

(k¡Ô°bÿ∫‡˚°bR¡≈ <_S<w) Ô<sw FůwÙ Fæ $ ıf wJ¡ wÙfi ˚Cbfi Fæ*, wf wJ¡ ∫F ∆∫b_S°

Fæ $ ≈®Ô∫ Fůfiu Ju¡ ≈ÿª°wg ∫u Ìů ŸW°Î≥ ÎJ¡°Ãtw° Ÿu (N˚uÌ Ÿu) <_Sw FůwÙ Fæ* $$21$$ tfiC‹∫

J¡ů N≈fiu ≈°æ”T Ÿu FÙ <fi∫<w ŸW° N°æ≤ ≈C”TNÂ‹¸> Ÿ‡f¿∏@fiÙ ŸW° Ìůfiů* ŸW°Nů* J¡ů ffi°fi° ª°<FÎ $ <fi∫<w N°æ≤ ≈°æ”T ˚Ù oŸÙ ≈®J¡°≤ ≈®°dÙ Ju¡ NÂ‹¸> Ÿu <fib°Õfl Fæ*, oŸ J®¡t Ÿu

ŸyÕ - 62]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

459
oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ <fi∫<w ¿_Sw Fæ $$22$$
fF…w •∫° J¡Fu*, N°≈Ju¡ <„‹∫˚°b Ÿu ≈¥~>fiu tu* tu≤u π°≤° ≈<Ì‹¸> NSÕ Ju¡ NfiC‹™>°fi tu* ˚Ù

<fi∫<w FÙ J¡°≤d Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°tıÙ, N°≈J¡ů tCHŸu ≈¥~>fi° ª°<FÎ, oŸ <bT∫ tu* ˚Ù Ìæb≈°æ”T<fidÕ∫ FÙ FuwC Fæ $

N°≈J¡ů tu≤u π°≤° •w ≈°æ”T J¡° ≈°Ôfi J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F ˚Ù <fi∫<w J¨¡w FÙ Fæ $ ıů tCHu Ìæb

<©Ô°∫uy°, oŸ ≈®J¡°≤ J¡ůoÕ tfiC‹∫ Ìæb J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ≈°æ”T ≈®∫Ãfi J¡ů fi J¡≤ Nıy≤ J¡∑
b¨<W @°≤d J¡≤ ªC≈ª°≈ fæ™>° ≤Fw° Fæ, bF ˚Ù ŸJu¡ NfiCR¡≈ ≈¥bÕ ı∏t Ju¡ J¡tů˘ Ÿu Ìgfů<@w

<fi∫<w Ju¡ J¡°≤d FÙ Fůw° Fæ, ∫F <fiÿª∫ Fæ $$23,24$$ ∫<Ì ≈FÔu ˚Ù J¡ůoÕ ≈C”T <fi∆∫°Õ≈°≤

FÙ ≤Fuy°, wů fC<] fiFÙ* FůyÙ, fC<] Ÿu Fůfiub°Ôu J¡°∫Õ ˚Ù fiFÙ* Fů*yu, J¡°∫Õ Ÿu Fůfiub°Ôu <bJ¡°≤
fiFÙ* Fů*yu N°æ≤ <bJ¡°≤ů* Ju¡ y°∫ N°<Ì Ÿu „≤Ù≤ů* Ju¡ N°J¡°≤ fiFÙ* Fů*yu $ oŸ <bT∫ tu* ZC<w ˚Ù

≈®t°d Fæ- "∫fluÕw∏fi JC¡∫°Õwg sÙ∫uw F' (∫<Ì J¡tÕ fi J¡≤uy° wů sÙd Fů ı°∫uy°) oŸ ≈®J¡°≤

≈C”TJ¡tÕt¥ÔJ¡ FÙ J¡v≈≈∫Õ∏w ∆∫bF°≤<_S<w FůfiÙ ª°<FÎ, oŸ ≈®J¡°≤ <fi∫<w Ju¡ J¡°≤d FÙ

Ÿf ≈Ì°SÕ <_Sw Fæ*, ∫F NSÕ Fæ $$25$$ oŸJ¡∑ <_S<w ÎuŸÙ FÙ FůfiÙ ª°<FÎ oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑

Nbÿ∫˚<bw∆∫w°R¡≈ <fi∫<w J¡° R¡B N°<Ì J¡∑ fC<] π°≤° ˚Ù vÔa|fi fiFÙ* <J¡∫° ı°

ŸJ¡w° $$26$$ fC<]t°fig ≈C”T ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤ ≈°æR¡T J¡° J¡˚Ù Ã∫°y fi J¡≤u, •∫ů*<J¡ <fi∫<w

≈°æ”TR¡≈ Ÿu FÙ <fi∫°<tJ¡° FůwÙ Fæ, ∫°fiÙ ≈¥bÕı∏tů* tu* <J¡∫° y∫° ≈°æ”T FÙ bwÕt°fi ı∏t tu*

<fi∫<wR¡≈ FůJ¡≤ "oŸu ÎuŸ° FÙ Fůfi° ª°<FÎ' ÎuŸ° <fi∫t J¡≤w° Fæ $$27$$

∫Ω<≈ <fi∫<w N°æ≤ ≈°æ”T „ÆÌ J¡° ÎJ¡ FÙ NSÕ Fæ, <k¡≤ ˚Ù ≈°<@˚uÌ Ÿu fitu* ˚uÌ

∆∫bF°≤ Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈C”T Ju¡ ≈®∫ÃfiR¡≈ Ÿu N<bb<sw (N<fi<h~>w) Ju¡bÔ oÕÿb≤ Ju¡ ŸaJ¡v≈t°` Ÿu <fi∫<w J¡FÙ ı°wÙ Fæ, bFÙ ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu Ÿ¨<‹¸>k¡Ô Ÿu ≈<Fw FůJ¡≤ ≈°æ”T J¡FÙ ı°wÙ Fæ, •∫ůa<J¡

≈C”T Ju¡ ≈®∫Ãfi Ju¡ N°J¡°≤ tu* ≈¿≤dw fi F…oÕ <fi∫<w <fi‹k¡Ô Fæ N°æ≤ ≈°æ”T°¿ÃtJ¡° Ÿk¡Ô Fæ $

˚°b ∫F Fæ <J¡ <fi∫<w ≈C”T°SÕ R¡≈ k¡Ô≈®Ì°fi tu* NŸtSÕ Fæ, Nw# <fi‹k¡Ô Fæ N°æ≤ ≈°æ”T

≈C”T°SÕR¡≈ k¡Ô≈®Ì°fi tu* ŸtSÕ Fæ Nw# Ÿk¡Ô Fæ $$28$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ıů ≈C”T ≈°æ”T„¥∏∫ FůJ¡≤ Nıy≤b¨<W Ÿu ≤Fu, ŸJ¡ů ˚Ù wů w¨<›w N°<Ì k¡ÔÔ°˚ Fůw° Fæ, ÎuŸ° Ìu©° y∫° Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ŸªtCª Ìu©° y∫° Fæ, wS°<≈ tC≥F tu* y®°Ÿ ±>°Ôfiu N°æ≤ <fiyÔfiu N°<Ì J¡tÕ Ÿu FÙ Ìu©° y∫°

Fæ, ıů <fi∫<w Ÿu tCHu w¨<›w Fů ı°∫uyÙ, ∫ů* ŸůªJ¡≤ t¥J¡ ffiJ¡≤ NJ¡tÕ^∫ FůJ¡≤ ≈°æR¡T„¥∏∫

≤Fw° Fæ, bF J¡Ì°<≈ w¨›w fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ ıů bF sC@°Ÿu ∆∫°JC¡Ô FůJ¡≤ JC¡~> J¡°Ô wJ¡ ıÙw°

Fæ, bF ≈®°dªÔfi N°<Ì ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu FÙ ıÙw° Fæ $ ≈°æ”T Ju¡ <ffi° J¡Ì°<≈ w¨<›w N°<Ì fiFÙ* Fů ŸJ¡wu, ∫F ˚°b Fæ $$29$$ ∫<Ì <fi<bÕJ¡v≈¡Ÿt°<@ tu* <ªW J¡ů „°¿∏w≈®Ì°fi J¡≤fiub°Ô°

≈®°d<fi≤ů@ J¡≤w° ≤Fw° Fæ N°æ≤ Ÿ ≈®∫Ãfi Ÿu Ÿ°@C (w[bI°fiÙ) FůJ¡≤ ∫<Ì tC<•w ≈° ı°w°

Fæ, wů bF tC<•w≈®°<›w ˚Ù ≈®°d<fi≤ů@ N°<Ì ≈°æ”T J¡° FÙ k¡Ô Fæ, oŸ<ÔÎ ≈°æ”T Ju¡ <ffi°

460

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<J¡ŸÙ ˚Ù k¡Ô J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$30$$ oŸ<ÔÎ „°˜Ù∫ ≈°æ”T tu* wÃ≈≤ Fůfi° Zu∫J¡°

J¡°≤d Fůfiu Ÿu Ÿ°@fiR¡≈ Ÿu Zu∫_J¡≤ Fæ N°æ≤ NÃ∫∏w NJ¡tÕ^∫w°R¡≈ tůs k¡ÔR¡≈ Ÿu Zu∫

Fæ-ofi k¡Ô N°æ≤ Ÿ°@fiR¡≈ Zu∫ů* J¡∑ N≈us° I°<fi∫ů* J¡° ≈s ŸfÔ Fæ, ∫°fiÙ J¡°∫ÕŸ<Fw N<bΩ° Ju¡ <bfi°„ tu* ŸtSÕ Fæ, oŸ w≤F Ì…#©≤<Fw FÙ fiJ¡∑ <fi∫<w Fæ $$31$$ ıů ∫F

Ì…#©≤<Fw <fi∫<w Fæ, bF ∫<Ì f®ÊŸW° J¡∑ N°˚° tu* ∫°fiÙ _k¥¡<wÕ tu* ≈®∫Ãfi Ÿu <_S≤ J¡∑ ı°∫, wů bFÙ ≈≤t „C] fi°tJ¡ ≈≤ty<w <ıŸu ZC<w "Ÿ° J¡°‹¸>° Ÿ° ≈≤° y<w#' J¡FwÙ Fæ, ≈®°›w FÙ Fů yoÕ, oŸtu* w<fiJ¡ ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $$32$$ ıæŸu ≈¨ØbÙ Ju¡ N∏Ì≤ <_Sw ıÔJ¡∑ ŸW° (Bbw°) w¨d, Ôw°, b¨s, H°<n∫ů*Ÿu _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ŸbÕ∆∫°≈J¡ f®Ê FÙ ≈¥bůÕ•w <fi∫<w Ju¡

<bÔ°Ÿů* Ÿu, ıů J¡˚Ù fi‹¸> fiFÙ* Fůwu, _kC¡¿≤w Fůw° Fæ $$33$$
f°Ÿ™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

<w≤Ÿ™>b°≥ ŸyÕ
f®Ê t°∫°„<•w Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸbÕ_bR¡≈ Ÿu N°æ≤

ŸbÕw# _kC¡¿≤w Fůw° Fæ ŸJ¡° ≈®<w≈°Ìfi $

"<fiÃ∫°<Ì<bÔ°Ÿæf®ÕÊæb <b_k¥¡ıÕ<w' ÎuŸ° ıů J¡F°, Ÿů <J¡ŸJu¡ J¡°≤d ? oŸ „aJ¡° ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<„‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, ª¥≥<J¡ ∫F t°∫°„fÔ f®Ê Ÿ‡≈¥dÕ b_wCNů* Ju¡ ”≈Ÿu, Ÿ‡≈¥dÕ J¡°Ôů* tu* Ÿ‡≈¥dÕ Ìu„ů* tu* Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡° R¡≈ @°≤d J¡≤fiu tu* Ÿ°tØ∫Õ ∫C•w Fæ NwÎb Ÿb°ÕJ¡°≤ ŸbÕI Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸfJ¡° <fi∫tfi J¡≤fiu tu* ŸtSÕ Fæ NwÎb ŸbuÕÿb≤, ŸbÕ∆∫°≈J¡

N°æ≤ ŸbÕ_bR¡≈ Fæ $$1$$

Ìq≤Ãb N°æ≤ w¸>_Sw° J¡° b°≤d J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ "ŸbÕytg ŸbÕtg' ∫u Ìů <b„uTd Fæ* $

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ Ÿtu* <b≈®J¡TÕ N°æ≤ w¸>_Sw° •∫ů* fiFÙ* Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* -

∫F N°Ãt° Fæ N°æ≤ ŸbÕ„<•w„°ÔÙ Fæ ∫°fiÙ N°Ãt° Fůfiu Ÿu N°æ≤ ŸbÕ„<•w„°ÔÙ Fůfiu Ÿu

∫F <b≈®J¡TÕ N°æ≤ w¸>_Sw° Ÿu „¥∏∫ Fæ $

„aJ¡° - ∫<Ì bF ŸfJ¡° N°Ãt° N°æ≤ ŸbÕ„<•w„°ÔÙ Fæ wů ŸfJ¡ů ŸbÕ` ≈®J¡¸> •∫ů* fiFÙ*

J¡≤uy° ?

Ÿt°@°fi - ŸfJ¡ů ŸbÕ`-≈®J¡¸> fiFÙ* J¡≤w°, •∫ů*<J¡ ŸbÕ„<•w„°ÔÙ Fůfiu ≈≤ ˚Ù

J¡FÙ*≈≤ ∫°fiÙ N∏w#J¡≤dR¡≈ ≈°<@ tu* ıÙbR¡≈ Ÿu ≈®bu„ Fůfiu ≈≤ <ªwg„<•w J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤w° Fæ, J¡FÙ* ≈≤ (Ÿ°<[bJ¡ ≈°<@ tu*) ≈®bu„ J¡≤fiu Ÿu „°<∏w J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤w° Fæ, J¡FÙ*

≈≤ (w°tŸ ≈°<@ tu*) ≈®bu„ J¡≤fiu Ÿu ın„¿•w J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤w° Fæ, J¡FÙ* ≈≤ (≤°ıŸů≈°<@
tu*) ≤°y, Ôů˚ N°<Ì b¨<W∫ů* J¡° vÔ°Ÿ ≈®J¡¸>w° Fæ, J¡FÙ* ≈≤ JC¡~> ∫°fiÙ <t<Zw yCdů* J¡°

J¡°∫Õ Fůfiu Ÿu <b„uT R¡≈ Ÿu J¡Sfi Ju¡ ∫ůÀ∫ ≈®J¡¸> J¡≤w° Fæ N°æ≤ ŸCTC<›w N°æ≤ ≈®Ô∫ tu* JC¡~>

˚Ù ≈®J¡¸> fiFÙ* J¡≤w° $$2$$

ŸyÕ - 64]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

461

<b<˚∏fi _S°fiů* tu* ŸJu¡ <b<˚∏fiR¡≈Ÿu ≈®J¡¸> Fůfiu tu* ŸJ¡∑ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈w° FÙ J¡°≤d Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ıŸ _S°fi tu*, <ıŸ J¡°Ô tu* <ıŸJ¡∑ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu ∫F ˚°bfi° J¡≤w° Fæ, bF°≥ ≈≤ Ÿ

Ÿt∫ ŸJ¡ů bæŸ° FÙ Ìu©w° Fæ $$3$$

„<•w∫ů* Ju¡ N°<bÕ˚°b Ju¡ NfiCR¡≈ FÙ oŸJ¡∑ <b<ª`R¡≈ Ÿu <_S<w Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸbÕ„<•wt°fig ≈≤t°Ãt° Ÿu ıů ıů „<•w ıæŸu <Ìw FůwÙ Fæ bF bæŸu FÙ <_Sw Fæ $ wf bF „<•w _b˚°b Ÿu FÙ fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ R¡≈b°ÔÙ FůwÙ Fæ $

„aJ¡° - ∫F „<•w N°æ≤ „<•wt°fig Ju¡ ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° ∆∫bF°≤Â<‹¸> Ÿu FÙ Fæ ∫° ≈≤t°SÕR¡≈

Ÿu ˚Ù Fæ ?

Ÿt°@°fi - „<•w N°æ≤ „<•wt°fig Ju¡ ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° ∆∫bF°≤Â<‹¸> Ÿu FÙ Fæ ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu fiFÙ* $ ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu wů ∫u „<•w∫°≥ N°ÃtR¡≈ Fæ* $ fC<]t°fiů* fiu Ô°æ<J¡J¡ ∆∫bF°≤J¡∑ <Ÿ<]

Ju¡ <ÔÎ oŸ ≈®J¡°≤ ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, N°Ãt° tu* w<fiJ¡ ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ $$4-6$$
ıæŸu Ÿ°y≤ tu* ~>ů¸>Ù-fnÙ w≤ay N°æ≤ ıÔ J¡°, Ja¡J¡d, f°ı¥f∏Ì Ÿu Ÿůfiu J¡° N°æ≤ Nb∫b wS° Nb∫bÙ J¡° ≈≤_≈≤ ˚uÌ b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ∫F N°Ãt˚uÌ b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ,

<J¡∏wC ∆∫CÃ≈°ÌJ¡ ≈C”T J¡∑ fC<] Ÿu ≈¿≤J¡<v≈w Fæ $$7$$ •∫ů*<J¡ ≤≠ıC N°<Ì ≈Ì°SÕ <ıŸ ≈®J¡°≤

Ÿu ∫°fiÙ Ÿ≈Õ Ju¡ N°J¡°≤ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, bF ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° <bbwÕR¡≈ Ÿu Fůw° Fæ, fi <J¡

≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu, •∫ů*<J¡ ∫F Ÿ≈Õ N°<Ì ≤≠ıC N°<Ì Ju¡ fi wů f°F≤ <Ìw Fůw° Fæ N°æ≤ fi

˚Ùw≤ $$8$$ ŸbÕŸ°@°≤d J¡ů ≈®J¡°<„w J¡≤fiub°Ô° Ÿ°<sªæw∏∫ ˚ů•w° Ju¡ NÂ‹¸> Ÿu ÌgfC]

FůJ¡≤ J¡FÙ*≈≤ JC¡~> FÙ b_wC J¡ů ˚®°<∏w Ÿu Ìu©w° Fæ, fi wů Ÿf ™>°æ≤ ŸÙJ¡ů Ìu©w° Fæ N°æ≤ fi _bR¡≈ J¡ů FÙ Ìu©w° Fæ $$9$$ ∫<Ì ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu Ìu©° ı°∫, wů ∫F <b_w¨w ≈®≈aª f®Ê FÙ

Fæ $ <J¡∏wC <tØ∫°I°fib°Ôu ∆∫<•w∫ů* fiu „¿•w N°æ≤ „<•wt°fig, Nb∫b N°æ≤ Nb∫bÙ, oŸ

≈®J¡°≤ Ÿu ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, ∫F ˚uÌ ≈°≤t°<SÕJ¡ fiFÙ* Fæ $$10$$ oŸ ≈®J¡°≤ <tØ∫°I°fi Ÿu ≈<Fw <ª¿w, ª°Fu „°˜°fiCJ¥¡Ô Fů, ª°Fu „°˜-<b”], <ıŸJ¡° J¡wÕ∆∫Ãbufi ŸaJ¡v≈

J¡≤wÙ Fæ, Ÿ <bT∫ tu* ΩC•w FůwÙ Fæ, N<˚<fibu„ Ÿu wwg-wwg <b<Fw ∫° <fi<T] J¡tÕ J¡≤Ju¡

ŸJu¡ k¡Ô˚ůyJ¡°Ô tu* ŸJ¡ů Ìu©wÙ Fæ $ ≈®St Ÿ¨<‹¸>ŸaJ¡v≈ Ÿu ÔuJ¡≤ ˚¥w-˚°æ<wJ¡ ÌuFů* Ÿu

˚ůÀ∫ N°<Ì Ÿ¨<‹¸> Ÿu ≈C”T˚ůy≈∫Õ∏w ŸJ¡Ô ≈®≈aªR¡≈ f®Ê<ª¿w FÙ ≈®wÙw Fů ≤FÙ Fæ, N∏∫

JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $$11$$

<w≤Ÿ™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æŸ™>b°≥ ŸyÕ

˚ůÀ∫ J¡∑ <b<ª` „¿•w∫ů* Ju¡ N°<b˚°Õb J¡° <fiR¡≈d wS° ˚ů•w° J¡∑ ıÙbÃb≈®°<›w Ju¡ J®¡t J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıů ∫F |¸>-|¸>∆∫°≈Ù _b∫a≈®J¡°„, J¡°≤dů*

J¡° ˚Ù J¡°≤d, tF°t<Ft°„°ÔÙ, <b„C], ı∏t N°æ≤ <bfi°„ Ÿu ≤<Fw N°ÃtI°fi°∏ÌR¡≈

462

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈≤t°Ãt° Fæ, „C] ªæw∏∫_bR¡≈Ù oŸÙ ≈≤t°Ãt°fi∏Ì Ÿu "Nfiufi ıÙbufi°Ãtfi°fiC≈®<bÿ∫ fi°tR¡≈u

∆∫°J¡≤b°<d' oŸ ZC<w Ÿu fi°tR¡≈<b_≈‹¸>J¡≤dR¡≈ ıywg-Ÿ¨<‹¸>Ÿu ≈FÔu ıÙbů≈°<@

<Ô*yŸt<‹¸> J¡∑ Ã≈<W Ÿu ıÙb Ã≈∏fi Fůw° Fæ, bFÙ ≈°<@ J¡∑ ≈®@°fiw° Ÿu <ªW J¡FÔ°w°

Fæ, ŸŸu ∫F ıywg Ã≈∏fi F…N° Fæ $$1,2$$

N©^±> N<πwÙ∫ _b≈®J¡°„ f®Ê tu* Ÿ©^±> Ÿ<πwÙ∫ ıÙbŸW° Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi Fů ŸJ¡wÙ

Fæ*, oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, f®Ê Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w N≈¿≤<h~>∏fiw°R¡≈ b¨<]

J¡ů ≈®°›w, _b°fiC˚b Ÿu buΩ N<πwÙ∫ f®Ê tu* ~>ů¸>°-Ÿ° ıÙb ≈¥bÕ<Ÿ] f®Êw° Ÿu <b”] ≈¨SJg¡

ŸW° J¡ů Jæ¡Ÿu ≈®°›w Fůw° Fæ ? $$3$$

ŸÃ∫_bR¡≈ N<bΩ°Ÿ‡f∏@„¥∏∫ f®Ê tu* ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu ıÙbŸW° J¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ,

<J¡∏wC N<bΩ°Ÿab<Ôw f®Ê tu* ıÙbŸW° Fůfiu tu* J¡ůoÕ <b≤ů@ fiFÙ* Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ <b˚°y J¡≤Ju¡

J¡Ffiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈FÔu f®Ê Ju¡ Ÿ°@°≤d _bR¡≈ J¡ů J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F°≥ ≈≤ <b„C] ∆∫°≈J¡ f®Ê Fæ, <ıŸtu*
πæw≈®wÙ<w∫°≥ NŸwg Fæ*, ıů NŸÙt ªæw∏∫_bR¡≈, N<bfi°„Ù N°æ≤ N°fi∏Ì_bR¡≈ Fæ $ Îba ıů N°ÃtI°fiÙ fiFÙ* Fæ, fiJu¡ <ÔÎ ŸJ¡° _bR¡≈ fn° ˚∫aJ¡≤ Fæ $ ıæŸu <J¡ b¨] ≈C”Tů* fiu J¡F°

Fæ - "N_≈„Õ∫ůyů bæ fi°t Ì…ÌÕ„Õ# ŸbÕ ∫ů<yfi°tg $ ∫ů<yfiů <fU∫<w fl_t°Ì˚∫u ˚∫Ì<„Õfi# $'

(∫F N_≈„Õ ∫ůy ŸbÕ∫ů<y∫ů* Ju¡ <ÔÎ Ì…ÌÕ„Õ Fæ, ˚∫„¥∏∫ tu* ˚∫ Ìu©fiub°Ôu ∫ůyÙ oŸŸu ˚∫˚Ùw Fůwu Fæ*) $$4$$

fitu* Ÿu ≈FÔu J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $

ŸJ¡° ıů Ÿt, ≈¿≤≈¥dÕ, „C], <ªÖ≤<Fw ŸÃ_bR¡≈ Fæ, <ıŸJ¡° <J¡ I°fiÙ ˚Ù <fiÌuÕ„
fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, bF „°∏w ≈≤t ≈Ì Fæ $$5$$ ŸÙJ¡° tůs Fůfiu wJ¡, Ìg˚b fÙı J¡∑ ŸW°

Fůfiu Ÿu, <Ìw F…N°-Ÿ° ≈°<@_b˚°b Ÿu ıů ªÔfi„•Ã∫°ÃtJ¡ (≈®°d@°≤dR¡≈) Ÿa<bÌ°ÃtJ¡

Ÿ[b”≈ Fæ, bF ıÙb„ÆÌ Ÿu J¡F° ı°w° Fæ $$6$$

ŸÙtu* Ÿf fi°t N°æ≤ R¡≈ů* J¡° ∆∫°J¡≤d Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈≤t N°Ì„ÕR¡≈ <ªÌ°J¡°„ tu* NfiC˚bR¡≈ ofi Nfi∏w ıy≠ı°Ô≈≤‡≈≤°Nů*J¡° ≈®<w<f‡f

≈nw° Fæ $$7$$
ıywg J¡∑ <b<ª`w° J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ NfiCR¡≈ <J®¡∫°„<•w≈®@°fi ≈®°d ffifi° FÙ <ªwg J¡°
ıÙb˚°b Fæ, oŸtu* Â‹¸>°∏w Ìuwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <fitÕÔ <ªÌ°J¡°„ J¡° ≈®°d°@Ùfi ªÔfi°º∫°Ÿ Fůfiu Ÿu _b°˚°<bJ¡

<fi<‹J®¡∫w° Ju¡ <~>≈ ı°fiu≈≤ ıů Nv≈ŸabuÌfi ∫°fiÙ ≈¿≤h~>uÌ ˚®°<∏w (NFtg) <Ìw Fůw° Fæ, bFÙ ıÙb Fæ $$8,9$$
ıÙb°Ãt° J¡° ıÙbÃb ıfwJ¡ tůs fiFÙ* Fůw°, wfwJ¡ _b°˚°<bJ¡ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu b°∫C J¡° ªÔfi _b°˚°<bJ¡ Fæ, ıæŸu N<Àfi J¡∑ ‹dw° _b°˚°<bJ¡ Fæ N°æ≤ <Ft J¡∑

ŸyÕ - 64]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

463

„ÙwÔw° _b°˚°<bJ¡ Fæ, bæŸu FÙ N°Ãt° J¡° ıÙbÃb ˚Ù _b°˚°<bJ¡ Fæ $$10$$ <ªÌg|fi ıů N°Ãtw[b Fæ, ŸJ¡° _b∫a N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ N≈¿≤I°fi Ju¡ J¡°≤d ıů Nv≈I°fi-Ÿ°

(I°fi_bR¡≈ J¡∑ ≈¿≤<h~>∏fiw°-ŸÙ) Fæ, bFÙ ıÙb fi°t Ÿu ≈CJ¡°≤° ı°w° Fæ $ ıæŸu N<Àfi J¡∑

<ªfiy°≤Ù N≈fiu J¡ů œÙ›w J¡≤fiub°Ôu |Ù, wuÔ N°<Ì J¡∑ N<@J¡w° Ÿu N≈fiÙ _b°˚°<bJ¡

≈®J¡°„J¡w° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ bFÙ ıÙb J®¡t„# b°Ÿfi° J¡∑ Â»w°Ÿu NFaJ¡°≤w° J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ $$11,12$$ ıæŸu Ì„ÕJ¡ ≈C”T π°≤° N≈fiu fiùů* Ju¡ yůª≤ fi Fůfiub°Ôu N°J¡°„˚°y tu* Ì°æn°∫° y∫° fiù ıF°≥ wJ¡ ≈F…≥ª ŸJ¡w° Fæ, bF°≥ wJ¡ fiÙ<Ôt° fiFÙ* Ìu©w° ıF°≥ ≈≤ ≈F…≥ª

J¡≤ N°yu f»fiutu* NŸtSÕ Fůw° Fæ, bF°≥Ÿu N°yu ŸJ¡° t°yÕ fiÙÔ° fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù Ÿu fiÙÔ°

<Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ NF∏w° Ÿu ≤<Fw ˚Ù ıÙbJ¡∑ N≈fiu Nyůª≤ N≈fiÙ N°Ãt° tu* NFa˚°bfi°

FůwÙ Fæ $$13$$ ıæŸu N°J¡°„ N≈fiÙ <fi<fnw° Ÿu (|fiw°Ÿu) fiÙ<Ôt° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ N≈fiu ≈¥bÕ ŸaJ¡v≈ Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu ı°y®w F…oÕ N≈fiu tu* Nº∫_w oŸ o∏BfiÙÔ <„Ô° Ju¡ ŸÌ¨„

<fi<fnw° Ÿu ıÙb NFaJ¡°≤ J¡ů y®Fd J¡≤w° Fæ $$14$$ b°∫C Ju¡ _≈∏Ì Ju¡ Ÿt°fi _kC¡¿≤w F…N°

NFa˚°b N°Ãt° J¡° Ìæ<„J¡ N°æ≤ J¡°<ÔJ¡ ≈¿≤h~>uÌ J¡≤w° Fæ, wS° _b∫a ŸaJ¡v≈b„ Ÿfiu ÌuF

N°<Ì J¡° N°J¡°≤ @°≤d J¡≤ ≤•©° Fæ $$15$$

≈¥bůÕ•w <ªW N°<Ì ˚uÌ NFa˚°b°º∫°Ÿt¥ÔJ¡ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bFÙ NFaJ¡°≤ ŸaJ¡v≈ů∏tC© FůJ¡≤ NFaJ¡°≤R¡≈Ÿu ”B, <ªWR¡≈ Ÿu <b‹dC N°æ≤ ıÙbR¡≈

Ÿu f®Ê° fi°t Ÿu ≈®<Ÿ] Fæ wS° J®¡t„# fiJu¡ (”B N°<Ì Ju¡) FÙ tfi, t°∫°, ≈®J¨¡<w-∫u

<J®¡∫°fi°t Fæ* $ fitu* ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ <ªW (f®Ê°) ŸaJ¡v≈ Ÿu ˚¥ww∏t°`°Nů* J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w°

F…N° ªuwfi°ÃtJ¡ ≈¥bÕ Nb_S° Ÿu Nbÿ∫ h∫Cw Fůw° Fæ N°æ≤ ın ≈®≈aªR¡≈ Fůw° Fæ $ ≈aª˚¥w w∏t°`w° J¡ů ≈®°›w F…N° bF <ªW (f®Ê°) wuı#J¡d ffi ı°w° Fæ $ f®Ê˚°b Ÿu NÃ∫v≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿu J¡d J¡F° Fæ $ <ıŸtu* N˚Ù ıywg Ã≈∏fi fiFÙ* F…N° ÎuŸu N°J¡°„ tu* bF wuı#J¡d t∏Ì ≈®J¡°„b°Ôu w°≤u Ju¡ ŸÌ¨„ ≈®wÙw Fůw° Fæ $$16-18$$ ıæŸu fÙı N≈fiu _≈∏Ìfi Ÿu @Ù≤u-

@Ù≤u NaJC¡¿≤w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ N≈fiu _≈∏Ìfi Ÿu @Ù≤u-@Ù≤u ≈aªw∏t°`°Nů* J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiu Ju¡
f°Ì <ªW wuı#J¡dw° J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ $$19$$

≈¥bÕJ¡v≈ tu* <b≤°¸> tu* N°Ãtů≈°Ÿfi° J¡≤fiu Ÿu Ÿa_J¨¡w F…Î ıÙb J¡ů _S¥ÔŸt<‹¸>R¡≈

<F≤^∫y˚Õw° ≈®°›w FůwÙ Fæ, ŸŸu N∏∫J¡ů, ∆∫<‹¸> ÌuFtu* NFa˚°b J¡° Ÿa_J¡°≤ Fůfiu Ÿu,

∆∫<‹¸>_S¥Ô ÌuF tu* NFa˚°b ≈®°›w Fůw° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ N∏w≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ıÔ ıtfiu Ju¡ J¡°≤d <FtR¡≈ Ÿu wS° NůÔu Ju¡ R¡≈ Ÿu |fiw° (J¡<™>fiw°) J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ N^±>fi°t J¡ů ≈®°›w F…N° bF wuı#J¡d, <ıŸJu¡ N∏Ì≤ ZÙf®Ê° <b≤°ıt°fi

≤Fwu Fæ*, ≈¥bÕ ı∏ttu* tæ* N^±> Fq≥, ∫ů* N^±>R¡≈ Ÿu N°Ãt˚°bfi° J¡≤fiu Ÿu N^±>w° J¡ů ≈®°›w Fůw°

Fæ $$20$$ J¡ůoÕ (ıů ≈°ŸJ¡ fiFÙ* Fæ) N°æ≤ ≈C^∫°Ãt° FÙ, oŸ ≈®J¡°≤ <Ì∆∫ ÌuF N°<Ì J¡∑ ˚°bfi°

Ÿu H¸>≈¸> Ìub N°<Ì J¡∑ ÌuF J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, Ìub°<Ì ÌuF, ıů "NFtg' fiFÙ* Fæ, Ÿtu* NFa˚°bR¡≈

˚®°¿∏w J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, wS° y∏@bů˘ Ÿu ∫° N∏∫ Ìubw°Nů* Ÿu ŸC≤<sw Nt≤°bwÙ N°<Ì

464

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
fiy≤ů* tu* <fib°Ÿ J¡≤w° Fæ $$21$$ J¡ůoÕ ≈°≈Ù ≈C”T N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu _b∫a b¨s N°<Ì _S°b≤

∫ů<fiJ¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, J¡ůoÕ ≈„C-≈sÙ N°<Ì ıayt ∫ů<fi∫ů* tu* ≈®°›w Fůw° Fæ, J¡ůoÕ ≤°sŸ,

<≈„°ª N°<Ì ©uª≤ ∫ů<fi∫ů* tu* ı°w° Fæ, N≈fiu ŸaJ¡v≈°fiCŸ°≤ ŸfJ¡ů _bw# FÙ wwg-wwg

∫ů<fi∫°≥ ≈®°›w FůwÙ Fæa $ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* ≈®St Ã≈∏fi FÙ f®Ê°R¡≈Ù ıÙb, <ıŸJ¡∑ Ÿ¥‚t ÌuF

Ÿt<‹¸>R¡≈ ≈°<@ Fæ N°æ≤ N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ <ıŸJ¡∑ Ã≈<W F…oÕ Fæ, J®¡t„# <b≤a<ªJ¡° ≈Ì

≈®°›w J¡≤ N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu N^±> Ju¡ ˚Ùw≤ ıywg J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ $$22,23$$
f®Ê° J¡∑ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈w° tu* ≈¥bÕ J¡v≈ Ju¡ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ f®Ê° FÙ tæ* Fq≥ ∫F ≈°Ÿfi° FuwC Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈¥bÕJ¡v≈ Ju¡ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ f®Ê° J¡∑ w°Ì°Ã‡∫ů≈°Ÿfi° Ÿu Ã≈∏fi F…Î ∫u f®Ê° <ıŸ ≈Ì°SÕ

J¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤wu Fæ*, Ÿu wC≤∏w N≈fiu ŸÃ∫ŸaJ¡v≈w°R¡≈ _b˚°b Ju¡ J¡°≤d Ã≈∏fi F…N° FÙ

Ìu©wu Fæ* $$24$$

≈FÔu <ªÌ°Ãt° fi°tR¡≈°ÃtJ¡ Ìů @tÕb°Ôu ıywgJ¡∑ ≈®¶∫°<w tu* J¡°≤d Fůw° Fæ, ªÔfi (<J®¡∫°), <bJ¡°≤ N°<Ì tu* ≈ÿª°wg-˚°bÙ J¡tÕ J¡°≤d Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bu ∫°fiÙ f®Ê ªæw∏∫_b˚°b Ÿu ŸbÕJ¡°≤dÃb N°æ≤ f®ÊÃb J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ, ≈Ù~>u ŸaŸ°≤ Ju¡

J¡°≤d FůJ¡≤ J¡tÕ Ju¡ <fit°Õd tu* Fůwu Fæ* $$25$$ ıæŸu ıÔ Ÿu ku¡fi (y°ı) <fiJ¡Ôw° Fæ, bæŸu FÙ

<ªÌ°Ãt° Ÿu _b˚°bw# <ªW (ıÙb) N°<b˚¥Õw Fůw° Fæ, ıæŸu fi°b N°<Ì J¡∑ ≤<_Ÿ∫ů* Ÿu ıÔŸu

<fiJ¡Ô° F…N° ku¡fi ≈Ù~>u f≥@w° Fæ, ıÔ fiFÙ* f≥@w° Fæ, bæŸu FÙ ≈Ù~>u ıÙb FÙ ÌuFf∏@J¡ J¡tů˘ Ÿu f∏@fiJ¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, <ªÌ°Ãt° f∏@fi tu* fiFÙ* ≈nw° $$26$$

ÔůJ¡ tu* Ìu©° ı°w° Fæ <J¡ ıů J¡ůoÕ J¡tÕ J¡≤w° Fæ, bF ≈FÔu ŸaJ¡v≈ J¡≤w° Fæ, wÌ…≈≤°∏w

∆∫°≈°≤ Ÿu |¸> N°<Ì J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fæ, oŸŸu ≈¥bůÕ•w J®¡t J¡∑ <Ÿ<] tu* J¡ůoÕ ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙ*

Fů ŸJ¡w°, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

<J¡ŸÙ J¡v≈fi° (≤ªfi°) J¡° t¥Ô J¡°≤d ŸaJ¡v≈ Fæ, ŸaJ¡v≈ Ju¡ <ffi° ≤ªfi° Fů FÙ fiFÙ*

ŸJ¡wÙ, oŸ<ÔÎ N°Ãt° FÙ ıÙb ffiJ¡≤ <fi<‹J®¡∫ (¿fi∆∫°Õ≈°≤) N°Ãt°Ÿu J®¡t„# ≈¨SJg¡ FůJ¡≤

J¡tÕ J¡≤w° Fæ $$27$$

≈Ù~>u Fůfiub°Ôu J¡tÕ ≈FÔu ıÙb tu* fÙı tu* NaJC¡≤ Ju¡ wCv∫ b°Ÿfi° R¡≈ Ÿu <_Sw J¡° FÙ

N°<b‹J¡°≤ J¡≤wu Fæ*, <J¡ŸÙ N≈¥bÕ J¡° N°<b‹J¡°≤ fiFÙ* J¡≤wu Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu fÙı tu* <_Sw ıÙb N≈fiu ıÙ<bw J¡ů, <ıŸfiu Ÿ¥‚tR¡≈ Ÿu ≈FÔu N≈fiu N∏Ì≤ NaJC¡≤

J¡ů @°≤d J¡≤ ≤•©° Fæ, @°≤d J¡≤w° Fæ, ≈Ù~>u NaJC¡≤, ≈Wu, wfi°, „°©°, ¸>F<fi∫°≥, ≈vÔb,

≈C‹≈ N°æ≤ k¡Ô Ju¡ J®¡t Ÿu fi°fi°Ãb J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <F≤^∫y˚Õ ıÙb NfiuJ¡w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$28$$ ıů N∏∫ ∆∫<‹¸>-ıÙb Fæ*, bu ˚Ù oŸÙ ≈®J¡°≤ N≈fiu tu* b°Ÿfi°R¡≈ Ÿu <_Sw FÙ

N°J¨¡<w J¡ů (ÌuF N°<Ì Ju¡ N°J¡°≤ J¡ů) ≈®°›w F…Î Fæ* $ fitu* N∏w≤ owfi° FÙ Fæ <J¡ bu <F≤^∫y˚Õ
ıÙb Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ju¡ ≈FÔu Ã≈∏fi F…Î f®Ê°^±> tu* ÌuF J¡ů, <ıŸJu¡ t°w°-<≈w°<ÌR¡≈ ˚¥w N°Z∫ Fæ*, ≈®°›w Fůwu Fæ* $$29$$ wÌfi∏w≤ ı∏t N°æ≤ t¨Ã∫C Ju¡ J¡°≤d ffiu F…Î N≈fiu J¡tů˘ Ÿu

ŸyÕ - 65]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

465

«¡≈≤ («≥¡ª ∫ů<fi∫ů* tu*) ∫° fiÙªu (fiÙª ∫ů<fi∫ů* tu*) ≈®°›w Fůwu Fæ* $ <ªwg J¡° ıů _≈∏Ìfi Fæ, bF J¡tÕ J¡FÔ°w° Fæ $ Ÿ°≤°a„ ∫F <J¡ oŸ ÔůJ¡ tu* <ªwg J¡° ıů _≈∏Ìfi (_kC¡≤d) Fæ, bFÙ

„C˚°„C˚R¡≈ J¡tÕ Fæ, bFÙ Ìæb ˚Ù J¡FÔ°w° Fæ N°æ≤ bFÙ <ªW Fæ $ ıæŸu b¨sŸu ŸJu¡ Nb∫bR¡≈

„°©°, ≈Wu, k¥¡Ô, k¡Ô N°<Ì ≈FÔu Ã≈∏fi FůJ¡≤ <k¡≤ <k¡≤ Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ J¡°≤d˚¥w f®Ê

Ÿu <ªÃ_≈∏ÌR¡≈ „C˚°„C˚J¡tÕb„ ˚ů•w°R¡≈ ≈®°<d∫ů*J¡° ŸtCÌ°∫ wS° fiJu¡ N°@°≤ N°æ≤

˚ůÀ∫ ˚Cbfiů* J¡∑ <k¡≤-<k¡≤ Ã≈<W FůwÙ Fæ $$30,31$$

ª°æŸ™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈æ*Ÿ™>b°≥ ŸyÕ
tfi J¡°, ˚ůÀ∫ŸtCÌ°∫J¡° N°æ≤ ˚ů•w° Ju¡ t¥Ô J¡° w[b <ª∏t°`„uT Fæ, ∫F ≈®Ì„Õfi $

Ÿ‡≈¥dÕ J¡v≈fi°Î≥ <ªwg Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, ∫F J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ t¥Ô˚¥w tfi J¡∑ Ã≈<W

N°æ≤ <_S<w J¡°≤dŸW°R¡≈ Fůfiu Ÿu J¡°≤dt°`R¡≈ FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, ≈≤tJ¡°≤d Ÿu FÙ tfi ≈FÔu Ã≈∏fi F…N° Fæ, bF
tfifi _b˚°bb°Ô° Fæ $ ıů JC¡~> ˚ůÀ∫ ≈Ì°SÕ Fæ*, bu Ÿf wÌ°ÃtJ¡ ∫°fiÙ tfiůt∫ Fæ* $ ıů J¡ůoÕ

Âÿ∫ ≈Ì°SÕ Fæ*, bu tfi tu* FÙ <_Sw Fæ*, bF tfi ˚Ù ≈≤tJ¡°≤d tu* <_Sw Fæ*, ∫F oŸ ≈®J¡°≤ Fůw°

Fæ N°æ≤ ∫F oŸ ≈®J¡°≤ fiFÙ* Fůw°, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ˚°b N°æ≤ N˚°b Ju¡ <bT∫ tuu* bF H¥Ôu Ju¡ Ÿt°fi Ì°∫u* N°æ≤ f°∫u* |¥tw° Fæ $ ıæŸu ≈FÔu NfiC˚b tu* N°oÕ F…oÕ ŸCy∏@ _t≤d J¡≤fiu ≈≤ bF°≥ ≈≤

<bΩt°fi fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù tfiů≤S Ÿu Ìu©Ù ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿ tfi Ÿu Ÿwg N°æ≤ NŸwg Ju¡ wCv∫

≈®wÙw Fůfiub°ÔÙ ∫F Ÿ¨<‹¸> Ìu©Ù ı°wÙ Fæ $$1,2$$
tfi FÙ ıf ˚uÌÌ„Õfi J¡ů J¡≤°w° Fæ wf tfi Ju¡ F¸> ı°fiu≈≤ Ju¡bÔ ÎJ¡ N°Ãt° Ju¡ ≈®<w<‹™>w

≤Ffiu Ÿu tfi Ÿu J¡<v≈w ˚uÌ ˚Ù F¸> ı°w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tfi Ju¡ F¸> ı°fiu ≈≤ f®Ê, ıÙb, tfi, t°∫°, J¡w°Õ, J¡tÕ, N°æ≤ ıywg J¡∑ ≈®wÙ<w∫ů* J¡°

J¡ůoÕ ˚uÌ fiFÙ* ≤Fw°, Ju¡bÔ Ÿf πæwů* Ju¡ ÎJ¡t°` N°Z∫ ≈≤t°Ãt° <_Sw ≤Fwu Fæ* $$3$$

˚uÌ Ju¡ fi‹¸> Fů ı°fiu≈≤ Nb<„‹¸> N°Ãt_bR¡≈ J¡ů <Ì©Ô°wu Fæ* $

<ıŸJu¡ <b_w°≤ J¡° N°≤-≈°≤ fiFÙ* Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Ÿa<bwgR¡≈Ù ıÔ Ju¡ NŸÙt ≈®Ÿ°≤ů* Ÿu

<ªÌuJ¡°dÕb ∫F N°Ãt° _b∫a <bı¨<‡˚w (<bJ¡<Ÿw) Fůw° Fæ $$4$$

<ªwg N°æ≤ ıywg J¡° f°@ Fůfiu ≈≤ Jæ¡Ÿu Ÿwg J¡° ≈¿≤„uT Fůw° Fæ ? ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤ ıywg <_S≤

N°æ≤ N<_S≤ ofi Ìů Na„ů* Ÿu Ÿa∫C•w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿwg N°æ≤ NŸÌgR¡≈ Fæ, N<_S≤ Na„ J¡°
f°@ Fůfiu ≈≤ <_S≤ Na„ Ju¡ ≈¿≤„uT ≤Ffiu tu* J¡°æfi NfiC≈≈<W Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

N<_S≤ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NŸÃ∫ wS° Nb˚°<Ÿw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸÃ∫ ∫F tfiůt∫ ıywg _b›fi Ju¡ Ÿt°fi Ÿwg N°æ≤ NŸBq≈ Fæ $ ıæŸu _b›fi Ju¡ N<_S≤ <bT∫°a„ J¡° f°@ Fůfiu ≈≤ <_S≤
ıů _b›fiB‹¸>° Fæ, ŸJ¡° ≈¿≤„uT <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F°≥ ≈≤ ˚Ù ŸtHfi° ª°<FÎ $$5$$

∫Ω<≈ ıywg NÃ∫∏w NŸwg Fæ, wS°<≈ ŸJ¡° J¡˚Ù f°@ fiFÙ* <Ì©°oÕ <Ì∫°, ÎuŸÙ N°„aJ¡°

466

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡≤ ŸJ¡∑ f°@∫ůÀ∫ N<fibÕªfiÙ∫w° J¡Fwu Fæ* $
ıywg fi wů Ÿwg Fæ, fi NŸwg Fæ N°æ≤ fi Ã≈∏fi F…N° Fæ, Ju¡bÔ <ªW J¡° ˚®t Fæ ∫°fiÙ

<tØ∫° Fæ $

„aJ¡° - ∫<Ì bF <tØ∫° Fæ, wů Ÿtu* fF…wů* J¡ů ÎJ¡°J¡°≤w° Jæ¡Ÿu ≈®wÙw FůwÙ Fæ ?

Ÿt°@°fi - Ÿ°t°<ıJ¡ů* J¡ů <b<b@ fC<]∫ů* J¡∑ ÎJ¡°J¡°≤w°˚®t bæŸu FÙ Fůw° Fæ, ıæŸu Îu∏Bı°<ÔJ¡ J¡∑ t°∫° Ÿu sCÆ@ F…Î NfiuJ¡ Ôůyů* J¡ů o∏Bı°Ô Ÿu ffiÙ b_wC tu* ÎJ¡°J¡°≤w°

≈®wÙ<w FůwÙ Fæ $$6$$
wf ∫F <ª≤J¡°Ô wJ¡ Jæ¡Ÿu <_S≤ ≤Fw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ˚ÔÙ˚°≥<w fi Ìu©fiu Ÿu _S°dC tu* (™¥>≥™> tu*) ∆∫SÕ FÙ ≈C”T≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ tfi π°≤° J¡∑ yoÕ N°Ÿ<•w Ju¡ fÔ Ÿu ŸaŸ°≤ fi°tJ¡° ∫F Ô‡f° _b›fi NIů* J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $$7$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ N°Ãt° N≈fiu ≈¿≤≈¥d°Õfi∏Ì_b˚°bŸu h∫Cw J¡≤fiub°Ôu wS° Ÿ‡≈qdÕ

Ì…#©ů* Ju¡ <fiÌ°fi˚¥w N≈fiu tfiů˚°b J¡° FÙ •∫ů* „ůJ¡ fiFÙ* J¡≤w° ?

ıæŸu f°ÔJ¡ _b∫a buw°Ô J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ŸŸu Fůfiub°Ôu ˚∫ Ju¡ ˚ÔÙ ˚°≥wÙ tfi tu* ıt ı°fiu ≈≤ ˚∫ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ<ªW Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ˚∫ J¡∑ FuwC˚¥w buw°Ô J¡∑ J¡v≈fi° ≈≤ „ůJ¡ fiFÙ*

J¡≤w°, bæŸu FÙ N°Ãt<bT∫J¡ NI°fi wS° Nfi°Ãt°Nů* Ju¡ Ì„Õfi Ÿu <ªW˚°b J¡ů ≈®°›w F…N° ˚Ù

N°Ãt° <ªW˚°b Ÿu ≈®°›w F…Î NfiSů˘ Ju¡ <ÔÎ „ůJ¡ fiFÙ* J¡≤w° $$8$$

<ªÌ°Ãt° J¡° <bT∫ů∏tC©w°R¡≈ _b˚°b FÙ <b<b@ NfiSů˘ J¡∑ ın Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
fi°t≤<Fw, Ÿ‡≈¥dÕ <Ì„°Nů* J¡ů N<wJ®¡°∏w J¡≤fiub°Ô° ∫°fiÙ ŸbÕ∆∫°≈J¡ N°Ãt° J¡°

<bT∫ů∏tC©w°R¡≈ _b˚°b Fůfiu Ÿu ŸŸu <ªW J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, <ªWŸu ıÙbÃb J¡∑

Ã≈<W FůwÙ Fæ, ıÙbÃb Ÿu NFa˚°b J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, NFa˚°b Ÿu <ªWw° FůwÙ Fæ, <ªW

J¡∑ <bT∫ w∏t°`° Ÿu o<∏B∫°≥, fiŸu ÌuF N°<Ì J¡° ˚®t, ÌuF N°<Ì tu* (N°ÃtÃb˚®t Ÿu)

"NFa tt' oŸ N<˚t°fi Ÿu fÙı°aJC¡≤ Ju¡ Ÿt°fi fi°fi°J¡°∫Õ≈¸>C ÌuF, J¡tÕ; fiŸu _byÕ N°æ≤
fi≤J¡ wS° f∏@ N°æ≤ tůs Fůwu Fæ* $$9-11$$

∫F Ÿ°≤Ù-J¡∑ Ÿ°≤Ù NfiSÕ≈≤‡≈≤° ıÙb N°æ≤ f®Ê tu* ˚uÌ˚®t Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ Fæ, fi Ìůfiů*

J¡∑ ÎJ¡w° Ju¡ fů@ Ÿu •w ˚®t Ju¡ f°<@w Fůfiu ≈≤ f°<@w Fů ı°wÙ Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu ˚uÌ

J¡° <fiTu@ J¡≤wu Fæ* $

<ªÌ°Ãt° (f®Ê) N°æ≤ ıÙb tu* ıæŸu ˚uÌ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ıÙb N°æ≤ <ªW tu* ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ıæŸu FÙ ıÙb N°æ≤ <ªW tu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ÌuF N°æ≤ J¡tÕ tu* ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ $$12$$

Ÿ‡≈¥dÕ „°˜ů* Ju¡ <bª°≤≤F_∫ J¡ů ÎJ¡ <•w Ÿu Ÿasu≈w# J¡Fwu Fæ* $
b_wCw# J¡tÕ FÙ ÌuF Fæ, J¡tÕ Ÿu <˚∏fiŸW°<b<„‹¸> ÌuF fiFÙ* Fæ, N°æ≤ ÌuF FÙ <ªW Fæ, bF

<ªW FÙ NFaJ¡°≤ <b<„‹¸> ıÙb Fæ, bF ıÙb FÙ oÕÿb≤ªæw∏∫ Fæ, bF N°Ãt° tayÔ N°æ≤ Ÿb°ÕÃtJ¡

Fæ, ∫F Ÿf ÎJ¡ ≈Ì Ÿu J¡F° y∫° Fæ $$13$$

≈æ*Ÿ™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 66]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

467

~>°Ÿ™>b°≥ ŸyÕ
πæw J¡∑ Ju¡bÔ tfiůt°`w° wS° o‹¸> b_wC Ju¡ Ã∫°y Ÿu N°æ≤

I°fi Ÿu NI°fiŸ<Fw tfi Ju¡ s∫ J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ ıæŸu ÌÙ≈J¡ Ÿu NfiuJ¡w° J¡ů ≈®°›w F…Î

Ÿ°æ ÌÙ≈J¡ Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ N<πwÙ∫ ≈≤t b_wC (<ªÌ°Ãt°) FÙ NfiuJ¡w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $

NSb° Ju¡bÔ ªuÃ∫ (<bT∫) FÙ NfiuJ¡ fiFÙ* F…N° Fæ, <J¡∏wC ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu <ªwg tu* ≈®Ã∫uJ¡

≈°<@ Ju¡ ˚uÌ Ÿu NfiuJ¡Ãb-Ÿ° Fů y∫° Fæ $$1$$
ıæŸu <ªwg Ju¡ N@Ùfi ıÙbÃb J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu f∏@ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <ªW Ju¡ N@Ùfi <bª°≤

N°æ≤ w[bI°fi Ÿu tC<•w ˚Ù FůwÙ Fæ, oŸ y¥» N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì ≈C”T N≈fiu N∏w#J¡≤d tu* πæw Ju¡ N°y®F Ÿu ≤<Fw, ∫S°<_Sw (Nfi°≤ů<≈wR¡≈) wS° fi°tR¡≈ Ÿu „¥∏∫ N°Ãt° J¡° <bª°≤ J¡≤w° Fæ, wů bF bæŸ° FÙ Ÿu Ìu©w° Fæ, wf bF „ůJ¡
fiFÙ* J¡≤w° $$2$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ <bª°≤ Ÿu <ªW J¡∑ „°<∏w Fůfiu ≈≤ Jæ¡Ÿu Ÿf πæw J¡∑ „°<∏w FůwÙ Fæ ?

ıÙb <ªWt°` FÙ Fæ, <ªW Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, <ªW Ju¡ F¸> ı°fiu ≈≤ ∫F ıywg „°∏w (<bfi‹¸>) Fů ı°w° Fæ, ıæŸu <ıŸ ≈C”T Ju¡ ª≤d ı¥wu Ÿu N°b¨W ≤Fwu Fæ*, bF ŸtHw° Fæ <J¡

Ÿ°≤Ù ≈¨<SbÙ ªtnu Ÿu N°h~>∏fi Fæ bæŸu FÙ <ıŸJ¡° <ªW Ÿu ~C>¸>J¡°≤° Fů ı°w° Fæ ŸJ¡∑ Â<‹¸> tu* ıywg NŸwg Fæ $$3$$ ıæŸu Ju¡Ôu Ju¡ b¨s tu* ≈Wů* J¡ů ~>ůnJ¡≤ N°æ≤ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* ≤Fw°, bæŸu FÙ
ıywg tu* ˚Ù Ju¡bÔ ˚®t J¡ů ~>ůnJ¡≤ N°æ≤ JC¡~> fiFÙ* ≤Fw° $$4$$ ≈æÌ° Fůw° Fæ, f°ÔJ¡ ffiw° Fæ, ıb°fi Fůw° Fæ, <k¡≤ fC»°≈u J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, t≤d, _byÕ N°æ≤ fi≤J¡ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ∫F

Ÿf ˚®tb„ <ªW J¡° fi°ª Fæ $$5$$ ıæŸu N°J¡°„ tu* NfiuJ¡ Fı°≤ fCÌgfCÌgJu¡ N°J¡°≤ J¡∑ ˚®°<∏w

Ã≈∏fi J¡≤fiu tu* „≤°fJ¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Fæ, bæŸu FÙ f®Ê°^±>R¡≈Ù Nfi∏w fCÌgfCÌgR¡≈ wS° N°Ãt° Ÿu N<˚∏fi ŸaŸ°≤ J¡ů Ã≈∏fi J¡≤fiu tu* <ªW J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Fæ $$6$$ ıæŸu tÔ Ÿu J¡ÔC<Tw fiù ÎJ¡

ª∏B tu* <πÃb Ìu©w° Fæ, bæŸu FÙ <ªWJ¡Ù J¡Ô° ∫°fiÙ ˚®°¿∏wıfifi„<•wŸu N°J®¡°∏w ∫°fiÙ

≈≤°@Ùfi J¡Ù yoÕ ıÙb<ª¿w ≈≤t°Ãt°tua <πÃbJ¡ů Ìu©wÙ Fæ $$7$$ ıæŸu „≤°f N°<Ì Ju¡ fi„u tu*
t_w F…N° ≈CR¡T fi„u Ju¡ J¡°≤d b¨sů* J¡ů |¥twu F…Î Ìu©w° Fæ, bæŸu FÙ ıÙb<ª¿w <ªW Ÿu

<bsCÆ@ (J¡¿v≈w) ŸaŸ°≤ů* J¡ů Ìu©wÙ Fæ $$8$$ ıæŸu f°ÔJ¡ ©uÔJ¥¡Ì tu* ˚®td Ÿu ıywg J¡ů JC¡Ô°ÔJu¡ ª°J¡ Ju¡ Ÿt°fi |¥tw° FCN° Ìu©wu Fæ*, bæŸu FÙ ıÙb <ªW Ÿu oŸ Âÿ∫ J¡ů Ìu©wu Fæ*, oŸtua Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ ıf ıÙb<ª¿w <πÃbJ¡° NfiC˚b J¡≤wÙ Fæ, wf πæw N°æ≤ Îu•∫ J¡° ˚®t Fůw° Fæ $ ıf <ª<w πæw J¡° NfiC˚b fiFÙ* J¡≤wÙ wf πæw N°æ≤ Îu•∫J¡° <bfi°„ Fů ı°w°

Fæ $$9,10$$ <ıŸJ¡° NfiC˚b Fůw° Fæ, bF <ªwgŸu N<w¿≤•w ınR¡≈ fiFÙ* Fæ, ∫°fiÙ ≈®wÙ<wJ¡°Ô
tua ˚Ù πæwŸW° fiFÙ* Fæ $

468

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

„aJ¡° # wf <ªW J¡∑ „°<∏w Jæ¡Ÿu FůwÙ Fæ ?

Ÿt°@°fi # <ªW Ÿu N<w¿≤•w ınR¡≈ JC¡~> fiFÙ* Fæ, ∫ů* Âÿ∫J¡∑ „°¿∏w Fůfiu ≈≤ <bT∫ fi

≤Ffiu≈≤ <fi<≤∏@fi (J¡°‹™>„C∏∫) N<Àfi Ju¡ Ÿt°fi <ªW _b∫a „°∏w Fů ı°w° Fæ $$11$$

≈CR¡T ıÙb∏tC•w J¡f Fůw° Fæ, oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıf ≈CR¡T <ªÌg|fi ≈≤t°Ãt° Ÿu ÎJ¡w° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ <fiÿªÔ ≤Fw° Fæ, ª°Fu bF Ÿt°<@tu*

ÔÙfi Fů ª°Fu ∆∫bF°≤ J¡≤w° Fů, wf Ÿa„°∏w J¡F° ı°w° Fæ $$12$$

Nv≈I ıÙbJ¡∑ <ªÌg|fi Ju Ÿ°S ÎJ¡w° Fůfiu ≈≤ ŸbÕIw° FÙ FůyÙ <fi<bÕT∫w°R¡≈ Ÿa„°¿∏w fiFÙ* FůyÙ, ÎuŸ° ∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu, wů Ÿ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

NÃ∫v≈ <ª¿w <bT∫ J¡° NfiC˚b J¡≤wÙ Fæ, |fi <ª¿w <bT∫ J¡° NfiC˚b fiFÙ* J¡≤wÙ Fæ, ıæŸu <J¡ Sůn° ≈°yÔ ≈CR¡T J¡° <ªW ªtJ¡ ™>w° Fæ, Ôu<J¡fi NÃ∫∏w ≈°yÔ ∆∫°≈°≤„C∏∫

FůJ¡≤ ≤Fw° Fæ $

˚°b ∫F Fæ <J¡ <ªwgJ¡∑ Ÿ<bT∫w° Ju¡bÔ <ª[bŸu fiFÙ* FůwÙ <J¡∏wC N<bΩ°<bsu≈∫C•w

<ª[bb„ FůwÙ Fæ $

•w Ÿ<bT∫w° I°fi wS° Ÿt°<@J¡∑ Ì¨»w° Ÿu ÌgfCº@ F…oÕ <ªÌg|fi J¡∑ ÎJ¡w° Ÿu N<bΩ°<bsu≈Ju¡ F¸> ı°fiu≈≤ Ì¥≤ Fů ı°wÙ Fæ $ ıů oÕQ≤ N°<ÌJ¡∑ ŸbÕIw° Fæ, bF ˚Ù t°<∫J¡ FÙ

Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, Nw# J¡ůoÕ ÌůT fiFÙ* Fæ $$13$$ <ıŸJ¡° º∫°fi <fi≤∏w≤ <ªÌg|fi Ju¡ <Ÿb°

N∏∫ <bT∫tua fiFÙa ≤Fw° Fæ, NwÎb <ªÌg|fiR¡≈ ≈≤t≈Ìtu* N°R¡» ∫°fiÙ <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@
wS° N°ÃtŸ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu ∫C•w <ªWJ¡° fiæ≤°Ã‡∫ (_bR¡≈„¥∏∫w°), „¥∏∫buΩ (<fi<bÕT∫w°) N°<Ì ≈∫°Õ∫„ÆÌů*Ÿu ≈®<w≈°Ìfi Fůw° Fæ $$14$$

<ªwg tua ªuÃ∫w°, ınw°, ŸaŸ°¿≤w° N°<ÌJ¡∑ J¡v≈fi° ˚Ù <ªW Ju¡ J¡°≤d FÙ FůwÙ Fæ,

<ªWJu¡ „°∏w Fůfiu ≈≤ <ªwgtu* •w ªuÃ∫w°, ınw° N°<Ì Ì¥≤ Fů ı°wu Fæ* ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ª¿w <ªW Ju¡ ∆∫°≈°≤ π°≤° FÙ ªuÃ∫w°J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ N°æ≤ "tæ* Ã≈∏fi F≥¥, ıÙ<bw Fq≥, Ìu©wÙ Fq≥, ŸaŸ°≤ J¡ů ≈®°›w FůwÙ F≥¥', oŸ ≈®J¡°≤Ju¡ NŸÃ∫ ˚®tJ¡ů Ìu©wÙ Fæ $$15$$

ªuwfi <ªW Ju¡ ∆∫°≈°≤_b˚°bŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, bF Ÿt°<@ wS° I°fiJu¡ NU∫°Ÿ Ÿu

˚Ôu FÙ ≈≤w Fů ı°∫, <J¡∏wC <ªW J¡F°≥ ≈≤w F…N° ? ∫°fiÙ NfiC≈≤w FÙ ≤F°, ÎuŸÙ „aJ¡° ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

ªuwfi <ªW Ju¡ _b˚°b Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, ıæŸu <J¡ _≈∏Ì J¡ů ~>ůnJ¡≤ b°∫C J¡° ÌqŸ≤°

_b˚°b fiFÙ* Fæ $ ıæŸu ‹dw° Ju¡ F¸> ı°fiu ≈≤ N<Àfi „°∏w Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ∆∫°≈°≤ Ju¡ fi‹¸> Fů ı°fiu ≈≤ <ªW Nb<„‹¸> fiFÙ* ≤Fw°, •∫ů*<J¡ ªuwfi∆∫°≈°≤ Ju¡ <Ÿb° <ªW Ju¡ N∏Ì≤ <J¡ŸÙ

ÌqŸ≤u _bR¡≈ J¡° J¡ůoÕ NfiC˚b fiFÙ* J¡≤w° $$16$$
oŸ ≈®J¡°≤ <ªW Ju¡ F¸> ı°fiu ≈≤ <ªwg tu* ªæÃ∫ J¡° ≈®J¡°„ fi Fůfiu Ÿu N°æ≤ ıů b_wC ≈®J¡°„t°fi fiFÙ* Fæ, ŸJ¡° Ÿ°@J¡ J¡ůoÕ ÌqŸ≤° fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸJ¡∑ N<Ÿ<] Fůfiu Ÿu bF fi‹¸> R¡≈ FÙ

Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 67]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

469

<ªwg Ÿu <ıŸ <J¡ŸÙJ¡° NfiC˚b Fůw° Fæ, bF ªuÃ∫ Fæ, ≤≠ıC tu* Ÿ≈Õ˚®t Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw Fůfiub°Ôu Ÿu N<bΩ°˚®t J¡Fwu Fæ* $$17$$ oŸ ŸaŸ°≤fi°tJ¡ ∆∫°<@J¡° Ju¡bÔ I°fit°` Ÿu

≈®wÙJ¡°≤ Fů ŸJ¡w° Fæ, ∫F <ªWJ¡° ÎJ¡ ∆∫°≈°≤t°` Fæ, oŸtu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤J¡° N°∫°Ÿ fiFÙ* Fæ $

∫<Ì N°≈ ŸfJ¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ b°Ÿfi°t∫ <ªW Ÿu ≤<Fw FůJ¡≤ <_Sw Fů*, wů ÎJ¡ FÙ ≈ÔJ¡ tu*
tC•w Fů ı°∫u*yu, Ÿtu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $$18,19$$ ıæŸu Ÿ‡∫yg-Ì„Õfi Ÿu

≤≠ıC tu* Ÿ≈Õ˚®t <fib¨W Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ≈®Ã∫Jg¡tC© FůJ¡≤ _bw[bÌ„Õfi Ÿu ∫F ŸaŸ°≤ fi‹¸> Fů FÙ ı°w° Fæ $$20$$ <ıŸ b_wC J¡∑ N<˚Ô°T° Fů, ŸJ¡° ŸbÕS° Ã∫°y J¡≤ ∫<Ì ≈C”T Ÿu ≤F°
ı° ŸJu¡, wů tůs Ÿu ≈®°›w FÙ Fæ, Ju¡bÔ owfiu tu* J¡°æfi-ŸÙ Ì…‹J¡≤w° ∫°fiÙ J¡<™>fi°oÕ Fæ $$21$$
ıf oŸ ŸaŸ°≤ tu* tF°t<Ft°„°ÔÙ ≈C”T N≈fiu ≈®°dů* J¡° ˚Ù w¨d Ju¡ Ÿt°fi ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìuwu Fæ*, wf <ıŸ b_wC J¡∑ Ju¡bÔ N<˚Ô°T° Fæ, Ÿ b_wCJ¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤fiu tu* J¨¡≈dw° Jæ¡ŸÙ ?

<ıŸ b_wC J¡∑ N<˚Ô°T° Fů, Ÿ b_wC J¡° N≈fiu <ªW Ÿu ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ≈®°›w b_wC J¡°

J¡tuÕ<∏B∫ů* Ÿu N°Ÿ<•w≤<Fw FůJ¡≤ y®Fd J¡≤wu F…Î N°æ≤ fi‹¸> b_wC J¡° „ůJ¡ fi J¡≤wu F…Î N°≈

<_Sw ≤<FÎ $$22,23$$ ıæŸu F°S tu* ≤•©° F…N° <fvbk¡Ô NSb° Ÿ°tfiu <_Sw ≈bÕw ŸfJu¡

≈®Ã∫s FÙ ≤Fwu Fæ*, <w≤ů<Fw fiFÙ* ≤Fwu, bæŸu FÙ •wÔsd w[bbuW° J¡∑ ı∏t°<Ì <bJ¡°≤„¥∏∫
f®Êw° NÃ∫∏w ≈®Ã∫s FÙ Fæ, <J¡ŸÙŸu <w≤ů<Fw fiFÙ* Fæ $$24$$ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi ÎJ¡ NŸÙt ŸtCB w≤ayů* Ÿu NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡° ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ N≈®tu∫ N°Ãt° FÙ ıyBq≈ Ÿu N°<b˚¥Õw FůJ¡≤ NI Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ≈®wÙw Fů ≤F° Fæ, bFÙ I°fi Ÿu N<˚∆∫•w FůJ¡≤ tůsR¡≈

≈C”T°SÕ J¡ů Ìuw° Fæ N°æ≤ NI°w FůJ¡≤ ≈FÔu wů Ÿ‡≈¥dÕ NfiSů˘ Ju¡ J¡°≤d˚¥w <ªWw° (tfiů˚°b) Ju¡ <ÔÎ Fůw° Fæ, wÌfi∏w≤ <ª≤f∏@fi Ju¡ <ÔÎ Fůw° Fæ $$25$$

~>°Ÿ™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸnŸ™>b°≥ ŸyÕ

˚ů•w° ıÙb Ju¡ _bR¡≈J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

Ÿt<‹¸> J¡∑ ≈®@°fiw° Ÿu •w ıÙb J¡ů ∆∫<‹¸> J¡∑ ≈®@°fiw° π°≤° _≈‹¸>R¡≈ Ÿu ı°fifiu J¡∑
oh~>° J¡≤fiub°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ <k¡≤ ≈¥~>wu Fæ* $

˚ybfig ! tfi J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤Ju¡ "tæ* tfi Fq≥' ∫ů* tfi Ju¡ w°Ì°Ã‡∫ J¡° N≈fiu tu* Nº∫°Ÿ J¡≤fiu Ÿu tfi_w° Ju¡ ∫ůÀ∫ ∫F ıÙb ≈≤t°Ãt° J¡° •∫° Fæ ? •∫° ≈≤t°Ãt° J¡° Na„ Fæ ? NSb° J¡°∫Õ

Fæ ? <J*¡b° bF (≈≤t°ÃtR¡≈) FÙ Fæ ? ∫<Ì ≈≤t°Ãt° FÙ Fæ, wů N≈fiu tu* bF Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi F…N° ? ∫°fiÙ •∫° ≈¿≤d°t Ÿu Ã≈∏fi F…N° ∫° <bbwÕ Ÿu ? ∫<Ì N≈fiu tu* ≈¿≤d°t Ÿu Ã≈∏fi F…N° Fæ wů N<fiÃ∫ Fů ı°∫uy° $ ∫<Ì <bbwÕ Ÿu Ã≈∏fi F…N° Fæ, wů bF f°º∫ Fů ı°∫uy° $ ∫<Ì

N≈fiu tu* Ã≈∏fi fiFÙ* F…N° Fæ, wů ˚ů•w° J¡∑ <Ÿ<] fiFÙ* FůyÙ, •∫ů*<J¡ ≈≤t°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w

<πwÙ∫ J¡ůoÕ Fæ fiFÙ* N°æ≤ ≈≤t°Ãt° tu* N„fi° (˚¥©) N°<Ì J¡° N˚°b ZC<w _b∫a J¡FwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ≈≤t°Ãt° J¡ů ˚ů•w° J¡F fiFÙ* ŸJ¡wu $ ∫<Ì ˚ů•w° J¡ůoÕ N∏∫ Fæ, wů bF J¡°æfi Fæ ?

470

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

•∫° ≈≤t°Ãt° Ÿı°wÙ∫ Fæ ∫° <bı°wÙ∫ Fæ ∫ů* ÎJ¡ ˚Ù ≈s Ÿayw fiFÙ* Fůw°, oŸ<ÔÎ tu≤u Ÿ∏ÌuF J¡ů F¸>°fiu Ju¡ <ÔÎ N°≈ ≈Cfi# J¡<FÎ $$1$$

<ıŸJ¡∑ Nfi∏w N°æ≤ N<ª∏Ã∫ „<•w∫°≥ Fæ*, ÎuŸÙ t°∫°„<•w Ÿu ∫C•w f®Ê, ıů <J¡

≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu N<bJ¨¡w N°æ≤ N<πwÙ∫ Fæ, t°∫°b„ <πwÙ∫w° J¡ů (˚uÌ J¡ů) ≈®°›w F…Î-Ÿu N≈fiu tu* <b<b@ N°æ≈°<@J¡ <bJ¡°≤ů* J¡° N°≤ů≈ J¡≤ NŸa¶∫ ıÙbů* Ju¡ bu„ Ÿu N°æ≤ ŸbÕI oÕÿb≤R¡≈

Ÿu J®¡∑n° J¡≤fiu tu* ŸtSÕ Fæ, oŸ<ÔÎ ≈¥bůÕ•w J¡ůoÕ ˚Ù ÌůT ≈®°›w fiFÙ* Fůw° oŸ N°„∫Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿt°@°fi Ju¡ <ÔÎ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, ŸÌ° Ÿf „<•w∫ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ f®Ê Ÿf JC¡~> J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ ŸtSÕ Fæ $ bF ıF°≥≈≤ <ıŸ „<•w Ÿu ≈®_kC¡¿≤w Fůw° Fæ, bF°≥ ≈≤ bF N≈fiu J¡ů ŸÙ

„<•w Ÿu Ÿ‡≈∏fi Ìu©w° Fæ $$2$$ ŸfJ¡° N°Ãt° f®Ê Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu <ıŸ ªuwfiR¡<≈dÙ J¡ů

∫°fiÙ <ªW Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu ≈<Fw (≈°<@∫C•w) ªæw∏∫ J¡ů (ıÙb„<•wJ¡ů) _b∫a ı°fiw°

Fæ, bF oŸ Ÿt∫ "ıÙb' fi°t Ÿu ≈CJ¡°≤Ù ı°wÙ Fæ N°æ≤ bFÙ ŸaJ¡v≈R¡<≈dÙ Fæ $$3$$

N≈fiu tu* _b°˚°<bJ¡ <πwÙ∫w° (˚uÌ) FÙ N°yu Fůfiub°Ôu ŸaŸ°≤ J¡∑ ≈®b¨<WJ¡° tC¶∫ J¡°≤d Fæ, ≈FÔu-≈FÔu Ju¡ ŸaJ¡v≈ů* J¡∑ b°Ÿfi°Nů* Ÿu ∫C•w ıÙbªæw∏∫ wů Ju¡bÔ ≈Ù~>u Fůfiub°ÔÙ

<b<ª`w° J¡° J¡°≤d Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

N°Ãt° tu* _b°˚°<bJ¡ <πwÙ∫w° ŸaŸ°≤ J¡° tC¶∫ J¡°≤d Fæ, ≈¥bÕ ≈¥bÕ ŸaJ¡v≈ů* J¡∑ b°Ÿfi°Nů*

Ÿu b°<Ÿw ıÙb<ª¿w wů ≈Ù~>u ı∏t, t≤d N°<Ì fi°fi° ˚°bů* J¡∑ J¡°≤d FůwÙ Fæ $$4$$
oŸÙŸu tu≤u ≈®ÿfi Ju¡ Nb<„‹¸> Na„J¡° ˚Ù W≤ Fů ªCJ¡°, ∫ů* Ÿůª ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ •w ıÙbJu¡ ı∏t-t¨Ã∫C N°<Ì Ju¡ FuwC Ìæb, J¡tÕ N°<Ì J¡ů b_wCw# ı°fifiu Ju¡ <ÔÎ ≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu tC<fiZu‹™, N°≈Ju¡ J¡Sfi°fiCŸ°≤ ıÙbJu¡ _bR¡≈ Ju¡ ⁄Ì∫ tu*

≈®<w<‹™>w Fůfiu ≈≤ tæ* N°≈Ÿu ≈¥~>w° Fq≥ <J¡ Ìæb <J¡ŸJ¡ů J¡Fwu Fæ*, J¡tÕ <J¡Ÿu J¡Fwu Fæ* wS° J¡°≤d

•∫° J¡F° ı°w° Fæ ? $$5$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu N°J¡°„ tu*

_≈∏Ì_b˚°bb°Ô° N°æ≤ N_≈∏Ì_b˚°bb°Ô° b°∫C FÙ Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w JC¡~> fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ oŸ ŸaŸ°≤ tu* _≈∏Ì_b˚°bb°Ô° (≤ıůyCd≈®@°fi t°∫° Ÿu ≈<Fw) wS° N_≈∏Ì_b˚°b-b°Ô° („C]) <ª∏t°` FÙ Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w N∏∫ JC¡~> fiFÙ* Fæ, bF ªuwfi _≈∏Ì Ÿu

vÔ°Ÿ∫C•w (Ÿ¨<‹¸> tu* wÃ≈≤) Fůw° Fæ N°æ≤ _≈∏Ì fi Fůfiu Ÿu „°∏w FÙ ≤Fw° Fæ $$6$$

•w Ìů ≈®J¡°≤ Ju¡ <ª∏t°`ů* tu* Ÿu ≈®St ∫°fiÙ _≈∏Ì_b˚°b (≤ıůyCd≈®@°fi t°∫° Ÿu

≈<Fw) <ªwg J¡° <bb≤d J¡≤wu Fæ* $

<ªwg π°≤° N≈fiu _b°˚°<bJ¡ <ª[b J¡∑ FÙ N<bΩ°b„ ∫<Ì <bT∫ Ju¡ N°J¡°≤ tu* J¡v≈fi°

(˚°bfi°) J¡∑ ı°∫, wů <ªW°J¡°≤ (<bT∫°J¡°≤) ffi° F…N° N≈fi° _b°˚°<bJ¡ <ª[b FÙ <bπ°fiů*
π°≤° _≈∏Ì J¡FÔ°w° Fæ, ∫<Ì <ª<w N≈fiu _b°˚°<bJ¡ <ª[bJ¡∑ Âÿ∫ÃbR¡≈ Ÿu ˚°bfi° fiFÙ*

J¡≤wÙ Fæ, wů •w _b°˚°<bJ¡ <ª[b N_≈∏Ì J¡FÔ°w° Fæ $$7$$

_≈∏Ì Ÿu <ªwg J¡∑ ≈®≈aªR¡≈w° N°æ≤ N_≈∏Ì Ÿu <fi‹≈®≈aªR¡≈w° ÎuŸ° <fi‹J¡TÕ Fůfiu ≈≤

ŸyÕ - 67]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

471

_≈∏Ì J¡° FÙ ıÙb, J¡°≤d, J¡tÕ, Ìæb N°<Ì fi°t Ÿu <fiÌuÕ„ Fůw° Fæ, ÎuŸ° w°Ã≈∫°ÕSÕ J¡Fwu Fæ* $

<ª¿w _≈∏Ì Ÿu Ÿ¨<‹¸>R¡≈ tu* _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ N°æ≤ _≈∏Ì Ju¡ N˚°b Ÿu N<bfi°„Ù
f®ÊR¡≈ Fæ $ ıÙb, J¡°≤d, J¡tÕ N°<Ì <ªwg Ju¡ _≈∏Ì Ju¡ FÙ fi°t Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ bF ªæw∏∫

FÙ ≈®°d_≈∏Ì J¡∑ <bbs° (≈®∫ůıfi) Ÿu ıÙb J¡FÔ°w° Fæ, N≈fiu ˚Ùw≤ <_Sw J¡°∫ů˘ Ju¡

N°<b˚°ÕbR¡≈ _≈∏Ì J¡∑ <bbs° Ÿu J¡°≤d J¡F° ı°w° Fæ, „≤Ù≤ N°<Ì Ju¡ _≈∏Ì J¡∑ <bbs°

Ÿu J¡tÕ J¡FÔ°w° Fæ $ J¡tÕ FÙ, ıů <J¡ Ÿ¥‚t Nb_S°b°Ô°, <ª≤J¡°Ô Ÿu <_Sw N°æ≤ k¡Ô

Ju¡ N°≤‡˚ tu* wÃ≈≤ Fůw° Fæ, Ìæb J¡F° ı°w° Fæ $$8$$
ıÙb, J¡°≤d, J¡tÕ N°æ≤ Ìæb J¡∑ I°fiR¡≈ f®Ê J¡∑ ŸW° Ju¡ NbÔ‡ffi Ÿu FÙ ŸW° N°æ≤

N≈fi° J¡°∫Õ J¡≤fiu J¡∑ stw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
k¡Ôw# ıů FÙ I°fiR¡≈ Fæ, bFÙ •wR¡≈ Ÿu <ªwg J¡° _≈∏Ì (_kC¡≤d) Fæ N°æ≤ bFÙ ıÙb, J¡°≤d N°æ≤ J¡tÕ fi°tb°Ô° Fæ Îba bF ŸaŸ°≤ J¡° fÙı Fæ $$9$$
ıů ∫F ≈¥~>fi° S° <J¡ ∫<Ì ıÙb ≈≤t°Ãt° FÙ Fæ, wů bF ≈≤t°Ãt° tu* Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi F…N° ?

ŸJ¡° W≤ J¡Fwu Fæ* $

<ıŸfiu ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, ÎuŸu <ªÌ°˚°Ÿ Ju¡ J¡°≤d (fC<] tu* N°Ãt° Ju¡ ≈®<w<f‡f Ju¡ J¡°≤d) <ªÃ_≈∏Ì Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô tu* wwg-wwg <b<b@ J¡tů˘ Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈FÔu t≤fiu Ju¡ Ÿt∫
fC<] tu* ≈®°›w F…Î Ìubw°, tfiC‹∫, ≈„C, ≈sÙ N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤ů* J¡ů N°æ≤ ≈¥bÕ Ju¡ ŸaJ¡v≈ů* Ju¡

NfiCŸ°≤ <b<b@ ˚ůÀ∫ ≈Ì°SÕR¡≈w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ <ªwg J¡° N°˚°Ÿ ∫°fiÙ _bÙ∫ N<bΩ° tu*

≈®<w<f‡f _kC¡¿≤w FůJ¡≤ ıů πæw Fůw° Fæ ŸÙ πæw Ÿu NS°Õwg •w <πÃb˚°b Ÿu „°˜ tu* •w J®¡t Ÿu „≤Ù≤ J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ <ªÃ_≈∏Ì FÙ N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ju¡ NfiCŸ°≤ Ÿ¨<‹¸> Ju¡

N°<Ì tu* <b<b@ ˚ůÀ∫ N°J¡°≤ů* J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$10$$

<b<b@ Fı°≤ů* ∫ů<fi∫ů* J¡ů Ìufiub°Ôu J¡tÕ, J¡°≤d N°æ≤ Ìæb J¡ů ≈®°›w F…N° J¡ůoÕ <ªÃ_≈∏Ì,

<ıŸJ¡∑ „°˜Ù∫ ≈®b¨<W t∏Ì Fæ, <ª≤J¡°Ô tu* tC<•w ≈° ı°w° Fæ, <J¡ŸÙJ¡ů tC<•w ≈°fiu tu*

Fı°≤ů* ı∏t fÙw ı°wu Fæ* N°æ≤ J¡ůoÕ, <ıŸu I°fi°<@J¡°≤ ≈®°›w Fů y∫° Fæ, ÎJ¡ FÙ ı∏t tu* tC•w Fů ı°w° Fæ $$11$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈°<@ Ÿu <tÔ ı°∫ Ÿ R¡≈ Ÿu _kC¡≤d <ªwg J¡° _b˚°b Fæ ıæŸu <J¡ ≈®J¡°„ fiÙÔu J¡≈nu tu* fiÙÔ°, Ô°Ô tu* Ô°Ô N°æ≤ ≈ÙÔu tu* ≈ÙÔ° Fůw° Fæ $ •w _b˚°b Ju¡ J¡°≤d FÙ <ª¿w ÌuF Ju¡ ı∏t Ju¡ J¡°≤d N∏fi≤Ÿů* Ÿu, fiJu¡ π°≤° <≈w°-t°w° Ju¡

„≤Ù≤ů* Ÿu Îu•∫ J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ @Ù≤u @Ù≤u _byÕ tůs, fi≤J¡, b@, f∏@ N°<Ì Ju¡ J¡°≤d˚¥w ÌuF˚°b J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $$12$$ ŸCbdÕ tu* J¡¸>J¡Ãb, Ju¡∫¥≤Ãb N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi J¡°™> N°æ≤ i>uÔu Ju¡ Ÿt°fi ın ÌuF tu* ı∏t, b¨<] N°<Ì ~># ˚°b<bJ¡°≤ů* Ÿu Ã≈∏fi ˚uÌ ≤Fw° Fæ $ ÌuF N°<Ì

≈°<@∫°≥ ≈aªtF°˚¥wů* J¡∑ <bJ¡°≤ Fæ*, ≈aª˚¥wů* tu* ˚Ù ≈Ù~>u-≈Ù~>u Ju¡ ≈aªtF°˚¥w ≈¥bÕ ≈¥bÕ tF°˚¥wů*

Ju¡ <bJ¡°≤ Fæ*, ∫ů* fiJu¡ N©^±>°J¡°„t°` Fůfiu ≈≤ ŸÃ∫ ˚uÌ J¡° NbJ¡°„ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫

Ÿu ŸCbdÕ-J¡¸>J¡ Â‹¸>°∏w <Ì∫° y∫° Fæ $$13$$
oŸ ≈®J¡°≤ ˚uÌ Ju¡ <tØ∫° Fůfiu ≈≤ ˚Ù ıů ı∏t N°<Ì ˚uÌI°fi Fůw° Fæ, bF tfi J¡° ˚®t FÙ

472

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
fi wů ∫F fi°fi°Ãb (˚uÌ) N˚Ù Ã≈∏fi F…N° Fæ N°æ≤ fi oŸJ¡° _bR¡≈ FÙ Ÿwg Fæ wS°<≈
tfiJ¡° ˚®t oŸu Ìu©w° Fæ, ıæŸu ˚®t Ÿu ≈Ù<nw ≈C”T @¥twu F…Î fiy≤ Ju¡ ≈wfi J¡° NfiC˚b J¡≤w°

Fæ, bæŸu FÙ tfiů˚®t tu* ˚Ù tæ* Ã≈∏fi F…N°, <_Sw ≤F°, t≤° oŸ ≈®J¡°≤ NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$14$$

<ıwfiu ˚uÌI°fi Fæ*, fiJ¡° t¥Ô "NFtg, tt' ∫F ˚uÌJ¡v≈fi° FÙ Fæ, ŸJu¡ ˚Ù ≈≤t°Ãt° Ju¡

_bR¡≈J¡° NI°fi N°æ≤ ˚ůy J¡∑ N°„°J¡° Ÿa_J¡°≤ J®¡t Ÿu t¥Ô Fæ*, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

≈≤t°SÕ b_wC J¡° Ì„Õfi fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <bb„ F…N° <ªW "NFtg, tt' oÃ∫°<ÌR¡≈

ŸaŸ°≤ J¡ů Ìu©w° Fæ, ıů NŸBq≈ FÙ Fæ $$15$$

•w <bT∫ tu* N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu Ôbdů≈°¶∫°fi J¡° Â‹¸>°∏wR¡≈ Ÿu <fiÌuÕ„ J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu tSC≤°<@≈<w≤°ı° Ôbd J¡° N≈fiu tu* "tæ* ª°^±>°Ô Fq≥' ÎuŸ° ˚®t F…N° S°, bæŸu FÙ ∫F
ıywg-<_S<w, ıů <J¡ <ªW J¡∑ ˚®°<∏wR¡≈ Fæ, _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ $$16$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu ıÔ w≤ayR¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ tfi J¡∑ ˚®°¿∏w J¡° ≈®ªC≤ vÔ°ŸR¡≈ ∫F Ÿf ıywgR¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w Fůw° Fæ $$17$$ ıæŸu Ÿ°æ‡∫ (<fiÿªÔ ∫°fiÙ w≤ay≤<Fw) ŸtCB Ÿu ≈FÔu Sůn° Sůn° ıÔ J¡° ŸaªÔfi Fůw° Fæ ∫°fiÙ w≤ay ™>wÙ Fæ*, bæŸu FÙ tayÔt∫ J¡°≤d˚¥w

≈≤t°Ãt°Ÿu ≈FÔu ªæw∏∫J¡v≈fiů∏tC©Ù (Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ∏tC©) <ª¿w (ªuwfi„<•w) <Ìw FůwÙ

Fæ $$18$$ <ª¿w-R¡≈Ù ıÔ f®ÊR¡≈Ù ŸtCB tu* _kC¡≤d Ÿu (ŸaªÔfi ∫° _≈∏Ìfi Ÿu) ıÙbR¡≈Ù

N°bwÕw° J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ wS° <ªWR¡≈Ù w≤ayů* J¡ů @°≤d J¡≤w° F…N° fCÌgfCÌg R¡≈Ù Ÿ¨<‹¸>∫ů*

J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fæ $$19$$ Fu Ÿ°æ‡∫ ZÙ≤°tª∏BıÙ, N≈fiu fů@t°` Ÿu t°∫°f∏@fiJ¡° <bfi°„

J¡≤fiub°Ôu ∫° <Ÿ*F Ju¡ ŸÌ¨„ N<ª∏wfiÙ∫ „<•wb°Ôu f®Ê J¡° ıů t°∫° Ÿu ÌuF@°≤d Fæ, bFÙ

N°Ãt<_Sw Ÿa<bÌ°˚°Ÿ ıÙb Ju¡ ŸÂ„ <_Sw Fæ, bFÙ _b∫a <bT∫R¡≈-Ÿ° FůJ¡≤ <_Sw Fæ,

ŸŸu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$20$$

<ıfi ≈°<@∫ů* Ÿu ıÙb, tfi, fC<], <ªW, NFaJ¡°≤ N°<Ì „ÆÌů* J¡° ˚uÌ Fæ, fiJ¡ů J¡Fwu Fæ* $
bF <ª¿w FÙ <ªÌ°˚°Ÿ Ÿu ıÙb, ŸaJ¡v≈ J¡≤fiu Ÿu tfi, <fiÿª∫ J¡≤fiu Ÿu fC<], _t≤d J¡≤fiu Ÿu <ªW, N<˚t°fi J¡≤fiu Ÿu NFaJ¡°≤ wS° <bsu≈„<•w∫C•w Fůfiu Ÿu t°∫° J¡FÔ°wÙ

Fæ $$21$$

fitu* ŸaJ¡v≈≈®@°fi tfi ≈FÔu „ÆÌ N°<Ì Ÿ¥‚t ˚¥wů* J¡∑ (w∏t°`°Nů* J¡∑) J¡v≈fi° J¡≤
ıywg J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tfi ≈FÔu ˚¥ww∏t°`°Nů* J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ, wÌfi∏Ì≤ oŸ ıywg J¡° <b_w°≤ J¡≤w°

Fæ, ıů <J¡ y∏@bÕfiy≤ Ju¡ wCv∫ NŸÃ∫ Fůw° F…N° ˚Ù ŸÃ∫-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $$22$$
tfi Ÿu J¡<v≈w b_wC tfiŸ¥fů* Ÿu ffiÙ F¥oÕ b_wC Ju¡ Ÿt°fi <tØ∫° FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N°J¡°„ tu* Ì¨<‹¸ >Ju¡ <b_w°≤ Ÿu tů<w∫ů* J¡∑ t°Ô°Nů* J¡° Ì„Õfi Fůw° Fæ N°æ≤ ıæŸu _b›fi tu* fiy≤ N°<Ì J¡° ˚®t Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F <ªW Ÿu J¡<v≈w ŸaŸ°≤ ˚®t FÙ Fæ $$23$$

ŸyÕ - 67]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

473
ıywg J¡° Ÿ°sÙ wů <fiÃ∫ „C] FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<b„C], sC@°, <≈≈°Ÿ° N°<Ì Ju¡ N˚°b Ÿu <fiÃ∫w¨›w-Ÿ°, „°∏w wS° Ÿt¿_Sw N°Ãt°
oŸ <ªWfi°tJ¡ _b›fi˚®tJ¡ů fi Ìu©w° F…N° ˚Ù Ìu©w°-Ÿ° Fæ $$24$$ Ÿ „C] N°Ãt° J¡°
o<∏B∫ů* π°≤° f°F≤ <fiJ¡Ôfi° ı°y®w J¡F° y∫° Fæ, ˚Ùw≤ NFa˚°b Ÿu ∫C•w ŸÙJ¡° ⁄Ì∫Ÿu J¡^™> wJ¡ <fiJ¡Ôfi° _b›fi J¡F° y∫° Fæ, _t≤d Ju¡ fÙı b°Ÿfi°t°` Ÿu ⁄Ì∫ tu* <_S<w ŸCTC<›w Fæ, Ju¡bÔ <ª∏t°`R¡≈ Ÿu <_S<w wC∫°Õb_S° Fæ $$25$$ oŸ ≈®J¡°≤ „ů<@w ≈®Ã∫y°Ãt° J¡∑ NÃ∫∏w

„C] Ÿ∏t°` f®Ê°Ãt° tu* ≈¿≤d<w Ÿu <fi<bÕJ¡°≤ ıů <_S<w Fæ, bFÙ wC∫°ÕwÙw ≈Ì Fæ, Ÿ ≈Ì tu*

<_Sw ≈C”T <k¡≤ „ůJ¡ fiFÙ* J¡≤w° Fæ $$26$$

N„ů<@w wÃ≈Ì°SÕtu* <_S<w J¡∑ „aJ¡° J¡° <fib°≤d J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ŸJ¡° „ů@fi

"w≠ıÔ°<fi<w „°∏w ≈°ŸÙw' oŸ ZC<w Ÿu ≈¿≤Ì<„Õw ≤Ù<w Ju¡ NfiCŸ°≤ <Ì©Ô°wu Fæ* $

Ÿtu* ∫F Ÿf <Ìw Fůw° Fæ, ŸÙtu* ≤Fw° Fæ N°æ≤ ŸÙtu* ÔÙfi Fů ı°w° Fæ, fi wů ∫F
f®Ê ıywg-R¡≈ Fæ N°æ≤ fi Ÿtu* ıywg J¡° Ÿ‡f∏@ Fæ, ıæŸu Â<‹¸> Ju¡ <b_w°≤ Ÿu N°J¡°„ tu*
tC•w°bÔÙ J¡° ˚®t Fůw° Fæ, bæŸu FÙ t°∫°b„ oŸ ıywg J¡° ˚®t Fůw° Fæ $$27$$

∫<Ì Ÿtu* ıywg J¡° J¡ůoÕ ŸaŸyÕ fiFÙ* Fæ, wů ZC<w fiu Ÿu ıywg J¡° FuwC Jæ¡Ÿu J¡F° ?

ıæŸu b¨s J¡∑ ∏fi<w tu* (b¨<] tu*) Nb≤ů@J¡ (”J¡°b¸> ±>°Ôfiub°Ô°) fi Fůfiu Ÿu N°J¡°„
b¨s J¡∑ ∏fi<w J¡° J¡°≤d Fæ, bæŸu FÙ ªæw∏∫ŸtCB ≈≤t°Ãt° ıywg-Ÿ¨<‹¸>J¡° J¡w°Õ fi Fůfiu ≈≤

˚Ù ŸJ¡° Nb≤ů@J¡ fi Fůfiu Ÿu J¡w°Õ J¡F° ı°w° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ t°∫° π°≤° ≤<ªw Ÿ¨<‹¸>J¡°

Ju¡bÔ <fib°≤d fi J¡≤fiut°` Ÿu Ÿtu* J¡w¨ÕÃb J¡° ≈ª°≤ Fůw° Fæ $$28$$ ıæŸu ÔůFu J¡° ffi°

F…N° Ì≈Õd Ÿ<∏fi<@t°` Ÿu ≈®<w<f‡fJ¡° FuwC Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ªuwfit∫ ≈≤t°Ãt° Ÿ<∏fi<@t°`

Ÿu ≈Ì°SÕ≈®wÙ<w tu* J¡°≤d Fůw° Fæ $ ıæŸu fÙı, NaJC¡≤, ≈Wu N°<Ì Ju¡ J®¡t Ÿu k¡Ô Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <ª∏t°` <ªW, ıÙb N°<Ì Ju¡ J®¡t Ÿu tfi Fůw° Fæ $$29,30$$

∫<Ì <J¡ŸÙJ¡ů „aJ¡° Fů <J¡ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ŸfJ¡° Ô∫ Fůfiu ≈≤ <ª¿w ŸÌ° bæŸÙ FÙ _b_S

•∫ů* fiFÙ* ≤FwÙ, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

_byÕ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ <J¡∫u y∫u ≈C^∫ J¡tÕ J¡° _byÕ tu* ˚ůy J¡≤ ªCJ¡fiu ≈≤ Ÿtu* Ÿu ıů Nb<„‹¸> Na„ ≤F ı°w° Fæ, bF NfiC„∫ Fæ $ ıæŸu •w NfiC„∫b°Ôu ıÙb Ÿu ∫C•w b¨<‹¸> J¡°
ıÔ<f∏Ì… b¨s, @°fi, yuFq≥ Ju¡ ≈un-≈°æ@ů* tu* ≈®<b‹¸> FůJ¡≤ <k¡≤ fÙı Fůw° FÙ Fæ, Ì°ŸÙfi (fÙı Fůfiu Ÿu <b≤w) fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ ıÙb J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw <ª¿w ˚Ù ªuÃ∫, <ªW

N°<Ì J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ R¡≈ Ÿu <k¡≤ FůwÙ FÙ Fæ, Ÿu ~>ůnJ¡≤ _b_S fiFÙ* FůwÙ $$31$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ıæŸu fÙı tu* Ÿ¥‚tR¡≈ Ÿu <_Sw b¨sJ¡° N°æ≤ ŸJu¡ fÙı J¡° fů@

Fů ª°Fu fi Fů, ≈≤ Ÿtu* ıů b¨sıfifi„<•w Fæ, bF fi‹¸> fiFÙ* FůwÙ bæŸu FÙ <ªW°Ãtw° J¡ů

≈®°›w F…Î ıywg N°æ≤ f®Ê J¡° ˚Ù w[bw# fů@ Fů ª°Fu fi Fů J¡ůoÕ N∏w≤ fi Fůy°, ÎuŸÙ ≈¿≤<_S<w tu* fů@ J¡∑ <bk¡Ôw° FůyÙ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫Ω<≈ b¨s wS° fÙı J¡° fů@ Fů NSb° fi Fů, ≈≤∏wC Ÿ¥‚tR¡≈ Ÿu fÙı Ju¡ tº∫ tu*

474

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<_Sw ıů b¨s N°æ≤ fÙı Fæ*, fiJ¡∑ b¨sıfifi„<•w fi‹¸> fiFÙ* FůwÙ Fæ, ∫F ˚uÌ ≈®Ã∫s

<Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ wS°<≈ <ªW˚¥w ıywg N°æ≤ f®Ê tu* ∫F f°w Fæ FÙ fiFÙ* ∫°fiÙ <ªW˚¥w ıywg N°æ≤ f®Ê J¡° b°_w<bJ¡ fů@ Fů ı°fiu≈≤ b¨s N°æ≤ fÙı Ju¡ Ÿt°fi fitu*

Ÿ¨<‹¸>ıfifi„<•w fiFÙ* ≤FwÙ Fæ $ •∫ů*<J¡ fÙı N°æ≤ b¨s Ju¡ fů@t°` Ÿu b°_w<bJ¡ N©¿^±>w _bR¡≈ ∆∫•w fiFÙ* Fůw°, f®Êfů@ Ÿu wů ÌÙ≈J¡ Ÿu R¡≈„ů˚° Ju¡ Ÿt°fi bF <ª∏t°` Ju¡

N°ÔůJ¡ Ÿu <Ì©°oÕ Ìufiub°Ô° w[b ∆∫•w Fů ı°w° Fæ, ∫°fiÙ N°æ≤ f°wů* tu* Ÿt°fiw° Fůfiu ≈≤

˚Ù fi Ìůfiů* tu* owfiÙ <bÔsdw° Fæ $$32,33$$
fů@ J¡∑ ÎuŸÙ Ÿ°tØ∫Õ Jæ¡Ÿu Fæ ? ∫<Ì J¡ůoÕ ÎuŸÙ „aJ¡° J¡≤u, wů Ÿ≈≤ fů@, <bª°≤ı∏∫

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, w[b°by°FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu @≤wÙ J¡° ıů-ıů _S°fi ©ůÌ° ı°w° Fæ, bF N°J¡°„ Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <ıŸ-

<ıŸ N°<bΩJ¡ (N<bΩ°J¨¡w) |¸>, ≈¸> N°<Ì J¡° <bª°≤ <J¡∫° ı°w° Fæ, bF N<@‹™>°fi˚¥w Ÿ∏t°` Fů ı°w° Fæ $$34$$ ıæŸu _k¡<¸>J¡ Ju¡ N∏Ì≤ ≈®<w<f<‡fw bfi N°<Ì ∫F ≈®<w<f‡f Fæ, ÎuŸ° ı°fiu <ffi° ŸÃ∫ ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ „C] f®Ê Ju¡ N∏Ì≤ N<πwÙ∫ ˚Ù ∫F ıywg

<˚∏fi-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $$35$$ ıæŸu ÎJ¡ N©^±> _k¡<¸>J¡<„Ô° k¡Ô, ≈Wu, Ôw°, H°nÙ

N°æ≤ fiJu¡ N°@°≤ wS° fiJu¡ N∏wyÕw fÙıR¡≈ Ÿu <_Sw Fæ, bæŸu FÙ ∫F f®Ê ıyBq≈ Ÿu

<_Sw Fæ $$36$$
oŸ ≈®J¡°≤ b<dÕw ıÙb, tfi, fC<] N°æ≤ NFaJ¡°≤_bR¡≈ ıywg J¡∑ t°∫°t°`w° J¡ů ŸCfiJ¡≤

N°ÿª∫ÕtÀfi F…Î, yC”bªfiů* tu* <bÿb°Ÿ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d _b∫a NfiCb°Ì π°≤° ŸJ¡° NfiCtůÌfi J¡≤wu F…Î ≈aª˚¥w N°æ≤ w∏t°`°Nů* Ju¡ o¿∏B∫ů* Ÿ<Fw Ÿt<‹¸>, ∆∫<‹¸>, N°æ≤ _S¥Ô-„≤Ù≤˚°b Ju¡ Ã≈<WJ®¡t J¡ů ı°fifiu Ju¡ <ÔÎ ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $

˚ybfig , NFů fnu N°ÿª∫Õ J¡∑ f°w Fæ <J¡ ∫F ıywg _b∫a NŸwg Fů J¡≤ ˚Ù Ÿwg-Ÿ°

≈®wÙw Fůw° Fæ, sCB Fůw° F…N° ˚Ù ∫F Jæ¡Ÿ° <b_w¨w, Jæ¡Ÿ° _b_S N°æ≤ Jæ¡Ÿ° _≈‹¸> ≈®wÙw Fůw° Fæ ? ∫F J¡t N°ÿª∫Õ J¡∑ f°w fiFÙ* Fæ $$37$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ f®Ê tu* ≈®<w˚°Ÿ_bR¡≈ N°æ≤

NůŸ Ju¡ <f∏Ì… Ju¡ Ÿt°fi w∏t°`°R¡≈ yCd Ÿu ∫C•w ∫F f®Ê°^±> _kC¡¿≤w Fůw° Fæ, bF tæ*fiu N°≈Ÿu ŸCfi° $ ≈≤ ıæŸu ∫F ∫S°SÕ_b˚°b<Ÿ] N°Ãtb_wC Ÿu <b≈CÔw° J¡ů ∫°fiÙ Ÿt<‹¸>,

∆∫<‹¸>, _S¥ÔÌuFw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ ıæŸu ∆∫<‹¸>, Ÿt<‹¸> J¡° ≈˚ůy J¡≤fiub°Ô°
bæÿb°fi≤R¡≈b°Ô° Fůw° Fæ, bæŸ° N°≈ tCHŸu J¡<FÎ $$38,39$$

≈¥bůÕ•w ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ŸbÕ≈®St NÃ∫∏w NŸ‡˚°<bw N<fibÕªfiÙ∫

_S¥Ôw°≈∫Õ∏w Ÿ‡≈¥dÕ b°Ÿfi°Nů* Ÿu b¨<] J¡ů ≈®°›w F…Î ıÙb˚°b Ju¡ N°<b˚°Õb J¡ů Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡

<Ì©Ô°wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, ıÙb NÃ∫∏w NŸa˚°<bw, NÃ∫∏w NfifiC˚¥w N°æ≤

Nfi∏∫ Fůw° F…N° ˚Ù ≈FÔu NfiC˚¥w-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ıæŸu b°_wb tua <bJ¡<Ÿw Nay Ÿu

„¥∏∫ buw°Ô ˚Ù f°ÔJ¡ Ju¡ ⁄Ì∫ tu* <bJ¡<Ÿw Nayb°Ô° FůJ¡≤ _≈‹¸>R¡≈ Ÿu <Ìw Fůw° Fæ, bæŸu

ŸyÕ - 67]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

475

FÙ _b_b˚°bR¡≈ ıÙbw° ≈≤f®Ê tu* <Ìw FůwÙ Fæ $$40,41$$
ıů b_wC NfiC˚¥w fiFÙ* Fæ, ŸJ¡° tfifi fiFÙ* Fů ŸJ¡w° wS° NfiC˚b ≈®t°d N°æ≤ ≈®tu∫ Ju¡

N@Ùfi Fæ, oŸ<ÔÎ tfiů˚°b Ju¡ <fi<tW ≈®t°d N°æ≤ ≈®tu∫J¡∑ b°Ÿfi°Nů* J¡∑ Ã≈<W J¡Fwu Fæ* $
bF ıÙbw°, ıů t°fitu∫R¡≈, „C], ŸÃ∫ FůwÙ F…oÕ NŸÃ∫ Ju¡ Ÿt°fi <_Sw Fæ, f®Ê Ÿu

<˚∏fi fi FůwÙ F…oÕ ˚Ù <˚∏fi-ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ, f®Ê J¡° fäFd°ÃtJ¡ ıů _bR¡≈ Fæ, wBq≈

Fæ $$42$$ ıæŸu f®Ê „Ù|® ıÙb, <ıŸJ¡° J¡v≈fi° FÙ _bR¡≈ Fæ, Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ıÙb tfifib°Ÿfi° Ÿu Ã≈∏fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tfi ffi ı°w° Fæ $$43$$ bF tfi ≈aªw∏t°`°Nů* J¡°
tfifi J¡≤fiu Ÿu N≈fiu J¡ů ≈aªw∏t°`°R¡≈ tu* N°<b˚¥Õw Ìu©w° Fæ, ∫°fiÙ ≈aªw∏t°`°Nů* J¡° tfifi J¡≤fiu Ÿu ≈aªw∏t°`° ffi ı°w° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ N<b<h~>∏fi Âyg”≈b°Ô° N°æ≤ N<wŸ¥‚t bF

≈aªw∏t°`°Ãt° „Ù|® <ªÌ°J¡°„ tu* _kC¡¿≤w Fůw° Fæ N°æ≤ ŸJu¡ _bw#≈®J¡°„t°fi Fůfiu ≈≤ N≈fiÙ

Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿt°fi ≈®J¡°„t°fi N≈¿≤<h~>∏fi <ªwg Â<‹¸> π°≤° NůŸ Ju¡ <f∏Ì… Ju¡ ŸÂ„ f®Ê°^±>R¡≈

N°æ≤ tfiC‹∫ N°<Ì Ju¡ ÌuFR¡≈ J¡ů N≈fiu tu* Ìu©w° Fæ $$44,45$$

Ÿtu* ≈FÔu „ÆÌ N°æ≤ NSÕ Ju¡ <b˚°y J¡∑ _k¥¡<wÕ Ÿu tůF°J®¡°∏w NF∏w°º∫°Ÿ N°æ≤ wÌfi∏w≤

ŸaŸ°≤w[b_t≤d Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıÙb "tæ* •∫° Fq≥', ∫ů* w°<[bJ¡ R¡≈ Ÿu ∫° tfiC‹∫ N°<Ì Ju¡ N°J¡°≤R¡≈ Ÿu <b„uTw∫° I°fi J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° Fæ, tůF°J®¡°∏w Ÿa<bwg J¡ů ≈FÔu Ìu©w° Fæ, wÌ…≈≤°∏w ≈C”T°SÕ<bª°≤ Ju¡

Ÿ°S Fı°≤ů* ≈¥bÕ ı∏tů* Ju¡ _t≤d Ÿu y˚Õ tu* ıywg N°æ≤ w[b„ÆÌ Ju¡ NSÕ J¡ů wS° I°fi J¡ů Ìu©w° Fæ $$46$$
ıÙb J¡∑ J®¡t„# o<∏B∫ů* J¡∑ J¡v≈fi° J¡ů J¡Fwu Fæ* $
wÌfi∏w≤ „≤Ù≤<≈^±> tu* N_kC¡¸> NFa˚°b Ju¡ I°fi Ÿu „≤Ù≤ Ju¡ tC©R¡≈ ÎJ¡Ìu„ tu* ˚°bÙ

≤Ÿfiu<∏B∫ N°æ≤ ŸJu¡ <bT∫ ≤Ÿ Ju¡ fi°t Ÿu ≈Ô<sw ≤Ÿfiu<∏B∫ J¡° sd˚≤ tu* bF ıÙb NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$47$$ wÌfi∏w „≤Ù≤<≈^±> tu* N_kC¡¸> NFa˚°b Ju¡ I°fi Ÿu ªsC¿≤<∏B∫ N°æ≤

ŸJu¡ <bT∫ R¡≈ J¡∑ Nů≤ ∏tC© F…N° ıÙb „≤Ù≤ Ju¡ ÎJ¡ Ìu„ ªsCyůÔJ¡ tu* ˚°bÙ fiùfi°t Ÿu

≈Ô<sw ªsC¿≤<∏B∫ Fůw° Fæ $$48$$ wÌfi∏w≤ „≤Ù≤<≈^±> tu* N_kC¡¸> NFa˚°b Ju¡ I°fi Ÿu

|®°du<∏B∫ Ju¡ Ì„Õfi Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu |®°d Fů ı°w° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Zů` N°<Ì Ju¡ ˚°b tu* ˚Ù
ıfwJ¡ bF <_Sw ≤Fw° Fæ, wfwJ¡ „ÆÌ N°<Ì Âÿ∫ J¡° ≈˚ůy J¡≤fiu J¡° ŸJ¡° _b˚°b Fů ı°w° Fæ $$49$$ oŸ ≈®J¡°≤J¡° bF ıÙb°Ãt° @Ù≤u-@Ù≤u J¡°J¡w°ÔÙ∫∏∫°∫ Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈¥bÕb°Ÿfi°

Ÿu J¡<v≈w _b∫a <b<„‹¸> ÌuF°<ÌŸ<∏fibu„ J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$50$$

Zů` N°<Ì o<∏B∫ů* Ju¡ π°≤° ŸJ¡° „ÆÌ N°<Ì˚ůy Fůfiu ≈≤ wwg-wwg o<∏B∫ů* tu*
w°Ì°Ã‡∫°º∫°Ÿ Ju¡ <bT∫ tu* J¡Fwu Fæ* $

NŸwg Fůw° F…N° ˚Ù Ÿwg N°æ≤ Ÿ[bŸ‡≈∏fi Ÿ o<∏Ì®∫°<ÌŸa|°w Ju¡ Zů`R¡≈ ÌuFæJ¡Ìu„w°

J¡ů Zbd R¡≈ <J®¡∫° Ju¡ <ÔÎ bF ≈®°›w Fůw° Fæ $ _≈„Õ˚°bR¡≈ Ãb<y<∏B∫-R¡≈ ÌuFæJ¡Ìu„w°

J¡ů _≈„Õ<J®¡∫° Ju¡ <ÔÎ ≈®°›w Fůw° Fæ $ R¡≈˚°b ∫°fiÙ ªsC¿≤<∏B∫-R¡≈ ÌuFæJ¡Ìu„w° J¡ů

476

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ì„ÕfiR¡≈ <J®¡∫° Ju¡ <ÔÎ Ìu©w° Fæ, |®°du<∏B∫R¡≈ ÌuFæJ¡Ìu„w° J¡ů y∏@y®Fd<J®¡∫° Ju¡ <ÔÎ

≈®°›w Fůw° Fæ $$51-53$$ oŸ ≈®J¡°≤ •w N°æ≤ NfiC•w ˚°bt∫ o¿∏B∫ů* Ÿu ˚°bt∫ ÌuF
tu* f°fl ≈Ì°Sů˘J¡∑ ŸW° J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤fiu tu* ŸtSÕ ˚°bÙ o¿∏B∫fi°tJ¡ <~>B J¡ů Ìu©w°

Fæ $$54$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ N°<Ì ıÙb ∫°fiÙ Ÿt<‹¸>R¡≈ N°æ≤ NΩwfi (∆∫<‹¸>) ıÙb J¡° ≈®<w˚°Ÿ_bR¡≈ N°<wb°<FJ¡ FÙ „≤Ù≤ Ã≈∏fi Fůw° Fæ $$55$$
f®Ê Ju¡ FÙ NI°fi Ÿu <b<b@ N°<wb°<FJ¡ ÌuFů* J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ N°æ≤ I°fi Ÿu N°<wb°<FJ¡

ÌuFů* J¡° fi°„ Fů ı°w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

N°<wb°<FJ¡ ÌuF J¡∑ ∫F ≈≤° ŸW° NbdÕfiÙ∫ FÙ Fæ $ bF ŸW° f®Ê Ju¡ N≈¿≤I°fiŸu t°fiů*

N°<wb°<FJ¡w° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ N°æ≤ f®ÊR¡≈ ŸÃ∫ N°Ãt° Ju¡ ≈¿≤I°fi Ÿu ŸJ¡° N°<wb°<FJ¡-

˚°b fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $$56$$ ıf f®Ê Ju¡ ≈¿≤I°fi Ÿu ≈®t°w°, ≈®t°d, ≈®tu∫ N°<Ì f®Ê_bR¡≈

FÙ Fæ*, wf N°<wb°<FJ¡ ÌuFů* J¡∑ <•wJ¡° •∫° ≈®Ÿay Fæ ? ∫°fiÙ bu wů f®Ê_bR¡≈ Fæ* FÙ $ ˚°b

∫F Fæ <J¡ N°<wb°<FJ¡ ÌuF°<Ì π°≤° Nº∫°≤ů≈ N°æ≤ N≈b°Ì J¡∑ J¡v≈fi° ˚Ù ∆∫CÃ≈Ã∫°@°∫J¡

∆∫bF°≤Â<‹¸> Ÿu FÙ Fæ, ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu fiFÙ* Fæ $$57$$

˚uÌI°fi Ÿu N°<wb°<FJ¡ f®Ê Ÿu N∏∫ ≈®wÙw Fůw° Fæ N°æ≤ f®ÊÃbI°fi Ÿu wů bF

N°<wb°<FJ¡ f®Ê FÙ Fæ $ ∫<Ì I°fi°fiCŸ°≤ FÙ b_wC J¡∑ <Ÿ<] Fæ wů f®ÊÃbI°fi N°æ≤ N∏∫ÃbI°fi tu* <b„uT •∫° F…N° ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* ?

f®ÊÃbI°fiR¡≈ Ÿa<bwg ˚®°<∏wı∏∫ fiFÙ* Fæ, Nw# f®ÊÃbI°fi ≈®t°ÃtJ¡ Fæ N°æ≤ N∏∫ÃbI°fi

˚®t°ÃtJ¡ Fæ $$58$$

∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů <ªÌuJ¡≤Ÿ f®Ê tu* NI°fi J¡° Ÿ‡≈JÕ¡ fi Fůfiu Ÿu NI°fi fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ıÙb˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° FÙ fiFÙ* FůyÙ NSb° f®ÊæJ¡Ãb FÙ _bw#<Ÿ] Fůy°, N≈fiu Ÿu N<w¿≤•w tůsR¡≈ k¡Ô N°æ≤ ŸJu¡ ≈®°≈J¡ <bª°≤ J¡° Ÿa˚b FÙ* fiFÙ* Fæ, wů ≈®b¨<W Jæ¡Ÿu FůyÙ ? ÎuŸÙ

ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, NI°fi J¡° NŸ‡˚b Fůfiu Ÿu NSb° f®Ê°ÃtæJ¡w° J¡∑

_bw#<Ÿ<] Fůfiu Ÿu •∫° tůs Fæ N°æ≤ •∫° <bª°≤ Fæ ? oŸ<ÔÎ ˚uÌJ¡v≈fi°Î≥ <bk¡Ô Fæa $$59$$

•∫° ∫F ≈®ÿfi w°¿[bJ¡ b_wC J¡ů ı°fiJ¡≤ <J¡∫° y∫° Fæ NSb° <ffi° ı°fiu $ ∫<Ì ı°fiJ¡≤

<J¡∫° y∫° Fæ, wů <bª°≤ J¡∑ NfiSÕJ¡w° Ÿu Ftu* J¡ůoÕ N°≈<W fiFÙ* Fæ, ∫<Ì <ffi° ı°fiu <J¡∫°
y∫° Fæ wů oŸ ≈®ÿfi J¡° NbŸ≤ FÙ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tª∏BıÙ, <Ÿ]°∏wJ¡°Ô tu* FÙ N°≈J¡° ∫F ≈®ÿfi ŸC„ů<˚w Fů ŸJ¡w° Fæ $ NJ¡°Ô tu* Ã≈∏fi k¥¡Ôů* J¡∑ t°Ô° <J¡wfiÙ ˚Ù ŸC∏Ì≤ •∫ů* fi Fů, „ů˚° fiFÙ* ÌuwÙ $

•∫ů*J¡ ŸŸu Ã≈°wı<fiw NfiSů˘ J¡∑ N°„aJ¡° Ÿu ˚∫ Fůw° Fæ $$60$$ ıæŸu NÃ∫∏w „ů˚°∫t°fi

˚Ù NJ¡°Ô-≈C‹≈t°Ô° wÃJ¡°Ô tu* ≈˚ůy ŸC© Ìufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ°SÕJ¡ ˚Ù •∫ů* fi Fů, wS°<≈

N°æÃ≈°<wJ¡ NfiSů˘ J¡∑ ıfifiÙ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ôůyů* J¡ů F<TÕw fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ, Nw# bF

NfiSÕJ¡°¿≤dÙ FÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈¿≤≈°J¡Ì„° J¡ů (<Ÿ]Ì„° J¡ů) ıů ıÙb ≈®°›w fi Fů, ŸJu¡

ŸyÕ - 67]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

477

<bT∫ tu* NJ¡°ÔůÃ≈∏fi <•w NfiSÕJ¡°¿≤dÙ FÙ FůwÙ Fæ $ ≈¥bÕ ÿÔůJ¡ tu* ıů f°w NS°Õ∏w≤∏∫°Ÿ

Ÿu <Ÿ] J¡∑ yoÕ SÙ, bF oŸ ÿÔůJ¡ tu* ≈t° π°≤° <Ÿ] J¡∑ yoÕ Fæ $$61$$ oŸ ÔůJ¡ tu* Fut∏w N°<Ì J¡°Ô @°fi N°<Ì Ju¡ NaJC¡≤ů* J¡∑ Ã≈<W J¡∑ ≈®<wJ¥¡Ôw° N°æ≤ ıb N°<Ì Ju¡ NaJC¡≤ů* J¡∑

Ã≈<W J¡∑ NfiCJ¥¡Ôw° J¡° Ì°w° Ìu©° ı°w° Fæ, •∫ů*<J¡ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡° J¡°Ô π°≤° FÙ k¡Ô

Ÿu Ÿ‡f∏@ Fůw° Fæ $$62$$
oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ tº∫≈°wÙ „aJ¡° J¡° t©°æÔ Ÿu FÙ Ÿt°@°fi J¡≤

"Nfi°¶∫u∫∫tg' ∫F°≥ wJ¡ ıů f°w J¡FÙ SÙ, ŸÙ Ju¡ NfiCŸ°≤ N°<wb°<FJ¡ ÌuFů* J¡∑ Ÿt<‹¸>Ÿu

≈<Fw <F≤^∫y˚Õ tu* <≈w°tFÃb J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤wu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿt‹ˆ°Ãt° ıÙb°Ãt° ∫°fiÙ <F≤^∫y˚Õ Ÿt∫ ≈°J¡≤ N≈fiu tu* ∏fi<w J¡ů ≈®°›w F…Î <≈w°tFÃb J¡° NfiC˚b J¡≤w° F…N° ≈°Ÿfi° Ju¡ ≈¿≤≈°J¡ Ÿu k¡ÔÙ˚¥w ≈°_∫R¡≈ Ÿu <_Sw Fůw° Fæ $$63$$
bF ≈®db Ju¡ hª°≤d Ÿu N°æ≤ ŸJu¡ NSÕ Ju¡ ≈¿≤I°fi Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

—J¡°≤ Ju¡ hª°≤d N°æ≤ wÌSÕ Ju¡ ≈¿≤I°fi Ÿu ıů ŸaJ¡v≈ J¡≤w° Fæ, wC≤∏w w∏t∫ Fů ı°w° Fæ NS°Õwg ŸaJ¡v≈°fiCŸ°≤ ≈Ì°Sů˘ J¡ů ≈®J¡¸> Ìu©w° Fæ $$64$$
oŸ ≈®J¡°≤ ∆∫<‹¸> Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ju¡ NfiCŸ°≤ Ÿt<‹¸> J¡° ŸaJ¡v≈_bR¡≈ ∫F ıywg <tØ∫° FÙ

Fæ, ÎuŸ° k¡<Ôw°SÕ J¡Fwu Fæ* $

∆∫°≈J¡ N°J¡°„ tu* ∫F Ÿf wÔt<ÔfiÃb N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi J¡<v≈w Fæ N°æ≤ ıf tu” N°<Ì

≈bÕwů* J¡∑ ∏fiw N°J¨¡<w ˚Ù N°J¡°„ FÙ Fæ, <k¡≤ ~>ů¸>ů* tů¸>ů*J¡∑ wů f°w FÙ •∫° Fæ, •∫ů*<J¡
b°∫C N°<Ì Ju¡ J®¡t Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ıywg N°J¡°„ tu* FÙ N°≤ů≈ π°≤° b¨<] J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ, Nw#

Ÿtu* N°æ≤ wÔt<Ôfiw° N°<Ì tu* •∫° N∏w≤ Fæ ? $$65$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ¨<‹¸> J¡° ≈®<w≈°Ìfi ≈®≈aª Ju¡ <tØ∫°Ãb J¡° fů@fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ, b°_w<bJ¡

Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ≈®<w≈°Ìfi Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu "fi <fi≤ů@ů fi ªůÃ≈<W#' oÃ∫°<Ì ZC<w Ju¡

N°„∫ J¡ů N<˚∆∫•w J¡≤wu Fæ* $

∫F°≥ fi wů J¡ůoÕ b_wC Ã≈∏fi FůwÙ Fæ N°æ≤ fi J¡ůoÕ <bfi‹¸> FůwÙ Fæ, f®Ê FÙ ıyBq≈Ù
y∏@bÕfiy≤ Ju¡ N°J¡°≤ Ÿu _kC¡≤d J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$66$$
ıÙbÃb ˚Ù ıyÃJ¡ů<¸> tu* FÙ Fæ, ÎuŸ° Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ ıywg J¡∑ ŸW° ıÙbŸW° Ju¡ wCv∫ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu <F≤^∫y˚Õ N°<Ì ıÙbů* J¡∑ ŸW° ŸÌŸ∏t∫Ù ∫°fiÙ ∫°æ<•wJ¡ Â<‹¸> Ÿu <bª°≤ŸFfi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ, bæŸu FÙ fiÙªu J¡∑¸>, ≈way N°<Ì wJ¡ N°æ≤ «¡≈≤ Ìub∫ů<fi≈∫Õ∏w ŸfJ¡∑ ŸW°

<bª°≤ ŸFfi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ ÎuŸÙ FÙ Fæ ∫°fiÙ N<fibªÕfiÙ∫ FÙ Fæ $$67$$

≈≤t°SÕÌ¨<‹¸> Ÿu wů J¡Fwu Fæ* $
f®Ê° Ÿu ÔuJ¡≤ J¡∑¸>, ≈way≈∫Õ∏w ≈®<Ÿ] Ÿa<b<W (b¨[∫°ÃtJ¡ I°fi) Ÿu NfiC˚b°R¡i> ˚Ù

478

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

∫F ŸabÃŸa˚®t NŸwg FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ oŸJ¡° Ÿ‡∫Jg¡ I°fi Ÿu f°@ Fů ı°w° Fæ $$68$$

"N°f®ÊJ¡∑¸>Ÿa<bWu#' oŸ Na„ J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu f®Ê° Ã≈∏fi Fůw° Fæ, bæŸu FÙ J¡∑n° ˚Ù Ã≈∏fi Fůw° Fæ $

„aJ¡° - J¡∑nu tu* sCBJ¡tÕw° Jæ¡Ÿu ?

Ÿt°@°fi - ˚°æ<wJ¡ t°<Ô∏∫ Ju¡ N°<@•∫ Ÿu J¡∑n° sCB J¡tÕ J¡≤w° Fæ $ ıÙb tu* ıů FÙ

<bT∫ů∏tC© ªæw∏∫R¡≈ ıÙbfi Fæ, bFÙ Ÿtu* ≈°æ”T Fæ, bFÙ k¡ÔR¡≈ tu* ≈∫ÕbŸ∏fi Fůfiub°Ô°

J¡tÕ Fæ, bF J¡tÕ FÙ ≈°æ”T Fæ $ ∫°fiÙ ≈°<@ J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°ÔÙ ıÙbw° Fæ N°æ≤ ıÙbw°

J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°Ô° ≈°æ”T Fæ, ≈°æ”T FÙ k¡Ô≈∫ÕbŸ°∫Ù J¡tÕ Fæ N°æ≤ •w J¡tÕ FÙ

≈°æ”T Fæ $$69,70$$

fi Ìů tu* ŸCJ¨¡wR¡≈ Ÿ°≤ Ju¡ ÃJ¡TÕ J¡∑ ª≤t ŸÙt° J¡° k¡Ô f®Êw° (f®Ê° J¡° ≈Ì) Fæ, N°æ≤ Ì…‹J¨¡wR¡≈ Ÿ°≤ Ju¡ ÃJ¡TÕ J¡∑ ª≤t ŸÙt° J¡° k¡Ô J¡∑¸>w° (J¡∑nu J¡° ≈Ì) Fæ, oŸ ≈®J¡°≤
bæ<ªc∫ Ju¡ J¡°≤d <˚∏fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù Ìůfiů* tu* NI°fi<ª∏t°`≈®∫C•w ıů πæw-˚®°<∏w Fæ N°æ≤

I°fit°` Ÿu ŸJ¡° <bfi°„ Fůw° Fæ, ∫u Ìůfiů* tu* Ÿt°fi FÙ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
f®Ê° J¡° ≈C^∫ Ÿu N°<b˚°Õb Fůw° Fæ, N°æ≤ J¡∑nu J¡° ≈°≈ Ÿu $ <ª∏t°` Ju¡ NI°fi Ÿu ˚®°¿∏w FůwÙ Fæ N°æ≤ ŸJu¡ I°fi Ÿu ˚®°¿∏w J¡° s∫ Fů ı°w° Fæ $$71$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ıf wJ¡ ≈®t°w° ≈®t°d Ÿu ≈®tu∫R¡≈ πæw J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, wf wJ¡ πæw Fæ N°æ≤ ŸJu¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ Îu•∫ FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ŸfJ¡° J®¡t„# πæw N°æ≤

Îu•∫_b˚°bÃb FÙ b°_w<bJ¡ •∫ů* fi t°fi <Ô∫° ı°∫, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
πæw t°w¨ (≈®t°w°) N°æ≤ t°fi (≈®t°d) Ÿu ≈®tu∫ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ t°w¨, t°fi N°<ÌR¡≈ πæw J¡ů ˚Ù N∏∫ t°w¨, t°fi N°<Ì J¡∑ N≈us° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Nfib_S°≈<W Fů ı°∫uyÙ $ t°w¨, t°fi N°<ÌJ¡∑ <ª∏t°`w° Fůfiu ≈≤ πæw N°æ≤ Îu•∫ Ju¡ Ÿ°@J¡ N∏∫ J¡° N˚°b Fůfiu Ÿu πæw N°æ≤

Îu•∫b°Ì ©≤yů„ Ju¡ ŸÙ*y N°æ≤ N°J¡°„JC¡ŸCt Ju¡ wCv∫ Fæ* $$72$$

∫<Ì „aJ¡° Fů <J¡ t°fi Ÿu tu∫ ∫<Ì πæw fiFÙ* Fæ, wů J¡≤ůnů* JC¡Ì°Ôů* Ÿu Ì…˚uÕΩ ˚Cbfi N°<Ì˚°b Â»w°R¡≈ πæw Jæ¡Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
f®Ê°fi∏ÌR¡≈ N°Ãt° FÙ f∏@fi tu* ±>°Ôfiub°Ô° ˚Cbfi N°<Ì ˚°b J¡∑ Â»w° R¡≈ πæw Fæ, ÎuŸ° ˚®°<∏w Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, ıæŸu ≤u„t Ju¡ J¡∑nu π°≤° N≈fiÙ Ô°≤ J¡∑ Â»w°R¡≈ f∏@fi J¡°

NfiC˚b <J¡∫° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ N°Ãt° Ju¡ π°≤° ˚Ù _bf∏@J¡ ˚Cbfi˚°bÂ»w° R¡≈ πæw J¡°

NfiC˚b <J¡∫° ı°w° Fæ $$73$$

∫<Ì f∏@fi _bJ¡<v≈w FÙ Fæ, wů ≈®Ã∫uJ¡ ≈C”T tu* ŸJ¡∑ N<˚Ô°T° Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ J¡v≈fi°

FůyÙ, N<fi‹¸>J¡v≈fi° fiFÙ* FůfiÙ ª°<FÎ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Ÿf tfiů* Ju¡ Ÿt<‹¸>R¡≈ f®Ê° fiu ˚ů•w° Ju¡ J¡t°ÕfiCŸ°≤ <ıŸ <ıŸ b_wC J¡ů <ıŸ ≈®J¡°≤

Ÿ®‹¸>∆∫R¡≈ Ÿu Ìu©° N°æ≤ ıæŸu J¡°∫Õ Ju¡¡<ÔÎ ŸJ¡∑ J¡v≈fi° J¡∑, bF b_wC N∏∫ ıÙbů* π°≤°
bæŸÙ FÙ Ìu©Ù ı°wÙ Fæ •∫ů*<J¡ <fi∫<w J¡° ÎuŸ° <fiÿª∫ Fæ $$74$$

ŸyÕ - 67]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

479
b¸> Ju¡ fÙı Ÿu b¸>J¡° NaJC¡≤ Fůw° Fæ, JC¡¸>ı Ju¡ fÙı Ÿu b¸> J¡° NaJC¡≤ fiFÙ* Fůw° N°æ≤
fCÌgfCÌ JC¡~> FÙ <fituT wJ¡ ≤Fwu Fæ*, f®Ê°^±> tF°J¡v≈ wJ¡ ≤Fw° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ FuwC, k¡Ô

N°<Ì J¡∑ <fi∫<w Ju¡ fÔ Ÿu ˚Ù N≈fiÙ oh~>° Ju¡ NfiCŸ°≤ J¡v≈fi° fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $
ıů b_wC <ıŸŸu <Ìw F…oÕ Fæ, ŸJu¡ <ffi° bF <Ìw fiFÙ* FůwÙ $ <fituT ˚≤ J¡ůoÕ ≤Fu ∫°

J¡v≈ ˚≤ J¡ůoÕ ≤Fu, ∫F <fi∫<w J¡° <fiÿª∫ Fæ $$75$$

Ft Ôůyů* J¡∑ N_bw∏`w° Ju¡ ≈®˚°b Ÿu N°æ≤ <fi∫<w π°≤° <fi@°Õ¿≤w „<•w, J¡°Ô N°<Ì

J¡∑ ∆∫b_S° Ju¡ Ìu©fiu Ÿu ∫F ıywg ŸÃ∫ FÙ Fæ, ÎuŸ° ˚®t fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫F ıywg <tØ∫° FÙ Ã≈∏fi F…N° Fæ N°æ≤ <tØ∫° FÙ b¨<] J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ˚ůyJ¡°Ô tu*

∫F <tØ∫° FÙ ≤ůªJ¡ ≈®wÙw Fůw° Fæ N°æ≤ <tØ∫° FÙ <bÔÙfi Fůw° Fæ $$76$$
wÙfi Ÿyů˘ tu* ≈Ωů* π°≤° ıů NSÕ <b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡F° y∫° Fæ, ŸÙJ¡ů yΩů* π°≤° Ÿasu≈ Ÿu

<Ì©Ô°wu Fæ* $

„C] ŸbÕ∆∫°≈J¡ f®Ê Nfi∏w N°æ≤ N<πwÙ∫ Fæ, ˚®°<∏wb„ N„C]-Ÿ° NŸwg-Ÿ°, fi°fi°-

Ÿ°, NŸbÕ∆∫°≈J¡-Ÿ° I°w Fůw° Fæ $$77$$ ıæŸu ıÔ <˚∏fi Fæ N°æ≤ w≤ay <˚∏fi Fæ, ÎuŸÙ t¥©ů˘

J¡∑ JC¡J¡v≈fi° Ÿu Nb°_w<bJ¡ ˚uÌ ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ıů ∫F ıywg J¡° ˚uÌ ≈®wÙw Fůw°

Fæ, bF ˚Ù Nb°_w<bJ¡ Fæ Ju¡bÔ NI°<fi∫ů* fiu ŸJ¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $ ıÔ J¡° w≤ay

≈¿≤d°t Fæ, ∫F t°fi° ı°∫ wů <bbwÕ _kC¡¸> fiFÙ* Fůy°, oŸ<ÔÎ ÌqŸ≤° Â‹¸>°∏w Ìuwu Fæ* $ ıæŸu

≤≠ıCtu* Ÿ≈Õ J¡∑ <_S<w Fæ, bæŸu FÙ f®Ê tu* FÙ „`C N°æ≤ <t` Ju¡ Ÿt°fi <b”] N°æ≤ N<b”]

J¡˚Ù ˚Ù N≈fiu _b˚°b J¡° ≈¿≤Ã∫°y fi J¡≤fiub°ÔÙ ˚uÌ°˚uÌ„<•w∫ů* J¡∑ <_S<w Fæ $ ıæŸu ıÔ
w≤ayů* J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu <πÃb J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ, ıæŸu ŸCbdÕ J¡¸>J¡ J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu <πÃb J¡°

<b_w°≤ J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ŸÙ N<πwÙ∫ ≈®Ã∫Jg¡ N°Ãt°fiu t°fiů* <πÃb J¡° <b_w°≤ J¡≤ ≤•©°

Fæ $ Nw# Ÿ N°Ãt° Ÿu _b∫a N∏∫ N°Ãt° J¡° NfiC˚b Fůw° Fæ $$78,79$$ oŸ f®Ê Ÿu

<fi<bÕJ¡v≈ ıywg J¡° _kC¡≤d F…N°, bFÙ Ÿ<bJ¡v≈w° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ tfi ffi y∫°, Ÿfiu NFa˚°bJ¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ $ ∫F ≈FÔu <fi<bÕJ¡v≈ ≈®Ã∫s”≈ S°, bF tfi Fůw° Fæ, „Ù|® "NFtg'

„ÆÌ Ju¡ NSÕ J¡∑ ˚°bfi° J¡≤fiu Ÿu "NFtg' Fůw° Fæ $$80$$ wÌfi∏w≤ tfi N°æ≤ NFaJ¡°≤ Ÿu NfiC˚b Ju¡ NfiCŸ°≤ _t¨<w Ã≈°<Ìw F…oÕ, tfi, NFaJ¡°≤ N°æ≤ _t¨<w-ofi wÙfiů* fiu _t¨<w π°≤°

NfiC˚¥w ∫°fiÙ NfiC˚b°fiCŸ°≤ _t≤d <J¡∫u y∫u w∏t°`°Nů* J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ (Ÿ¨<‹¸> J¡∑), w∏t°`°Nů* tu* <ªWR¡≈ ıÙbfiu f®Ê”≈ ≈°Ì°fiJ¡°≤d Ÿu Nfi∏wf®Ê°^±>ů* Ÿu <b_w¨w ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ J¡∑ J¡°J¡w°ÔÙ∫∏∫°∫ Ÿu J¡v≈fi° J¡∑ $$81$$

≈¥bÕ tu* <ıŸJ¡° bdÕfi <J¡∫° y∫° Fæ, Ÿ Ÿ¨<‹¸>J®¡t J¡° ÔůJ¡ ˚Ù ™>ÙJ¡ ÎuŸu FÙ _b›fi tu*

NfiC˚b J¡≤wu Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tfi <ıŸ b_wC J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ, ŸJ¡ů Ìu©w° Fæ $

„aJ¡° - _b›fi Ju¡ ≈Ì°SÕ ≈®°<w˚°<ŸJ¡ NŸwg Fůwu Fæ*, bu ∆∫°bF°¿≤J¡ Ÿwg ≈Ì°Sů˘ Ju¡ Ì¨‹¸>°∏w

480

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wu Fæ* ?

Ÿt°@°fi - <ª≤J¡°Ô Ÿu Ÿ ≈Ì°SÕ J¡∑ ˚°bfi° Ÿu ∫C•w <ªW <ıŸ b_wC J¡∑ J¡v≈fi°

J¡≤w° Fæ, bF Ÿwg Fů ª°Fu NŸwg Fů, ŸJ¡ů Nbÿ∫ Ìu©w° Fæ $ Ì„Õfi Ÿu ŸÃ∫ Ju¡ Ÿt°fi

≈®<w˚°<Ÿw F…N° bF „Ù|® ∆∫bF°≤ů≈∫ůyÙ ffi ı°∫uy° $$82$$

ŸnŸ™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

NnŸ™>b°≥ ŸyÕ

J¡JÕ¡¸>Ùfi°tJ¡ ≤°sŸÙ J¡° wS° Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫ů* J¡ů t°≤fiu J¡∑ oh~>° Ÿu J¡∑ yoÕ

ŸJ¡∑ y® w≈_∫° J¡° bdÕfi $

<b_w°≤ N°æ≤ Ÿasu≈ Ÿu ≈FÔu b<dÕw NSÕ J¡ů Â» J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ "J¡JÕ¡ˆC≈°¶∫°fi' fi°tJ¡
o<wF°Ÿ π°≤° ≤°sŸÙJ¡° <J¡≤°w≤°ı wS° t∏`Ù Ju¡ Ÿ°S F…Î Ÿab°Ì J¡ů J¡Ffiu J¡∑ oh~>° Ÿu J¡JÕ¡ˆC≈°¶∫°fi J¡° Nbw≤d J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ oŸÙ <bT∫tu* ≤°sŸÙ π°≤° J¡<Sw NfiuJ¡ ≈®ÿfiů*

Ÿu ∫C•w oŸ ≈®°ªÙfi o<wF°Ÿ J¡ů J¡Fwu Fæ*, <ıŸtu* <J¡ w°¿[bJ¡ <bª°≤Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ıywg <_Sw Fæ $$1$$ <Ft°Ô∫ ≈bÕw Ju¡ W≤ fyÔ tu* J¡°ıÔ Ju¡ ≈aJ¡ Ÿu ∫° J¡°ıÔ Ju¡ ≈bÕw Ÿu ffi°oÕ yoÕ

≈®<wt° Ju¡ Ÿt°fi J¡°ÔÙ, y® J¡tÕ J¡≤fiub°ÔÙ J¡JÕ¡¸>Ùfi°t J¡∑ ≤°sŸÙ SÙ $ ŸJu¡ Ìů fi°t Su-ÎJ¡ <bŸ¥<ªJ¡° N°æ≤ ÌqŸ≤° N∏∫°∫f°<@J¡° $ bF <b∏º∫°ªÔ Ju¡ Ÿt°fi „≤Ù≤ Ÿu „C‹J¡

N°æ≤ fnÙ J¨¡„w° J¡ů ≈®°›w F…oÕ SÙ $ bF fnÙ fÔbwÙ SÙ, ŸJu¡ fiù N<Àfi Ju¡ ŸÂ„

ÌuÌÙ›∫t°fi Su, ŸJ¡° „≤Ù≤ owfi° <b„°Ô S° <J¡ bF N°J¡°„ N°æ≤ ≈¨<SbÙJu¡ tº∫bwÙÕ

˚°y J¡ů N≈fiu „≤Ù≤ Ÿu N°@° ˚≤ ÌuwÙ SÙ $ bF fiÙÔu b˜ ≈FfiwÙ SÙ N°æ≤ ÎuŸÙ J¡°ÔÙ SÙ

<J¡ t°Ô¥t ≈nw° S° t°fiů* t¥<wÕtwÙ N≥@u≤Ù ≤°w Fů $ JC¡F≤°R¡≈Ù b˜ Ÿu bF N°h~>°<Ìw

≤FwÙ SÙ, fnu <b„°Ô f°ÌÔ FÙ ŸJu¡ W≤Ù∫ b˜J¡° J¡°t Ìuwu Su, bF ıÔŸu ˚≤u tu|t^±>Ô Ju¡ Ÿt°fi vÔ°Ÿ J¡ů ≈®°›w F…oÕ SÙ, J¡˚Ù fi‹¸> fi Fůfiub°Ôu N∏@J¡°≤ Ju¡ Ÿt°fi J¡°Ôu ŸJu¡ Ju¡„ Su, ŸÌ° ≤Ffiub°ÔÙ <fıÔÙ J¡∑ ≤u©° Ju¡ Ÿt°fi ŸJu¡ fiù Su, ŸJ¡∑

<≈^±><Ô∫°≥ wt°Ô Ju¡ ≈un Ju¡ Ÿt°fi Ô‡fÙ SÙ, bæÌq∫Õt<d Ju¡ ≤ay Ju¡ Ÿt°fi ≤ayb°Ôu wS° Ÿ¥≈

Ju¡ Ny®˚°y Ju¡ N°J¡°≤ Ju¡ Ÿt°fi N°J¡°≤b°Ôu ŸJu¡ fi© Su, ˚_t N°æ≤ wCT°≤ Ju¡ Ÿt°fi

ŸJ¡° F°Ÿ S°, t°aŸ≤<Fw NfiuJ¡ fi≤Ja¡J¡°ÔR¡≈Ù k¥¡Ôů* J¡∑ t°Ô° FÙ ŸJ¡° NÔaJ¡°≤ S°, Ÿb°˘ytu* ©¥f <≈≤ůoÕ yoÕ fi≤t°Ô° Ÿu bF <b≤°ıt°fi SÙ, buw°Ôů* Ju¡ Ÿ°S fi°ªfiu Ju¡ N°bu„ tu*

ŸJu¡ J¡°Ôu-J¡°Ôu fi≤Ja¡J¡°ÔR¡≈Ù JC¡^±>Ô Ì°∫u*-f°∫u* <FÔwu Su, ŸJ¡° <b„°Ô ˚Cıt^±>Ô

J¡° Ny®˚°y Ÿ¥∫Õ J¡ů ≈J¡nfiu Ju¡ <ÔÎ ÃJ¡<^™>w-Ÿ° S°, oŸŸu fn° ˚∫°bfi° ≈®wÙw Fůw°

S° $$2-8$$ Ÿ J¡JÕ¡¸>Ù J¡° „≤Ù≤ NÃ∫∏w <b„°Ô S°, N≈fiÙ ı°<w Ju¡ NfiCR¡≈ N°F°≤

Ÿu fiFÙ* <tÔw° S°, NwÎb ŸJ¡∑ ı™>≤°<Àfi b±>b°fiÔ J¡∑ fi°o˘ Nw¨›w-ŸÙ ≤FwÙ SÙ $$9$$
bF tFůÌ≤Ù J¡JÕ¡¸>Ù bnb°fiÔ J¡∑ <ıà° Ju¡ Ÿt°fi J¡˚Ù ˚Ù w¨›w fiFÙ* F…oÕ $ Ÿfiu ÎJ¡f°≤

ŸyÕ - 69]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

481

<bª°≤ <J¡∫°-∫<Ì tæ* ı‡f¥πÙ≈ tu* ≤Ffiub°Ôu Ÿf ≈®°<d∫ů* J¡ů ıæŸu Ÿ°y≤ ıÔ≤°<„ J¡ů <fiyÔw°

Fæ, bæŸu FÙ ŸÌ° N°æ≤ ≈®Ã∫uJ¡ ÿb°Ÿ tu* <fiyÔ¥≥, wů ıæŸu ıÔ f≤Ÿfiu Ÿu t¨yw¨‹d° „°∏w Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ tu≤Ù sC@° „°∏w Fů ŸJ¡wÙ Fæ $ <ıŸ ∫C<•w Ÿu N°≈<W tu* ıÙ<bw ≤F° ı°∫, bF ∫C<•w <b”] fiFÙ* Fæ, ≈≤∏wC t∏`, N°æT<@, w≈, Ì°fi, Ìub≈¥ı° N°<Ì Ÿu ŸC≤<sw Ÿ‡≈¥dÕ
ıfiů* J¡ů ÎJ¡ Ÿ°S fu-≤ůJ¡-¸>ůJ¡ J¡°æfi f°<@w J¡≤ ŸJ¡w° Fæ ? ˚°b ∫F Fæ <J¡ ÎJ¡ Ÿ°S

Ÿf Ôůyů* J¡ů <fiyÔfiu J¡∑ ∫C<•w N„•∫ Fůfiu Ÿu <b”] FÙ Fæ $$10-13$$
wů tu≤Ù ŸbÕıfiy®Ÿfi tfiů≤S <Ÿ<] Jæ¡Ÿu FůyÙ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ bF _b∫a J¡FwÙ Fæ $

J¡˚Ù ≈¿≤Z°∏w fi Fůfiub°Ôu <ªW Ÿu tæ* ≈≤t w≈ J¡”≥, ıů b_wC Ì…ÔÕ˚ FůwÙ Fæ, bF ˚Ù y®
w≈_∫°Ÿu ≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ, ÎuŸ° tfi tu* <bª°≤ J¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ ı∏wCNů* J¡ů t°≤fiu J¡∑ oh~>° Ÿu

Ÿfiu <Ft°Ô∫ ≈bÕwJ¡°, ıF°≥ N∏∫ ≈®°dÙ fiFÙ* ı° ŸJ¡wu, w≈Ju¡ <ÔÎ _t≤d <J¡∫° $ ŸJu¡
fiù <_S≤ <fıÔÙ Ju¡ Ÿt°fi Su, bF F°S, ≈æ≤ Ÿu ∫C•w N°J¨¡<wb°ÔÙ J¡°ÔÙ tu|t°Ô° Ju¡ Ÿt°fi

Ÿ ≈bÕw Ju¡ <„©≤ ≈≤ ª»Ù $$14-16$$ bF°≥ ı°J¡≤ w≈ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <fiÿª∫ J¡≤ Ÿfiu _fi°fi <J¡∫°, wÌfi∏w≤ Ÿ¥∫Õ N°æ≤ ª∏Bt° Ju¡ Ÿt°fi ≈®ÌÙ›w N°æ≤ <fiÿªÔ fiùb°ÔÙ bF J¡JÕ¡¸>Ù

ÎJ¡ ≈æ≤ Ÿu ©nÙ ≤FÙ $ ≈ÃS≤ Ÿu ffi°oÕ F…oÕ ≈®<wt° Ju¡ Ÿt°fi „Ùw N°æ≤ w°≈ tu* ÔÙfi Ÿ J¡JÕ¡¸>Ù

Ju¡ J®¡t„# <Ìfi, ≈s, t°Ÿ, M¡wC fÙw y∫u $ Ÿ J¡JÕ¡¸>Ùfiu tu|t°Ô° Ju¡ Ÿt°fi N≈fiÙ N°J¨¡<w J¡ů <_S≤ <J¡∫°, ŸJ¡° „≤Ù≤ J¡°Ô° S°, bF ≈≤ J¡ů ªÔwÙ SÙ, N°æ≤ ŸJu¡ Ju¡„ ˚Ù ≈≤

J¡ů ©nu Su, Nw# t°Ô¥t ≈nw° S° <J¡ bF N°J¡°„ J¡ů <fiyÔfiu Ju¡ <ÔÎ Ã≈∏fi F…oÕ

Fæ $$17-19$$ „Ùw, ‹d N°æ≤ @¥<Ô Ÿu ”s b°∫C Ÿu <„<SÔ F…Î ŸJu¡ J¨¡„ Nayů* J¡∑ Ô¸>J¡

≤FÙ Ãbª° FÙ ŸJ¡° b˜ S°, ÎJ¡ fnÙ Ÿufi° Ju¡ ŸÂ„ ŸJ¡° N°J¡°≤ S°, „ÆÌ°∫t°fi b°∫CNů*
π°≤° <FÔ°∫u y∫u N°æ≤ ©nu Ju¡„R¡≈Ù N∏@J¡°≤≈¸>Ô Ÿu w°≤° R¡≈Ù tC•w°t°Ô° J¡ů @°≤d J¡≤

≤FÙ ŸJ¡ů Ìu©J¡≤ b≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ f®Ê°ıÙ ŸJu¡ ≈°Ÿ N°Î $$20$$

NnŸ™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fiFW≤b°≥ ŸyÕ

J¡JÕ¡¸>Ù ≤°sŸÙ J¡ů tfiůb°a<~>w b≤ ÌuJ¡≤ wS° yCdÙ Ôůyů* J¡∑

≤s° Ju¡ <ÔÎ t∏` J¡FJ¡≤ f®Ê°ıÙ J¡° N≈fiu ÔůJ¡ tu* ı°fi° $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ÎJ¡ Fı°≤ bTÕ wJ¡ oŸ ≈®J¡°≤ J¡<™>fi w≈_∫°

J¡≤fiu ≈≤ f®Ê°ıÙ ŸJu¡ ≈°Ÿ b≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ N°∫u $

„aJ¡° # J¡JÕ¡¸>Ù NÃ∫∏w Ì…#„ÙÔ SÙ, ŸJ¡ů N<wÌ…ÔÕ˚ f®Ê°ıÙ J¡° ≈®Ÿ°Ì Jæ¡Ÿu ≈®°›w F…N° ?

Ÿt°@°fi # Ì°”d w≈_∫° <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ FůwÙ FÙ Fæ, w≈ J¡∑ <Ÿ<] Fůfiu ≈≤ N°æ≤ wů N°æ≤

<bT∫C•w N<Àfi ˚Ù „ÙwÔ Fů ı°wÙ Fæ, w≈_∫° Ÿu JC¡~> ˚Ù NŸ°º∫ fiFÙ* ≤Fw°, ∫F ˚°b Fæ $$1$$ bF tfi Ÿu FÙ f®Ê°ıÙ J¡ů ≈®d°t J¡≤ bæŸu FÙ <_Sw ≤FÙ, Ÿfiu tfi tu* <bª°≤ <J¡∫° <J¡

482

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
tu≤Ù ˚¥© J¡∑ „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ J¡°æfi b≤ Wt Fůy° $$2$$ F°≥, ıů b_wC tCHu t°≥yfiÙ ª°<FÎ

ŸJ¡∑ tCHu _k¥¡<wÕ Fů yoÕ $ ˚yb°fig f®Ê°ıÙ Ÿu ∫F ÎJ¡ b≤ t°≥y¥ayÙ <J¡ tæ* ≤ůyR¡≈° N°æ≤

ÔůFt∫Ù ıÙb∫C•w Ÿ¥<ªJ¡° Fů«≥¡ $ f®Ê°ıÙ Ju¡ oŸ b≤Ì°fi Ÿu Ìů ≈®J¡°≤ J¡∑ ŸıÙb Ÿ¥<ªJ¡°

FůJ¡≤ ıæŸu fi°<ŸJ¡° Ÿu N°J¨¡‹¸> ŸCy<∏@ ≈®°<d∫ů* Ju¡ ⁄Ì∫ tu* NÔ‚∫R¡≈Ÿu ≈®<b‹¸> Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿf ≈®°<d∫ů* Ju¡ ⁄Ì∫ tu* ÎJ¡ Ÿ°S ≈®<b‹¸> Fů ı°«≥¡yÙ $ oŸ ≈°∫ Ÿu N≈fiÙ N<˚Ô°T°

Ju¡ NfiCŸ°≤ tæ* Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů N≈fiÙ sC@° J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ <fiyÔ ı°«≥¡yÙ, ŸaŸ°≤ tu*
sC@°<fib¨<W Ÿu f»J¡≤ ÌqŸ≤° J¡ůoÕ N°fi∏Ì fiFÙ* Fæ $$3-5$$ oŸ ≈®J¡°≤ <bª°≤ J¡≤ ≤FÙ wS°

„°<∏w, Ìt, Ì∫° N°<Ì w≈<_b∫ů* Ju¡ _b˚°b Ju¡ <b”] <F*Ÿ° J¡∑ oh~>° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d w≈<_b<b≈≤Ùw_b˚°bb°ÔÙ J¡JÕ¡¸>Ù J¡∑ bı®≈°w Ju¡ wCv∫ N<˚Ô°T° J¡ů Ìu©J¡≤ f®Ê°ıÙ fiu

ŸŸu J¡F° $$6$$ Fu J¡JÕ¡<¸>, wCt ≤°sŸR¡≈Ù JC¡Ô≈bÕw J¡∑ tu|t°Ô° Fů, ™>ů, wC‡F°≤u <ÔÎ tæ*

Ÿ∏wC‹¸> F…N° Fq≥ $ wC‡Fu* ıů b≤ ª°<FÎ, t°≥yů $$7$$ J¡JÕ¡¸>Ù fiu J¡F° # ˚ybfig, N°≈ NwÙw, Nfi°yw, bwÕt°fi ŸfJu¡ <fi∫∏w° Fæ, ∫<Ì N°≈ tCHu b≤Ì°fi Ìufi° ª°Fwu Fæ*, wů tCHu ÎuŸ°
b≤Ì°fi ÌÙ<ıÎ <J¡ <ıŸŸu tæ* ≤ůyR¡≈° N°æ≤ ÔůFt∫Ù ıÙb∫C•w <bŸ¥<ªJ¡° Fů«≥¡ $$8$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, "ıæŸ° wCt ª°FwÙ Fů, bæŸ° FÙ Fů $' - ÎuŸ° J¡FJ¡≤
f®Ê°ıÙ fiu <k¡≤ ŸŸu J¡F° # wCt ≈Bbů* Ÿu ∫C•w Ÿ¥<ªJ¡° FÙ fiFÙ*, <J¡∏wC "<b' ≈ŸyÕ Ju¡

Ÿ°S <bŸ¥<ªJ¡° FůNůyÙ $$9$$ N≈fiÙ NÔ‚∫ t°∫° π°≤° Ÿf Ôůyů* J¡Ù wCt <F*Ÿ° J¡≤ůyÙ,

<ıfiJ¡° N°F°≤<bF°≤ ŸtC<ªw fiFÙ* Fæ, Ì…‹¸> Ìu„ů* tu* ≤Fwu Fæ*, ÎuŸu t∫°ÕÌ°≤<Fw t¥©Õ wS° Ì…‹¸> Ôůyů* J¡∑ wCt <F*Ÿ° J¡≤ůyÙ $ ≈®°dů* π°≤° N≈°fi b°∫C Ju¡ _S°fi Ÿu ⁄Ì∫ wJ¡ ≈®bu„ J¡≤ ⁄Ì∫≈µ,

›ÔÙF° N°<Ì Ju¡ ≈Ùnfi π°≤° b°∫CR¡≈Ù <bŸ¥<ªJ¡° ∆∫°<@ FůNůyÙ, „°˜ tu* ≈®<w≈°<Ìw ŸÌ°ª°≤
tu* <fi‹™>° ≤©fiub°Ôu ≈C”Tů* J¡ů ∫° ŸŸu ≤<Fw ≈C”Tů* J¡ů wCt ≈®°›w J¡≤ůyÙ $$10-12$$ <J¡∏wC

ŸÌ°ª°¿≤∫ů* J¡∑ <ª<J¡ÃŸ° Ju¡ <ÔÎ ∫F t∏` tæ* J¡Fw° F¥≥ $ f®Ê°ıÙ fiu J¡F° # <Ft°Ô∫ ≈bÕw Ju¡

W≤ ≈°ÿbÕ tu* J¡JÕ¡¸>Ùfi°tJ¡ ≤°sŸÙ, <ıŸJu¡ <bŸ¥<ªJ¡° wS° N∏∫°∫f°<@J¡° (N∏∫°∫t°yÕ
tu* ªÔfiub°Ôu ≈C”Tů* J¡ů ≈Ù<nw J¡≤fiub°ÔÙ) ∫u Ìů fi°t Fæ*, ŸJ¡° t∏` ∫F Fæ- "— Ù* °a ≤Ù*

≤°a <b‹dC„•w∫u fit# (N)' $ ≈≤f®ÊR¡≈ <b‹dC„¿•w J¡ů fit_J¡°≤ Fæ $ Fu ŸfJu¡ <fi∫tfi J¡∑

„<•wb°ÔÙ, Fu N°Ω<b‹dC„<•w, wCt ÌqŸ≤Ù N≈fiÙ Na„˚¥w ≤ůy°ÃtJ¡ oŸ <b‹dC„<•wJ¡ů

—J¡°≤b°h∫ J¡°≤d_bR¡≈ tu* ˚ÔÙ˚°≥<w ÔÙfi J¡≤ů N°æ≤ N≈fiu _S°fi tu* Ôu ı°Nů $ ıæŸu ª°bÔ

N°<Ì ≈J¡°fiu Ÿu wC≤∏w J¡ůtÔ Fů ı°wu Fæ*, bæŸu Ÿu J¡ůtÔ J¡≤ů, ÌFÙ Ju¡ Ÿt°fi Ÿu tSů, oŸ

_S°fi Ÿu N∏∫ _S°fi tu* Ôu ı°Nů, ıů ≈®J¡°≤ tæ*fiu J¡Fu Fæ* - fiŸu NSb° fiŸu N∏∫ ≈®J¡°≤ů*

N ˚yb°fig <b‹dC J¡∑ Ìů „<•w∫°≥ Fæ*-≈FÔÙ t°∫°„<•w, <ıŸJu¡ N@Ùfi N∏∫ Ÿf „<•w∫°≥ Fæ*

N°æ≤ ÌqŸ≤Ù „<•w t°∫° Ju¡ N@Ùfi ıů ≈®Ã∫uJ¡ b_wC tu* ≤FwÙ Fæ wS° Ÿ°<[bJ¡ N°<Ì ˚uÌů* Ÿu <˚∏fi Fæ*,

Ÿtu* w°tŸÙ ŸaF°≤„<•w Ju¡ Na„˚¥w ≈®°<d∫ů* Ju¡ Ì…‹J¡tÕ Ju¡ k¡Ôıfifi„<•wR¡≈ ≤ůy Fæ*, fiJ¡∑ <fib¨<W

Ju¡ <ÔÎ N°Ω t°∫°„<•w J¡∑ ≈®db, t°∫° N°<Ì ≈°≥ª ≤F_∫ fÙıů* Ÿu Ÿ‡fů@fi J¡≤ ≈®°SÕfi° J¡∑ ı°wÙ

Fæ "—' oÃ∫°<Ì Ÿu $

ŸyÕ - 70]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

483

Ÿu oŸu Ìq≤ J¡≤ů oŸ ≈®J¡°≤ N°<Ì „<•w J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡≤ Nf ŸJu¡ N@Ùfi <_Sw ≤ůy„<•w J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡≤wu Fæ* $ wCt N≈fiu _S°fi <Ft°Ô∫ J¡ů ı°Nů $ wÌfi∏w≤ ≤ůyÙ Ÿu J¡Fwu Fæ*-ıů wCt N≈fiu ≈¥bÕı∏t Ju¡ Ì…‹J¨¡w Ÿu ≈Ù<±>w Su, ≤ůy Ÿu <w≤_J¨¡w Su, t¨Ã∫C Ÿu ©Ù*ªu ı° ≤Fu Su, Nf t∏` J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu Nt¨w Ÿu ≈¥dÕ ª∏Bt^±>Ô J¡ů tu≤Ù ˚°bfi° Ÿu ≈®°›w F…Î Fů, ıæŸu ≈®ÌÙ›w N<Àfi tu* F<bŸg J¡° ≈®su≈ <J¡∫° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ≈¥dÕ ª∏Bt^±>Ô tu* ˚°bfi° π°≤° ≤ůyÙ J¡°

≈®su≈ J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F t∏`_S "_b°F°' ≈ÌŸu Ÿ¥<ªw Fůw° Fæ, oŸ t∏` J¡ů t∏`<Ÿ] ≈C”T
f°≥∫u F°S Ju¡ tº∫ tu* f°≥@J¡≤ ≤ůyÙ ≈C”TJ¡° Ÿ F°S Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ t°ıÕfi J¡≤u $ t∏`R¡≈Ù
tCÌgy≤ Ÿu ≈Ù<±>w, J¡JÕ¡„ ≤ůÌfi J¡≤fiub°ÔÙ N°æ≤ <Ft°Ô∫ J¡∑ Nů≤ ˚°yÙ F…oÕ J¡JÕ¡¸>Ù J¡∑ ˚°bfi°

J¡≤u $$13-15$$ <ıŸJu¡ ⁄Ì∫ tu* ≤Ÿ°∫fi Fæ ÎuŸu ª∏Bt° tuu* ≤ůyÙ ≈C”T J¡∑ <_S<w J¡∑ ˚°bfi°

J¡≤u N°æ≤ ∫F ˚°bfi° J¡≤u <J¡ ≤ůyÙ ı≤° N°æ≤ t≤d Ÿu ≤<Fw Fů y∫°, Ÿ‡≈¥dÕ t°fiŸÙ ∆∫S°Nů*

Ÿu tC•w Fů y∫° N°æ≤ Ÿt°<Fw Fů y∫° $$16$$ Ÿ°@C ≈C”T ≈<b` FůJ¡≤ N°ªtfi J¡≤Ju¡ ÎJ¡°y®

<ªW Fů J®¡t„# oŸ ≈°∫ Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ <bŸ¥<ªJ¡° J¡° <bfi°„ J¡≤w° Fæ $$17$$ oŸ ≈®J¡°≤

N°J¡°„ tu* <_Sw <Ì∆∫R¡≈@°≤Ù f®Ê°ıÙ, <ıfiJ¡° <Ÿ]t∏` N°J¡°„ª°≤Ù <Ÿ]ů* π°≤° y®Fd

<J¡∫° S° N°æ≤ N≈fiu N∏∫°∏∫ J¡°∫ů˘ Ju¡ <ÔÎ N°∫u F…Î o∏B <ı∏Fu* ≈®d°t J¡≤ ≤Fu Su, Ns∫t°∫°b°Ôu N≈fiu fiy≤ J¡ů y∫u $$18$$

fiFW≤b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸW≤b°≥ ŸyÕ

J¡JÕ¡¸>Ù J¡° J®¡t„# „≤Ù≤J¡∑ Ÿ¥‚tw°≈¥bÕJ¡ Ìů Ÿ¥<ªJ¡°Nů* Ju¡ R¡≈ tu*
ytfibdÕfi N°æ≤ ŸJ¡° ≈®°<d∫ů* Ju¡ „≤Ù≤ tu* ≈®bu„ bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, wÌ…≈≤°∏w ≈bÕw Ju¡ <„©≤ Ju¡ Ÿt°fi <b„°Ô, J¡≠ıÔ°J¡°≤ tu||¸>° Ju¡ Ÿt°fi fnÙ J¡°ÔÙ bF ≤°sŸÙ Ÿ¥‚tw° J¡ů ≈®°›w Fůfiu ÔyÙ $ ≈FÔu bF tu|°J¡°≤ F…oÕ, wÌfi∏w≤ ŸJ¡° ÌuF-≈®t°d b¨sJ¡∑ „°©° Ju¡ wCv∫ F…N°, wÌ…≈≤°∏w bF
tfiC‹∫ Ju¡ N°J¡°≤b°ÔÙ F…oÕ, <k¡≤ ŸJ¡° _bR¡≈ Ju¡bÔ F°S˚≤ J¡° ffi y∫°, wÌfi∏w≤ bF

ÎJ¡ <fÔ_w ˚≤ J¡° F…N°, ŸJu¡ f°Ì bF Ju¡bÔ ÎJ¡ NayCÔt°` ≤F yoÕ, wÌfi∏w≤ nÌ J¡∑

~>ÙtÙ Ju¡ f≤°f≤ F…oÕ N°æ≤ <k¡≤ bF Ÿ¥<ªJ¡° ffi yoÕ $ Ÿ¥<ªJ¡° ffifiu Ju¡ f°Ì ıæŸu ŸaJ¡v≈°<Ì

NdCw° J¡ů (NÔ‚∫w° J¡ů) ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <„©≤ Ju¡ Ÿt°fi <b„°Ô N°J¡°≤b°ÔÙ bF

≤u„tÙ b˜ ŸÙfiu ∫ůÀ∫ NÃ∫∏w Ÿ¥‚t ŸCoÕ ffiJ¡≤ ≈µJu¡Ÿ≤ Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤Ù F…oÕ $$1-4$$ bF

Ÿ¥‚t ÔůF<bJ¡°≤ FůJ¡≤ wS° Nfi°∫ŸÙ (≤ůyR¡≈) ıÙb∫C•w° Ÿ¥<ªJ¡° FůJ¡≤ „ů<˚w F…oÕ $
tF°˚¥w, J¡tuÕ<∏B∫, I°fiu¿∏B∫, ≈®°d, N∏w#J¡≤d, N<bΩ°, J¡°t, J¡tÕJu¡ Ÿa|°wR¡≈ ≈C∫Õ‹¸>J¡

Ÿu ªÔÙ F…oÕ bF N°J¡°„ tu* ı°wÙ SÙ N°æ≤ <fib°Ÿ J¡≤wÙ SÙ, bF Ÿ¥ªÙ wů <Ì©°oÕ FÙ ÌuwÙ SÙ,

≈≤ Ÿtu* ÔůF° fi°tt°` ˚Ù fiFÙ* S° $ NfiuJ¡ ˚®tů* Ju¡ fÙªtu* ŸJ¡° ∫F _bv≈-Ÿ¥ªÙR¡≈ Ÿu

<Ì©°oÕ Ìufi° ˚Ù ÎJ¡ ≈®J¡°≤J¡∑ ˚®°<∏w FÙ SÙ $$5,6$$ tfi Ju¡ tfifi Ÿu (˚°bfi° Ÿu) ∫C•w ∫F

484

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ÿ¥ªÙ Ÿ¥∫Õ<J¡≤dů* Ju¡ ˚Ùw≤ tu* ≈®bu„ J¡≤fiu Ÿu ŸC∏Ì≤ ≤ÃfiŸ¥ªu Ju¡ Ÿt°fi N°æ≤ bæÌq∫Õt<d J¡∑

<J¡≤dÔu©° Ju¡ Ÿt°fi <ªJ¡fiÙ <Ì©°oÕ ÌuwÙ SÙ $$7$$ bF ≈bfi Ÿu n°oÕ yoÕ J¡°ıÔ Ju¡ tu| Ju¡

<≈^±> J¡∑ Ôu©° Ju¡ Ÿt°fi SÙ, ŸJu¡ „≤Ù≤ Ju¡ NfiCR¡≈ ~>ů¸>u t_wJ¡ tu* NÃ∫∏w ~>ů¸>u-~>ů¸>u ŸC≤°©ů* tu* <_Sw fiùů* J¡∑ _bh~> ≠∫ů<wR¡≈Ù J¡fiÙ<fiJ¡° <b≤°ıt°fi SÙ $$8$$ Ÿ¥‚t ≈Ch~>°y® Ÿu NdC (≈≤t°dC Ju¡ ŸÂ„) tC© J¡∑ ≈®Ÿ∏fiw°≈¥bÕJ¡ b≤Ì°fi Ÿu ≈®°›w Fůfiub°Ôu NÃ∫∏w N˚Ù‹¸> N≈fiu Ÿ¥ªÙR¡≈ Ju¡ <ÔÎ ≈¥bÕ Ju¡ N≈fiu <b„°Ô „≤Ù≤ J¡∑ <fib¨<W Fů, oŸ<ÔÎ t°fiů* Ÿfiu ≈FÔu tC<fi J¡∑ w≈_∫° J¡∑ SÙ, Ìq≤Ÿu Ìu©fiu ≈≤ ©¥f ≈®J¡°<„w Fů ≤Fu fiùů* J¡∑ Ÿ<∏@J¡° I°fi fi Fůfiu Ÿu ÎJ¡ ÌÙ≈ Ju¡ Ÿt°fi Ìu©Ù yoÕ bF, Ÿ¥ªÙR¡≈ „≤Ù≤ J¡° Ì„Õfi fi Fůfiu Ÿu, Ju¡bÔ N°J¡°„R¡≈w°

J¡ů ≈®°›w F…oÕ SÙ $ ≈FÔu <b≈CÔ ÌuF°b_S° tu* ıů N°J¡°„ Ÿfiu <fiyÔ ≤•©° S°, ÌuF tu* <_Sw

Ÿ N°J¡°„ J¡° Ÿ¥‚t „≤Ù≤ J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ N≈fiu tfiůI tC© Ÿu t°fiů* btfi J¡≤ ≤FÙ

SÙ $$9,10$$ <¸>t<¸>t°wu F…Î fiùů* Ÿu Âÿ∫ bF Ìq≤-Ìq≤ kæ¡Ôu F…Î ÌÙ≈J¡ J¡∑ <J¡≤dů* Ju¡ Ÿt°fi Ÿ¥‚t SÙ, NwÎb fnÙ ÎJ¡°y®w° Ju¡ <ÔÎ <ı∏Fů*fiu N≈fiÙ N°≥©u* NÃ∫∏w ŸaJC¡<ªw J¡≤ ≤•©Ù

SÙ, ÎuŸu Ìu©fiub°Ôů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu bF <Ì©°oÕ ÌuwÙ SÙ $ wC≤∏w _fi°fi J¡≤fiu Ÿu ≈¨SJg¡-≈¨SJg¡ F…Î
f°ÔJ¡ů* Ju¡ Ju¡„ů* Ju¡ Ÿt°fi ŸJ¡° <bÔ°Ÿ S°, f°fl Ÿaª°≤ J¡≤fiu Ju¡ J¡°æwCJ¡ Ÿu t¨d°Ô J¡ů wůnfiu≈≤ ŸJu¡ fÙªŸu <fiJ¡Ôu F…Î w∏wC Ju¡ Ÿt°fi N°æ≤ t¥Ô°@°≤ Ÿu f®Ê≤∏@® J¡° ˚uÌfi J¡≤
f°F≤ <fiJ¡ÔÙ F…oÕ Ÿ¥∫Õt^±>Ô°<˚tC© FůJ¡≤ <_Sw f®Êfi°nÙ J¡∑ (ŸCTC‡fi° fi°nÙ J¡∑) w≤F bF

Ÿ Ÿt∫ ŸC∏Ì≤Ù ≈®wÙw FůwÙ SÙ $$11,12$$ ŸJ¡∑ ªsC N°<Ì o<∏B∫„<•w∫°≥ ≈®Ã∫uJ¡

<fi∫w _S°fi tu* <_Sw SÙ, t°fiů* ŸJ¡° <Ô*yÌuF FÙ f°F≤ Ÿ¥ªÙ Ju¡ N°J¡°≤ tu* <_Sw S° $ ıæŸu I°<fi∫ů* J¡° N°Ô∫<bI°fiŸ∏w°fi _bt°`yůª≤ Fůw° F…N° ˚Ù N∏∫ Ÿu NÔ‚∫ ≤Fw° Fæ, N°æ≤
ıæŸu w°<JÕ¡J¡ů* J¡° @°≤°b°<FJ¡ I°fiŸ∏w°fi, Ÿ°sÙJ¡° _bÙJ¡°≤ fi Fůfiu Ÿu NÔ<sw ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ bF ˚Ù ÌqŸ≤ů* Ÿu NÔ<sw SÙ $$13$$ NÃ∫∏w NÔ‚∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d FÙ t°fiů* bF

„¥∏∫b°<Ì∫ů* Ju¡ tw tu* ≈®<Ÿ] NSů˘ J¡∑ ıfifiÙ N°æ≤ N°J¡°„ J¡∑ ıů fiÙ<Ôt° Fæ, wBq≈ SÙ N°æ≤

<fi#„ÆÌ SÙ $ oŸ ≈®J¡°≤ ÔůFŸ¥<ªJ¡°J¡° bdÕfi J¡≤ Nf ≤ůyR¡<≈dÙ Ÿ¥<ªJ¡° ŸJ¡° NfiCŸ≤d J¡≤wÙ Fæ $ Ÿ ÔůFR¡≈ Ÿ¥<ªJ¡° J¡° NÂÿ∫ N°æ≤ ıÙb∫C•w ≤ůyR¡<≈dÙ Ÿ¥<ªJ¡°, ıů <J¡ wwg-wwg ≈Ì°S°ÕJ¡°≤ tfiůb¨<Wtu* ≈®<wk¡<Ôw <ªÌ°˚°Ÿ Ju¡ Ÿt°fi @tÕb°ÔÙ SÙ, ŸÌ° NfiCytfi J¡≤wÙ SÙ $ ıæŸu <bfi°„°b_S° J¡ů ≈®°›w Ÿ¥‚t ÌÙ≈≠∫ů<w Â<‹¸>yůª≤ fiFÙ* FůwÙ N°æ≤ _≈„Õ

J¡≤fiu ≈≤ ŸJu¡ N∏Ì≤ wÙ‚d Ì°FJ¡ „<•w ≈®wÙw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫Ω<≈ bF Ÿ¥ªÙ˚°b J¡ů

≈®°›w F…oÕ ≤°sŸÙ NÃ∫∏w NÂÿ∫ SÙ, <k¡≤ ˚Ù ŸJu¡ N∏Ì≤ b°Ÿfi° N°<Ì ≠∫ů*-J¡∑-Ã∫ů*

<bΩt°fi SÙ, Ÿtu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° ≈¿≤bwÕfi fiFÙ* F…N° S° $$14,15$$

Nf ŸC©ů≈∫ůyÙ fi Fůfiu Ÿu Ÿ J¡JÕ¡¸>Ù fi°tJ¡ ≤°sŸÙ Ju¡ w≈_∫°k¡ÔJ¡° ≈F°Ÿ J¡≤wu Fæ* $
bF J¡JÕ¡¸>Ù ıywg Ju¡ ≈®°<d∫ů* J¡ů <fiyÔfiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ¥ªÙR¡≈w° J¡ů ≈®°›w F…oÕ, ŸJ¡° ıywg J¡ů <fiyÔfiu J¡° bF N°Ì≤ FÙ ≈∫C•w fiFÙ* F…N°, •∫ů*<J¡ Ÿ¥<ªJ¡°b_S° tu* ıf Ì≤ FÙ fiFÙ*

≤F° wf <fiyÔwÙ Jæ¡Ÿu ? Ÿfiu oŸ f°w J¡° <bª°≤ FÙ fiFÙ* <J¡∫°, NFů ∫F ŸJ¡∑ t¥©Õw° J¡∑

ŸyÕ - 70]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

485

≈≤°J¡°‹™>° FÙ Fæ $$16$$ Ÿfiu ıywg J¡ů <fiyÔfiu J¡° <bª°≤ wů <J¡∫°,≈≤ Ÿ¥ªÙR¡≈ wCh~>w°J¡°

<bª°≤ fiFÙ* <J¡∫° $ Ju¡bÔ ÎJ¡t°` ıyÌgy®ŸfiR¡≈ N<˚Ô°T°J¡ů Ìu© ≤FÙ ŸJ¡° ŸaJ¡v≈

<fi≤SÕJ¡ FÙ ≤F° $ Ÿ t¥»t<w J¡JÕ¡¸>Ùfiu <ffi° <bª°≤u FÙ Ÿ¥ªÙ ffifiu J¡∑ N<˚Ô°T° J¡∑ $ <fi≤SÕJ¡
fC<]b°Ôu ≈®°<d∫ů* tu* ≈¥b°Õ≈≤ J¡° <bª°≤ fiFÙ* ≤Fw° $$17,18$$

<bª°≤ J¡≤fiu ∫ůÀ∫ <ªW Ju¡ ≤Fwu Ÿu ≈¥b°Õ≈≤ <bª°≤d° J¡∫ů* fiFÙ* F…oÕ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
oÕ¿h~>w <bT∫tu* Ôy° F…N° <ªW oÕ¿h~>w b_wC tu* Â» ≈®∫Ãfi J¡∑ NfiCvÔa|fiÙ∫ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu

˚°bfi° π°≤° ≈¥bÕ <fitÕÔ Nb_S° Ÿu N∏∫ Nb_S° J¡ů ∫°fiÙ J¡°ÔC‹∫ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ıæŸu

<J¡ <fitÕÔ Ì≈Õd <fi#ÿb°Ÿb°∫C Ÿu t<Ôfiw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$19$$ _S¥Ô „≤Ù≤ J¡ů ~>ůnJ¡≤

Ÿ¥ªÙ˚°b J¡ů ≈®°›w F…oÕ Ÿ ≤°sŸÙJ¡° tF°t≤d ˚Ù ∫°fiÙ tF°Ì…#© ˚Ù ŸC©R¡≈ FÙ F…N°,

•∫ů*<J¡ ŸJ¡° _b°SÕ tu* Â» NfiC≤°y S° $$20$$ ÎJ¡ b_wC tu* NÃ∫∏w NfiC≤°y J¡≤fiub°Ôu Ôůyů*

J¡∑ <bTt Nb_S° J¡ů wů Ìu<©Î,≤°sŸÙ fiu N≈fiÙ oh~>°Ÿu N≈fiu „≤Ù≤ J¡° w¨dbwg Ã∫°y J¡≤

<Ì∫°, ÎJ¡ b_wC tu* NÃ∫∏w w¨‹d° Fůfiu Ÿu N∏∫ ≈®wÙ<w∫°≥ fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ* $ ıywg-y®°Ÿ tu*

NÃ∫∏w N<˚Ô°T° Fůfiu Ÿu ≤°sŸÙ fiu N≈fiu ÌuF<bfi°„ J¡ů ˚Ù fiFÙ* Ìu©° $$21,22$$ ÎJ¡ b_wC
tu* NÃ∫∏w NfiC≤°y J¡≤fiub°Ôu NI°fiÙ J¡ů N≈fi° fi°„ ˚Ù ŸC© Ìuw° Fæ, Ÿ¥<ªJ¡° ffiÙ F…oÕ

≤°sŸÙ ÌuF≤<Fw Fůfiu ≈≤ ˚Ù Ÿ∏wC‹¸> FÙ ≤FÙ $$23$$

≈®Ÿay≈®°›w fiÙ<w J¡° bdÕfi J¡≤ ≈®_wCw <bT∫ J¡° NfiCŸ≤d J¡≤wu F…Î ıÙb∫C•w Ÿ¥<ªJ¡°fi°tJ¡ ∆∫°<@ Ju¡ _bR¡≈ J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

ÔůFt∫Ù Ÿ¥ªÙ Ÿu ŸaÔÀfi ıÙb∫C•w <bŸ¥<ªJ¡° N∏∫ Ÿ¥<ªJ¡° F…oÕ $ bF ∆∫ůt°<ÃtJ¡°,

<fi≤°J¡°≤ N°æ≤ N°J¡°„Ju¡ Ÿt°fi Ÿ¥‚t _b˚°b∫C•w <Ô*y „≤Ù≤b°ÔÙ SÙ, bF wuı Ju¡ Ÿ¥‚t

≈®b°F Ju¡ Ÿt°fi J¡°<∏wb°ÔÙ wS° ≈®°dw∏wC Ju¡ wCv∫, JC¡^±>ÔÙfiÙ „<•w Ju¡ ŸÌ¨„ wS° Ÿ¥∫Õ

N°æ≤ ª∏Bt° J¡∑ ~>ů¸>Ù-~>ů¸>Ù <J¡≤dů* Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤Ù SÙ $ Ÿ J¡JÕ¡¸>Ù J¡∑ ≈°≈°ÃtJ¡ NwÎb wÔb°≤ J¡∑ @°≤ Ju¡ ŸÂ„ J®¥¡≤ tfiůb¨<W ÔůFt∫ Ÿ¥ªÙ Ÿu ≈¨SJg¡ FÙ SÙ $ bF k¥¡Ô J¡∑ ŸCy∏@ Ju¡

Ÿt°fi NÃ∫∏w Ÿ¥‚tR¡≈ Ÿu ≈®°<d∫ů* Ju¡ ˚Ùw≤ ≈®bu„ J¡≤ <F*Ÿ°<Ìª°wC≤Ù Ju¡ Ÿ‡≈°Ìfi Ÿu t¥<wÕtwÙ

FůJ¡≤ ıÙbR¡≈ Ÿu ≈®J¡¸> FůwÙ SÙ $ ÌqŸ≤u Ôůyů* Ju¡ ≈®°dů* J¡° NfiCŸ≤d J¡≤ N≈fiÙ ≈≤t tfiů≤S-

<Ÿ<] tu* ≈≤°∫d SÙ $$24-27$$ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ J¡JÕ¡¸>Ù J¡∑ Ìů ≈®J¡°≤ J¡∑ Ÿ¥<ªJ¡°R¡≈ ÌuF

Ã≈∏fi F…oÕ $ bF JC¡F≤uR¡≈Ù b˜ Ju¡ ŸÂ„ Ÿ¥‚t N°æ≤ J¡≈°Ÿ Ju¡ (Ÿ¥wÙ) b˜ Ju¡ Ÿt°fi J¡ůtÔ

SÙ $ fi Ìů „≤Ù≤ů* Ÿu tfiC‹∫ů* Ju¡ ⁄Ì∫ůa tu* ≈®bu„ J¡≤ ∏Fu* ≈Ù<nw J¡≤wÙ F…oÕ bF J®¥¡≤ ≤°sŸÙ

ÌŸů* <Ì„°Nů* tu* |¥twÙ SÙ $$28,29$$

ŸaJ¡v≈ J¡∑ N|<¸>w|¸>fi°tu* ∫FÙ Â‹¸>°∏w Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ÿ˚Ù Ôůy N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu Ô|C Fůwu Fæ* N°æ≤ N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu tF°fig Fůwu Fæ* $ oŸÙ ∏∫°∫

Ju¡ NfiCŸ°≤ ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ J¡JÕ¡¸>Ùfiu N≈fiu ˚ÙTd „≤Ù≤ J¡° Ã∫°yJ¡≤ Ÿ¥ªÙJ¡°R¡≈w° J¡° _bÙJ¡°≤

<J¡∫° $ sCB <ªWb°Ôu Ôůy wCh~> ≈Ì°SÕ J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡≤wu Fæ* $ ≤°sŸÙ fiu Ÿ¥ªÙ Ju¡ _b˚°b Ju¡
wCv∫ _b˚°bb°Ôu <≈„°ªÙÃb J¡∑ w≈_∫° Ÿu N<˚Ô°T° J¡∑ $$30,31$$

486

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ w≈_∫° Ÿu ≈<b` F…oÕ Ÿ ≤°sŸÙ fiu ÌqŸ≤u Ôůyů* J¡ů ≈Ùn° ≈F…≥ª°fiub°Ôu Ÿ¥ªÙR¡≈ „≤Ù≤ J¡∑ ≈®°SÕfi° •∫ů* J¡∑ ? NS°Õwg ÎuŸÙ ≈®°SÕfi° ŸJu¡ <ÔÎ ∫ůÀ∫ Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ

Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈C^∫„≤Ù≤b°Ôu ıÙbů* J¡∑ ˚Ù ı°<w Ju¡ <ªw b°Ÿfi° „°∏w fiFÙ* FůwÙ $ oŸÙ<ÔÎ Ÿ¥‚t Ÿ¥ªÙR¡≈Ù <≈„°ªÙÃb J¡° J¡JÕ¡¸>Ù fiu ≈°ıÕfi <J¡∫° $$32$$ ŸJu¡ <Ì„°-<b<Ì„°tu* |¥tfiu≈≤

ŸJ¡∑ ŸbÕŸ°@°≤d J¡JÕ¡¸>ÙÌuF J¡ů, ıů <J¡ N<bΩ° Ÿu J¡<v≈w SÙ, tF°b°∫CNů* fiu „≤ÃJ¡°ÔÙfi tu| Ju¡ Ÿt°fi <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤ <Ì∫° $$33$$

Nf <bŸ¥<ªJ¡° J¡° ª¿≤` <b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡Fwu Fæ* $
ıů J¡ůoÕ ıÙb ≈FÔu <J¡ŸÙ ≤ůy Ÿu N°J®¡°∏w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d sÙdJ¡°∫ F…N° Fů ∫° <b„°ÔJ¡°∫

F…N° Fů ŸJu¡ N∏Ì≤ ≈®bu„ J¡≤Ju¡ b°∫C tu* <~>≈Ù bF ÔůFŸ¥ªÙ ˚∫aJ¡≤ <bŸ¥<ªJ¡°R¡≈ ≤ůy tu*

≈¿≤dw Fů ı°wÙ Fæ $ <J¡ŸÙ Ô|CJ¡°∫, _b_S N°æ≤ fC<]t°fig ≈C”T Ju¡ N∏Ì≤ ıÙb∫C•w Ÿ¥<ªJ¡°R¡≈ Ÿu ≈®bu„ J¡≤Ju¡ Ì…fCÕ<]R¡≈° Fů ı°wÙ Fæ $$34,35$$ oŸ ≈®J¡°≤ <J¡ŸÙ ≈C”T tu*

Ì……fCÕ<]R¡≈ Ÿu ⁄Ì∫ tu* <_Sw FůJ¡≤ w¨›w FůwÙ Fæ N°æ≤ <J¡ŸÙ ≈C”T tu* t∏`, N°æT<@, w≈ N°<Ì

≈C^∫ ≈°∫ Ÿu ŸJ¡∑ <fib¨<W J¡∑ ı°wÙ Fæ $ Ìůfiů* „≤Ù≤ů* Ÿu N°J¡°„ N°æ≤ ˚¥<twÔ tu* ı°wÙ

F…oÕ bF fF…w bTů˘ wJ¡ o@≤ @≤ |¥twÙ ≤FÙ $$36,37$$

ŸJu¡ <w≤ů@°fi J¡° _S°fi J¡Fwu Fæ* $

˚¥<t tu* bF @¥<ÔJ¡dů* Ÿu <w≤ů<Fw ≤FwÙ Fæ, F°S tu* NayC<Ô∫ů* Ÿu <w≤ů<Fw ≤FwÙ Fæ, N°J¡°„ tu* ≈®˚° Ÿu <w≤ů<Fw ≤FwÙ Fæ N°æ≤ b˜tu* Ÿ¥w Ÿu <w≤ů<Fw ≤FwÙ Fæ $$38$$

ÌuF Ju¡ fÙª tu* ˚Ù oŸJu¡ <w≤ů@°fi Ju¡ _S°fi J¡Fwu Fæ* $

ÌuF Ju¡ N∏Ì≤ <_Sw N°≥wR¡≈Ù fiÌÙ tu*, ∆∫<˚ª°≤ N°<Ì ÌůT Ÿu Ì…‹¸> ≈_Su<∏B∫ tu*,

«¡Ÿ≤ N°<Ì ˚¥<t Ju¡ @¥<ÔJ¡dů* Ÿu @¥Ÿ≤ Nayů* tu*, F_w, ≈°Ì N°<Ì J¡∑ ≤u©°R¡≈Ù Ÿ¥©Ù fiÌÙJu¡
yâů* tu* N°æ≤ ~>ů¸>u-~>ů¸>u ≤ůt≤u©°R¡≈Ù ≈C≤°fiu w¨dů* tu* <w≤ů<Fw ≤FwÙ Fæ $$39$$ ≈Ù<nw Ôůyů*

J¡ů h~>gb<Ÿw J¡≤fiub°ÔÙ N°æ≤ N∏Ì≤ ŸÌg˚°b Ÿu ≤<Fw bF <bŸ¥<ªJ¡° Ÿ°æ˚°À∫ Ÿu FÙfi N°æ≤

J¡°<∏w≤<Fw „≤Ù≤ tu*, t<•©∫ů*, R¡s Ì…yÕ∏@b°∫CNů* Ÿu ∫C•w F≤u w¨dů* Ÿu N°b¨W Ìu„ tu*
wS° <fvb, N°t® N°<Ì Zu‹™> b¨sů* Ÿu ≤<Fw Ìu„ tu* ≤FwÙ Fæ $ ≈„C, tfiC‹∫ N°<ÌJ¡∑ fnÙ-
fnÙ F<ß>∫ů* Ÿu ∆∫°›w, N°≥@Ù N°<Ì Ÿu <fiÃ∫ J¡‡≈fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w _kC¡¿≤w Fůfiub°Ôu, N°Ãt<fi‹™> NwÎb <fitÕÔ wS° <Ft Ju¡ Ÿt°fi ÌqŸ≤ů* J¡° Ÿ∏w°≈ F≤fiub°Ôu ŸÃ≈C”Tů* Ÿu ≤¿Fw tæÔu, JC¡ªæÔu N°æ≤ N≈<b` b˜b°Ôu N<„‹¸> Ôůyů* Ju¡ Ÿaª°≤ tu* N°fiub°Ôu Ìu„ tu*, ıF°≥ ≈≤

©ů©Ôů* tu N°æ≤ J¡°¸>u F…Î b¨sů* Ju¡ Ny®˚°y tuu* J®¡t„# t@Ct<•©∫°≥ N°æ≤ J¡ů∫Ô, J¡°æÎ <fib°Ÿ

J¡≤wu Fæ*, NÃ∫∏w „Ùw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d R¡s wuı Fb° Ÿ°a∫-Ÿ°a∫ „ÆÌ J¡≤wÙ Fæ, NwÎb J¡‡≈ Ju¡ J¡°≤d NayC<ÔR¡≈Ù „°©°Î≥ ªaªÔ ≤FwÙ Fæ* wS° ıF°≥ ≈≤ |fiÙ˚¥w JC¡F≤u J¡° Ÿaª°≤

≤Fw° Fæ ÎuŸu _S°fiů* tu*, <ıfiJ¡∑ NayC<Ô∫°≥ J¡¸>fiu Ju¡ J¡°≤d b®d≈¥dÕ Fæ* ÎuŸu Ôůyů* Ju¡

<fib°Ÿ_S°fiů tu*, ıF°≥ ≈≤ <FtJ¡d <≈|Ôwu ≤Fwu Fæ*, Ôůyů* Ju¡ ≈æ≤ů* Ju¡ <ªÖů* tu* ∫C•w _S°fi

ŸyÕ - 70]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

487
tu*, f°<t∫ů* tu*, ≈bÕwů* tu*, ıF°≥ ≈≤ ıÔ˚®°<∏w FůwÙ Fæ, ÎuŸu t”≈®Ìu„ů* tu*, fi©≈®@°fi f°|,

˚°Ô¥ N°<Ì tu* wS° Nıy≤ N°<Ì tu* ˚ÙTd ıayÔů* tu*, ıF°≥ ≈≤ o@≤ @≤ ˚°y ≤Fu NÃ∫∏w

˚∫˚Ùw N°æ≤ ıCNů* Ÿu y<FÕw f¸>ůFÙ Ôůy ≤Fwu Fæ* fi ≈®Ìu„ů* tu*, JC¡<ÃŸw _bR¡≈b°Ôu Îba Ÿ¥©u F…Î „≤Ù≤b°Ôu <≈„°ª N°<ÌŸu ≈°fi Ju¡ fÙnů* Ju¡ Ÿt°fi ªf°Î y∫u ≈C≤°fiu ≈Wů* Ÿu ˚≤u F…Î

N°æ≤ Ì…yÕ<∏@∫C•w ıÔ Ju¡ yâů* tu*, <ıfi t°yů˘ Ju¡ fÙª tu* JC¡v∫° (fiF≤) N°<Ì Ju¡ yâů* tu*

≤Fwu Fæ*, „Ùw b°∫C Ÿu ≈¥dÕ ≈<SJ¡ů* Ju¡ <bZ°t-_S°fiů* tu*, ªf°∫u ıCNů* Ju¡ ≈u¸>tu* <_Sw tfiC‹∫ů*

Ju¡ ≤•w Ÿu <ıfiJu¡ Nů™> ˚≤u Fæ*, ÎuŸu ıayÔÙ tfiC‹∫, b°fi≤ N°<Ì Ju¡ fi©R¡≈Ù tC©b°Ôu NayC<ÔŸt¥F Ÿu N°J®¡°∏w Ÿ‡≈¥dÕ ÌuF≈®Ìu„tu* wS° ˚¥<t Ju¡ ≈¥bůÕ•w <˚∏fi-<˚∏fi _S°fiů* tu*
bF ı°wÙ SÙ $$40-46$$ <ıfi fiy≤ů* tu* NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ F°SÙ, |ůnu N°<Ì J¡∑ ≤ªfi° <ª`-

<b<ª` b˜ ≤Fwu Fæ*, fi fiy≤ů* tu bF ı°wÙ SÙ N°æ≤ bF°≥ NÃ∫∏w Ô‡fu t°yÕ tu* ytfi°ytfi Ÿu bF ≈¿≤Zt J¡ů ≈®°›w FůwÙ SÙ $$47$$ Ÿ¥<ªJ¡°_b˚°b Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF fiy≤ů* tu* N°æ≤
y°≥bů* tu* ŸnJ¡ů* N°æ≤ y<Ô∫ů*tu* ku*¡Ju¡ F…Î ∫°fiÙ N∆∫b<_SwR¡≈Ÿu ≈nu F…Î J¡≈°Ÿ Ju¡ Ÿ¥wů*

N°æ≤ fitu* yC≥Su F…Î J¡°≥ªt<d N°<Ì NÔaJ¡°≤ů J¡ů Ju¡bÔ @°≤d (y®Sfi) J¡≤wÙ SÙ N°æ≤ ≠b≤

N°<Ì Ÿu ≈Ù<nw ≈®°<d∫ů* Ju¡ „≤Ù≤R¡≈Ù bfi tu* Ÿ°≥±> Ju¡ Ÿt°fi <bF°≤ J¡≤wÙ SÙ ∫°fiÙ ıæŸu

⁄‹¸>≈C‹¸> Ÿ°≥±> N≈fiu ŸÙ*yů* Ÿu f°tÙ N°<Ì J¡ů ©ůÌw° F…N° o@≤-@≤ |¥tw° Fæ, bæŸu FÙ
bF Ÿ¥<ªJ¡° ˚Ù tfiC‹∫ Ju¡ „≤Ù≤ J¡° ∏tSfi J¡≤wÙ F…oÕ |¥twÙ SÙ $$48$$ ıæŸu <J¡ŸÙJu¡ π°≤°

ŸÙfiu Ju¡ <ÔÎ F°S tu* ÔÙ yoÕ <ª≤J¡°Ô wJ¡ ŸÙfiu Ju¡ <ÔÎ <≈≤ů∫u F…Î @°yu J¡ů tC© Ÿu

©Ù*ªfiub°ÔÙ ŸCoÕ t°fiů* SJ¡J¡≤ SůnÙ Ìu≤ Ju¡ <ÔÎ ŸÙfiub°Ôu Ju¡ F°S Ÿu <y≤Ù F…oÕ <bZ°t J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡FÙ* NÔ<sw FůJ¡≤ ÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F Ÿ¥<ªJ¡° ˚Ù SÙ $$49$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ŸÙfiub°Ôu F°S J¡ů FÙ Ÿ ŸCoÕ fiu •∫ů* fiFÙ* ~>uÌ° ? wů oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $
bF J®¥¡≤ FůwÙ F…oÕ ˚Ù N≈fiu ∫ůÀ∫ ŸÙbfiR¡≈ J¡tÕ tu* (ŸÙfiu tu*) FÙ ÔyÙ ≤FwÙ SÙ,

•∫ů*<J¡ ŸÙfi° FÙ ŸCoÕ J¡° _b˚°b Fæ, NwÎb Ÿfiu ŸÙfiub°Ôu Ju¡ F°S J¡ů ~>uÌ° fiFÙ* $ ∫<Ì
bF ŸCoÕ ŸÙfiuR¡≈ N≈fiu _b˚°b J¡ů ~>ůn Ìu ∫°fiÙ ≈®y¸> fi J¡≤u, wů N≈fiu J®¥¡≤ _b˚°b J¡ů

˚Ù f°F≤ ≈®y¸> fi J¡≤ ŸJu¡yÙ, •∫ů*<J¡ ıæŸu ŸJ¡° ŸÙfi° _b˚°b Fæ, bæŸu FÙ N≈fiu J®¥¡≤

_b˚°b J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤fi° ˚Ù _b˚°b Fæ $$50$$ ıæŸu fnÙ ˚°≤Ù <„Ô° fi°b π°≤° o@≤ @≤

Ôu ı°oÕ ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ b¨]°b_S° tu* <_Sw N°„° Ju¡ Ÿt°fi bF ÔůFt∫Ù Ÿ¥<ªJ¡°
ıÙb∫C•w Ÿ¥<ªJ¡° Ju¡ ŸF°≤u <Ì„°Nů* tu* |¥twÙ SÙ $ ıæŸu @°fi N°<Ì J¡∑ ˚¥ŸÙJ¡° J¡d N≈fiu

˚®td J¡ů ≈®y¸> J¡≤fiub°ÔÙ ≈bfi„<•w Ÿu <Ìy∏wů* tu* |¥tw° Fæ, bæŸu FÙ bF ÔůFt∫Ù Ÿ¥ªÙ

˚®td J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤fiub°ÔÙ N∏w#J¡≤d J¡∑ ŸW° Ÿu <Ì„°Nů* tu* |¥twÙ SÙ $$51,52$$

ÌqŸ≤ů* Ju¡ π°≤° yC≥Su y∫u tFÙfi w°yu J¡ů N≈fiu tC≥F Ÿu ©°wÙ F…oÕ-ŸÙ NwÎb ÌqŸ≤u Ôůyů* Ju¡
π°≤° ≈®°›w J¡≤°∫u y∫u Ì≤≈¥¿wÕ Ju¡ Ωt Ÿu bF t°fiů* _b_S ⁄Ì∫ F…oÕ $$53$$ Ÿ¥ªÙfiu ≈FÔu

˚Ù ÌqŸ≤u Ôůyů* Ju¡ b@ Ÿu Fůfiub°Ôu Ì≤≈¥<wÕ J¡∑ oh~>° Ÿu FÙ w≈Ÿu •Ôu„ J¡ů ≈®°›w F…Î

488

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N≈fiu tfi J¡ů vÔ<Ÿw <J¡∫° S°, oŸ<ÔÎ t°fiů* bF <fi≤∏w≤ tC© tu* <y≤ ≤Fu N≈fiu o¿h~>w Ÿ¥‚t w°yu tu* _w¿‡˚w ≤FwÙ SÙ $$54$$

Nf Ÿ¥ªÙ π°≤° t¥©Õw°≈¥bÕJ¡ <J¡∫° y∫° w≈ w°yu Ÿu <y≤u F…Î ªÙSnů* J¡ů <≈≤ůfiu Ju¡ <ÔÎ FÙ

F…N°, N≈fiu Ì≤≈¥≤d Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* F…N° ∫F Ã≈®us°≈¥dÕ NSÕ ıů J¡F° y∫° S°, bF ÔůJ¡≈®<Ÿ]

Ÿ°t°∏∫ů<•wJ¡° Â‹¸>°∏w Fů y∫°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ª≤J¡°Ô Ÿu Ì¿≤Bw°, J¨¡„w° N°<Ì Ÿu ≈¿≤≈Ù<nw JC¡Ô J¡ů J®¥¡≤ Ôůy ˚Ù Ì∫° Ÿu ≈C‹¸> J¡≤wu Fæ*, oŸ <bT∫ tu* <bª°≤ J¡≤fiu J¡∑ J¡ůoÕ N°bÿ∫J¡w° FÙ fiFÙ* Fæ, ∫F°≥ oŸ NSÕ tu* Â‹¸>°∏w Ÿ¥ªÙ
π°≤° ˚≤° y∫° ıÙdÕ „ÙdÕ b˜ ≈®Ã∫s Ìu©° y∫° Fæ $$55$$

Ÿ¥ªÙ fiu N≈fiu Ì≤ J¡∑ ≈¥<wÕ •∫ů* fiFÙ* J¡∑ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

•∫ů*<J¡ Ÿ¥ªÙ fiu w°yu Ju¡ Ny®˚°y Ju¡ ˚Ùw≤ N≈®bu„ Ju¡ ∫ůÀ∫ <~>B≤<Fw (NbJ¡°„ ≤<Fw)

⁄Ì∫ J¡ů w≈_∫° Ÿu ≈®°›w <J¡∫° wS° w[bfů@˚°À∫„°ÔÙ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ¥∫ÕJ¡°<∏w Ju¡ Ÿt°fi N<˚Iw° Ju¡ ≈®J¡°„ N≈fiu fC<]≈®J¡°„ J¡ů ˚Ù ≈¸> N°<Ì Ju¡ ŸÙbfi Ÿu FÙ ∆∫°›w <J¡∫° ∫°fiÙ

N≈fiu ˚ůy Ju¡ <ÔÎ N¿ıÕw fiFÙ* <J¡∫° $$56$$
oŸ<ÔÎ ŸJ¡ů fn° ≈ÿª°W°≈ F…N°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

N≈fiÙ w≈_∫° Ÿu, <ıŸfiu ŸJu¡ ≈u¸> J¡ů sÙd J¡≤ <Ì∫° S°, NJ¡_t°wg ≈®°›w F…oÕ

Ÿ¥<ªR¡≈w° Ÿu t¥<wÕtwÙ F…oÕ bF Ÿ¥<ªJ¡° ≤°sŸÙ fn° Ÿ∏w°≈ J¡≤wÙ SÙ $$57$$

∫<Ì ŸJ¡ů ≈ÿª°w°≈ FCN° wů •∫° bF ≈®°<d∫ů* Ju¡ <b|°w Ÿu ¿b≤w Fů y∫Ù ? fiFÙ*, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

∫Ω<≈ ŸJ¡ů ≈ÿª°W°≈ F…N° S°, wS°<≈ fiÌÙ Ju¡ ≈®b°F Ju¡ buy Ju¡ wCv∫ N≈fiu

≤°sŸ_b˚°b Ÿu N°æ≤ ≈®J¨¡w Ÿ¥ªÙ˚°b Ÿu ˚Ù, <ıŸJ¡° ≈®°<d∫ů* Ju¡ bu@fi tu* N°y®F S°, ≈®°<d∫ů*

Ju¡ bu@fi Ju¡ <ÔÎ FÙ N≈fiu _b˚°b Ju¡ NfiCR¡≈ ≈®ª°¿≤w-≈FÔu Ωw J¡∑ yoÕ N°æ≤ <k¡≤ ∆∫bF°≤
tu* Ô°oÕ yoÕ-˚Ù bF bu@ J¡ů J¡≤wÙ FÙ SÙ $$58$$

NwÎb Ju¡bÔ Ÿ¥ªÙ Ju¡ _b˚°b Ÿu Fůfiub°Ôu J¡°∫ů˘ J¡ů ˚Ù bF J¡≤wÙ FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡

≈¥bůÕ•w NSÕJ¡ů Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈C`, J¡Ô` N°<Ì tu* ÌÙ|Õ b°Ÿfi°R¡≈ w∏wC t≤d Ju¡ Ÿt∫ tu* ÌgfC] FůJ¡≤ wwg-wwg b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ ˜Ù N°<Ì „≤Ù≤ů* tu* ıÙbªuwfi° J¡ů Ÿaª°¿≤w J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ∫F Ÿ¥ªÙ ˚Ù

<fi≈Cd bu@fi Ÿu wwg-wwg b_`ů* tu* Ÿ¥` J¡ů Ÿaª°¿≤w J¡≤wÙ Fæ $$59$$ oŸ<ÔÎ b˜ů* tu* ÌıÙÕ
π°≤° bu@≈¥bÕJ¡ ªÔ°oÕ ı° ≤FÙ bF fiJu¡ fiùů*Ju¡ Ÿ°tfiu N≈fiu tC© J¡ů b˜ tu* <~>≈°J¡≤ Ì°ænwÙ-

ŸÙ Ìu©Ù ı°wÙ Fæ $ <≈„Cfi (ªCyÔÙ©ů≤), ªů≤ N°<Ì Ì…ıÕfi Ôůy N≈fiu tC©J¡ů <Ì©°∫u <ffi°

FÙ ≈≤ttÕ˚uÌÙ Fůwu Fæ*, Nw# Ÿfiu ˚Ù ∫F ıů J¡°t <J¡∫°, bF Ì…‹¸>ů*J¡°-Ÿ° FÙ Fæ $$60$$

<J¡ŸÙ Ÿt∫ yÔu tu* Ô¸>J¡°∫u y∫u Ì…≈\>u Ju¡ Ÿ¥wtu* <≈≤ůoÕ yoÕ bF N≈fiu ~>uÌR¡≈Ù fiù Ÿu <˜∫ů*J¡°
tC© "ofiJ¡° Jæ¡Ÿu ˚uÌfi J¡”≥' oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu Ìu©wÙ Fæ $ ıů Ôůy J®¥¡≤ Fůwu Fæ*, fiJ¡∑ ÎJ¡t°`

∫FÙ N<˚Ô°T° ≤FwÙ Fæ $$61$$ bF t¨Ì… N°æ≤ <_fiÀ@ J¡°æ„u∫ b˜ tu* wS° J¡<™>fi N°æ≤ ”s s°æt

ŸyÕ - 70]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

489
b˜ tu* (bvJ¡Ô tu*) wCv∫b¨<W Ÿu ≈®bu„ J¡≤wÙ Fæ $ J¡°æfi t¥©Õ yCd N°æ≤ NbyCd J¡° <bª°≤

J¡≤uy° $$62$$ N≥y¥™>u J¡∑ NayCÔÙ Ÿu Ìf°oÕ yoÕ N°æ≤ Ô‡fu Ÿ¥` J¡ů @°≤d J¡≤ ≤FÙ bF Ÿ¥ªÙ ˚Ùw≤
fi Ÿt° ≤FÙ N≥w<n∫ů* J¡ů f°F≤ yÔwÙ F…oÕ-ŸÙ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $$63$$ Ÿ¥w tu* <≈≤ůoÕ yoÕ
wÙ‚d ˚Ù bF Ÿ¥ªÙ Ÿ≤Ÿ N°æ≤ <fi≤Ÿ Ÿ˚Ù ≈Ì°Sů˘ tu* ⁄Ì∫„¥∏∫w°b„ <b„uT J¡° Nb@°≤d fi J¡≤wÙ F…oÕ NwÎb ≤Ÿ°_b°Ì Ÿu ≤<Fw FůJ¡≤ Ÿ¥ªÙ_b˚°b Ÿu FÙ |CŸwÙ Fæ $$64$$

N≈≤°@ Ju¡ <ffi° Ì^±> ≈°fiu Ju¡ J¡°≤d oŸJ¡∑ Ì…yÕ<w J¡ů wů Ìu<©Î, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<fi‹™C>>≤ ˚°Td N°<Ì „ÆÌ fi J¡≤wÙ F…oÕ ˚Ù bF tC©tu* w°yu Ÿu yC≥SÙ yoÕ Fæ $ N∏∫ J¡ů Ÿ∏w°≈ Ìufiu tu* ŸtSÕ FůwÙ F…oÕ ˚Ù bF _b∫a FÙ Ÿ∏w°≈∫C•w fC<] Ÿu ∫C•w Fæ, ŸCbu<@w° ∫°fiÙ

<~>B∫C•w Fůfiu ≈≤ ˚Ù bF ⁄Ì∫R¡≈Ù <~>B Ÿu ≤<Fw Fæ $ ıæŸu J¡ůoÕ ≤°ı≈C`Ù ˚Ù N˚°<yfiÙ Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F ˚Ù N˚°<yfiÙ Fů yoÕ Fæ $$65$$
oŸJ¡∑ Ì…ÌÕ„° Fůfi° ™>ÙJ¡ FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ª¥≥<J¡ bF Ÿ¥<ªJ¡° N≈fiu N≈J¡°≤ Ju¡ <ffi° FÙ ÌqŸ≤ů* J¡° t≤d ª°FwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿ ≈°≈

Ju¡ J¡°≤d N≈fiÙ fC<] Ÿu FÙ bF w°yu tu* f≥@J¡≤ N≈fiu J¡tÕR¡≈ ı°Ô tu* FÙ Ô¸>J¡wÙ ≤FwÙ

Fæ $$66$$ ˚°À∫b„ ŸÙfiub°Ôu Ju¡ F°S Ÿu <y≤Ù F…oÕ ŸJu¡ NSb° <J¡ŸÙ Ì¥Ÿ≤u Ju¡ F°S Ÿu _≈„Õ

J¡≤fiu Ju¡ N∫ůÀ∫ _S°fi tu* JC¡<ÃŸw ÿ∫°t bdÕb°Ôu N@ů≤ůtů*Ju¡ Ÿ°S t°fiů* tæ`Ù ≈®°›w J¡≤

fiJu¡ Ÿ°S ŸůwÙ Fæ, N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ NfiCJ¥¡Ô <t` <J¡ŸJ¡ů Nh~>° fiFÙ* Ôyw° $$67$$
oŸ<ÔÎ t¥©ů˘ J¡∑ <ªWb¨<W Ju¡ Ÿ°S ˚Ù Ÿay<w Ÿu Nh~>Ù ÔywÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
t¥» Ôůyů* J¡∑ b¨<W∫ů* Ÿu <tÔÙ F…oÕ bF ≈®°J¨¡wıfiů* tu* ≤FwÙ Fæ, N≈fiÙ NfiCR¡≈ Ÿay<w J¡ů J¡°æfi ~>ůn ŸJ¡w° Fæ ? $$68$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ŸJ¡∑ N∏∫ ÔůFŸ¥<ª∫ů* Ju¡ Ÿ°S ˚Ù Ÿ°‡∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, J¡˚Ù fiJu¡

Ÿ°S Ny≤ bF ÔůF°≤ Ju¡ ≈°Ÿ ªÔÙ ı°∫, wů •∫° J¡≤wÙ Fæ ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ÔůF°≤ů* J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ ÔůF°≤ů* π°≤° w≈°fiu Ju¡ <ÔÎ N<Àfi tu* ±>°ÔÙ yoÕ bF Ÿ¥<ªJ¡°

fiJ¡∑ @°æ*J¡fiÙ Ju¡ b°∫C Ÿu o@≤-@≤ FůJ¡≤ ∏Fu* ~>ůnJ¡≤ NÂÿ∫ Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ N°J¡°„J¡∑

Nů≤ tC© J¡≤Ju¡ ˚°y ı°wÙ Fæ $$69$$

ŸJ¡° ≈®°<d∫ů* Ju¡ ≈®°d N°<Ì b°∫CNů* π°≤° ÌuF Ju¡ N∏Ì≤ Ÿaª°≤ Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈®°d N°æ≤ N≈°fi b°∫C Ju¡ ≈®b°F tu* <_Sw FůJ¡≤ Ôůyů* Ju¡ ⁄Ì∫J¡tÔ Ju¡ N∏Ì≤ Ÿaª≤d J¡≤fiub°ÔÙ ∫F tF°|ů≤ Ì…#©≈®Ì J¡tÕ„<•wR¡≈ FÙ t°fiů* ŸıÙb FůJ¡≤ <Ìw F…oÕ Fæ $ Ÿt°fi b°∫C Ju¡ <b≈≤Ùw Fůfiu ≈≤ ˚Ù Ÿt°fi Ju¡ Ÿ°S ªÔfiub°ÔÙ, Ì°fib°∫CJu¡ <b≈≤Ùw Fůfiu ≈≤ ˚Ù

Ì°fi Ju¡ Ÿ°S ªÔfiub°ÔÙ N°æ≤ ∆∫°fi b°∫C tu* <_Sw FůJ¡≤ Ÿb°˘y tu* Ÿaª≤d J¡≤fiub°ÔÙ N°æ≤

<b<b@ ∆∫°<@∫ů* J¡ů Ã≈∏fi J¡≤fiub°ÔÙ ∫F Ÿ¥<ªJ¡° ⁄Ì∫tu*, J¡^™>tu* „CÔ≤ůy°ÃtJ¡ b°∫C tu*

≈®bu„ J¡≤Ju¡ <bbdÕw° (≈°a±C>≤ůy) N°æ≤ ∏t°Ì ≤ůy J¡ů Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ $$70-72$$ ≈®°∫#

J¡‡fÔ N°<Ì ŸÙfiu Ju¡ Ÿt∫ y±>¿≤∫ů* Ju¡ F°S tu* <_Sw bF Ÿ¥<ªJ¡° J¡˚Ù fi Ôůyů* Ju¡ fiJu¡

Ç>J¡nů* Ju¡ ©ů©Ôů* tu* ŸůwÙ Fæ, J¡˚Ù f°ÔJ¡ů* Ju¡ F°S, NayCÔÙ N°<ÌR¡≈ N≈fiu „∫fi Ju¡ bu@fi

490

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
tu* J¡°æwCJ¡ J¡≤wÙ Fæ $$73$$ ≈æ≤ tu* |CŸJ¡≤ ≤•w≈°fi Ju¡ ≈°ıÕfi Ÿu Ÿ∏wC‹¸> FůwÙ Fæ, k¥¡Ôů* Ju¡
yCh~>ů* J¡∑ t°Ô° <≈≤ůfiu Ju¡ Ÿt∫ N<@J¡ ˚ůıfi J¡≤fiub°ÔÙ ˚Ù Nv≈ ˚ůıfi Ÿu w¨›w Fů ı°wÙ

Fæ $ tÔ≈aJ¡∫C•w t¥Ô°@°≤ J¡ů„tu* fæ™>Ù F…oÕ <ª≤J¡°ÔwJ¡ fiÙªu tC© J¡≤Ju¡ ŸůoÕ ≤FwÙ Fæ, N≈fiu oh~>°fiCR¡≈ _S°fi J¡ů ≈° J¡≤ J¡°æfi <k¡≤ Ÿu ~>ůn ŸJ¡w° Fæ ? J®¥¡≤w° Ÿu ÌqŸ≤ů* Ju¡ ≈®°dF≤d≈∫Õ∏w bu@fiů* Ÿu N≈fiu J¡ů Ìq<Tw <Ì©Ô°wÙ Fæ $

„aJ¡° - ∫<Ì ŸJ¡° J¡ůoÕ _b°SÕ fiFÙ* S°, wů ŸJ¡∑ N∏∫ Ôůyů* Ju¡ t°≤d tu* ≈®b¨<W •∫ů*

F…oÕ ?

Ÿt°@°fi - fiÙª Ôůyů* J¡ů J¡ÔF J¡≤fi° ÃŸb Ÿu ˚Ù N<@J¡ ŸC©Ì°∫Ù Fůw° Fæ $ ˚°b ∫F

<J¡ <ıfi Ì…‹¸>ů* J¡ů ÌqŸ≤ů* J¡ů ≈Ù<nw J¡≤fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù ÌqŸ≤ů* Ÿu J¡ÔF J¡≤fiu tu*

ŸC© Fůw° Fæ, fiJ¡ů ÌqŸ≤u J¡ů t°≤fiu tu* ŸC© Fů, oŸtu* wů J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? $$74-76$$

Sůnu Ÿu ≤•wJ¡dů* Ju¡ N°_b°Ì Ju¡ Ôů˚ Ÿu oŸJ¡∑ ÌqŸ≤ů* J¡ů t°≤fiu tu* ≈®b¨<W Fů ŸJ¡wÙ

Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

N°@Ù J¡°ænÙ J¡∑ ≈®°<›w Ÿu ˚Ù J¨¡≈d J¡ů fn° FTÕ Fůw° Fæ, ≈®°<d∫ů* J¡° NFaJ¡°≤-ªtÃJ¡°≤

Ì…”h~>uΩ Fæ, ∫°fiÙ ŸJ¡° <bfi°„ fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $$77$$ bF Ÿ¥<ªJ¡° t¥» N≈fiÙ

N°Ãt° π°≤° <J¡∫u ı° ≤Fu ıÙbŸ¥ªÙ N°æ≤ ÔůFŸ¥ªÙ ofi Ìů N≈fiÙ Ÿ¥<ªJ¡°Nů* Ÿu Fůfiub°Ôu bu@fi Ÿu Ÿf ≈®°<d∫ů* Ju¡ t≤d J¡∑ wJÕ¡fi° J¡≤wÙ Fæ $ t¥»ů* J¡∑ N°bÿ∫J¡ _b°SÕtu* ∫<Ì t¥»w° <Ìw fi Fů, wů bF fnu N°ÿª∫Õ J¡∑ f°w Fæ $ ∫F tu≤° ≈≤t°≤dR¡≈ J¡°∫Õ ≈FÔu (b˜ ŸÙfiu Ju¡ Ÿt∫) b˜ Ju¡ w∏wCNů*J¡° ˚uÌfi J¡≤fiuŸu NU∫_w Fæ, oŸ J¡°≤d ∫F „Ù|® Ÿ‡≈∏fi Fů ≤F° Fæ, oŸ

≈®J¡°≤ N≈fiu ª°wC∫Õ Ju¡ NfiCŸa@°fi Ÿu N≈fiu tfi tu* NÃ∫∏w ≈®Ÿ∏fi FůwÙ Fæ $$78,79$$ ıæŸu

<t\>Ù tu* <|Ÿfiu Ju¡ <ffi° ªC≈ª°≈ ≤•©Ù F…oÕ ŸCoÕ ıay Ôyfiu Ju¡ J¡°≤d t<Ôfi Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ

Ÿ¥<ªJ¡° ˚Ù ∫<Ì ≈≤t°≤dR¡≈ N≈≤°@ fi J¡≤u, wů Ÿu ∆∫°<@R¡≈Ù Ì…#© Fů ı°w° Fæ $ ∫F

Ÿ¥<ªJ¡° Ÿ¥‚t NwÎb NÂÿ∫ FůJ¡≤ „≤Ù≤ J¡ů J¡°¸>fiub°ÔÙ Fæ N°æ≤ sd˚≤ tu* <b_t¨<w J¡ů

≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ $ wÙ‚d ˚uÌ J¡≤fiub°ÔÙ Ìæbªu‹¸>° (N°æÃ≈°<W J¡∑ ªu‹¸>° Ju¡) Ÿt°fi J®¥¡≤

Fæ $$80,81$$ ttÕ_S°fi Ju¡ N°h~>°Ìfi˚¥w W≤Ù∫ b˜ Ju¡ w∏wC Ju¡ bu@fit°` Ÿu ÌqŸ≤u J¡ů t°≤ <Ì∫°, ÎuŸ° ŸtHJ¡≤ N°≈ Ÿ∏wůT J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $ <ıŸ fi°„ J¡ů J¡≤fiu Ÿu Ì…ıÕfi FTÕ

J¡ů ≈®®°›w Fůw° Fæ, ŸÙ fi°„ Ÿu bF ˚Ù FTÕ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, J¡∑ªn tu* bF ±¥>fwÙ Fæ, N°J¡°„
tu* bF nwÙ Fæ, N°J¡°„ª°≤Ù b°∫CNů* Ÿu <Ì„°≈®°∏wů* tu* <bF°≤ J¡≤wÙ Fæ $ ˚¥wÔ tu*, bfitu* N°æ≤

@¥<ÔJ¡důa tu* ˚Ù, N∏w#≈C≤ Ju¡ |≤ tu* ≈Ôay≈≤ ¿f~>°Î y∫u <f_w≤ J¡∑ fi°o˘ ŸůwÙ Fæ, tfiC‹∫ů* Ju¡

F°S tu* N°æ≤ J¡°fi tu* <_Sw ∫° J¡°fiR¡≈ J¡tÔ tu* N°æ≤ ˚unů* Ju¡ ≤ůtů* J¡∑ ≤°<„ tu* oh~>°fiCŸ°≤

ŸůwÙ Fæ, J¡°™> N°æ≤ <t\>Ù J¡∑ ffiÙ F…oÕ <˚WÙ∫ů* Ju¡ <~>B tu* Ÿt° ı°wÙ Fæ N°æ≤ ≈®°<d∫ů* Ju¡ ⁄Ì∫
tu* ÎuŸu Ÿt° ı°wÙ Fæ ıæŸu <J¡ t<d, t∏` N°<Ì B∆∫ů* J¡∑ „<•w Ÿu N°æ≤ N°Ãt„<•w Ÿu t°∫°bÙ

NSb° ∫ůyÙ ŸbÕ` ∫Suh~> <bF°≤ J¡≤w° Fæ $ ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ˚≤π°ı, tC<fi Ju¡
owfi° J¡F ªCJ¡fiu≈≤ <Ìfi Ÿt°›w Fů y∫°, Ÿ¥∫Õ ˚yb°figg N_w°ªÔJ¡ů y∫u, tC<fi∫ů* J¡∑ Ÿ˚°

ŸyÕ - 71]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

491
tF°tC<fi J¡ů fit_J¡°≤ J¡≤ Ÿ°∫aJ¡°ÔÙfi Ÿ∏º∫° N°<Ì Ju¡ <ÔÎ _fi°fi°SÕ ªÔÙ yoÕ, ≤°<` Ÿt°›w Fůfiu ≈≤ ÌqŸ≤u <Ìfi Ÿ¥∫Õ Ju¡ <J¡≤dů* Ju¡ Ÿ°S <k¡≤ tC<fi-Ÿ˚° N° yoÕ $$82-84$$

ŸW≤b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
oJ¡FW≤b°≥ ŸyÕ

Ÿ¥<ªJ¡°R¡≈ J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ N≈fiu ≈¥bÕ „≤Ù≤ J¡° _t≤d J¡≤ ≤FÙ

J¡JÕ¡¸>Ù Ju¡ ≈ÿª°W°≈ J¡° <b_w°≤≈¥bÕJ¡ bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, oŸJu¡ f°Ì bF J¡JÕ¡¸>Ù fi°tJ¡∑ ≤°sŸÙ <ª≤J¡°ÔwJ¡

Ÿf ı°<w Ju¡ tfiC‹∫ů* Ju¡ t°aŸů* J¡° N°_b°Ìfi J¡≤fiu≈≤ ˚Ù w¨<›w J¡ů ≈®°›w fiFÙ* F…oÕ, ∫ů* wů

≈FÔu FÙ <Ìfi ÎJ¡ ”<@≤<f∏Ì… Ÿu bF w¨›w Fů yoÕ, •∫ů* <J¡ Ÿ¥<ªJu¡ ˚Ùw≤ <J¡wfi° Ÿt° ŸJ¡w°

Fæ ? <J¡∏wC w¨‹d°≈¥dÕ Ÿ Ÿ¥ªÙJ¡° t≤fi° NÃ∫∏w J¡<™>fi Fæ $ Ÿfiu <bª°≤ <J¡∫° <J¡ fnu ©uÌ

J¡∑ f°w Fæ, tæ* •∫ů* Ÿ¥ªÙ ffiÙ, tæ* fF…w ~>ů¸>Ù Fq≥, tuu≤Ù ©°fiu J¡∑ „<•w N<wNv≈ Fæ, ÎJ¡ y®°Ÿ

˚Ù tu≤u ≈u¸>tu* fiFÙ* Ÿt°w°, tæ* fnÙ Ì…fCÕ<] Fq≥, tu≤u bu <b„°Ô Nay J¡F°≥ y∫u, J¡°Ôu tu| Ju¡ Ÿt°fi

<b„°Ô bu tu≤u Nay bfi tu* ≈Wu Ju¡ Ÿt°fi <bÔÙfi Fů y∫u $ oŸ t∏Ì˚°À∫° tCH tuu* bŸ° Ÿu ŸCy<∏@w _b°Ì… t°aŸ≤Ÿ J¡° y®°Ÿ Sůn° ˚Ù fiFÙ* Ÿt°w° $ tæ* J¡∑ªn Ju¡ N∏Ì≤ ±¥>f ı°wÙ Fq≥

N°æ≤ ≈¨ØbÙtu* <y≤ ı°wÙ Fq≥, tfiC‹∫ů* Ju¡ ≈æ≤ů* Ju¡ Ÿt¥Fů* Ÿu JC¡ªÔÙ ı°wÙ Fq≥ N°æ≤ „CJ®¡ Ÿu t<Ôfi Fq≥; tæ* t°≤Ù yoÕ Fq≥, tæ* Nfi°S Fq≥, tCHu N°ÿb°Ÿfi Ìufiub°Ôu <t`, f∏@C N°<Ì fiFÙ* Fæ, tu≤° J¡ůoÕ

N°@°≤ fiFÙ* Fæ, tæ* ÎJ¡ Ì…#© Ÿu ÌqŸ≤u Ì…#© tu* N°æ≤ ÎJ¡ ŸaJ¡¸> Ÿu ÌqŸ≤u ŸaJ¡¸> tu* ≈nwÙ ≤FwÙ Fq≥, fi tu≤Ù J¡ůoÕ Ÿ©Ù Fæ, fi J¡ůoÕ tu≤Ù Ì°ŸÙ Fæ, fi tu≤Ù t°w° Fæ, fi tu≤° <≈w° Fæ, fi tu≤° f∏@C Fæ, fi tu≤u fi°æJ¡≤ ª°J¡≤ Fæ*, fi tu≤° ˚°oÕ Fæ, fi tu≤° ≈C` Fæ, fi tu≤° „≤Ù≤ Fæ, fi ≤Ffiu J¡° _S°fi Fæ, fi J¡ůoÕ

≈ıÙ∆∫ Fæ N°æ≤ fi ÎJ¡ _S°fi tu* tu≤° N°b°Ÿ FÙ Fæ $ tæ* bfi Ju¡ ıÙdÕ-„ÙdÕ ≈Wu Ju¡ Ÿt°fi

|¥twÙ <k¡≤wÙ Fq≥, tæ* N°≈<W∫ů* Ju¡ Ÿ‡tC© ©nÙ ≤FwÙ Fq≥, NÃ∫∏w ˚ÙTd _S°fiů* tu* ≈®<b‹¸> Fq≥, tæ* ª°FwÙ Fq≥ <J¡ tæ* t≤ ı°«≥¡, ≈≤ bF (t¨Ã∫C) ˚Ù tCHu ≈®°›w fiFÙ* FůwÙ $$1-10$$ tæ* fnÙ
t∏ÌfC<] Fq≥, ıæŸu J¡ůoÕ t¥» ≈C”T J¡°≥ª ŸtHJ¡≤ <ª∏w°t<d J¡ů F°S Ÿu ~>ůn Ìu, bæŸu FÙ tæ*fiu N≈fi° „≤Ù≤ ~>ůn <Ì∫° $ tůF J¡ů ≈®°›w Fůw° F…N° tfi ≈FÔu Ì…fCÕ<]J¡ů N°Z∫ Ìuw° Fæ, <k¡≤

_b∫a FÙ NfiSů˘ J¡∑ ≈≤‡≈≤°R¡≈Ÿu <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$11,12$$ J¡ůoÕ Ôůy J¡˚Ù tCHu

±>ů≤u Ÿu ¿≈≤ůJ¡≤ @CÎ≥ Ju¡ |≤ů* tu* ≤© Ìuwu Fæ*, ÎuŸÙ F°Ôw tu* tCHu @CÎ≥ Ju¡ ≈≤ ≤Ffi° ≈nw° Fæ $

J¡˚Ù tæ* t°yÕ tu* <y≤ ≈nwÙ Fq≥ N°æ≤ <y≤fiu ≈≤ yÌFu, «≥¡¸> N°<Ì Ju¡ ©C≤ů* π°≤° ≤ynÙ ı°wÙ Fq≥ $

J¡ůoÕ Ôůy fi≤JC¡Ô N°<Ì w¨dů* Ju¡ ˚Ùw≤ tCHu ±>°Ô Ìuwu Fæ* $ tu≤Ù Ì…#©≈≤‡≈≤° J¡° J¡ůoÕ <™>J¡°fi°

Fæ ? $$13$$ tæ* <fiÃ∫ ÌqŸ≤u J¡∑ ª°J¡≤Ù fı°wÙ Fq≥, ÌqŸ≤u ıf tCHu ªÔ°wu Fæ*, wf tæ* ªÔwÙ F¥≥, NÃ∫∏w ÌÙfiw° J¡ů ≈®°›w F…oÕ tæ* NÃ∫∏w ≈≤b„ Fů yoÕ Fq≥, wCh~> Ju¡ ∫°fiÙ ˚Ùw≤ <_Sw ≤•w N°<Ì Ju¡ N°_b°Ì J¡∑ tCHu oh~>° FůwÙ Fæ, ≈≤∏wC bF oh~>° ˚Ù bu@fiR¡<≈dÙ FÙ Fæ ∫°fiÙ ŸJ¡°
k¡Ô Ju¡bÔ bu@fi FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ fi tCHu ≈u¸> Fæ N°æ≤ fi <ıà° Fæ $ tæ* fnÙ t∏Ì˚°<yfiÙ F¥≥, tu≤°

492

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ÌC˚°ÕÀ∫ ˚Ù fn° N˚°y° Fæ $$14,15$$
buw°Ô J¡∑ „°¿∏w J¡≤fiub°Ô° J¡tÕ J¡≤fiu≈≤ buw°ÔůÌ∫ Fů y∫°, ∫F ÔůJ¡ů<•w tu≤u «¡≈≤

FÙ ≈¥≤Ù w≤F Ÿu |¸>Ù, ÎuŸ° J¡FwÙ Fæ $
yoÕ wů SÙ buw°Ô J¡∑ „°<∏w Ju¡ <ÔÎ, ≈≤ ŸŸu <b„°Ô buw°Ô Ã≈∏fi Fů y∫° $ w≈ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W FCoÕ tu≤° w≈_∫° Ÿu ŸbÕfi°„ Fů y∫° $ t∏Ìt<w tæ*fiu Ÿ ≈®J¡°≤ J¡° bF <b„°Ô

„≤Ù≤ •∫ůa ~>ůn° ? NSb° <ıŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ fC<] Fůfiu ≈≤ ŸbÕS° fi°„ Fůw° Fæ, Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑

N„C˚ t<w fi°„ Ju¡ Ÿt∫ Ã≈∏fi FůwÙ FÙ Fæ $$16,17$$ J¡∑nu Ju¡ „≤Ù≤ Ÿu ˚Ù Ÿ¥‚t, Nb°∏w≤
tu* (t°yÕ tu*) ˚°À∫b„ @¥ÔÙ tu* ±¥>fÙ F…oÕ N°æ≤ @¥<Ô≤°<„ Ÿu N°b¨W tu≤° J¡°æfi ]°≤ J¡≤uy° ?

tCHu Ìu©fi° FÙ tC<ÿJ¡Ô Fæ, oŸ<ÔÎ tu≤° J¡ůoÕ ]°≤ J¡≤fiub°Ô° fiFÙ* Fæ $$18$$

∫Ω<≈ _S¥ÔÌ„ÙÕ ≈C”T wC‡F°≤° ]°≤ J¡≤fiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ wCt fiJu¡ Â<‹¸>yůª≤
fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, <J¡∏wC Ÿ¥‚tÌ„ÙÕ ∫ůyÙ wC‡F°≤° ]°≤ J¡≤u*yu, ÎuŸÙ ∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u, wů

Ÿ ≈≤ J¡FwÙ Fæ $
ıæŸu ≈bÕw Ju¡ ≈≤ ≤Ffiu b°Ôu Ôůyů* J¡∑ fC<] tu* y®°tt°yÕ Ju¡ w¨dů* J¡° _kC¡≤d Fůfi°

Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ Ÿ¥‚tÌ„ÙÕ ∫ů<y∫ů* J¡∑ fC<] tu* tu≤u ıæŸu Fw˚°À∫ Ôůyů* J¡° _kC¡≤d Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? $$19$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ wCtJ¡ů _b∫a N≈fi° ]°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ, wů oŸ ≈≤ J¡FwÙ Fæ* $

NI°fiŸ°y≤ tu* ±¥>fÙ F…oÕ tu≤° ]°≤ J¡F°≥ Fů ŸJ¡w° Fæ ? ©Ωůw (ıCyfi¥≥) J¡° Ÿubfi J¡≤fiub°Ôu N∏@u ≈C”T J¡ů ≈Ì°Sů˘ J¡° Ì„Õfi J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fůw° $$20$$ oŸ<ÔÎ <J¡wfiu Ÿt∫
wJ¡ N°≈<W∫ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ FůJ¡≤ tCH t∏Ì˚°<yfiÙ J¡ů N°≈<WR¡≈Ù yn»ů* tu* ≈n° ≤Ffi°

≈nuy°, ∫F tæ* fiFÙ* ı°fiwÙ $$21$$ tæ* J¡f J¡°ıÔ Ju¡ tF°„æÔ J¡∑ ≈®<wt° Ju¡ Ÿt°fi ≈®°<d∫ů*

Ju¡ ŸaF°≤ N°æ≤ Nb‹¸>‡˚ Ju¡ π°≤° ˚°≤ w°≤fiu Ju¡ <ÔÎ N°J¡°„ N°æ≤ ≈¨ØbÙ J¡∑ _w‡˚w° J¡ů

≈®°›w J¡≤fiub°ÔÙ Fů«≥¡yÙ $ tu|t°Ô° Ju¡ Ÿt°fi ˚Cı°Nů*b°ÔÙ <_S≤ <fıÔÙ Ju¡ Ÿt°fi fiùb°ÔÙ, JC¡F≤u Ju¡ Ÿt¥F FÙ <ıŸJu¡ b˜ Fæ*, «≥¡ªu «≥¡ªu Ju¡„ů* Ÿu <ıŸfiu N°J¡°„ J¡ů fi°≈

<Ì∫° Fæ wS° <ıŸfiu ©¥f Ô‡fu Ì≤R¡≈Ù tu| Ju¡ Ì„Õfi Ÿu t∫¥≤ů* J¡ů fiª° <Ì∫° Fæ oŸ ≈®J¡°≤

J¡∑, N°æ≤ Ô‡f°∫t°fi ªaªÔ _wfib°ÔÙ, J¡°ÔÙ, ÿb°Ÿb°∫C Ÿu <ıŸJu¡ _wfi <FÔwu Fů* ÎuŸÙ, N\>F°Ÿ Ju¡ <bÔ°ŸR¡≈Ù ÌÀ@ bfi Ju¡ @¥<Ô Ju¡ ≈¸>Ôů* Ÿu N°h~>°<Ìw Ÿ¥∫Õt^±>Ô J¡ů ≤ůJ¡fiub°ÔÙ,

∫t≤°ı Ju¡ Ÿt°fi Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫ů* Ju¡ y®Ÿfi Ju¡ <ÔÎ <ıŸfiu J¡°∫Õ N°≤‡˚ <J¡∫° S°, oŸ

≈®J¡°≤ J¡∑ ˚ÙTd N°J¨¡<w J¡ů @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ, N<Àfi Ju¡ Ÿt°fi ÌuÌÙ›∫t°fi, ©Ô Ju¡

Ÿt°fi yF≤u fiùb°ÔÙ, Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dt°Ô° J¡° N≈F≤d J¡≤fiub°ÔÙ wS° ÎJ¡ ≈bÕw Ÿu ÌqŸ≤u

≈bÕw≈≤, ÎJ¡ <„©≤ Ÿu ÌqŸ≤u <„©≤≈≤ ≈æ≤ ≤©J¡≤ ªÔfiub°ÔÙ tæ* J¡f Fů«≥¡yÙ ? J¡f fnu

˚°≤Ù y±>gi>u Ju¡ Ÿt°fi ÌuÌÙ›∫t°fi bF fn° ˚°≤Ù tu≤° Ì≤ Fůy° ? „≤wgJ¡°Ô Ju¡ tu|ů* Ju¡

Ÿt°fi _S¥Ô tu≤Ù fi©≈a<•w∫°≥ J¡f Fů*yÙ $ J¡f tu≤° F°Ÿ fnu fnu fÔb°fig ≤°sŸů* Ju¡ ˚Ù

⁄Ì∫J¡ů <bÌÙdÕ J¡≤fiu tu* ŸtSÕ Fůy°, J¡f tæ* N≈fiu <fiw‡fR¡≈Ù f°ıů* Ju¡ b°Ìfi Ÿu tF°≤^∫

ŸyÕ - 71]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

493
tu* ©¥f ≈®Ÿ∏fi FůJ¡≤ fi¨Ã∫ J¡”≥yÙ, t≠ı°R¡≈Ù N°Ÿb Ju¡ fnu fnu |nů* Ÿu ˚≤u F…Î ≈®°<d∫ů*

Ju¡ t°aŸ N°æ≤ F<ß>∫ů* J¡∑ ≤°<„∫ů* Ÿu J¡f tæ* Ôy°w°≤ N≈fiu <b„°Ô Ì≤ J¡° ≈ůTd J¡R¡≥yÙ, J¡f tæ* fnu-fnu ıÙbů* Ju¡ R¡<@≤ J¡ů ≈ÙJ¡≤ ∏tW F…oÕ NÃ∫∏w N°fi∏Ì J¡ů ≈®°›w Fů«≥¡yÙ, wÌfi∏w≤ <fiB° J¡∑ yůÌ tu* Ÿů ı°«≥¡yÙ $$22-30$$ ıæŸu Ÿůfi° N<Àfi tu* N≈fiu ÌuÌÙ›∫t°fi _bR¡≈ J¡ů ˚_t ffi° Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ tæ*fiu FÙ JC¡w≈R¡≈Ù N<Àfi tu* N≈fiu Ÿ Zu‹™> ≈®°ªÙfi

„≤Ù≤ J¡ů ˚_t J¡≤ <Ì∫° N°æ≤ Ÿ¥<ªw° J¡ů _bÙJ¡°≤ <J¡∫° $$31$$

J¡F°≥ Naıfi≈bÕw Ju¡ ŸÂ„ <ÌJg¡-w¸>ů* J¡ů ≈¥dÕ J¡≤fiub°Ô° tu≤° bF <b„°Ô „≤Ù≤ N°æ≤

J¡F°≥ tJ¡nÙ J¡∑ ¸>°≥yů* Ju¡ Ÿt°fi Ÿ¥‚t N°æ≤ <wfiJu¡ Ju¡ Ÿt°fi J¡ůtÔ ∫F Ÿ¥<ªw° ? NS°Õwg Ìůfiů* „≤Ù≤ů* tu* tF°fig N∏w≤ Fæ $$32$$ ıæŸu NI ≈C”T _bdÕ Ju¡ f°ı¥f∏Ì J¡ů ≈° J¡≤ ˚Ù

"∫F <t\>Ù Fæ' ÎuŸ° ŸtHJ¡≤ ŸJ¡° Ã∫°y J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ oŸ Ÿ¥<ªw° Ju¡ Ôů˚ Ÿu tæ*fiu N≈fiu ÌuÌÙ›∫t°fi „≤Ù≤ J¡° Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° $$33$$ JC¡F≤u Ÿu ≈¥dÕ <b∏º∫°ªÔ J¡∑ yCk¡° Ju¡

ŸÌ¨„ Fu tu≤u <b„°Ô Ì≤, N°ı wCt <Ÿ*F Ju¡ ŸÌ¨„ N≈fiu N°<b˚°Õb Ÿu wC‡F°≤u <b∫ůy Ÿu

Ã≈∏fi F…oÕ F°SÙ Ju¡ ŸÂ„ ∆∫S°Nů* J¡° •∫ů* N∏w fiFÙ* J¡≤wu Fů ? $$34$$ N≈fiu ˚°≤ Ÿu

≈bÕw Ju¡ <„≤ů* J¡ů wůnk¡ůn Ìufiub°ÔÙ Fu tu≤Ù ˚Cı°Nů* ! ª∏Bt°R¡≈Ù ≠≠bÔ fi©ů* Ÿu oŸ

ª∏Bt° J¡ů Ìub˚°y ≈C≤ů±>°„ ŸtHJ¡≤ wCt •∫ů* fiFÙ* ≈Ù<nw J¡≤wu ? $$35$$ J¡°≥ªt<d∫ů*

J¡∑ t°Ô°Nů* Ÿu „¥∏∫ Fůfiu ≈≤ ˚Ù <Ft°Ô∫ Ju¡ w¸>Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤ Fu tu≤u bs_SÔ, wCtfiu N°ı bF ≤ůtů* J¡° bfi fiFÙ* @°≤d <J¡∫°, <ıŸ tu* <Ÿ*F N°<Ì fnu-fnu ı°fib≤ ıCNůa Ju¡

Ÿt°fi ≈®wÙw Fůwu Su, oŸ<ÔÎ tCHu wC‡F°≤u <ÔÎ ©uÌ Fæ $$36$$ N≥@u≤Ù ≤°<` Ju¡ N∏@J¡°≤R¡≈

„C‹J¡ ÔJ¡<n∫ů* J¡ů ıÔ°fiub°Ôu Fu tu≤u fiùů*, wCt N°ı N≈fiÙ Â<‹¸>R¡≈Ù ≠b°Ô°Nů* J¡∑

Ô≈¸>ů* Ÿu <Ì„°Nů* J¡ů •∫ů* fiFÙ* NÔaJ¨¡w J¡≤wu Fů ? Fu tu≤u J¡∏@u, Fu tu≤u f∏@C, wCt ≈¨ØbÙ
tu* fi‹¸> Fů y∫u Fů, tæ*fiu wC‡F°≤° Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° Fæ, J¡°Ôfiu wCtJ¡ů ≈bÕwů* J¡∑ <„Ô°≈≤ ≈ÙŸ

±>°Ô° Fæ Îba <|Ÿ ±>°Ô° Fæ $$37,38$$ ≈®Ô∫°<Àfi Ÿu ÌÀ@ ª∏B<f‡f Ju¡ Ÿt°fi tfiůF≤ Fu tu≤u tC©ª∏B, wCt N°ı N≈fiÙ <J¡≤dů* Ÿu •∫ů* fiFÙ* w≈ ≤Fu Fů ? $$39$$ bu fnu tu≤u F°S J¡F°≥

ªÔu y∫u, oŸJ¡° tCHu fn° ≈ÿª°W°≈ Fæ, tæ* N°ı t<•©∫ů* Ju¡ ≈æ≤ů* Ÿu <FÔ°oÕ ı°fiub°ÔÙ
tF°Ÿ¥ªÙ ffi yoÕ Fq≥ $ y® J¡≤aı Ÿu ∫C•w, <ıŸtu* NfiuJ¡ J¡∏Ì Fů, ÎuŸu ywÕ Ju¡ Ÿt°fi ŸC∏Ì≤

Fu t¥`π°≤ wS° <b∏º∫°≤^∫ Ju¡ Ÿt°fi <b„°Ô Fu <fiw‡f<‡f ! tæ* wC‡F°≤u <ÔÎ „ůJ¡ J¡≤wÙ

F¥≥ $$40,41$$ J¡F°≥ bF tu≤° yyfiªC‡fÙ N°J¡°≤ N°æ≤ J¡F°≥ ∫F NÃ∫∏w Ÿ¥‚t fibÙfi Ÿ¥ªÙR¡≈Ù

„≤Ù≤, J¡F°≥ ŸJ¡° ΩCÔůJ¡ N°æ≤ ≈¨ØbÙ Ju¡ tº∫bwÙÕ ≤∏|® Ju¡ wCv∫ bF tC©R¡≈Ù ywÕ N°æ≤

J¡F°≥ ∫F Ÿ¥ªÙJ¡° tC©, J¡F°≥ fF…w Ÿu t°aŸ Ju¡ ˚°≤ Ÿu <b„°Ô ≈¥bÕ J¡° tu≤° y®°Ÿ N°æ≤ J¡F°≥

N°ı ıÔ Ju¡ <f∏Ì… Ÿu ˚ůıfi ? tæ* NÃ∫∏w Ÿ¥‚t Fů yoÕ Fq≥, NFů ∫F Ÿf N°Ãts∫ Ju¡

<ÔÎ fi°¸>J¡ _b∫a tæ*fiu N≈fiu N°≈ FÙ <J¡∫° Fæ $$42$$
oJ¡FW≤b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

494

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
fFW≤b°≥ ŸyÕ

Ÿ¥ªÙ Ju¡ ˚ÙTd w≈ J¡° bdÕfi N°æ≤ ŸŸu N°ÿª∫Õ tÀfi o∏B J¡° fi°≤Ìů<•w Ÿu <fiÿª∫-J¡Sfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B ZÙ≤°tıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ „ůJ¡tÀfi F…oÕ Ÿ Ÿ¥ªÙ fiu t°æfi FůJ¡≤, NÃ∫∏w <fiÿªÔw°≈¥bÕJ¡ (ÎJ¡°y®w° Ÿu) ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu N≈fiu ÌuF°<ÌJ¡° N°æ≤ N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu ≈®J¡°≤ J¡° <ª∏wfi J¡≤ <k¡≤ ŸÙ ÌuF Ju¡ Ô°˚ Ju¡ <ÔÎ tæ* „Ù|® w≈<_bfiÙ Fů«≥¡, ÎuŸ°

<fiÿª∫ <J¡∫° $ wÌfi∏w≤ ≈FÔu <ªWtu* <_Sw Ôůyů* J¡∑ FÃ∫° J¡° Ã∫°yJ¡≤ ŸÙ <Ft°Ô∫ Ju¡

<„©≤ tu*, <ıŸtu* ≈FÔu bF ≤FwÙ SÙ, w≈ÿª∫°Õ Ju¡ <ÔÎ yoÕ $$1,2$$

Ÿfiu ≈FÔu N°Ãt° tu* (N≈fiu tu*) tfi Ÿu J¡<v≈w ıů Ÿ¥<ªw° Fæ, ŸÙJ¡ů Ìu©° $

„aJ¡° # <J®¡∫°„<•w ≤<Fw N°Ãt° tu* (N≈fiu tu*) Ÿ¥<ªw° J¡° Ì„Õfi Fůfiu ≈≤ ˚Ù Ÿtu*
ytfi<J®¡∫° J¡∑ <Ÿ<] Jæ¡Ÿu F…oÕ ?

Ÿt°@°fi - ≈®°db°∫CR¡≈ Ÿ ıÙb∫C•w Ÿ¥ªÙ fiu N≈fiu ≈°<@˚¥w ≈®°dů* Ÿu tfi Ÿu J¡<v≈w ÔůFŸ¥ªÙ tu* ≈®bu„ J¡≤Ju¡ N≈fiu tu* FÙ tfiůt∫ ÔůFŸ¥ªÙ J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑, wÌfi∏w≤ Ÿfiu N≈fiu tu* FÙ tfiůt∫ Ÿ¥<ªw° J¡ů Ìu©° N°æ≤ ≈®°db°∫CR¡≈ „≤Ù≤ FůJ¡≤ bF <Ft°Ô∫ Ju¡ <„©≤ tu* yoÕ $
w°Ã≈∫Õ ∫F F…N° <J¡ ÔůF Ÿ¥ªÙ N°æ≤ ıÙbŸ¥ªÙJ¡° N∏∫ů∏∫ w°Ì°Ã‡∫°º∫°Ÿ Fůfiu Ÿu ∫F J¡JÕ¡¸>Ù

≈®°db°∫CR¡≈ „≤Ù≤b°ÔÙ FůJ¡≤ <J®¡∫°„<•w J¡ů ≈°J¡≤ <Ft°Ô∫ Ju¡ «¡≈≤ yÙ@ Ju¡ „≤Ù≤tua ≈®bu„

J¡≤Ju¡ yoÕ, Nw# N°Ãt° tu* <J®¡∫°„<•w fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù NŸay<w fiFÙ* Fæ $$3,4$$ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®®°<d∫ů*

Ÿu ≤<Fw, bfi°<Àfi J¡∑ Ô≈¸>ů* Ÿu ≈¥dÕ, Ÿ¥∫Õ Ju¡ w°≈ Ÿu R¡s, @¥<Ô Ÿu @¥Ÿ¿≤w, w¨d ≤<Fw N°æ≤

<b≈CÔ Ÿ <b„°Ô-_S°fi tu* fnÙ-fnÙ o∏BfiÙÔt<d J¡∑ <„Ô°Nů* Ju¡ Ÿt°fi J¡°<∏wb°ÔÙ bF
t°fiů* NU∫C<Ìw FůJ¡≤ <_Sw F…oÕ $ bF t”˚¥<t tu* NJ¡_t°wg Ã≈∏fi FůJ¡≤ Ÿ¥©Ù F…oÕ w¨d<„©°

Ju¡ Ÿt°fi ≈®wÙw FůwÙ SÙ $ NÃ∫∏w Ÿ¥‚t ÎJ¡ ≈æ≤ Ju¡ ÎJ¡ Ÿ¥‚t <F_Ÿu Ÿu bÕ≤ ≈¨ØbÙ tu* ©nÙ

F…oÕ Ÿfiu N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu ÎJ¡ ≈æ≤R¡≈ w≈ J¡≤fi° N°≤‡˚ <J¡∫° $ ˚°b ∫F <J¡ ∫Ω<≈ Ìů

≈æ≤b°Ôu Ôůyů* Ju¡ Ÿt°fi ÎJ¡ ≈æ≤ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ÎJ¡≈°Ìw°R¡≈ w≈ J¡≤fi° ŸJu¡ <ÔÎ Ÿa˚b fiFÙ* S°, •∫ů*<J¡ Ÿ¥ªÙ J¡ů Ìů ≈æ≤ Fæ* fiFÙ*, wS°<≈ N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu FÙ J¡<v≈w Ìů ˚°yůa tu* Ÿu N°yu Ju¡ N@Õ ˚°y J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤fiu Ÿu ÎJ¡≈°Ìw°R¡≈ -ÎJ¡ ≈æ≤ Ÿu ¿_S<wR¡≈-w≈ J¡≤fi°

Ÿfiu N°≤‡˚ <J¡∫° $ NÃ∫∏w Ÿ¥‚t ≈æ≤ Ju¡ wÔCbu Ÿu (NÃ∫∏w wÙ©u Ny®˚°y Ÿu) ≈¨ØbÙ J¡∑ @¥<Ô

J¡ů ˚Ù ≈Ù<nw J¡≤fiub°ÔÙ bF Ÿ¥ªÙ Ÿ°tfiu N°æ≤ Ìůfiů* NyÔ-fyÔR¡≈ wÙfi ˚°yů* tu* kæ¡ÔÙ F…oÕ

Â<‹¸> J¡ů Ÿ‡≈¥dÕ <bT∫ů* Ÿu ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ F¸>°J¡≤ ≈≤J¡ů tC© J¡≤Ju¡ <_Sw F…oÕ $$5-8$$

«¡≈≤ J¡ů tC© J¡≤fiu ≈≤ Â<‹¸> Ju¡ ª°≤ů* Nů≤ Ÿu F¸> ı°fiu≈≤ ˚Ù @¥<ÔR¡≈Ù wS° ~>ů¸>u-~>ů¸>u

≈ÃS≤J¡dR¡≈Ù ŸaJ¡¸> tu* ŸJu¡ ≈æ≤ J¡∑ <_S≤w° Jæ¡Ÿu F…oÕ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

J¨¡‹dw° (J¨¡‹dÔůFt∫Ãb), J®¥¡≤w°, wÙ‚dw° (wÙ‚dw°y®Ãb) Ÿb°˘y∆∫°<›w, tC© Ÿu b°∫C Ju¡ ˚sd Ÿu N°æ≤ <b‹¸>‡˚R¡≈ •w ∫Ãfi Ÿu ≤udCR¡≈Ù wS° ~>ů¸>u-~>ů¸>u ≈ÃS≤ů Ju¡ ŸaJ¡¸> tu* bF ≈®∫Ãfi Ÿu N≈fiu ≈æ≤ J¡ů <_S≤ ≤©wÙ SÙ $ ˚°b ∫F <J¡ NÃ∫∏w Â» Fůfiu Ju¡ J¡°≤d

ŸyÕ - 72]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

495

FÙ ŸJ¡∑ <_S≤w° <Ÿ] F…oÕ $$9$$ Ÿ Ÿ¥ªÙ fiu ıayÔ tu* t°≤u ˚¥© Ju¡ sCÆ@ F…oÕ NwÎb N≈fiu ŸtÙ≈ tu* N°fiub°Ôu ıayÔ Ju¡ f¸>ů<F∫ů* J¡ů Ìq≤Ÿu Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ ™>°oÕ F…oÕ yÌÕfi Ÿu

∫C•w, ≈Ch~> Ÿu w¨d, ≈Wu N°<Ì Ju¡ Ny® ˚°y tu* <_Sw N°æ≤ b°∫C Ÿu ˚Ù ªaªÔ Fůfiub°ÔÙ

ÎuŸÙ-w¨dıÔ°æJ¡° J¡° NfiCJ¡≤d <J¡∫° $$10$$

Ÿ¥<ªJ¡° Ju¡ <~>B Ÿu <fiJ¡ÔÙ F…oÕ @¥≈ ˚Ù, Ÿ¥<ªJ¡°J¡°≤ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, ŸJ¡∑ Ÿ©Ù F…oÕ, ÎuŸÙ Ã≈®us° J¡≤wu Fæ* $

ŸJu¡ tC© Ju¡ ~>uÌ Ÿu <fiJ¡ÔÙ FCoÕ Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤d ≈¨‹™>˚°y J¡∑ ≤s° J¡≤fiub°ÔÙ N°æ≤ Ÿ¥ªÙ

Ju¡ Ÿt°fi N°J¡°≤b°ÔÙ Ÿ©Ù FCoÕ $$11$$ NÃ∫aw sCB ˚Ù N≈fiu N°ÃtÙ∫ ıÙb tu* Ôůyů* J¡ů ≈®ut Fůw° Fæ, <J¡≤d fiu ˚Ù „C] Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ¥ªÙ tu* Ÿ©Ù˚°b J¡ů @°≤d <J¡∫° $$12$$ Ÿ Ÿ¥ªÙ

J¡∑ N≈fiÙ ~>°∫° ˚Ù Ì¥Ÿ≤Ù w°≈ŸÙ Ÿ©Ù FCoÕ, Ÿ¥ªÙ Ju¡ Ÿt°fi t<Ôfi Ÿ ~>°∫°Ÿ¥ªÙ J¡ů Ÿfiu N≈fiÙ ≈¨‹™>≤<sJ¡° ffi°∫° $$13$$

fi wÙfiů* Ÿ¥<ª∫ů* Ju¡ ≈≤_≈≤ <„≤ N°æ≤ t¥Ô Ju¡ y¥≥Sfiu Ÿu ≈≤_≈≤ Ÿ‡fa@ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d t°fiů* ∏Fů*fiu ≈≤_≈≤ J¡∑ NfiCJ¥¡Ôw° J¡° N°ª≤d <J¡∫°, ÎuŸÙ Ã≈®us° J¡≤wu Fæ* $

≈¨‹™>≤sJ¡ Ÿ¥∫Õ<J¡≤dR¡≈ Ÿ©Ù J¡° ÔůFŸ¥ªÙ Ju¡ Ÿ°S wS° π°≤˚¥w ÔůFŸ¥ªÙ Ÿu ˚ÔÙ˚°≥<w

<fiJ¡ÔÙ FCoÕ ~>°∫°Ÿ¥ªÙ Ju¡ Ÿ°S, <ıŸJ¡° <J¡ Ÿ¥∫Õ<J¡≤dů* J¡° <y≤fi° FÙ fiù Fæ, y®Sfi J¡≤fiu ≈≤

∏Fů*fiu ≈≤_≈≤ π°≤° J¡≤fiu ∫ůÀ∫ <_S≤w° J¡∑ ŸF°∫w° tu* Â»w° J¡∑, oŸ<ÔÎ fiJ¡° bæŸ° J¡≤fi°

Wt FCN° $$14$$ oŸ ≈®J¡°≤ w≈_∫° J¡≤ ≤FÙ Ÿ¥ªÙ J¡ů N≈fiu Ÿ°tfiu Ìu©J¡≤ ≈un, Ôw° N°<Ì

J¡ů ˚Ù ŸÌgfC<] ≈®°›w Fů y∫Ù $ tF°w≈¿_bfiÙ Ÿ¥ªÙ J¡ů Ìu© J¡≤Ju¡ <J¡ŸJ¡ů w≈ J¡≤fiu J¡∑ ÃJa¡™>°
fiFÙ* FůyÙ $$15$$ w≈ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <_S≤ N≈fiÙ tfiůb¨<W Ju¡ Ÿt°fi Ã≈∏fi FCoÕ Ÿ Ÿ¥ªÙ J¡ů

≈un, Ôw° N°<Ì fiu N≈fiu k¡Ô-k¥¡Ôů* Ÿu b°<Ÿw b°∫C <©Ô°∫°, •∫ů*<J¡ ŸJu¡ tC© Ÿu HaJ¡°≤

„ÆÌ <fiJ¡Ôw° S° N°æ≤ „ÆÌ Ju¡ Ÿ°S ˚ůıfi J¡≤fi° ≈°t≤ Ôůyů* tu* ≈®<Ÿ] Fæ $$16$$

˚°À∫b„ B…tÔw° N°<Ì fiu k¥¡Ô Ju¡ ≈≤°y Ÿu Ÿ¥ªÙ Ju¡ tC© J¡ů i>J¡ <Ì∫°, ÎuŸÙ Ã≈®us°

J¡≤wu Fæ* $
ıů ≈FÔu Ã≈∏fi FCÎ Su, ıů ˚<b‹∫ tu* Fů*yu N°æ≤ ıů Ìubw°Nů* Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fæ* bu Ÿf k¥¡Ôů* Ju¡ ≈≤°y oŸ Ÿ¥ªÙ J¡ů Ìufiu ª°<FÎ, oŸ ÃŸ°F Ÿu t°fiů* ≈un, Ôw° N°<Ì fiu ŸJu¡
tC© J¡ů ˚≤ <Ì∫° $$17 $$

˚°À∫b„ ŸJu¡ ~>uÌ tu* b°∫C Ÿu ≈®u¿≤w t°≥Ÿ N°<Ì Ju¡ N≈<b` J¡dů* Ju¡ ≈®bu„ J¡∑ o∏B π°≤°

<J¡∫u y∫u <bPfiR¡≈ Ÿu N°æ≤ ≈®<b‹¸> FCÎ fiJ¡° ıů f<FyÕtfi Fæ, ŸJ¡∑ ŸJu¡ N<fiy≤dR¡≈ Ÿu

Ã≈®us° J¡≤wu Fæ* $
wÌfi∏w≤ o∏B π°≤° ˚uıu y∫u N°æ≤ b°∫C Ÿu ≈®u¿≤w N°<tT (t°aŸ) Ju¡ J¡d J¡ů, ıů <J¡

ŸJu¡ <~>BR¡≈Ù tC© tu* ≈®<b‹¸> Fů ≤F° S°, Ÿfiu fiFÙ* <fiyÔ° $$18$$ Â» <fiÿª∫ Fůfiu Ju¡

J¡°≤d Ÿfiu fi ≈C‹≈≤ıů* J¡ů N°æ≤ t°aŸJ¡dů* J¡ů fiFÙ* <fiyÔ°, N∏w#Ÿ°≤ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d sCB

Ôůy ˚Ù w≈ tu* N°fiub°Ôu <bPfiů* J¡∑ <fib¨<WR¡≈ ≈®∫ůıfi J¡ů ≈®°›w J¡≤wu Fæ* $$19$$ N≈fiu tC≥F

496

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
tu* <_Sw k¥¡Ô Ju¡ ≈≤°yů* J¡ů ˚Ù bF fiFÙ* ≈ÙwÙ Fæ, ∫F Ìu©J¡≤ b°∫C J¡ů ŸCtuR¡≈bÕw J¡ů ©°nfiu Ÿu ˚Ù f»J¡≤ N°ÿª∫Õ F…N° $$20$$
oŸ ≈®J¡°≤ N∏∫ <bPfiů* Ÿu ˚Ù bF N≈fiu J¡°∫Õ Ÿu <bª<Ôw fiFÙ* F…oÕ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫Ω<≈ bF J¡∑ªn Ÿu <Ÿ≤ wJ¡ Fı°≤ů* bTů˘ wJ¡ »J¡∑ yoÕ SÙ, ≈®ªC≤ ıÔ Ÿu Fı°≤ů* bTů˘
wJ¡ ≈¥dÕ J¡∑ yoÕ SÙ, N°≥@Ù π°≤° bF Fı°≤ů* bTÕ wJ¡ n°oÕ yoÕ SÙ, bfi°<Àfi Ÿu Fı°≤ů* bTů˘
wJ¡ ıÔ°oÕ yoÕ SÙ N°æ≤ NůÔu N°<Ì Ju¡ <y≤fiu Ÿu wůnÙ k¡ůnÙ yoÕ SÙ, <fıÔÙ Ju¡ wnJ¡fiu Ÿu Fı°≤ů* bTů˘ wJ¡ ˚®°∏w F…oÕ SÙ, tu|ů* Ÿu Fı°≤ů* bTÕ wJ¡ sC<˚w J¡∑ yoÕ SÙ, wS°<≈ Ì¨»

<fiÿª∫b°ÔÙ bF w≈<_bfiÙ <bTt¥~>°ÕŸu ŸůoÕ F…oÕ J¡∑ fi°o˘ NdCt°` ˚Ù <bª<Ôw fiFÙ*

F…oÕ $$21-23$$
oŸ ≈®J¡°≤ w≈ J¡≤ ≤FÙ ŸJu¡ ≈°≈ů* J¡° s∫ Fůfiu Ÿu N°æ≤ <ª≤J¡°Ô wJ¡ <ªW J¡∑ ÎJ¡°y®w°

Ÿu ŸJ¡ů <bª°≤-≈¥bÕJ¡ I°fi Ã≈∏fi F…N°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
f°fl ∆∫°≈°≤ů* Ÿu <fib¨W F…oÕ ŸÃ∫, ŸCªuwfi N≈fiu _bR¡≈ J¡° <bª°≤ J¡≤ ≤FÙ ŸJu¡ fF…w Ìu„-J¡°Ô Ju¡ fÙwfiu ≈≤ ŸJ¡∑ N°Ãt° FÙ I°fi≈®J¡°„R¡≈ NS°Õwg N°ÃtŸ°s°ÃJ¡°≤b¨<W Ÿu

≈®ÌÙ›w fů@R¡≈ Fů yoÕ $ ≈≤ N°æ≤ Nb≤ J¡ů Ìu©fiub°ÔÙ (≈≤f®ÊŸ°s°ÃJ¡°≤bwÙ) bF Ÿů≈Ÿy°Õ

Ÿ¥ªÙ <fitÕÔ Fů yoÕ N°æ≤ ≈≤t ≈°bfi Fů yoÕ $ w≈_∫° Ÿu ≈°≈ů* Ju¡ sÙd Fůfiu ≈≤ N≈fiu ŸC©

J¡ů Ÿ¥<ªw J¡≤fiub°ÔÙ Ÿ Ÿ¥ªÙfiu ≈æfiÙ fC<] Ÿu _b∫a FÙ I°w∆∫ w[bJ¡° I°fi ≈®°›w J¡≤

<Ô∫° $$24-26$$ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿfiu «¡≈≤ J¡ů tC© J¡≤Ju¡ Fı°≤ů* bTÕ wJ¡ J¡™>ů≤ w≈_∫°

J¡∑, ıů ªwCÌÕ„ tF°ÔůJ¡ů* J¡ů Ÿ∏w°≈ Ìufiub°ÔÙ SÙ $$27$$ ŸJ¡∑ ≈®Ô∫°<Àfi Ju¡ Ÿt°fi ˚ÙTd w≈_∫° Ÿu <Ft°Ô∫ ≈bÕw ıÔ ™>°, wÌfi∏w≤ Ÿfiu ıywg J¡ů ≈®≠b<Ôw <J¡∫° $$28$$
wÌfi∏w≤ o∏B fiu ∫F ıywg <J¡ŸJ¡∑ w≈ÿª∫°Õ Ÿu N°J®¡°∏w Fæ, - ÎuŸ° fi°≤ÌıÙ Ÿu ≈¥~>° $
fi°≤ÌıÙ fiu o∏B Ÿu Ÿ¥ªÙ J¡∑ w≈ÿª∫°Õ J¡FÙ # Ÿ°w Fı°≤ bTÕ wJ¡ fnÙ ˚°≤Ù w≈ÿª∫°Õ

J¡≤fiub°ÔÙ tF°<bI°fiR¡≈ ÌuFb°ÔÙ oŸ Ÿ¥ªÙfiu w≈ÿª∫°Õ J¡∑, ŸŸu ∫F ıywg ≈®≠b<Ôw F…N° Fæ $$29,30$$$ Fu o∏B, ˚yb°fig ”B J¡∑ ŸaF°≤„<•w Ju¡ Ÿt°fi Ÿ¥ªÙ J¡∑ w≈_∫° Ÿu F°SÙ <fi#ÿb°Ÿ ~>ůn ≤Fu Fæ*, ≈bÕw <bª<Ôw Fů ≤Fu Fæ*, <bt°fi Ÿu ªÔfiub°Ôu Ìubw° byæ≤F

<y≤ ≤Fu Fæ*, Ÿ°y≤ wS° tu| Ÿ¥© ≤Fu Fæ* wS° Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿ°S <Ì„°Î≥ t<Ôfi Fů ≤FÙ Fæ* $$31$$
fFW≤b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

<wFW≤b°≥ ŸyÕ
ıÙb∫C•w Ÿ¥ªÙ Ju¡ ˚ůy<b_w°≤ J¡° ≈Cfi#bdÕfi,
wÌfi∏w≤ o∏B J¡∑ ≈®u≤d° Ÿu ª°≤ů* Nů≤ b°∫C J¡° Ÿ¥ªÙ-N∏buTd bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, o∏B fiu J¡JÕ¡¸>Ùfi°tJ¡ ≤°sŸÙ Ju¡ J®¥¡≤ b¨w°∏w J¡ů N°Ωů≈°∏w ŸCfiJ¡≤ <k¡≤ fi°≤ÌıÙ Ÿu ≈¥~>°, •∫ů*<J¡ ŸJu¡ b¨W°∏wJ¡ů ŸCfifiu tu* o∏B J¡ů J¡°æw¥FÔ

Fů y∫° S° $$1$$ o∏B fiu J¡F° # Fu tC<fib≤, •w Ÿ¥ªÙR¡≈Ù <≈„°ªw° J¡ů w≈ÿª∫°Õ Ÿu ≈®°›w

ŸyÕ - 73]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

497

J¡≤ Ju¡ <Ft°Ô∫ J¡∑ f∏Ì≤Ù-ŸÙ Ÿ J¡JÕ¡¸>Ù fiu <J¡fi-<J¡fi ˚ůyů* J¡° ˚ůy <J¡∫° ? $$2$$
fi°≤ÌıÙ fiu J¡F° # Fu Ìub≤°ı, NÃ∫∏w sCB <≈„°ªw° J¡ů ≈®°›w F…oÕ Ÿ ıÙb∫C•w Ÿ¥ªÙ J¡°

ÔůFu J¡∑ Ÿ¥ªÙ N°Z∫ SÙ, ÔůFŸ¥ªÙR¡≈Ù N°Z∫ J¡° Ã∫°y J¡≤Ju¡ N°J¡°„ tu* ªÔfiub°Ôu b°∫CR¡≈Ù

≤S tu* fæ™>Ù F…oÕ N°æ≤ ≈®°d-b°∫CJu¡ t°yÕ Ÿu ≈®°<d∫ů* J¡∑ ÌuFtu* ≈®<b‹¸> F…oÕ bF Ÿf ≈°<≈∫ů* Ju¡
t°aŸ, tuÌ°, bŸ° N°æ≤ ≤•w J¡∑ N°≥wů* Ju¡ Ÿ¥≤°© Ÿu ˚Ùw≤ <ª≤J¡°ÔwJ¡ ÔÙfi FůJ¡≤ ÎuŸu <_Sw

≤FÙ, ıæŸu <J¡ <~>B Ÿu ˚Ùw≤ ≈®bu„J¡≤ ≈sÙ <_Sw ≤Fw° Fæ $$3-5$$ <ıŸ fi°nÙ tu* ≤ůyů* J¡°

N°Z∫˚¥w f°flb°∫C ˚≤° ≤Fw° Fæ, Ÿ fi°nÙ J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ Ÿfiu Ÿ fi°nÙ tu* NÃ∫∏w

ÃJ¡¸> „¥ÔR¡≈Ù buÌfi° ÎuŸu Ã≈∏fi J¡∑, ıæŸu <J¡ Ì<sd°t¥<wÕ Ju¡ <b„°Ô b¸>b¨sJ¡∑ fi°nÙtu*

„æb„¥Ô y°n° y∫° S° $$6$$ Ÿfiu fi ≈®°<d∫ů* Ju¡ „≤Ù≤ N°æ≤ o<∏B∫ů* Ÿu ∏FÙ* ≈®°<d∫ů* Ju¡

˚ůıfi∫ůÀ∫ fF…w ˚ůıfi wS° N∏∫°∏∫ fi≤t°aŸ N°<Ì J¡° ≈˚ůy <J¡∫° $$7$$ ≈<w Ju¡
bs#_SÔ tu* <ı∏Fů*fiu t~>ÔÙ N°<ÌJu¡ N°J¡°≤ Ju¡ ≈`ů* J¡ů ŸaJ®¡°<tw <J¡∫° Fæ, ÎuŸuu J¡≈ůÔů* Ÿu

∫C•w N°æ≤ J¡°∏w Ju¡ N°<Ô*yfi Ÿu <ıŸJ¡∑ t°Ô°Î≥ t<ÌÕw Fů yoÕ Fů*, ÎuŸÙ tCÀ@ f°Ô° Ju¡ Ÿt°fi bF ŸůoÕ ≤FÙ ∫°fiÙ tCÀ@ f°Ô° Ju¡ ŸC© J¡° ˚Ù Ÿfiu NfiC˚b <J¡∫° $ J¡v≈b¨sů* Ju¡ ≈C‹≈ů* Ÿu ˚Ù

Zu‹™> NwÎb <πyCd ŸCy∏@b°Ôu J¡tÔů* Ÿu ≈¥dÕ „ůJ¡≤<Fw bfi˚¥<t∫ů* tu* ≈sÙJu¡ „≤Ù≤ tu* ≈®<b‹¸> F…oÕ Ÿfiu Ô‡fÙ n°fi t°≤Ù $ ˚≥b≤Ù Ju¡ „≤Ù≤ tu* ≈®<b‹¸> FůJ¡≤ ˚®t≤ Ju¡ Ÿ°S <bF°≤ J¡≤wÙ F…oÕ

Ÿfiu ©¥f ŸCy<∏@w t∏Ì°≤b¨s Ju¡ tJ¡≤∏Ì (≈C‹≈≤Ÿ) R¡≈Ù N°Ÿb J¡° Ìubw°Nů* Ju¡ ≈bÕwů* Ju¡
bfiů* tu* ≈°fi <J¡∫°, Ÿay®°t tu* buy Ÿu ªtJ¡ ≤FÙ wÔb°≤ J¡∑ @°≤ ıæŸu bÙ≤ ≈C”Tů* J¡ů ªf°

±>°ÔwÙ Fæ, bæŸu FÙ yÙ@ J¡∑ ÌuFtu* ≈®<b‹¸> F…oÕ Ÿfiu swR¡≈Ù ywů˘ Ÿu ∫C•w „bů* Ju¡ „≤Ù≤ ªf°

±>°Ôu $$8-11$$ ıæŸu b°∫C-Ôu©° <Ì„°Nů* tu* fiÙªu N°æ≤ «¡≈≤ nwÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ

≈®°<d∫ů* Ju¡ „≤Ù≤ů* J¡∑ fi°<n∫ů* tu* wS° J¡°≥ª Ju¡ Ÿt°fi fiÙÔu N°J¡°„ tu* bF «¡≈≤ fiÙªu nwÙ

SÙ $ ıæŸu Ÿt<‹¸> ≈®°db°∫CJ¡° _≈∏Ì <b≤°¸>g Ju¡ ⁄Ì∫ tu* _kC¡¿≤w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈®Ã∫uJ¡ ÌuFR¡≈Ù

|≤ tu* ŸJ¡° _kC¡≤d Fůw° S° $$12,13$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ≈®Ã∫uJ¡ ÌuFR¡≈Ù |≤ tu* Ÿfiu Jæ¡Ÿu <bF°≤ <J¡∫° ? wů Ÿ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫ů* Ju¡ „≤Ù≤ů* tu* ıæŸu ≈®°db°∫C N≈fi° ∆∫°≈°≤ J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ <ªwg-

„<•w∫°≥ ˚Ù fitu* ˚°<Ÿw FůwÙ Fæ*, ıæŸu y¨<FdÙ N≈fiu |≤ tu* ÌÙ≈≈®˚° Ÿu ˚°<Ÿw FůJ¡≤

∆∫bF°≤ J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈¥bůÕ•w <ªwg„<•w R¡≈Ù ≈®˚° Ÿu ˚°<Ÿw FůJ¡≤ Ÿfiu ≈®Ã∫uJ¡

≈®°dÙ Ju¡ „≤Ù≤R¡≈Ù |≤ tu* <bF°≤ <J¡∫° $$14$$ ıæŸu ıÔ tu* Bb„<•w <bF°≤ J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿfiu ”<@≤ tu* <bF°≤ <J¡∫°, ıæŸu ŸtCB tu* N°bwÕ„<•w <bF°≤ J¡≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿfiu

≈®°<d∫ů* Ju¡ ≈u¸> tu* <bF°≤ <J¡∫° $ ıæŸu <b‹dC ˚yb°fig Ÿku¡Ì „uTfi°y ≈≤ Ÿůwu Fæ*, bæŸu FÙ
bF Ÿku¡Ì tuÌ° tu* <ª≤J¡°Ô wJ¡ ŸůoÕ ≤FÙ $ ıæŸu ≈°ªfi„<•w Nt¨wJ¡° N°_b°Ìfi ÔuwÙ Fæ, bæŸu FÙ b°∫CR¡≈ F…oÕ Ÿfiu Nay Ju¡ y∏@ J¡° N°_b°Ìfi <Ô∫° $$15,16$$ b°∫CR¡≈ F…oÕ Ÿfiu b¨s, Ôw°, N°æT<@ N°<Ì Ju¡ ≤Ÿ (<fi∫°ÕŸ) N°<Ì J¡° ≈˚ůy <J¡∫° N°æ≤ <F*Ÿ° Ÿu oJ¡l>u

498

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<J¡∫u F…Î J¡°Ôu, ≈ÙÔu N°<Ì N„C] ≤Ÿů* J¡° ≈˚ůy <J¡∫°, oŸJu¡ f°Ì "tæ* ıÙbt∫Ù Ÿ¥ªÙ

Fů«≥¡' oŸ ≈®J¡°≤ ©‡˚u Ju¡ Ÿt°fi N¸>Ô w≈ÿª∫°Õ Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu w≈<_bfiÙ bF Ÿ¥ªÙ ªuwfi°,

≈°bfiÙ N°æ≤ „C] Fů yoÕ $$17,18$$ t°”wR¡≈Ù wuı |ůnub°ÔÙ, b°∫CR¡≈ Ÿu fF ≤FÙ,

<Ì„°Nůa tu* ∆∫°›w Ÿ ÔůFt∫Ù Ÿ¥ªÙfiu NÂÿ∫ FůJ¡≤ Nfi∏w ≈®°<d∫ů* J¡∑ ÌuFů* Ÿu ≈°fi

<J¡∫°, ˚ůıfi <J¡∫°, <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ J®¡∑n°Î≥ J¡∑, Ì°fi <Ì∫°, <ÌÔ°∫°, N°F≤d <J¡∫°

(~>Ùfi <Ô∫°), fi°ª <J¡∫°, y°∫° N°æ≤ <fib°Ÿ <J¡∫° $$19,20$$ NÂÿ∫, „≤Ù≤≤<Fw wS°

Ÿt<‹¸> N°æ≤ ∆∫<‹¸> Ju¡ tfi N°æ≤ ≈bfiR¡≈ ÌuFb°ÔÙ N°J¡°„R¡≈Ù Ÿ Ÿ¥ªÙfiu ıů fi <J¡∫°, ÎuŸ° J¡ůoÕ J¡°t fiFÙ* Fæ, NS°Õwg Ÿ˚Ù Ÿfiu <J¡∫°¡ $ ∫Ω<≈ bF ŸbÕ` ˚®td tu* ŸtSÕ SÙ,

<k¡≤ ˚Ù JC¡~> ≈®°<d∫ů* Ju¡ ≤•w Ju¡ N°_b°Ì Ju¡ Ôů˚ Ÿu tW F…oÕ Ÿfiu ≈®°<d∫ů* Ju¡ N°∫C‹∫

Ju¡ <ÔÎ <fi∫w J¡°ÔR¡≈Ù N°Ô°fi _w‡˚ J¡° (f∏@fi _w‡˚ J¡°) N°Z∫ Ôu J¡≤ F<SfiÙ J¡∑
fi°o˘ Sůnu Ÿu ≈®Ìu„ tu* ˚®td <J¡∫° $ J¡vÔůÔů* Ÿu (fnÙ-fnÙ ÔF≤ůaŸu) ©¥f J≥¡≈°oÕ yoÕ

ÌuFR¡≈Ù fi<Ì∫ů* tu* fnu buy Ÿu ≈®°<d∫ů* J¡° ÌuF Ÿu <b∫ůy J¡≤fiub°ÔÙ Ÿ tÌů∏tW Ÿ¥<ªJ¡°
fiu ty≤ Ju¡ Ÿt°fi ©¥f N°ª≤d <J¡∫° $$21-23$$ tuÌ° N°æ≤ t°aŸ J¡ů <fiyÔfiu tu* NŸtSÕ

F…oÕ bF N≈fiu ⁄Ì∫ tu* oŸ ≈®J¡°≤ ≤ůoÕ, ıæŸu <J¡ @fi°Ú b¨], ≤ůyÙ N°<Ì ≈C”T ˚ůıfi J¡∑

„<•w fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≤ůwu Fæ* $$24$$ ıæŸu fiwÕJ¡∑ ≤ay-_SÔ tu* N≈fiu „≤Ù≤ tu* ≈Ffiu F…Î

Ja¡J¡d, f°ıCf∏Ì N°<Ì J¡ů fiª°wÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿfiu N≈fiu π°≤° ≈Ù<nw fJ¡≤Ù, «≥¡¸>, F¿≤d, F°SÙ, |ůnu, <Ÿ*F, f°| N°<Ì J¡ů <ª≤J¡°ÔwJ¡ ©¥f fiª°∫° $$25$$ f°F≤ fiª°Ÿ
b°∫CNů* Ju¡ _w≤ů* tu* N°æ≤ ˚Ùw≤ ≈®°db°∫CNů* tu* ÎJ¡w° J¡ů ≈®°›w F…oÕ NwÎb b°∫C J¡∑ y<w Ÿu <bb„ F…oÕ bF ıæŸu b°∫CNů* Ju¡ N∏Ì≤ ŸCy<∏@ ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ fiJu¡ ˚Ùw≤ <_Sw

≤FÙ $$26$$ t∏`, N°æT<@, w≈_∫°, Ì°fi, Ìub≈¥ı° N°<Ì Ÿu N°Fw F…oÕ bF ≈bÕwfiÌÙ J¡∑

«≥¡ªÙ w≤ayů* Ju¡ Ÿt°fi f°F≤ ˚°y ı°wÙ SÙ $ fCHÙ F…oÕ ÌÙ≈J¡ J¡∑ ≠∫ů<w Ju¡ Ÿt°fi N∏w@°Õfi-y<w Ÿu <ıŸJ¡∑ y<w ı°fiÙ fiFÙ* ı° ŸJ¡wÙ ÎuŸÙ bF „Ù|® ÔůFŸ¥ªÙ tu* <~>≈
ı°wÙ Fæ N°æ≤ bF°≥ ≈≤ ıæŸu fhª° t°w° J¡∑ yůÌ tu* <bZ°<∏w J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ

<bZ°<∏w-ŸC© J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $$27,28$$ N≈fiÙ N≈fiÙ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ Ÿ˚Ù N≈fiu

≈Ì J¡∑ oh~>° J¡≤wu Fæ* $ ≤°sŸÙ fiu Ÿ¥ªÙJ¡ů FÙ N≈fi° ≈Ì ffi°∫°, •∫ů*<J¡ ŸJ¡° Ÿ¥ªÙ Ju¡

Ÿt°fi wÙ‚d _b˚°b S° $ ıÙbŸ¥ªÙ Ÿ‡≈¥dÕ <Ì„°Nů* tu* <bF°≤ J¡≤Ju¡ ˚Ù N°≈<W tu* N≈fiu FÙ ≈Ì˚¥w ÔůF-Ÿ¥ªÙ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, ıæŸu <J¡ ın ≈C”T N°≈<W tu* N≈fiu FÙ _S°fi J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ≈®∫Ãfi J¡≤wÙ F…oÕ, ÌŸů* <Ì„°Nů* tu* |¥twÙ F…oÕ Ÿ ıÙbŸ¥ªÙ

J¡ů t°fi<ŸJ¡ w¨<›w wů ∫S°J¡Sa<ªwg ≈®°›w F…oÕ, <J¡∏wC „°≤Ù¿≤J¡ w¨<›w Ÿu J¡˚Ù ≈®°›w fiFÙ*

F…oÕ $ @tÙÕ Ju¡ ≤Fwu @tÕ ≤F ŸJ¡wu Fæ*, @tÙÕ Ju¡ N˚°b tu* @tÕ Jæ¡Ÿu ≤F ŸJ¡wu Fæ* ? <ıŸJ¡°

„≤Ù≤ ≤Fw° Fæ, ŸÙJ¡° „≤Ù≤ w¨›w Fůw° Fæ $$29-32$$ oŸJu¡ f°Ì N≈fiu ≈®°•wfi w¨›w

„≤Ù≤ Ju¡ _t≤d Ÿu Ì≤≈¥<wÕ Ÿu ≈®°›w Fůfiub°Ôu ŸC©J¡ů ª°Ffiub°ÔÙ Ÿ Ÿ¥ªÙJ¡° ⁄Ì∫

Ì…#<©w F…N° $ wÌfi∏w≤ N≈fiu ≈®°ªÙfi „≤Ù≤ J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ tæ* J¡™>ů≤ w≈_∫° J¡R¡≥yÙ,

ŸyÕ - 73]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

499

ÎuŸ° Â» <fiÿª∫J¡≤, w≈ Ju¡ <ÔÎ _b∫a Ìu„ J¡° <fidÕ∫ J¡≤ bF N°J¡°„ tu* nfiub°Ôu ıb°fi yÙ@ Ju¡ ⁄Ì∫ tu* ≈®°db°∫C Ju¡ t°yÕ Ÿu ≈®<b‹¸> F…oÕ, ıæŸu <J¡ |ů*ŸÔu tu* Ÿůfiub°ÔÙ <ª<n∫°

|ů*ŸÔu Ju¡ <~>B tu* ≈®<b‹¸> FůwÙ Fæ $$33-35$$ N≈fiu ˚Ùw≤ ≈®<b‹¸> ≤ůyŸ¥<ªw° Ÿu N<@<‹™>w wS° Ÿ¥ªÙ Ÿu ≈®u¿≤w <J¡∫° y∫° •w yÙ@ N≈fiu tu* ≈®<b‹¸> F…oÕ Ÿ¥ªÙ Ju¡ oÕ¿h~>w J¡°∫Õ J¡ů J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ wÃ≈≤ F…N° $$36$$ ıæŸu b°∫C Ÿu ≈®u¿≤w tu| ≈bÕw J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ

N≈fiu ˚Ùw≤ ≈®<b‹¸> F…oÕ Ÿ¥ªÙ π°≤° ≈®u¿≤w bF yÙ@ Ÿ¥ªÙR¡≈Ù <≈„°ªÙ J¡° <fib¨<WJ¡°Ô

≈<_Sw Fůfiu ≈≤ ıF°≥ ı°fiuJ¡° Ÿfiu <bª°≤ <J¡∫° S°, Ÿ ≈bÕw tu* y∫° $$37$$ ıæŸu

∫ůyÙ N≈fiÙ fC<]b¨<W J¡ů Ÿ‡≈¥dÕ ŸaJ¡v≈ů* Ÿu ≤<Fw ≈≤t ≈Ì tu* _S°<≈w J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ

Ÿ yÙ@ fiu Ÿ <fiıÕfi tF°bfi tu* Ÿ Ÿ¥ªÙ J¡ů ≤•©° $$38$$ bF ÎJ¡ FÙ ≈æ≤ Ju¡ ≈®°∏w Ÿu <_Sw ÔůFŸ¥ªÙ ≈bÕw Ju¡ <„©≤≈≤ yÙ@ π°≤° ≈®<w‹™>°<≈w Ìub≈®<wt° Ju¡ Ÿt°fi F…oÕ $$39$$

@¥ÔÙJ¡dR¡≈Ù |≤ tu* <_Sw _S°dC Ju¡ <Ÿ≤ tu* ÎJ¡ NÃ∫∏w Ÿ¥‚t ≈æ≤ Ÿu ≈bÕw <„©≤ tu* t∫¥≤

Ju¡ Ÿt°fi «¡≈≤ J¡ů yÌÕfi J¡≤Ju¡ bF ©nÙ F…oÕ $$40$$ yÙ@-π°≤° _S°<≈w J¡∑ yoÕ N°æ≤ ©nÙ

F…oÕ _fiuFt∫Ù Ÿ¥ªÙJ¡ů Ìu©J¡≤ ıÙb∫C•w Ÿ¥<ªJ¡° yÙ@ Ju¡ „≤Ù≤ Ÿu f°F≤ <fiJ¡Ôfiu Ju¡ <ÔÎ
wÃ≈≤ F…oÕ $$41$$ f°F≤ <fiJ¡Ôfiu Ju¡ <ÔÎ <ıŸJ¡∑ fC<] NÃ∫∏w ÃŸCJ¡ SÙ ÎuŸÙ ıÙbŸ¥ªÙ
b°∫C Ÿu fi°<ŸJ¡° Ÿu ≈®°db°∫C Ju¡ Ÿ°S <tÔfiu Ju¡ <ÔÎ ÃŸCJ¡ ŸCy<∏@ Ju¡ Ÿt°fi Ÿ yÙ@

Ju¡ ÌuF Ÿu f°F≤ <fiJ¡Ô N°oÕ $$42$$ ıæŸu ˚°≤b°FÙ ≈C”T ˚°≤ J¡ů ~>ůn J¡≤Ju¡ ŸC©Ù FůJ¡≤

N≈fiu _S°fi J¡ů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ yÙ@ ˚Ù <bŸ¥<ªJ¡° J¡ů w°≤ J¡≤ N≈fiu Ìu„J¡ů ªÔ°
y∫°, Ÿ Ÿt∫ <ıŸ ≈C”T J¡∑ ∆∫°<@ <fib¨W Fů yoÕ Fů, ÎuŸu ≈C”T Ju¡ Ÿt°fi _b_S

F…N° $$43$$ Ÿ ıÙbŸ¥ªÙ fiu w≈_∫° Ju¡ <ÔÎ ÔůFŸ¥ªÙ J¡ů N°@°≤ ffi°∫°, ≈Ì°Sů˘ J¡° ©¥f

<bª°≤ J¡≤ <J¡∫° y∫° ∫Sů<ªw <b<fi∫ůy „ů<˚w Fůw° Fæ $$44$$ Nt¥wÕ ≈Ì°SÕ J¡∑ <J¡ŸÙ

N°@°≤ Ju¡ <ffi° w≈_∫° N°<Ì <J®¡∫°Î≥ <Ÿ] fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, ∫F <bª°≤ J¡≤ bF ıÙbŸ¥ªÙ

ÔůFŸ¥ªÙR¡≈Ù N°@°≤ tu* ÎJ¡<fi‹™> FůJ¡≤ w≈_∫° J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®_wCw F…oÕ $$45$$ ıæŸu

<≈„°ªÙ Ÿu*t≤ Ju¡ b¨s J¡ů ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ∆∫°›w J¡≤ ÔuwÙ Fæ N°æ≤ ıæŸu N°≥@Ù ŸCy<∏@ Ju¡ Ôu„

J¡ů ∆∫°›w J¡≤ ÔuwÙ Fæ, bæŸu FÙ ıÙbŸ¥ªÙfiu ÔůFŸ¥ªÙ J¡ů Ÿb°˘„ Ÿu ∆∫°›w J¡≤ <Ô∫° $$46$$

Fu o∏B, wÌfi∏w≤ w˚Ù Ÿu ÔuJ¡≤ ∫F ÌÙ|Õ w≈_∫° J¡≤fiub°ÔÙ Ÿ¥ªÙ fF…w bTů˘ Ÿu •w ıayÔ
tu* w≈ J¡≤ ≤FÙ Fæ $$47$$ Fu J¡wÕ∆∫°SÕ J¡° <fidÕ∫ J¡≤fiu tu* ≈≤t JC¡„Ô Ìub≤°ı, ŸJ¡ů b≤Ì°fi π°≤° ™>yfiu Ju¡ <ÔÎ N°≈ ≈®∫Ãfi J¡∑<ıÎ, •∫ů*<J¡ ŸJ¡∑ w≈_∫° <ª≤J¡°Ô Ÿu

≈¿≤≈°<Ôw ÔůJ¡ J¡ů ıÔ°fiu tu* NÃ∫∏w ŸtSÕ Fæ $$48$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ •w Ÿ¥ªÙJ¡° b¨W°∏w fi°≤ÌıÙ Ÿu ŸCfiJ¡≤ o∏B fiu Ÿ¥ªÙ J¡ů Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ b°∫C

J¡ů ÌŸů* <Ì„°Nů* tu* ˚uı° $$49$$ wÌfi∏w≤ b°∫C J¡° <Ì∆∫Â<‹¸>R¡≈ I°fi ŸJ¡ů Ìu©fiu Ju¡

<ÔÎ y∫° ∫°fiÙ b°∫Cfiu <Ì∆∫Â<‹¸> Ÿu y∏w∆∫ <Ì„° J¡° N°Ôůªfi <J¡∫° $ wÌfi∏w≤ N°J¡°„t°yÕ

J¡ů ~>ůnJ¡≤ b°∫C fiu „Ù|®w° Ju¡ Ÿ°S ˚¥<t tu* ≈∫Õ¸>fi <J¡∫° $$50$$ „Ù|®w° Ÿu ∫C•w b°∫C

J¡∑ Ÿa<bÌg fiu (Ìubw°fiu) ÎJ¡ Na„ Ÿu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ <Ì„°Nů* J¡° ≈∫°ÕÔůªfi J¡≤ ŸbůÕÃJ¨¡‹¸>

500

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
f®Ê≠∫ů<w Ju¡ Ÿt°fi <ffi° <J¡ŸÙ <bPfif°@° Ju¡ ŸFŸ° Ÿf JC¡~> Ìu© <Ô∫° $$51$$

Ÿf JC¡~> Ìu© <Ô∫°, ∫F ıů J¡F° ŸJ¡° <b_w°≤ J¡≤wu Fæ* $

Ÿ°w ŸtCBů* Ju¡ N°æ≤ ˚¥<tJu¡ N∏w tu* ÔůJ¡°ÔůJ¡ ≈bÕw J¡∑ J¡≤@fiÙR¡≈, ≈®°<d∫ů* Ÿu ≤<Fw _bdÕt∫ ˚¥<t J¡ů Ÿfiu Ìu©°, wÌfi∏w≤ t<dt∫°J¡°≤ ≈C‹J¡≤ πÙ≈ J¡ů Ìu©°, ıů _b°Ì… ıÔ Ju¡

ŸtCB Ÿu <|≤° S° N°æ≤ ≈bÕwů* J¡∑ Ÿ<∏@ tu* <_Sw Ìu„ů* N°æ≤ <Ì„°Nů* Ÿu ∫C•w S°, ŸJu¡ f°Ì

≈C‹J¡≤πÙ≈ Ju¡ N∏wyÕw ≈bÕwů* tu* b¨W°J¡°≤ yůtuÌπÙ≈ J¡ů Ìu©°, ıů ŸC≤°ŸtCB Ÿu <|≤° S°, Ÿ

Ìu„ tu* ≤Ffiub°Ôu ıÔª≤ů* Ÿu bF ∆∫°›w S°, oŸŸu Ÿ Ìu„ Ju¡ ≈®°<d∫ů* J¡∑ ıÔ N°æ≤ _SÔ

Ìůfiů* tu* Ÿt°fiR¡≈ Ÿu Ÿaª≤d-Ÿ°tØ∫Õ ≈®wÙw FůwÙ Fæ $ wÌfi∏w≤ Ÿfiu tº∫bwÙÕ Ìu„ů* Ÿu ≈¥dÕ

J®¡°æ*ª πÙ≈ J¡ů Ìu©°, ıů osCÌJ¡ŸtCB Ÿu <|≤° S°, ≈Bb≤<Fw S°, ≈bÕwZu<d∫ů* Ÿu ∆∫°›w S° Îba bÕ≤° ≈¨ØbÙ J¡° bF ≈Ù™>_bR¡≈ S° $ wÌfi∏w≤ Ÿfiu b¨W°J¡°≤ ÿbuwπÙ≈ J¡ů Ìu©°, bF
sÙ≤Ÿ°y≤R¡≈ tů<w∫ů* Ÿu ı<¸>w Ja¡J¡d Ÿu <|≤° S°, tº∫ tu* <`ÔůJ¡∑fi°S <b‹dC ˚yb°fi Ÿu N<@<‹™>w S°, Ÿtu* Nb°∏w≤ ≈®°dÙ Îba <˚∏fi <˚∏fi ©^±> Su $ wÌfi∏w≤ <ıŸJu¡ tº∫bwÙÕ
t<∏Ì≤, fiy≤ |¨wŸtCB Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w Su ÎuŸu JC¡„πÙ≈ J¡ů Ÿfiu Ìu©°, Ÿtu* fnu fnu ≈bÕw N°æ≤ fiJ¡∑ Ÿa<@ tu* <_Sw Ìu„ Su $ wÌfi∏w≤ Ÿfiu Ì<@ŸtCBR¡≈Ù J¡≤@fiÙ Ÿu ŸÙ<tw N°J¡°„

FÙ <ıŸJ¡° fiy≤ R¡≈Ù Ì≤ Fæ, ÎuŸu „°J¡πÙ≈ J¡ů Ìu©°, <ıŸJ¡∑ ŸÙt° tu* N∏∫°∏∫ Ìu„ Su $
ı‡f¥πÙ≈ tu* tF°tuR¡ J¡ů, ıů JC¡Ô≈bÕwů* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w S°, <ıŸJu¡ ≈®°∏wt°yÕ tu* N∏∫°∏∫ Ìu„

Su N°æ≤ s°≤ŸtCB Ÿu <|≤° S°, Ìu©° $$52-59$$ ≈FÔu b°∫CŸa<bÌg (b°∫CÌubw°) b°w_J¡∏@ů*

Ÿu (fiª°Ÿ b°∫CNů* Ju¡ _w≤ů* Ÿu) NbwÙdÕ F…oÕ $ ıF°≥ Ÿu b°∫C J¡∑ Ÿa<bwg NbwÙdÕ F…oÕ, ŸÙ
t°yÕ Ÿu b°∫C ˚Ù Nfi°∫°Ÿ NbwÙdÕ F…N° $$60$$ Ÿ¥<ªJ¡° J¡° N∏buTd J¡≤w° F…N° bF b°∫C
ı‡f¥πÙ≈ J¡ů Ìu©J¡≤ <Ft°Ô∫ Ju¡ Ÿ <„©≤ tu* ≈F…≥ª° ıF°≥ ≈≤ bF w≈<_bfiÙ Ÿ¥ªÙ SÙ $$61$$

NÃ∫∏w «≥¡ªÙ <„©≤ J¡∑ ªů¸>Ù tu*, ıF°≥ bF Ÿ¥ªÙ w≈ J¡≤ ≤FÙ SÙ, Ÿ tF°bfi tu* bF y∫°, bF tF°bfi ÌqŸ≤u N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi <b_w¨w S° N°æ≤ ≈®°<d∫ů* Ju¡ Ÿaª°≤ Ÿu ≤<Fw S° $ Ÿ¥∫Õ Ju¡

N<w <fiJ¡¸> Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿtu* w¨d, Ôw° N°<Ì Ju¡ Ÿt¥F Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…Î Su $ bF

≤ıůyCdt∫Ù ŸaŸ°≤-≤ªfi° Ju¡ Ÿt°fi ≤ıůt∫ S° ∫°fiÙ @¥ÔÙ Ÿu ˚≤° S° $ bF t¨yw¨‹d°R¡≈Ù
fi<Ì∫ů* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu ≈¥dÕ Fůfiub°Ôu ŸtCB Ju¡ wCv∫ S°, o∏B@fiCT Ju¡ wCv∫ t¨yw¨‹d°R¡≈Ù ŸæJ¡nů*
fi<Ì∫°≥ Ÿtu* SÙ, bF owfi° <b_wÙdÕ N°æ≤ NŸÙt S° <J¡ ÔůJ¡≈°Ô ˚Ù (o∏B N°<Ì ˚Ù) N≈fiÙ Ì¨<‹¸> Ÿu ŸJ¡∑ ŸÙt° ı°fifiu tu* NŸtSÕ Su N°æ≤ ŸJu¡ Nb°∏w≤ Ìu„ NfiuJ¡ Su, Ìůfiů*

Nů≤ ıů≤ Ju¡ b°∫C Ju¡ ∫°fiÙ N°≥@Ù Ju¡ ªÔfiu Ÿu fF ≤Fu @¥<Ô≈¸>Ô FÙ ŸJu¡ JC¡^±>Ô Su, Ÿ¥∫Õ Ju¡

<J¡≤dR¡≈Ù Ju¡Ÿ≤ Ÿu ŸJ¡° Ÿb°˘y <Ô›w S° N°æ≤ ª∏B<J¡≤dR¡≈Ù ª∏Ìfi Ÿtu* Ôy° S°, bF

N°J¡°„ J¡∑ <bÔ°Ÿ∫C•w fi°<∫J¡° Ju¡ Ÿt°fi S° N°æ≤ N°J¡°„ J¡ů b°∫CR¡≈Ù Ÿ¥ÃJ¡°≤ (J¡°∏w Ju¡

N°<Ô*yfi Ÿu ı<fiw ŸC© J¡ů N<˚∆∫•w J¡≤fiub°Ôu ºb¿fi) ŸCfi°wÙ SÙ $$62-66$$ bF b°∫C,

<ıŸJ¡° <b„°Ô „≤Ù≤ ∆∫°›w Nfi∏w <Ì„°Nů* J¡° ≈¥≤J¡ S°, Ÿ°w πÙ≈ů* Ÿu N°æ≤ ŸtCBů* Ÿu <J¡∫u y∫u tCBd Ÿu «¡≈≤ J¡ů ∆∫°›w F…Î ÎJ¡Ìu„ Ju¡ N°Z∫˚¥w ≈¨ØbÙR¡≈ ≈Ù™> ≈≤ ª°≤ů* Nů≤ <bF°≤

ŸyÕ - 74]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

501

J¡≤Ju¡ ÌÙ|Õt°yÕ tu* ªÔfiu Ju¡ J¡°≤d SJ¡° S°, Nw# Ÿfiu ˚≥b≤ Ju¡ Ÿt°fi „≤Ù≤b°Ôu N°J¡°„ tu*

Ô¸>J¡∑ F…oÕ-ŸÙ ∏fiw ≈bÕw _SÔÙ J¡ů ≈®°›w J¡≤ <bZ°t <Ô∫° $$67$$

<wFW≤b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æFW≤b°≥ ŸyÕ

Ÿ w≈¿_bfiÙ Ÿ¥ªÙ J¡ů Ìu©J¡≤ b°∫C J¡° o∏B Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ı°fi°, Ÿ¥ªÙ J¡ů b≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ f®Ê° Ÿu o∏B J¡∑ ≈®°SÕfi° N°æ≤ Ÿ¥ªÙ Ju¡ I°fi J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, <ıŸtu* ≈¥bÕb<dÕw tF°fig bfi S°, Ÿ ∏fiw <„©≤

J¡∑ Ÿ ˚¥<t tu* ∏fiw <„©≤ J¡∑ tº∫ <„©° Ju¡ Ÿt°fi ™>Ù F…oÕ Ÿ¥ªÙ J¡ů b°∫Cfiu Ìu©° $ bF

ÎJ¡ ≈æ≤ Ÿu w≈ J¡≤ ≤FÙ SÙ, N≈fiu <Ÿ≤ J¡∑ ytÙÕ Ÿu Ÿ¥© ≤FÙ SÙ N°æ≤ ŸÌ° <fi≤°F°≤ SÙ wS°

ŸJ¡∑ Ì≤-Ãbª° t°fiů* Ÿ¥©u F…Î <≈^±> Ju¡ Ÿt°fi Fů yoÕ SÙ $$1,2$$ ÎJ¡ f°≤ ©CÔu F…Î tC©

Ÿu @¥≈ N°æ≤ b°∫C J¡° y®Fd J¡≤ ∫u tu≤u N∏Ì≤ fiFÙ* Ÿt° ≤Fu Fæ*, ∫F Ì„°ÕwÙ F…oÕ ŸÙ bF fiJ¡ů f°≤
f°≤ f°F≤ <fiJ¡°Ô ≤FÙ SÙ, ≈®ª^±> Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dů* Ÿu bF Ÿ¥© yoÕ SÙ N°æ≤ bfi Ju¡ R¡s b°∫CNů*

Ÿu ŸJ¡° „≤Ù≤ ııÕ≤ Fů y∫° S°, N≈fiu _S°fi Ÿu bF <bª<Ôw fiFÙ* FůwÙ SÙ N°æ≤ ª∏Bt° J¡∑

<J¡≤du* Ÿu _fi°fi J¡≤°wÙ SÙ $ N∏∫ J¡ů _S°fi fi Ìu ≤Fu ÎJ¡ ≤ı#J¡d Ÿu ŸJ¡° t_wJ¡

N°h~>∏fi S°, NwÎb ŸJ¡∑ ≤ı#J¡d Ÿu bF N≈fiÙ J¨¡w°SÕw° J¡ů ≈®J¡°<„w J¡≤ ≤FÙ SÙ,

˚°b ∫F Fæ <J¡ Ÿ¥ªÙ Ju¡ t_wJ¡ ≈≤ ÌqŸ≤u ≤ı#J¡d J¡° Ÿt°bu„ wů Fů fiFÙ* ŸJ¡w° S° oŸÙ

J¡°≤d N∏∫ ≤ıůı°wÙ∫ ≤ıůyCd J¡ů N°æ≤ ŸŸu ŸFª¿≤w wtůyCd J¡ů _S°fi fi Ìu ≤Fu

≤ı#≈≤t°dCR¡≈ FuwC Ÿu bF N≈fiÙ J¨¡w°SÕw° J¡° NfiCt°fi J¡≤° ≤FÙ SÙ $$3-5$$ bF ≈¥bůÕ•w tF°N≤^∫ π°≤° b¨s, Ôw°, H°<n∫°≥, t¨y N°<Ì N≈fiu <b˚bR¡≈ ≈Ì°Sů˘ J¡ů N∏∫ N≤^∫ů* J¡ů ÌuJ¡≤ <ª≤J¡°Ô J¡∑ w≈_∫° π°≤° Ÿ¥ªÙR¡≈ Ÿu ≈æÌ° J¡∑ yoÕ <„©° Ju¡ Ÿt°fi <_Sw SÙ $ ŸJu¡
f°Ì ∫ůy J¡° ≈¿≤≈°J¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <ı∏Fů*fiu N≈fiu t_wJ¡ tu* ≈®°dů* J¡ů _S°<≈w <J¡∫° Fæ, ÎuŸu ∫ů<y∫ů* Ju¡ ı¸>°ı¥¸> J¡∑ Ô¸>Ju¡ Ÿt°fi bF ¿_Sw SÙ $$6$$

∫F°≥ ≈≤ Ÿ¥ªÙ J¡∑, w≈ Ju¡ ≈J®¡t tu* NÃ∫∏w Ÿ¥‚t Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, Ÿ tF°fig bfi J¡∑

<„©° Ju¡ R¡≈ Ÿu Ã≈®us° (wCÔfi°) J¡∑ yoÕ Fæ N°æ≤ <ª≤J¡°Ô Ju¡ w≈ Ÿu Ã≈∏fi wuı J¡∑ b¨<]

Fůfiu ≈≤ ≈CaıÙ˚°b J¡∑ <bbs° Ÿu ŸJ¡∑ tF°N≤^∫ Ju¡ ı¸>°ı¥¸> Ju¡ R¡≈ Ÿu Ã≈®us° J¡∑ yoÕ Fæ $

Ÿ Ÿ¥ªÙ J¡ů Ìu© J¡≤ b°∫C Ju¡ N°ÿª∫Õ J¡° <™>J¡°fi° fi ≤F°, ŸJ¡ů ≈®d°t J¡≤ N°æ≤

<ª≤J¡°Ô wJ¡ Ÿu Ìu©J¡≤ NÃ∫∏w ˚∫˚Ùw J¡∑ fi°o˘ bF ŸJu¡ ≈°Ÿ N°∫° $$7$$ tF°w≈¿_bfiÙ

Ÿ¥ªÙ <J¡Ÿ<ÔÎ w≈ÿª∫°Õ J¡≤wÙ Fæ, ∫F ≈¥~>fiu J¡° ŸJ¡ů Ÿ°FŸ fiFÙ* F…N°, •∫ů*<J¡ bF ŸJ¡∑
wuıů≤°<„ Ÿu N<˚˚¥w Fů y∫° S°, ˚ybwÙ tF°Ÿ¥ªÙ J¡° tF°w≈ NÃ∫∏w N°ÿª∫ÕJ¡°≤Ù Fæ, Ju¡bÔ ∫FÙ Ÿůªw° F…N° b°∫C N°J¡°„ tu* ªÔ° y∫° $$8,9$$ tu|t°yÕ J¡ů Ô°≥|J¡≤ N°æ≤ fi ª°Ÿ b°∫CNů* Ju¡ _w≤ů* J¡° N<wJ®¡td J¡≤ <Ÿ]ů* J¡ů N≈fiu Ÿu fiÙªu J¡≤Ju¡ Ÿ¥∫Õt°yÕ tu* ≈®°›w FůJ¡≤ <bt°fiů* Ÿu ∫°fiÙ bæt°<fiJ¡≈®@°fi fis` ÔůJ¡ Ju¡ «¡≈≤ ª»J¡≤ bF o∏B≈C≤Ù tu* ≈F…≥ª° $

502

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ÿ¥ªÙ Ju¡ Ì„Õfi Ÿu N<w ≈CfiÙw F…Î b°∫C J¡° o∏B fiu N°<Ôayfi <J¡∫° $$10,11$$ o∏B Ju¡ ≈¥~>fiu

≈≤ b°∫C fiu Ìubb¨∏Ì Ÿu ≈¿≤b¨W N°æ≤ Ÿ˚°tu* fæ™>u F…Î o∏B Ÿu J¡F° # <ıŸ J¡°∫Õ Ju¡ <ÔÎ N°≈fiu tCHu N°Ìu„ <Ì∫° S°, bF Ÿf tæ*fiu Ìu©° $$12$$ Fu tFu∏B, ı‡f¥πÙ≈ tu* NÃ∫∏w ∏fiw <Ft°Ô∫
fi°t J¡° ≈bÕw≤°ı Fæ, <ıŸJu¡ Ÿ°s°wg ˚yb°fig ª∏B„u©≤ ıt°oÕ Fæ*, ŸJu¡ W≤ w≤k¡ Ju¡ fnu

<„©≤ Ju¡ «¡≈≤ tF°wuı¿_bfiÙ w≈<_bfiÙ Ÿ¥ªÙ ©nÙ FůJ¡≤ ˚ÙTd w≈_∫° J¡≤ ≤FÙ Fæ, ŸJ¡∑
w≈_∫° J¡° fF…w •∫° bdÕfi J¡”≥ ? Ÿfiu tCHŸu b°∫C N°<ÌJ¡° ˚Ù ˚ůıfi fi Fů, oŸ<ÔÎ

N≈fiu Ì≤Ju¡ <~>B J¡ů ÔůF<≈^±> ffi°J¡≤ fi‹¸> J¡≤ ±>°Ô° Fæ $$13-15$$ Ÿfiu „Ùw N°æ≤
b°∫C Ju¡ <fiyÔfiu J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ tC© J¡ů, <ıŸJu¡ NÃ∫∏w ~>ů¸>u <~>B Ju¡ ŸaJ¡ůª J¡° <fib°≤d

<J¡∫° ı° ªCJ¡° S°, ©ůÔJ¡≤ @¥<ÔJ¡dů* Ÿu ˚≤ <Ì∫° $$16$$ ŸJ¡∑ |ů≤ w≈_∫° Ÿu <Ft°Ô∫

N≈fiÙ <Ftt∫w° J¡° Ã∫°yJ¡≤ N<Àfit∫ ÔůF<≈^±> ffiJ¡≤ Ì…#Ÿu∆∫ Fů y∫° Fæ, oŸ<ÔÎ „Ù|®

<™>Î, Ft Ÿ˚Ù ÔůJ¡<≈w°tF f®Ê°ıÙ Ju¡ ≈°Ÿ ŸJu¡ b≤Ì°fi Ju¡ <ÔÎ ı°∫u*, ∫F <fiÿª∫

Ÿt<HÎ <J¡ ∫<Ì ŸJ¡∑ ≈us° J¡∑ ı°∫uyÙ wů ŸJ¡° bF |ů≤ w≈ Ôůyů* Ju¡ NfiSÕ Ju¡ <ÔÎ FÙ

Fůy° $$17,18$$ oŸ ≈®J¡°≤ b°∫C Ju¡ NfiC≤ů@ Ÿu o∏B Ìubw°Nů* Ju¡ Ÿ°S f®ÊÔůJ¡ tu* y∫u, bF°≥
ı°J¡≤ ∏Fů*fiu ˚yb°fig f®Ê° J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡∑ $$19$$
tæ* Ÿ¥ªÙ J¡ů b≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ <Ft°Ô∫ Ju¡ <„©≤ tu* ı°w° Fq≥, ∫ů* f®Ê°ıÙ Ju¡ N°ÿb°Ÿfi Ìufiu≈≤ o∏B _byÕ J¡ů Ô°æ¸> N°∫u $$20$$ owfiu Ÿt∫ tu* (Ÿ°w Fı°≤ bTů˘ tu*) bF Ÿ¥ªÙ N<w

≈<b` Fů yoÕ SÙ, Ÿfiu N≈fiu w≈ Ju¡ w°≈ Ÿu ÌubÔůJ¡ J¡ů Ÿ∏w›w J¡≤ <Ì∫° S° $$21$$
oŸ ŸyÕ J¡∑ Ÿt°<›w tu* Ÿ¥ªÙ Ju¡ w≈ J¡° bdÕfi J¡≤ ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ <fiıÕfi bfi tu* <J¡∫u y∫u Ÿ¥ªÙ Ju¡ w≈ J¡∑ Ju¡bÔ ŸJ¡∑ ~>°∫° FÙ Ÿ°<sdÙ SÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

NÃ∫∏w f» ≤FÙ w≈_∫° tu* <_Sw Ÿ Ÿ¥ªÙ J¡ů ŸJ¡∑ ~>°∫°fiu, <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w F…oÕ
tC©≤∏@® tu* ≈®<b‹¸> Ÿ¥∫Õ<J¡≤dR¡≈Ù Â<‹¸> Ÿu, wf wJ¡ Ìu©° ıf wJ¡ w≈_∫° J¡≤fiuJ¡° Ÿfiu ŸaJ¡v≈ <J¡∫° S° $$22$$ ≤u„t Ju¡ w°≤ Ju¡ Ÿt°fi NÃ∫∏w Ÿ¥‚t Ÿ¥ªÙfiu N≈fiÙ <_S≤w° Ÿu tuR¡

J¡ů ˚Ù ıÙw <Ô∫°, ŸJu¡ π°≤° ıÙw° y∫° bF tu” J¡FÙ* Ô≠ı° Ÿu ŸtCB tu* ±¥>fw° wů fiFÙ* Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu ŸJ¡ů Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ t°fiů* <Ìfi Ju¡ N°<Ì N°æ≤ N∏w ˚°yů* tu* Ÿfiu ÌÙ|Õw°

@°≤d J¡≤ ŸJu¡ Ì„Õfi J¡° Ã∫°y <J¡∫° $ ŸJ¡∑ ~>°∫°fiu Ìůfiů* Ÿ∏º∫°Nů* tu* N°æ≤ ≤°<`tu* •∫ů*

ŸJu¡ Ì„Õfi J¡° ≈¿≤Ã∫°y <J¡∫°, ÎuŸÙ ∫<Ì <J¡ŸÙJ¡ů „aJ¡° Fů, wů Ÿ ≈≤ ≈∫CÕ•w Ÿt°@°fi Fæ, ∫F ŸtHfi° ª°<FÎ $$23$$
wů tº∫°Fgfi tu* •∫ů* bF ŸJu¡ t¥Ô tu* <~>≈ ı°wÙ SÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæa $

N∏∫ Ÿt∫ tu* Ìq≤ Ÿu y°æ≤b Ju¡ Ÿ°S Ìu© ≤FÙ bF tº∫°Ö Ju¡ Ÿt∫ w°≈Ju¡ ˚∫ Ÿu t°fiů*

Ÿ¥ªÙ Ju¡ Ì≤ tu* ≈®<b‹¸> Fů ı°wÙ SÙ, NwÎb Ÿ Ÿt∫ Ÿfiu ŸJu¡ Ì„Õfi J¡° Ã∫°y

<J¡∫° $$24$$ bF ~>°∫° Ÿ¥ªÙ J¡ů Ìu©wÙ SÙ N°æ≤ fnu wÙ‚d Ÿ¥∫Õ Ju¡ w°≈ Ÿu ŸJu¡ Nayů*
tu* tÀfi Fů ı°wÙ SÙ, ∫F f°w ™>ÙJ¡ ˚Ù Fæ, Ôůy ŸaJ¡¸> Ju¡ Ÿt∫ y°æ≤b≈®∫C•w ŸÃJ¡°≤ J¡ů

˚¥Ô FÙ ı°wu Fæ* $$25$$ ~>°∫°Ÿ¥ªÙ, w°≈Ÿ¥ªÙ N°æ≤ ÔůFŸ¥ªÙ ∫ů* wÙfi R¡≈ @°≤d J¡∑ F…oÕ

ŸyÕ - 75]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

503

Ÿfiu N≈fiÙ w≈_∫° Ÿu ≈<b` F…Î ≈≤_≈≤ Ju¡ tº∫bwÙÕ <`J¡ůdÌu„J¡ů NŸÙ, b≤d° N°æ≤
yay° ofi wÙfiů* Ju¡ tº∫ tu* <_Sw b°≤°dŸÙ Ju¡ Ÿt°fi ≈<b` ffi° <Ì∫° $$26$$ Ÿ¥©fiu Ju¡

J¡°≤d NÌ¨ÿ∫, ÿ∫°t°, „C•Ô°-ofi wÙfi bdů˘b°ÔÙ Ÿ¥ªÙR¡≈Ù Ÿ¿≤w° Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w ıů bF°≥

≈≤ b°∫C, @¥ÔÙ-J¡d N°<Ì Su, bu ˚Ù ≈≤t tC<•w J¡ů -N≈fiu Ÿ°S ŸaŸyÕ J¡≤fiub°Ôu ≈®°<d∫ů*

J¡ů tC<•wR¡≈ k¡Ô Ìufiub°ÔÙ ∫° ÌůTů* Ÿu tC•w J¡≤fiub°ÔÙ ≈<b`w° J¡ů-≈®°›w Fů y∫u $$27$$

Fu ≤°|b, ≈®Ã∫ygI°fi J¡° _b∫a FÙ <bª°≤ J¡≤Ju¡ <ıŸfiu ≈≤t J¡°≤d f®ÊJ¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤

<Ô∫° S°, ÎuŸÙ bF Ÿ¥ªÙ N°ı ≈®fC] Fů yoÕ $ N≈fiÙ ∫C<•w∫ů* Ÿu <bª°≤ π°≤° N°Ãt≈¿≤ª∫

J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fi° FÙ ÎJ¡t°` tC¶∫ yC” Fæ, N∏∫ yC” tC¶∫ fiFÙ* Fæ $ ∫Ω<≈ "N°ª°∫Õb°fig

≈C”Tů buÌ' oÃ∫°<Ì ZC<w Fæ, wS°<≈ bF "Ì¨ÿ∫wu Ãby®§∫° fC]§°' oÃ∫°<Ì N∏∫ ZC<w Ju¡

NfiCŸ°≤ <„‹∫≈®I° J¡° FÙ NfiCŸ≤d J¡≤wÙ Fæ $$28$$

ª°æFW≤b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈ªFW≤b°≥ ŸyÕ
f®Ê°ıÙ Ju¡ ≈®Ÿ∏fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù I°fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ¥ªÙJ¡° b≤Ô°˚ Ju¡ <ÔÎ ªC≈ª°≈ ≤Ffi° wS°
f®Ê°ıÙ Ju¡ b≤Ì°fi Ÿu <k¡≤ ŸJ¡∑ ÌuF≈®°<›w J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, fů@ Fůfiu Ju¡ Nfi∏w≤ ÎJ¡ Fı°≤ bTÕ tu* f®Ê°ıÙ

ŸJu¡ ≈°Ÿ N°∫u $ ∏Fů*fiu N°J¡°„ Ÿu "Fu ≈C<`, wCt b≤Ì°fi Ôů' - ∫F J¡F° $$1$$ Ÿ¥ªÙ Ju¡bÔ
ıÙbJ¡Ô°t°` Ÿu ∫C•w SÙ, Ÿtu* J¡tuÕ¿∏B∫°≥ J¡ůoÕ SÙ fiFÙ*, oŸ<ÔÎ Ÿfiu f®Ê°ıÙ Ÿu JC¡~> ˚Ù
fiFÙ* J¡F°, Ju¡bÔ N≈fiu tfi tu* <bª°≤ J¡≤wÙ ≤FÙ $$2$$

ŸJu¡ <bª°≤-≈®J¡°≤ J¡ů FÙ _≈‹¸>R¡≈ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tæ* ≈¥dÕ Fů yoÕ Fq≥, tu≤u Ÿf Ÿ∏ÌuF J¡¸> y∫u Fæ*, tæ* b≤ Ÿu •∫° J¡R¡≥, tæ* „°∏w Fq≥, ≈≤t <fib°Õd J¡ů ≈®°›w Fů yoÕ Fq≥ $ tCHu Nf N∏∫ b≤Ì°fi Ÿu •∫° ≈®∫ůıfi Fæ ?$$3,4$$ ıæŸu tæ* ∫F°≥ ≈≤ ¿_Sw Fq≥ bæŸu FÙ ≈≤t°SÕR¡≈° tæ* ¿_Sw ≤Fq≥, Ju¡bÔ ≈≤t°SÕR¡≈ ŸÃ∫J¡Ô° J¡ů ~>ůnJ¡≤ N∏∫ ≈Ì°Sů˘ Ÿu tu≤° •∫° ≈®∫ůıfi Fæ ? $$5$$ ıæŸu <J¡ f°<ÔJ¡° N≈fiu Ÿ*J¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi buw°Ô Ÿu ∫C•w FůwÙ

Fæ, bæŸu FÙ owfiu Ÿt∫ wJ¡ tæ* N≈fiu FÙ Ÿ*J¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi N<bbuJ¡ Ÿu ∫C•w SÙ $$6$$ oŸ

Ÿt∫ tu≤° ∫F N<bbuJ¡ N°Ãt<bª°≤ π°≤° N≈fiu N°≈ „°∏w Fů y∫° Fæ $ Nf ≈®°›w F…Î o‹¸> N°æ≤ N<fi‹¸> ≈Ì°Sů˘ Ÿu tu≤° J¡°æfi ≈®∫ůıfi Fæ ? $$7$$ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ <fiÿª∫ Ÿu ∫C•w, J¡tuÕ¿∏B∫ů*

Ÿu ≤<Fw, Ÿ Ÿ¥ªÙ J¡ů ªC≈ª°≈ Nb¿_Sw Ìu©J¡≤ J¡tÕk¡Ô J¡∑ Nbÿ∫a˚°<bw° J¡° <fi∫tfi J¡≤fiub°Ôu oÕÿb≤Ÿ*J¡v≈ Ÿu ∫C•w ˚yb°fig f®Ê°ıÙ ©nu ≤Fu $ ≈®Ÿ∏fi F…Î f®Ê°ıÙ fiu Ÿ <b≤•w Ÿ¥ªÙ Ÿu <k¡≤ ∫F J¡F° # Fu ≈C<` ! wCt b≤Ì°fi Ôů, JC¡~> Ÿt∫ wJ¡ ˚¥wÔ tu* <b<b@ ˚ůyů* J¡°

NfiC˚b J¡≤ wÌfi∏w≤ wCt ≈≤t ≈Ì J¡ů ≈®°›w FůNůyÙ $ <ıŸ <fi∫<w Ju¡ _bR¡≈ J¡° Ft Ôůyů*

Ÿu ˚Ù ≈¿≤bwÕfi fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ŸJ¡° wC‡F°≤u <ÔÎ ∫FÙ <fiÿª∫ Fæ $$8-10$$ k¡Ôu F…Î oŸ
w≈ Ÿu wC‡F°≤° Ÿ*J¡v≈ Ÿk¡Ô Fů, <k¡≤ wCt _S¥Ô„≤Ù≤ FůJ¡≤ oŸ ≈bÕw tu* <Ft°Ô∫-bfi J¡∑

504

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≤°sŸÙ FůNů $$11$$ ıæŸu ≈FÔu fÙı Ju¡ N∏Ì≤ ≤Ffiub°ÔÙ b¨sÃbı°<w tFÌgb¨s_bR¡≈ ∆∫<•w Ÿu <b∫C•w ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ tu| Ju¡ Ÿt°fi N°J¡°≤b°Ôu <ıŸ „≤Ù≤ Ÿu wCt ≈FÔu <b∫C•w F…oÕ

Fů $ Fu ≈C<` ! ıæŸu NaJC¡≤-¿_S<w ıÔ Ju¡ <Ÿaªfi Ÿu Ôw°R¡≈ tu* ≈¿≤dw Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ

N∏wfÙÕıR¡<≈dÙ (Ÿ¥ªÙ Ju¡ N∏Ì≤ fÙıR¡≈ Ÿu Nb¿_Sw) wCt <k¡≤ Ÿ „≤Ù≤ Ÿu ∫C•w Fů ı°NůyÙ $$12,13$$ ıÔ„¥∏∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d „C˚® _≈∏Ì≤<Fw „≤ÃJ¡°ÔJ¡∑ tu|t^±>ÔÙ Ju¡

Ÿt°fi I°fiÙ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d wCt ÔůJ¡ tu* <J¡ŸÙ J¡ů ≈Ùn° fiFÙ* ≈F…≥ª°NůyÙ $ ŸÌ° º∫°fi tu* tÀfi

≤Ffiub°ÔÙ wCt ıf J¡˚Ù ÔÙÔ°b„ <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Ÿu ∆∫C¿ÃSw FůNůyÙ, wf ∏∫°∫ Ÿu ˚¥wů*

J¡∑ f°@° J¡≤ůyÙ ∫°fiÙ ≈®°<d∫ů* J¡ů Ì…#© ÌůyÙ, wf ∆∫bF°≤°ÃtJ¡ º∫°fi @°≤d° J¡∑ N°@°≤˚¥w, b°w_b˚°bb°ÔÙ ÌuF Ju¡ ªÔfi Ÿu o@≤ @≤ |¥tfiub°ÔÙ N°æ≤ N≈fiu ≤°sŸı°<w Ju¡ <ªw N„°˜Ù∫ <F*Ÿ° N°<Ì J¡tÕR¡≈ _≈∏Ì J¡∑ <b≤ů<@fiÙ FůJ¡≤ wCt N≈fiÙ sC@° J¡∑ <fib¨<W Ju¡

<ÔÎ ∏∫°∫≈¥bÕJ¡ ≈®°<d∫ů* J¡ů ≈Ù<nw J¡≤ůyÙ $$14-17$$ wCt ∏∫°∫b¨<W FůNůyÙ N°æ≤ N∏∫°∫

J¡≤fiub°Ôů* J¡ů fi‹¸> J¡≤ůyÙ, ıÙb∏tC•w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N≈fiu <bbuJ¡ J¡° ÎJ¡t°` ≈°Ôfi J¡≤ůyÙ $$18$$ ∫F J¡FJ¡≤ Ìub°<@Ìub f®Ê°ıÙ N°J¡°„ Ÿu ªÔu y∫u N°æ≤ Ÿ¥ªÙ ˚Ù "f®Ê°ıÙ fiu ıů JC¡~> J¡F° bF tCHu ≈®°›w Fů, Ÿtu* tu≤° •∫° <b≤ů@ Fæ N°æ≤ fiJu¡ b≤Ì°fi Ju¡ <fib°≤d tu*
tu≤° NfiC≤°y •∫ů* Fů' ∫F <bª°≤ J¡≤ ≈FÔu N≈fiu tfi tu* ≈¥bÕ „≤Ù≤°J¡°≤ F…oÕ ∫°fiÙ ≈¥bÕ „≤Ù≤ J¡°

Ÿfiu ≈FÔu N≈fiu tfi tu* _t≤d <J¡∫° $$19$$
tfi J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ NfiCŸ°≤ _S¥Ô „≤Ù≤ J¡° N°<b˚°Õb F…N°, ∫F J¡Fwu Fæ* $

≈FÔu <fÔ_w ˚≤ F…oÕ, <k¡≤ ŸJ¡° N°J¡°≤ F°S ˚≤J¡° F…N°, wÌfi∏w≤ ≈un J¡∑ „°©° Ju¡
wCv∫ ŸJ¡° „≤Ù≤ ffi y∫°, <k¡≤ bF tu||¸>°J¡°≤ Fů yoÕ, oŸ ≈®J¡°≤ bF Ÿ¥ªÙ ÎJ¡ ≈ÔJ¡ ˚≤
tu* N≈fiu Ÿ*J¡v≈b¨s J¡∑ J¡<dJ¡° Ju¡ (fÙıJu¡) NaJC¡≤J®¡t Ÿu <ıŸJ¡∑ Nb∫bR¡≈Ù Ôw° Ã≈∏fi Fů yoÕ Fů ÎuŸÙ ffi yoÕ $$20$$ ŸJu¡ „≤Ù≤ Ÿu N<bJ¡Ô „<•wŸ‡≈∏fi wwg wwg Nay, o¿∏B∫ů*

Ju¡ yůÔJ¡, I°fiu<∏B∫°≥ N°æ≤ J¡tuÕ¿∏B∫°≥, ıů ≈FÔu <w≤ů<Fw fÙıŸt¥FR¡≈ SÙ, Ÿ*J¡v≈b¨sů* Ju¡
bfi Ju¡ k¥¡Ôů* J¡∑ fi°o˘ ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ˚ÔÙ˚°≥<w Ã≈∏fi F…oÕ $ tfi J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu Ã≈∏fi Fůfiu Ju¡

J¡°≤d bu <tØ∫° FÙ Fæ*, ∫F NSÕ Fæ $$21$$

≈ªFW≤b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

<~>FW≤b°≥ ŸyÕ

ÌuF J¡ů ≈®°›w J¡≤Ju¡ Ÿt°<@ tu* fæ™>Ù F…oÕ ~># tFÙfiu tu* sC<@w FůJ¡≤ Ÿt°<@ Ÿu ™>Ù F…oÕ

J¡JÕ¡¸>Ù J¡° b°∫C Ju¡ bªfi Ÿu <J¡≤°wů* Ju¡ Ìu„ tu* ı°fi° $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B ZÙ≤°tıÙ, Ÿ‡≈¥dÕ Nb∫bů* Ju¡ ≈®°Ì…˚¥Õw Fůfiu Ju¡ f°Ì ∫F

J¡JÕ¡¸>Ù fi°t J¡∑ ≤°sŸÙ Ÿ¥‚t FůJ¡≤ ˚Ù <k¡≤ ÎuŸu _S¥Ôw° J¡ů ≈®°›w F…oÕ ıæŸu bT°ÕJ¡°Ô J¡∑
tu|≈a<•w Ÿ¥‚t FůwÙ F…oÕ ˚Ù _S¥Ôw° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $$1$$ _b°Ãt˚¥w f®Ê°J¡°„ J¡ů

≈®°›w J¡≤Ju¡ <k¡≤ ŸJ¡° NfiCŸ∏@°fi J¡≤ JC¡~> ≈®Ÿ∏fi F…oÕ Ÿfiu f®Êfů@ Ÿu <ª≤J¡°Ô Ÿu

ŸyÕ - 76]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

505
f]t¥Ô f¨FB°sŸ˚°b J¡ů Ju*¡ªCÔ Ju¡ Ÿt°fi ~>ůn <Ì∫° ∫°fiÙ ıæŸu Ÿ°≥≈ Ju*¡ªCÔ ~>ůnw° Fæ bæŸu FÙ Ÿu ~>ůn <Ì∫° $$2$$ <fi‹≈®≈aª N°Ãt° J¡° N≈fiÙ b¨<W@°≤° π°≤° N°Z∫ ÔuJ¡≤
f]≈µ°Ÿfi Ÿu ¿_S≤ N°æ≤ N°Ãtº∫°fi tu* ≈≤°∫d bF ≈bÕw Ju¡ <„©≤ Ju¡ Ÿt°fi bFÙ* ≈≤
fæ™>Ù ≤FÙ $$3$$ wÌfi∏w≤ ~># tFÙfiu tu* ıæŸu bT°ÕJ¡°Ô tu* fnu ˚°≤Ù tu| Ju¡ <fi|ůÕT Ÿu t∫¥≤Ù
fů@ J¡ů (J¡°tůÌgfů@J¡ů) ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ º∫°fi Ÿu fů@ J¡ů ≈®°›w F…oÕ ∫°fiÙ Ÿt°<@

Ÿu ∆∫C¿ÃSw F…oÕ $$4$$ Ÿt°<@ Ÿu ı°yÙ F…oÕ bF f<Fb¨Õ<W FůJ¡≤ sC@° Ÿu ≈Ù<nw ≤FÙ, ıf wJ¡ ÌuF ≤FwÙ Fæ, wf wJ¡ ÌuF Ju¡ _b˚°b sC@°, w¨T° N°<Ì J¡∑ <fib¨<W fiFÙ* FůwÙ $$5$$
wÌfi∏w≤ <ª∏wfi FuwC tfi Ÿu Ÿfiu <bª°≤ <J¡∫° <J¡ tæ* <J¡Ÿu <fiyÔ¥≥ ? tCHu N∏∫°∫

Ju¡ Ÿ°S ÌqŸ≤u ıÙb J¡° ˚ůy fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ, ıů Ÿ≠ıfiů* π°≤° <fi¿∏Ìw Fæ N°æ≤ ıů

∏∫°∫ů≈°<ıÕw fiFÙ* Fæ Ÿ ˚ůıfi Ÿu Ìu<F∫ů* Ju¡ t≤d J¡ů tæ* Wt ŸtHwÙ Fq≥ $$6,7$$ ∫<Ì

∏∫°∫ů≈°<ıÕw ˚ůıfi Ju¡ <ffi° oŸ „≤Ù≤ J¡° tæ* ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìq≥, wů J¡ůoÕ N∏∫°∫ fiFÙ* Fůy°,

•∫ů*<J¡ ∏∫°∫≤<Fw Sůn°Ÿ° ˚Ù N∏fi ∫<Ì y®Fd <J¡∫° ı°∫, wů bF <bT Fů ı°w° Fæ $ ıů b_wC ÔůJ¡Ÿ‡tw ≤Ù<w Ÿu ≈®°›w fiFÙ* Fæ, ŸJu¡ ˚ůıfi Ÿu •∫° k¡Ô <Ÿ] Fůy° ? tCHu fi wů ıÙbfi Ÿu J¡ůoÕ Ô°˚ Fæ N°æ≤ fi t≤fiu Ÿu tu≤Ù J¡ůoÕ F°<fi Fæ $$8,9$$ tæ* ÌuF N°<Ì ˚®t

<ıŸJ¡° ˚¥Td Fæ, ÎuŸÙ tfiůt°` SÙ, bF ˚®t (tfiůt°`Ãb) tu≤° „°∏w Fů y∫°, Nf tu≤u ıÙbfi N°æ≤ t≤d J¡° ˚®t J¡F°≥ ≤F° ? $$10$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, t°æfi FůJ¡≤ fæ™>Ù F…oÕ Ÿfiu ≤°sŸ_b˚°b J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤fiu Ÿu Ÿ∏wC‹¸> F…Î b°∫C π°≤° J¡FÙ yoÕ b°dÙ N°J¡°„ Ÿu ŸCfiÙ $$11$$ Fu J¡JÕ¡¸>Ù, wCt t¥i> (NI°fiÙ) Ôůyů* Ju¡ ≈°Ÿ ı°Nů N°æ≤ I°fi Ÿu ∏Fu* „Ù|® ÌgfC] J¡≤ů, NI°<fi∫ů* J¡° ]°≤

J¡≤fi° FÙ tF°fig ≈C”Tů* J¡° ÎJ¡t°` _b˚°b Fæ $ ıů ≈C”T wC‡F°≤u π°≤° fů@ J¡ů ≈®°›w J¡≤°∫°
ı°w° F…N° ˚Ù fů@ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůy°, N≈fiu <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ FÙ Ã≈∏fi F…N° bF wC‡F°≤°

∏∫°∫ů<ªw y®°Ÿ Fůy° $$12,13$$
b°∫C Ju¡ bªfi J¡ů ŸCfiJ¡≤ "N°≈fiu tu≤u «¡≈≤ NfiCy®F <J¡∫° $' - ∫F J¡FJ¡≤ bF @Ù≤u Ÿu ™>Ù N°æ≤ ≈bÕw<„©≤ Ÿu J®¡t„# fiÙªu w≤fiu ÔyÙ $ ≈bÕw J¡∑ «¡ºbÕ˚¥<t J¡° „Ù|®

vÔa|fi J¡≤ N°æ≤ ≈bÕw J¡∑ ŸtÙ≈_S ˚¥<t Ju¡ w¸> tu* ı°J¡≤ <Ft°Ô∫ ≈bÕw Ju¡ N@ů˚°y tu* <_Sw <J¡≤°wů* Ju¡ t^±>Ô tu* ≈F…≥ªÙ $$14,15$$ Ÿtu* N∏fi, ≈„C, ıfi-ŸtCF, @fi, F≤u w¨d, N°æT@ N°æ≤ t°aŸ ≈®ªC≤ t°`° tu* S°, NŸa¶∫ J¡∏Ìt¥Ô, ≈u∫ b_wC, t¨y, J¡∑¸>, ≈sÙ

N°<Ì J¡∑ ˚Ù J¡tÙ fiFÙ* SÙ $$16$$ wÌfi∏w≤ ≤°<` tu*, ıf <J¡ NÃ∫∏w <fi<fn N∏@J¡°≤

Ÿu t°yÕ-˚¥<t ∆∫°›w SÙ, ıÔu F…Î N°æ≤ J¡°ıÔ Ÿu <Ô›w ≈bÕw Ju¡ Ÿt°fi N°J¡°≤b°ÔÙ bF

<fi„°ª≤Ù <Ft°Ô∫ ≈bÕw J¡∑ wÔF¸>Ù tu* ¿_Sw ŸC∏Ì≤ Ìu„ tu* yoÕ $$17$$

<~>FW≤b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

506

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ŸwFW≤b°≥ ŸyÕ

≈FÔu ≤°<` J¡° bdÕfi, wÌfi∏w≤ J¡JÕ¡¸>Ù J¡ů ≤°ı° N°æ≤ t∏`Ù J¡° Ì„Õfi N°æ≤

fiŸu J¡JÕ¡¸>Ù J¡∑ ≈®ÿfi J¡≤fiu J¡∑ oh~>° J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ fÙªtu*, ıf <J¡ bF <J¡≤°wů* Ju¡ Ìu„ tu* yoÕ, NÃ∫∏w N≥@u≤Ù ≤°<` SÙ, ŸJ¡° <≈^±> Ju¡ wCv∫ |fiÙ˚¥w N∏@J¡°≤ F°S Ÿu ≈J¡n° ı° ŸJ¡w°

S°, (bF ≤°<` •∫° SÙ, J¡JÕ¡¸>ÙJ¡∑ Ÿ©Ù SÙ) fiÙÔu tu|R¡≈Ù b_`ů* Ÿu bF N°h~>°<Ìw SÙ, Nt¨w J¡ů J¡ůoÕ Ô¥¸> fi Ôu, oŸ ˚∫ Ÿu ŸJu¡ N°J¡°„ Ÿu ª∏Bt° ˚°y y∫° S°, wt°Ôů* Ju¡

|fiÙ˚¥w bfiů* J¡ů bF t°fiů* ÎJ¡<`w J¡≤ ≤FÙ SÙ, NwÎb NÃ∫∏w ≈C‹¸> SÙ, ŸJu¡ fiùJ¡°

J¡°ıÔ ª°≤ů* Nů≤ nw° N°æ≤ J¡°Ô° J¡≤ Ìuw° S°, ≈bÕw Ju¡ y°≥bů* tu* Ôw°Î≥ N<w <fi<fn SÙ, Nw# w°≤ů* J¡∑ ≠∫ů<wJ¡° ˚Ù ≈®bu„ fiFÙ* Fůw° S°, NwÎb NÃ∫<@J¡ N∏@J¡°≤ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fC<»∫° Ju¡ Ÿt°fi bF t∏Ìy<w SÙ, |≤ů* Ju¡ N°≥yfiů*Ÿu NÃ∫∏w |fiu fiy≤ tu* fib∫CbwÙ fi°<∫J¡°

Ju¡ Ÿt°fi ÌÙ<≈J¡°Nů* Ÿu o@≤ @≤ Ÿaª°≤ J¡≤wÙ SÙ, N°≥yfiů* tu* b°∫C π°≤° Ÿfiu ÌÙ≈J¡ů* J¡ů

¸>u»° J¡≤ <Ì∫° S°, bF <≈^±>Ù˚¥w N∏@J¡°≤ Ju¡ wCv∫ SÙ, H≤ů©ů* Ju¡ ¸>u»u <~>Bů* Ÿu <fiJ¡ÔÙ F…oÕ

~>ů¸>Ù ÌÙ≈≤<ÿt∫ů* Ÿu bF „ů<˚w Fů ≤FÙ SÙ, bF J¡JÕ¡¸>ÙJ¡∑ Ÿ©Ù ŸÙ SÙ, Ÿtu* <≈„°ª fi°ª

≤Fu Su, tÌů∏tW buw°Ôů* J¡ů fi≤Ja¡J¡°Ôů* J¡∑ Ô¥¸> Ÿu bF ≤ůJ¡wÙ fiFÙ* SÙ, NwÎb ≈®wÙw Fůw°

S° <J¡ t°fiů* Ÿfiu J¡°‹™> Ju¡ Ÿt°fi t°æfi @°≤d J¡≤ ≤•©° Fæ, Ÿů∫u F…Î t¨y N°<Ì ≈®°<d∫ů* Ÿu N°æ≤ <fi¿fn JC¡F≤u Ÿu bF NÔaJ¨¡w SÙ, Ÿtu* t∏Ì t∏Ì b°∫C Ju¡ _≈„Õ Ÿu NůŸ Ju¡ J¡d ˚Ôu t°Ô¥t ≈n ≤Fu Su $ w°Ô°fů* tu* fnu-fnu ywů˘ Ju¡ tC≥F ≈≤ bF J¡°æNů* N°æ≤ tui>J¡ů* Ÿu ∆∫°›w SÙ,

Ÿtu* N∏w#≈C≤ů* tu* J®¡∑±>° Ju¡ Ÿt∫ ˜Ù≈C”Tů* Ju¡ tC© ≈≤_≈≤ N°Ô°≈ J¡≤ ≤Fu Su, ı*yÔů* tu*

≈®Ô∫J¡°ÔÙfi N<Àfi J¡∑ w≤F ≠b°Ô°∫C•w bfi°<Àfi Ÿu bF ªtJ¡ ≤FÙ SÙ, •w ≤°<` tu* ©uwů* tu*
ıÔ Ju¡ ŸuJ¡ Ÿu NfiuJ¡ů* Ÿ°FÙ Ju¡ ≈≤ |CŸ ≤Fu Su, ıů <J¡ ≈C≤°fiu Fů ı°fiu Ju¡ J¡°≤d fiJ¡∑ ≈Ù™> Ÿu

<y≤ y∫u Su $ N°J¡°„ tu* N°≥©ů* Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw Fů ≤Fu N°æ≤ _≈∏Ì ∆∫°≈°≤Ÿu NÔy-NÔy F…Î

Ÿæ*J¡nů* fis` Ÿtu* ∆∫°›w Su, bfiů* tu* wuı fF ≤Fu b°∫C Ÿu Ÿtu* k¥¡Ô, k¡Ô N°æ≤ b¨s <y≤ ≤Fu Su N°æ≤ b¨sů* Ju¡ ©ů©Ôů* Ju¡ N∏Ì≤ vÔ…Nů* J¡° „ÆÌ ŸCfiJ¡≤ Ÿtu* J¡°æNů* J¡∑ fůÔÙ f∏Ì Fů yoÕ SÙ, w_J¡≤ů* π°≤° ª°≤ů* Nů≤ <|≤ y∫u y®°tÙd Ôůyů* Ju¡ ≤ůÌfi Ÿu bF N<w ˚ÙTd t°Ô¥t

≈nwÙ SÙ, ıayÔ tu* bF ıayÔ Ju¡ Ÿt°fi _wÆ@ SÙ N°æ≤ fiy≤ tu* Ÿf fi°y¿≤J¡ Ÿtu* Ÿů∫u F…Î

Su $ bfiů* tu* ©¥f b°∫C fF ≤FÙ SÙ N°æ≤ |ů*ŸÔů* tu* ≈sÙ <fi∆∫°Õ≈°≤ FůJ¡≤ Ÿů∫u Su $$1-11$$
yCk¡°Nů* tu* Ÿů∫u F…Î <Ÿ*Fů* Ÿu bF ≈¥dÕ SÙ, JCa¡ıů* tu* <F*Ÿ®ıÙbů* N°æ≤ F¿≤dů* Ÿu ˚≤Ù SÙ, N°J¡°„ tu* wCT°≤-J¡dů* Ÿu bF ∆∫°›w SÙ N°æ≤ bfi tu* t°æfi∫C•w SÙ ŸJ¡° _bR¡≈ J¡°ıÔ Ju¡
f°ÌÔ Ju¡ tº∫˚°y Ju¡ Ÿt°fi N°æ≤ J¡°≥ª≈bÕw Ju¡ tº∫ Ju¡ wCv∫ J¡°Ô° S° $ ≈aJ¡ Ju¡ <≈^±> Ju¡
tº∫ Ju¡ Ÿt°fi bF <fi<fn SÙ N°æ≤ owfiÙ <fi<fn SÙ <J¡ t°Ô¥t ≈nw° S° t°fiů* wÔb°≤ Ÿu bF

J¡°¸>Ù ı°∫ $ NÃ∫∏w N∏@J¡°≤ Ÿu bF ≈¿≤≈C‹¸> SÙ, ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ b°∫CŸu <bsCÆ@ F…Î J¡°ıÔ

ŸyÕ - 77]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

507

Ju¡ ≈bÕw Ju¡ wCv∫ ªaªÔ SÙ, ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi ÎJ¡t°` ŸtCB Ju¡ ≈aJ¡ Ju¡ ≈bÕw Ju¡ tº∫˚°y Ju¡

Ÿt°fi bF _S¥Ô SÙ, J¡ů∫Ôů* J¡∑ ˚l>Ù Ju¡ Ÿt°fi bF <fi<fn J¡°ÔÙ SÙ, tF°NI°fi Ju¡ Ÿt°fi bF |fiÙ SÙ N°æ≤ ˚°æ*≤ů* J¡∑ ≈Ù™> N°æ≤ ≈≤ů* Ju¡ Ÿt°fi ŸJ¡∑ ÿ∫°tÔ J¡°<∏w SÙ $$12-15$$

Ÿ Ÿt∫ ∫°fiÙ Ÿ ˚ÙTd ≤°<` tu* <J¡≤°wů* Ju¡ fiy≤ J¡° <bJ®¡t fi°tJ¡ ≤°ı°, ıů fn° @æ∫Õb°fig S°, N≈fiu fiy≤ Ÿu, <ıŸtu* Ÿf fi°y¿≤J¡ Ÿů yÎ Su, t∏`Ù Ju¡ Ÿ°S f°F≤ <fiJ¡Ô° $ bF bÙ≤ů<ªw

≤°<`-ª∫°ÕŸu Ì_∫C N°<Ì Ju¡ b@ Ju¡ <ÔÎ ˚ÙTd ıayÔ tu* y∫° $ Ÿ J¡JÕ¡¸>Ùfiu ıayÔ tu* |¥twu F…Î fi ≤°ı° N°æ≤ t∏`ÙJ¡ů, Ìu©° <ı∏Fů*fiu Ju¡bÔ @æ∫ÕR¡≈Ù N˜ @°≤d J¡≤ ≤•©° S° N°æ≤ ıů y®°t Ÿu f°F≤ <_Sw y®°t Ju¡ Ìubw° buw°Ô Ju¡ Ì„Õfi Ju¡ <ÔÎ ÃŸCJ¡ Su $ fiJ¡ů Ìu©J¡≤ Ÿfiu

<bª°≤ <J¡∫° # "fnu FTÕ J¡∑ f°w Fæ <J¡ N°ı tCHu ˚ůıfi <tÔ y∫° Fæ, ∫u Ìůfiů* t¥i> NwÎb Nfi°ÃtI Fæ*, ofi Ìůfiů* J¡° „≤Ù≤ ≈¨ØbÙJ¡° ˚°≤R¡≈ Fæ $$16-19$$

Nfi°ÃtI ≈C”T oŸ ÔůJ¡ tu* N°æ≤ ≈≤ÔůJ¡ tu* <bfi°„ N°æ≤ ÌC#© Ju¡ <ÔÎ ıÙbfi @°≤d J¡≤w° Fæ $ oŸ<ÔÎ t¥i> J¡° ∫Ãfi≈¥bÕJ¡ <bfi°„ J¡≤ Ìufi° ª°<FÎ $ NfiSÕJ¡° ≈¿≤≈°Ôfi J¡≤fi°

<ªw fiFÙ* Fæ $$20$$ N≈fiu ∫S°SÕ _bR¡≈ J¡ů fi Ìu© ≤Fu t¥» J¡° t≤d FÙ ıÙbfi Fæ ∫°fiÙ
ıÙbfi Ÿu t≤d Nh~>° Fæ $ t≤d Ÿu oŸ t¥» J¡° NU∫CÌ∫ Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ Ÿu ≈°≈ J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ* FůwÙ $ f®Ê° fiu Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* ∫F <fi∫t J¡≤ ≤•©° Fæ <J¡ Nfi°ÃtI t¥» ≈C”T |°wJ¡

≈„CNů* J¡° ˚ůıfi Fů $$21,22$$ oŸ<ÔÎ tu≤u ˚ů≠∫ ffiu F…Î ofi Ìůfiů* J¡ů tæ* N°ı FÙ ©°

±>°Ô¥≥yÙ $ N˚°y° ıÙb FÙ F°S tu* N°∫u F…Î <fiÌ…Õ‹¸> ≈Ì°SÕ J¡∑ ≈us° J¡≤w° Fæ $$23$$ „°∫Ì ∫u Ìůfiů* yCd∫C•w tF°„∫ Fů*, yCdb°fig fi≤J¡° <bfi°„ J¡≤fi° tCHu _b˚°bw# Nh~>° fiFÙ*

Ôyw° $$24$$ oŸ<ÔÎ tæ* ofi Ìůfiů* J¡∑ ≈≤Ùs° J¡≤wÙ F¥≥, ∫<Ì ∫u Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ yCdů* Ÿu ∫C•w Fů*yu, wů tæ* fiJ¡ů fiFÙ* ©°«≥¡yÙ, •∫ů*<J¡ tæ* yC<d∫ů* J¡∑ J¡˚Ù <F*Ÿ° fiFÙ* J¡≤wÙ $$25$$ ıů

≈C”T _b°˚°<bJ¡ (Ns∫) ŸC©, J¡∑<wÕ N°æ≤ N°∫C J¡ů ª°Fw° Fů, Ÿu ª°<FÎ <J¡ bF Ÿ‡≈¥dÕ

N˚Ù‹¸> ≈Ì°Sů˘ Ju¡ Ì°fi Ÿu yCdÙ ≈C”Tů* J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u $$26$$ ˚Ôu FÙ tæ* oŸ ÌuF Ju¡ Ÿ°S fi‹¸> Fů ı°«≥¡, ≈≤ yCdb°fig J¡ů tæ* fiFÙ* ©°«≥¡yÙ, •∫ů*<J¡ yCdb°fig Ÿ≠ıfi Ôůy N≈fi° ıÙbfi ÌuJ¡≤ ˚Ù

Ôůyů* Ju¡ <ªW J¡ů ŸC© ≈F…≥ª°wu Fæ* $ N≈fi° ıÙbfi ÌuJ¡≤ ˚Ù yCdb°fig Ôůyů* Ju¡ ıÙbfiJ¡∑¡ ≤s°

J¡≤fiÙ ª°<FÎ, yCdb°fig Ôůyů* J¡∑ Ÿay<wR¡≈Ù N°æT<@ Ÿu t¨Ã∫C ˚Ù <t` ffi ı°w° Fæ $$27,28$$
ıf ≤°sŸÙ FůJ¡≤ ˚Ù tæ* yCdb°fig J¡∑ ≤s° J¡≤wÙ F¥≥, wf N∏∫ J¡°æfi ≈C”T yCdb°fig ≈C”T J¡ů yÔu J¡° <fitÕÔ F°≤ fiFÙ* ffi°∫uy° $$29$$
ıů ÌuFÙ (≈®°dÙ) Ì°≤ yCdů* Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ oŸ ŸaŸ°≤ tu* <bF°≤ J¡≤wu Fæ*, @≤°wÔ Ju¡

ª∏Bt°R¡≈ bu N≈fiÙ Ÿay<w Ÿu Ôůyů* J¡ů NÃ∫∏w N°á°<Ìw J¡≤wu Fæ* $$30$$ yCdÙ ≈C”Tů* J¡°

<w≤_J¡°≤ J¡≤fi° t≤d Fæ N°æ≤ yCdb°fig J¡∑ Ÿay<w J¡≤fi° ıÙbfi Fæ $ yC<dŸay<wR¡≈Ù ıÙbfi Ÿu _byÕ, N≈byÕ N°<Ì k¡Ô <Ÿ] Fůwu Fæ*, oŸ<ÔÎ J¡tÔ Ju¡ Ÿt°fi fiùb°Ôu ofi Ôůyů* tu* <J¡wfi°

I°fi Fæ, ∫F ı°fifiu Ju¡ <ÔÎ tæ* ofiJ¡∑ JC¡~> ≈®ÿfiů* Ÿu ≈≤Ùs° J¡”≥yÙ $$31,32$$ ≈FÔu ∫F
yCdb°fig Fæ ∫° <fiyCÕd Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ yCd Ju¡ Ÿ‡f∏@ J¡° <bª°≤ J¡≤ wÌfi∏w≤ yCdÙJ¡ů N≈fiu Ÿu

508

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Zu‹™> ŸtH J¡≤ ∫<Ì bF yCdů* Ÿu FÙfi Fů, wů „°˜ů•w Â<‹¸> Ÿu ˚ÔÙ˚°≥<w <bª°≤ J¡≤ ŸJ¡ů

„°˜ů•w Ì^±> Ìu $ ∫<Ì yCdů* Ÿu N≈fiu Ÿu >bF Zu‹™> Fů, wů Ÿu Ì^±> fi Ìu $$33$$

ŸwFW≤b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

N™>FW≤b°≥ ŸyÕ

˚ÙTd b°•∫ů* Ÿu ˚Ù ˚∫˚Ùw fi F…Î ≤°ı° J¡° J¡JÕ¡¸>Ù J¡ů Ìu©fi° N°æ≤
t∏`Ù π°≤° ŸtH°oÕ yoÕ J¡JÕ¡¸>Ù J¡° ≈®ÿfi J¡≤fi° $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, wÌ…≈≤°∏w ≤°sŸ-JC¡ÔR¡≈Ù tF°bfi J¡∑ taı≤ÙR¡≈
bF ≤°sŸÙ N∏@J¡°≤tu* tu||¸>° Ju¡ Ÿt°fi ©¥f ıů≤ Ÿu y≤ıÙ $ y≤ıfiu Ju¡ f°Ì tu|yıÕfi Ju¡
f°Ì bı®<fi|ůÕT Ju¡ Ÿt°fi „ÆÌw# (F…aJ¡°≤ Ÿu) ˚ÙTd Fůfiu ≈≤ ˚Ù NSÕw# N<fi‹™C>≤ ∫F bªfi

Ÿfiu J¡F° # N≤u |ů≤ N≤^∫R¡≈Ù N°J¡°„t°yÕ tu* Ÿ¥∫Õ N°æ≤ ª∏Bt° Ju¡ ŸÂ„ wS° Ÿf ˚¥wů* Ju¡

N°@°≤˚¥w tF°t°∫°R¡≈Ù N∏@J¡°≤≈¥dÕ yCk¡°Ju¡ N∏Ì≤ fæ™>u F…Î J¡∑¸>ů* Ju¡ Ÿt°fi wCt J¡°æfi Fů, wCt J¡ůoÕ tF°fC<] Fů ∫° Nv≈fC<] Fů ? ÎJ¡ sdtu* tu≤u y®°ŸJ¡ů ≈®°›w F…Î t≤d∫ůÀ∫ wCt ∫F°≥

N°∫u Fů $$1-4$$ ≤°ı° fiu J¡F° # N≤u ˚¥w, wCt J¡°æfi Fů ? N°æ≤ J¡F°≥ ≤Fwu Fů ? N≈fiÙ ÌuF J¡ů

<Ì©Ô°Nů $ ˚≥b≤Ù Ju¡ yCaıfi Ju¡ ŸÂ„ wC‡F°≤Ù oŸ b°dÙ Ÿu J¡°æfi ±>≤ ŸJ¡w° Fæ ?$$5$$ <J¡ŸÙ
b_wC tu* N<˚Ô°T° ≤©fiub°Ôu Ôůy N≈fiÙ N<˚Ô°T° Ju¡ <bT∫ ≈Ì°SÕ≈≤ <Ÿ*F Ju¡ Ÿt°fi ≈¥bÕbuy Ÿu ¸¥>¸>wu Fæ* $ N≈fiu J®¡ů@ J¡ů ~>ůnů, ˚ÙTd J¡°∫Õb°ÔÙ N≈fiÙ „<•w J¡ů Ì„°ÕNů $ Fu ŸCb®w, wCt

•∫° ª°Fwu Fů ? J¡Fů, tæ* wCtJ¡ů wC‡F°≤Ù N˚Ù‹¸> b_wC Ìuw° Fq≥ NSb° J¡ů≈≈¥dÕ „ÆÌů* Ÿu ∫°

<b˚Ù¿TJ¡° Ÿu •∫° ≈®∫ůıfi Fæ ? ∫° wC‡FÙa FtŸu ±>≤wu Fů ? wCt „Ù|® ÌqŸ≤u J¡ů <Ì©°oÕ Ìufiub°Ôu

„≤Ù≤ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiub°ÔÙ „<•w Ÿu N≈fiÙ N°J¨¡<w N°æ≤ „ÆÌ Ju¡ Ÿ°S Ft°≤u Ÿ°tfiu ©nu FůNů, ıů Ôůy „Ù|® J¡°∫Õ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, fiJ¡° N°Ãtfi°„ Ju¡ <Ÿb° N°æ≤ JC¡~> <Ÿ] fiFÙ*

Fůw° $$6-8$$ ≤°ı° Ju¡ bæŸ° J¡Ffiu≈≤ "≤°ı° fiu fF…w Wt J¡F° $' - ÎuŸ° tfi tu* <bª°J¡≤ bF

fi Ôůyů* Ju¡ ≈®J¡°„ Ju¡ <ÔÎ N°æ≤ N@æ∫Õ Ju¡ <ÔÎ y≤ıÙ N°æ≤ F≥ŸÙ $$9$$ ŸJu¡ y≤ıfiu N°æ≤

F≥Ÿfiu Ju¡ f°Ì ≤°ı° N°æ≤ tàÙ fiu Ÿu Ìu©°, Ÿfiu N≈fiÙ ˚ÙTd ºb<fi Ÿu ÌŸů* <Ì„°Nů* J¡ů ≈¥dÕ

J¡≤ <Ì∫° S° N°æ≤ N≈fiu N\>F°Ÿ J¡∑ Ì„fi J¡°<∏w∫ůa Ju¡ |fiÙ˚°b Ÿu N≈fiÙ N°J¨¡<w J¡ů fiJu¡

Ÿ°tfiu ≈®J¡¸> J¡≤ <Ì∫° S°, bF ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ tu| Ju¡ bı® Ju¡ ¸>J¡≤°fiu Ÿu <|ŸÙ F…oÕ ≈bÕw_SÔÙ

Ju¡ Ÿt°fi SÙ, N≈fiu fiùR¡≈Ù <fı<Ô∫ů* N°æ≤ „a© J¡∑ ffiÙ F…oÕ ª¥nÙR¡≈Ù fJ¡≈a<•w∫ů* Ÿu

Ÿfiu N°J¡°„J¡ů ≠≠bÔ ffi° ≤•©° S°, N∏@J¡°≤R¡≈Ù ÎJ¡t°` Ÿ°y≤ tu* bF fnb°fiÔJ¡∑

≈®ÌÙ›w ≠b°Ô°Nů* J¡∑ Ô≈¸>ů* Ju¡ Ÿt°fi SÙ $ ŸJu¡ y≤ı ≤FÙ |fi|¸>° Ju¡ N°¸>ů≈ Ju¡ Ÿt°fi

<b„°Ô J¡°Ôu J¡∏@u Su $ J¡¸>J¡¸>° ≤Fu Ì°≥wů* Ÿu Ã≈∏fi F…Î ˚∫ Ÿu F°F°J¡°≤ Ju¡ Ÿ°S Ÿfiu

<fi„°ª≤, ªů≤, ∆∫°|® N°<Ì J¡ů t°≤ ±>°Ô° S°, N°J¡°„ N°æ≤ ≈¨ØbÙ J¡ů t°fiu* bF J¡°ıÔ Ÿu

@°≤d J¡≤ ≤FÙ SÙ N°æ≤ <k¡≤ ÔÙÔ° Ÿu vÔ°ŸJ¡ů ≈®°›w Fů ≤FÙ SÙ, ŸJu¡ Ju¡„ «¡≈≤ J¡ů ©nu Su, ŸJ¡° Ÿ°≤° Nay tů¸>Ù tů¸>Ù fiŸů* Ÿu ˚≤° S° N°æ≤ ŸJ¡∑ <fvÔÙ Ju¡ Ÿt°fi ≈ÙÔÙ-≈ÙÔÙ

ŸyÕ - 78]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

509

N°≥©u* SÙ, bF ÎuŸÙ J¡°ÔÙ SÙ t°fiů* N∏@J¡°≤ Ÿu FÙ ŸJ¡∑ ≤ªfi° F…oÕ Fů, ∫s, ≤°sŸ N°æ≤

<≈„°ªů* J¡ů ˚Ù bF t≤d N°<Ì J¡° ˚∫ ÌuwÙ SÙ $ ÌuF≤∏@® tu* ≈®<b‹¸> Fů ≤Fu ÿb°Ÿb°∫C Ju¡

HaJ¡°≤„ÆÌ Ÿu bF fnÙ ˚∫°bfiÙ ÔywÙ SÙ $ t¥ŸÔ, «¡©Ô, vtCJ¡ (N@ıÔ° J¡°‹™>), FÔ

N°æ≤ Ç>¸>u k¥¡¸>u Ÿ¥≈ ŸJu¡ <„≤ů˚¥Td Su, bF ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ÌæÌÙ›∫t°fi bæÌq∫Õ ≈bÕw J¡∑ <„©≤

_SÔÙ Ju¡ Ÿt°fi SÙ, <ıŸfiu N≈fiu F°Ÿ Ÿu <bÿb Ju¡ N<@≈<w Ì°fib t°≤ ±>°Ôu Su ÎuŸÙ J¡°Ô≤°<`

(<„bÌq<w Ju¡) Ju¡ Ÿt°fi bF <Ìw F…oÕ SÙ $ t°fiů* tu|∫C•w „≤wg-J¡°Ô J¡° N°J¡°„R¡≈Ù
tF°bfi FÙ ÌuF @°≤d J¡≤Ju¡ N°∫° Fů, t°fiů* bF fnu-fnu tu|ů* Ÿu ∫C•w t¥<wÕtwÙ ©¥f N≥@u≤Ù

≤°<` SÙ $ „≤Ù≤ @°≤d J¡≤Ju¡ ≈¨ØbÙ J¡∑ ≈Ù™> Ju¡ Ÿt°fi ™>Ù F…oÕ SÙ, bF ÎuŸÙ ÔywÙ SÙ t°fiů*

ª∏B Îba Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿ°S ∫C] J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≤°F… Ju¡ π°≤° @°≤d J¡∑ yoÕ ÌuF Fů $ ŸJu¡ o∏BfiÙÔ
t<d Ju¡ Ÿt°fi NÃ∫∏w J¡°Ôu, ıÔ Ÿu ˚≤u Ìů tu|ů* Ju¡ Ÿt°fi wS° «¡©Ô N°<Ì Ju¡ F°≤ů* Ju¡

@°≤d J¡≤fiub°Ôu J¡°Ôu _wfi Su $$10-19$$ bF ıÔu F…Î J¡°™> Ÿu <ª<Öw N°æ≤ ıÔu F…Î J¡°™> Ju¡ Ÿt°fi SÙ N°æ≤ ŸJ¡° <b„°Ô „≤Ù≤ S°, b¨sů* Ju¡ wCv∫, _≈∏Ì≤<Fw S°, fiŸů* Ÿu ∆∫°›w ŸC∏Ì≤ ˚CıÔw°Nů*Ÿu ŸJ¡° N°J¡°≤ N°æ≤ ˚Ù N<@J¡ f» y∫° S° $$20$$ ŸJ¡ů Ìu©J¡≤ bu tF°fÔ„°ÔÙ ≤°ı° N°æ≤ t∏`Ù ≈¥bÕbwg <ffi° <J¡ŸÙ sů˚ Ju¡ ©nu ≤Fu $ ÎuŸÙ J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Fæ, ıů <J¡ ŸÃ∫ N°æ≤ <tØ∫°J¡° <bbuJ¡ ≤©fiub°Ôu Ju¡ <ªW J¡ů tůF tu* ±>°Ô ŸJu¡ $$21$$

∫<Ì wCt tF°fÔ„°<ÔfiÙ Fů, wů ~>ů¸>u J¡°∫Õ Ju¡ <ÔÎ owfi° J¡ů≈ J¡≤fi° ∫C•w fiFÙ* Fæ, ∫ů*

„°a<w Ÿu Ÿt°@°fi J¡≤fiu J¡∑ oh~>° Ÿu t∏`Ù J¡Fwu Fæ* $
t∏`Ù fiu J¡F° # Fu tF°≤°sŸÙ, ∫F wC‡F°≤° NÃ∫∏w J¡ů≈ <J¡Ÿ<ÔÎ Fæ ? ˚°b ∫F <J¡ Ju¡bÔ
bªfit°` Ÿu <tÔfiub°Ôu N°F°≤-Ô°˚ Ju¡ <ÔÎ J®¡ů@ N°æ≤ Ÿ°FŸ N°<Ì J¡∑ N°bÿ∫J¡w° fiFÙ*

Fæ $ NSb° sCB ıÙb wCh~> J¡°∫Õ Ju¡ <ÔÎ ˚Ù NÃ∫∏w |¸>°¸>ů≈ J¡≤wu Fæ* ∫°fiÙ wCt ∫<Ì Ô|C Fů, wů wC‡F°≤u J®¡ů@ Ÿu FtJ¡ů <J¡ŸÙ w≤F J¡° ˚∫ fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ wCt J¡ů≈ J¡ů ~>ůnů, wC‡F°≤° ∫F Ωůy Wt fiFÙ* Fæ $ N≈fi° J¡°∫Õ <Ÿ] J¡≤fiub°Ôu fC<]t°fig ≈C”T Ÿ°t Ÿu („°¿∏w Ÿu) <Ÿ] Fůfiub°Ôu <bT∫ tu* Ì^±>J¡° ≈®∫ůy fiFÙ* J¡≤wu Fæ* $$22,23$$ Fu NfÔu ! wC‡F°≤u ıæŸu Fı°≤ů* th~>≤ Ft Ôůyů* J¡∑ @Ù≤w°R¡≈Ù N°≥@Ù Ÿu <wfiJu¡ N°æ≤ Ÿ¥©u F…Î ≈Wů* Ju¡ Ÿt°fi n°∫u y∫u Fæ* $ oŸ<ÔÎ ˚Ù wC‡F°≤° Ì^±>≈®∫ůy J¡≤fi° <ªw fiFÙ* Fæ $$24$$

∫<Ì ≤°sŸÙ J¡∑ Nů≤ Ÿu ≈®ÿfi Fů <J¡ tu≤Ù _b°SÕ<Ÿ<] Jæ¡Ÿu FůyÙ ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
oŸ J¡ů≈R¡≈Ù ≈°∫ J¡° Ã∫°yJ¡≤ Ÿtw° Ÿu _bh~> F…oÕ fC<] Ÿu N°æ≤ ≈®°I Ju¡ ∆∫bF°≤ Ju¡

∫ůÀ∫ ∫C<•w Ÿu ≈®°I ≈C”T N≈fi° _b°SÕ <Ÿ] J¡≤wu Fæ* $$25$$

J¡°∫Õ J¡∑ <Ÿ<] tu* Ÿ∏ÌuF Fůfiu ≈≤ ˚Ù •w Nfi°<Ì <fi∫t Ÿu <Ÿ] Ÿ°tR¡≈ ≈°∫ J¡°

Ã∫°y fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ, <k¡≤ J¡°∫Õ J¡∑ <Ÿ¿] J¡° <fiÿª∫ Fůfiu ≈≤ wů J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

N≈fiu FÙ ∆∫bF°≤ Ÿu J¡°∫Õ <Ÿ] Fů NSb° fi Fů, Ÿ°tJ¡° FÙ ∆∫bF°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F
tF°<fi∫<w J¡° (≈<^±wů* J¡ů „°¿∏w Ÿu FÙ ∆∫bF°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ, oŸ Nfi°<Ì <fi∫tJ¡°)

510

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<fiÿª∫ Fæ, oŸ <bT∫tu* ˚®°∏w≈C”Tů<ªw J¡ů≈ J¡° NbŸ≤ FÙ J¡F°≥ Fæ ? $$26$$ J¡Fů, wC‡Fu*

<J¡Ÿ b_wC J¡∑ N<˚Ô°T° Fæ, wCt ≈®°<SÕfiÙ FůJ¡≤ •∫° ª°FwÙ Fů ? Ft Ôůyů* J¡° ∫°ªJ¡ ıfi _b›fi tu* ˚Ù <fi≤°„ FůJ¡≤ ÌqŸ≤u Ju¡ ≈°Ÿ fiFÙ* y∫° Fæ $ t∏`Ù Ju¡ ∫ů* J¡Ffiu ≈≤ Ÿ ≤°sŸÙ fiu Ÿůª°, ofi Ìůfiů* tF°≈C”Tů* J¡° @æ∫Õ N°æ≤ fC<]fÔ fn° <fitÕÔ Fæ $$27,28$$ ∫u J¡ůoÕ Ÿ°t°∏∫

≈C”T fiFÙ* Fæ, ∫F J¡ůoÕ <b<ª` ªtÃJ¡°≤ Fæ, tu≤° N∏w#J¡≤d ofiJu¡ bªfi N°æ≤ tC©Ì„Õfi Ÿu

∫°fiÙ ≈®Ÿ∏fiw° N°<Ì <ªÖů* Ÿu w[b<fiÿª∫ J¡≤w° Fæ <J¡ Fů fi Fů ∫u Nbÿ∫ I°fiÙ Fæ* $$29$$
bªfi, tC©Ì„Õfi N°<Ì Ÿu I°<fi∫ů* Ju¡ N∏w#J¡≤d ≈≤_≈≤ ÎuŸu ÎJ¡ Fů ı°wu Fæ* ıæŸu <J¡ fi<Ì∫ů*

Ju¡ ıÔ Ÿayt Ÿu ÎJ¡ Fůuwu Fæ* $$30$$ ofi Ôůyů* fiu tu≤° N<˚≈®°∫ ı°fi <Ô∫° N°æ≤ tæ*fiu ofiJ¡°

N<˚≈®°∫ ı°fi <Ô∫° Fæ $ ofi Ôůyů* J¡° tCHu <bfi°„ fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫u N°ÃtI Fůfiu Ju¡

J¡°≤d _b∫a N<bfi°„Ù Fæ* $ <fiÿª∫ ∫u Ôůy N°ÃtI°fiÙ Fů*yu, <tØ∫°Ãb Ju¡ <fiÿª∫ Ÿu ıÙbfit≤d∆∫bF°≤ J¡° <ıŸfiu Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° Fæ, ÎuŸu N°ÃtI°fiÙ Ju¡ <Ÿb° ÌqŸ≤u ≈C”T J¡∑
fC<] t¨Ã∫CwCv∫ ˚∫ Ju¡ ≈<_Sw Fůfiu ≈≤ oŸ ≈®J¡°≤ <fi˚Õ∫ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$31,32$$ oŸ<ÔÎ
ıů tCHu JC¡~> Ÿ∏ÌuF F…N° Fæ, Ÿu ofiŸu ≈¥~>wÙ Fq≥ $ ıů Ôůy <bπ°fi ≈C”T J¡ů ≈°J¡≤ N≈fiu Ÿ∏ÌuF Ju¡ <fi≤°J¡≤d Ju¡ <ÔÎ ŸŸu ≈®ÿfi fiFÙ* J¡≤wu bu N@t ≈C”T Fæ*, ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤ ≈®ÿfi Ju¡

<ÔÎ NbŸ≤ ©ůıwÙ F…oÕ bF NJ¡°Ô tu* ≈®Ô∫ Ju¡ tu| Ju¡ <fi|ůÕT Ju¡ Ÿt°fi N≈fiu F°Ÿ J¡ů

≤ůJ¡J¡≤ fůÔÙ $$33,34$$ Fu ≈°≈≤<Fw @Ù≤ ≈C”Tů*, tCHu fwÔ°oÎ <J¡ N°≈ Ôůy J¡°æfi Fæ* ?

<fitÕÔ <ªWb°Ôu I°fiÙ ≈C”Tů*J¡∑, Ì„ÕfiŸu FÙ, tæ`Ù Fů ı°wÙ Fæ $$35$$ tàÙ fiu J¡F° # Fu ≤°sŸÙ,

∫u <J¡≤°wů* Ju¡ ≤°ı° Fæ*, tæ* ofiJ¡° t∏`Ù Fq≥ $ Ft Ôůy wC‡F°≤u Ÿ≤Ù©u |°wJ¡ ıÙbů* J¡ů Ì^±> Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ≤°<`ª∫°Õ tu* Ωw Fæ* $ ≤°ı° J¡° ≤°w <Ìfi Ì…‹¸>ů* J¡ů Ì^±> Ìufi° @tÕ Fæ $ ıů Ì…‹¸> N≈fiu

@tÕ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤wu Fæ*, bu <bfi°„R¡≈Ù N<Àfi Ju¡ o∏@fi Fůwu Fæ* $$36,37$$ ≤°sŸÙ fiu J¡F° #

≤°ıfig, wC‡F°≤° t∏`Ù Ì…‹¸> Fæ ∫°fiÙ wCt Ì…‹¸>t∏`Ùb°Ôu Fů $ N°æ≤ Ì…‹¸>t∏`Ùb°Ô° ≤°ı° ˚¿b‹dC
fiFÙ* Fůw° $ Nh~>u ≤°ı° Ÿu ∫C•w t∏`Ù N°Ì≤dÙ∫ Fůw° Fæ N°æ≤ Ÿ∏t∏`Ù Ÿu ∫C•w ≤°ı° N°Ì≤dÙ∫

Fůw° Fæ $$38$$ ∫ůÀ∫ t∏`ÙJ¡ů ª°<FÎ <J¡ bF ≤°ı° J¡ů <bbuJ¡∑ ffi°∫u $ <bbuJ¡Ÿu ≤°ı° Zu‹™>w°J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ, ıæŸ° ≤°ı° Fůw° Fæ, bæŸÙ ŸJ¡∑ ≈®ı° FůwÙ Fæ $ Ÿ‡≈¥dÕ yCdydů* tu* Ÿu Nº∫°ÃtI°fi Ÿb°ÕuWt Fæ $ •w Nº∫°ÃtI°fi J¡ů ı°fifiub°Ô° ≤°ı° ≈®„_w ≤°ı° Fůw° Fæ N°æ≤ Nº∫°ÃtI°fiÙ t∏`Ù t∏`<bÌg (<bª°≤ Ju¡ ≤F_∫ J¡ů ı°fifiub°Ô°) Fůw° Fæ $$39,40$$

≈®˚Cw° N°æ≤ ŸtÂ<‹¸>w° ≤°ı<bΩ° Ÿu ≈®°›w Fůwu Fæ*, Ÿ ≤°ı<bΩ°J¡ů ıů fiFÙ* ı°fiw°

Fæ, bF fi wů t<∏` Fæ N°æ≤ fi ≤°ı° Fæ $ ∫<Ì N°≈ Ôůy Nº∫°ÃtI°fiÙ Fæ*, wf wů Nh~>°

Fæ N°æ≤ N°≈ Ôůy Wt J¡v∫°d J¡ů ≈®°›w Fů*yu $ ∫<Ì N°≈ Ôůy Nº∫°ÃtI°fiÙ fiFÙ* Fæ* $
wů N°≈ ≈®ı°Nů* Ju¡ ˚Ù NJ¡v∫°dJ¡°≤Ù Fæ*, oŸ<ÔÎ N≈fiÙ ≈®J¨¡<w Ju¡ NfiCŸ°≤ tæ* wCt Ôůyů*

J¡ů ©° ı°«≥¡yÙ $$41,42$$ ÎJ¡ FÙ ≈°∫ Ÿu tu≤u ≈°≈ Ÿu wCt Ôůy tC•w Fů ŸJ¡wu Fů $
ıæŸu f°ÔJ¡ N≈fiÙ t°w° <≈w°Ju¡ ≈®Ù<w≈°` Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ wCt Ôůy tu≤u ≈®Ù<w≈°` FůNůyu,

∫<Ì tu≤u ™>ůŸ ≈®ÿfiů* J¡° fC<] Ÿu <bª°≤ J¡≤ůyu $$43$$ Fu ≤°ıfig NSb° Fu t<∏`fig, ofi ≈®ÿfiů*

ŸyÕ - 79]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

511

J¡ů ŸCfiů, ofi ≈®ÿfiů* Ju¡ W≤ Ju¡ <ÔÎ FÙ tæ* NÃ∫∏w N<SÕfiÙ Fq≥, tu≤Ù N<˚Ô°T° J¡ů ≈¥dÕ

J¡≤ů - Ìufiu Ju¡ <ÔÎ _bÙJ¨¡w NSÕ J¡ů fi Ìuw° F…N° J¡°æfi ≈C”T oŸ ÔůJ¡ tu* <bfi°„J¡°≤Ù ÌůT

Ÿu ∫C•w fiFÙ* Fůw° ? $$44$$

N™>FW≤b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

∏fi°ŸÙb°≥ ŸyÕ

J¡JÕ¡¸>Ù J¡° Nfi°ÃtI ≈C”Tů* Ju¡ <ÔÎ bı® Ju¡ wCv∫ N°æ≤

N°ÃtI°fiÙ ≈C”Tů* Ju¡ <ÔÎ tfiůI fFW≤ ≈®ÿfi J¡≤fi° $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈¥bůÕ•w J¡Sfi Ju¡ Nfi∏w≤ ≤°ı° Ju¡ N≈fiu

≈®ÿfiů* J¡ů J¡Fů, ∫ů* NfiCt<w Ìufiu≈≤ ≤°sŸÙ fiu ≈®ÿfi J¡≤fi° N°≤‡˚ <J¡∫° $ ofi ≈®ÿfiů* J¡ů N°≈

ŸC<fi∫u $$1$$ ≤°sŸÙ fiu J¡F° # ≤°ıfig, ÎJ¡ Fůwu F…Î ˚Ù ≈°<@b„ NfiuJ¡ Ÿa¶∫°b°Ôu, (N≈¿≤<h~>∏fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d) ŸtCB Ju¡ wCv∫ Îba (Ì…ÔÕ‚∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d) NdC Ju¡ wCv∫

<J¡ŸJu¡ ˚Ùw≤ Ô°©ů* f®Ê°^±> ŸtCB Ju¡ ˚Ùw≤ fCÌgfCÌJu¡ Ÿt°fi ÔÙfi Fůwu Fæ* ? $$2$$ J¡°æfi b_wC

N°J¡°„R¡≈ („¥∏∫) N°æ≤ Nfi°J¡°„R¡≈ (N„¥∏∫) Fæ ? Ô°æ<J¡J¡ ≈C”Tů* J¡∑ Â<‹¸> tu* ıů JC¡~> fiFÙ* Fæ N°æ≤ w[bIů*J¡Ù Â<‹¸> tu* JC¡~> Fæ, ÎuŸÙ J¡°æfi b_wC Fæ ? J¡°æfi tæ* Fq≥ N°æ≤ J¡°æfi NFaR¡≈ Ÿu

<_Sw wCt Fů ? J¡°æfi fi ªÔw° F…N° ˚Ù ªÔw° Fæ, J¡°æfi <_Sw fi Fůw° F…N° ˚Ù <_Sw Fůw°

Fæ ? J¡°æfi ªuwfi Fůw° FCN° ˚Ù ≈°T°d Ju¡ Ÿt°fi Nªuwfi Fæ ? J¡°æfi N°J¡°„ tu* Âÿ∫R¡≈

N°ÿª∫ÕıfiJ¡ <ª` J¡ů ffi°w° Fæ ? N<Àfi J¡° Ã∫°y fi J¡≤w° F…N° FÙ J¡°æfi NÌ°FJ¡ N<Àfi Fæ ?

N<Àfi <˚∏fi <J¡ŸŸu <fi≤∏w≤ N<Àfi Ã≈∏fi FůwÙ Fæ ? Fu ≤°ıfig, ª∏Bt°, Ÿ¥∫Õ, N<Àfi N°æ≤
w°≤°Nů* Ÿu <˚∏fi Fůw° ˚Ù J¡°æfi N<bfi°„Ù ≈®J¡°„J¡ Fæ ? fiùyůª≤ fi Fůfiub°Ôu <J¡ŸŸu ≈®J¡°„

Fůw° Fæ ? ı∏t°∏@ Ôw°, ≈un, H°nÙ, NaJC¡≤ N°<Ì J¡° N°æ≤ <ıfiJ¡∑ o<∏B∫°≥ N°<b˚¥Õw fiFÙ*

FCoÕ Fæ*, ÎuŸu N∏∫°∏∫ ≈Ì°Sů˘ J¡° J¡°æfi Wt N°ÔůJ¡ Fæ ? N°J¡°„ N°<ÌJ¡° J¡°æfi Ã≈°ÌJ¡

Fæ ? N°æ≤ ŸW° J¡ů ŸW° ≈®Ì°fi J¡≤fiub°Ô° J¡°æfi Fæ ? J¡°æfi ıyBq≈Ù ≤Ãfi J¡° J¡ůT Fæ N°æ≤ ıywg

<J¡Ÿ t<dJ¡° J¡ů„ Fæ ? J¡°æfi NdC wt J¡° ≈®J¡°„J¡ Fæ N°æ≤ <J¡Ÿ NdC J¡° I°<fi∫ů* J¡∑ Ì¨<‹¸> Ÿu N<_wÃb Fůwu F…Î ˚Ù NIů*J¡∑ Â<‹¸> Ÿu N˚°b Fæ ? J¡°æfi NdC Ìq≤ tu* Fůw° F…N° ˚Ù ŸtÙ≈ tu*

Fæ ? J¡°æfi NdC Fůw° F…N° ˚Ù <fituT Fæ ? J¡°æfi ≈®Ã∫s Fůw° F…N° ˚Ù NIů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu NŸBq≈

Fæ ? J¡°æfi ªuwfi Fůw° F…N° ˚Ù Nªuwfi Fæ ? J¡°æfi b°∫C Fůw° F…N° ˚Ù b°∫C Ÿu <˚∏fi Fæ ? J¡°æfi

„ÆÌ Fůw° F…N° ˚Ù „ÆÌ<˚∏fi Fæ ? J¡°æfi Ÿf Fæ N°æ≤ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ ? J¡°æfi NFa FůJ¡≤ ˚Ù NFa fiFÙ* Fæ ? ≈FÔu NfiuJ¡ ı∏tů* tu* N≈fiÙ N°Ãt° Ju¡ R¡≈ Ÿu ≈®°›w FůJ¡≤ ˚Ù J¡°æfi NI°fi Ÿu N°b¨W Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NÔU∫-≈®°∫ Fůfiu Ÿu ŸæJ¡nů* ≈®∫Ãfiů* Ÿu ≈®°›w Fůfiu ∫ůÀ∫ Fæ ? ıů NIů*

J¡ů JC¡~> ≈®°›w fiFÙ* Fůw° N°æ≤ I°<fi∫ů* J¡ů ≈¥dÕ R¡≈ Ÿu ≈®°›w Fůw° Fæ $$3-12$$ <J¡Ÿfiu _b_S

N°æ≤ ıÙ<bw Fůwu F…Î ˚Ù N≈fiu N°Ãt° J¡° NÃ∫∏w <b_t≤d J¡≤ <Ì∫° ? J¡°æfi NdC N≈fiu

˚Ùw≤ tu” J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ ? J¡°æfi <`˚Cbfi J¡ů w¨d ffi°w° Fæ ? <J¡Ÿ NdC≈¿≤t°d fiu Ÿ°æ

512

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

∫ůıfi ≈¨ØbÙ J¡ů ≈¥dÕ J¡≤ <Ì∫° ? J¡°æfi NdC Fůw° F…N° FÙ ŸæJ¡nů* ∫ůıfiů* tu* ˚Ù fiFÙ* Ÿt°

ŸJ¡w° ? J¡°æfi Ju¡bÔ N≈fiu Â<‹¸>≈°w Ÿu ıywgR¡≈Ù f°ÔJ¡ J¡ů fiª°w° Fæ ∫° <J¡Ÿ NdC Ju¡

N∏Ì≤ ≈bÕwů* Ju¡ Ÿt¥F <bΩt°fi Fæ* ? J¡°æfi N≈fiÙ NdCw°J¡° Ã∫°y fi J¡≤w° F…N° tu” Ÿu ˚Ù
f»J¡≤ _S¥Ô N°J¨¡<w @°≤d J¡≤w° Fæ ? f°Ô Ju¡ Ny®˚°y Ju¡ „w°a„ _bR¡≈b°Ô° J¡°æfi NdC

∏fiw ≈bÕw Ju¡ ŸÂ„ ffi ı°w° Fæ ? J¡°æfi NdC ≈®J¡°„ N°æ≤ N∏@J¡°≤ J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤fiub°Ô°

ÌÙ≈J¡ Fæ ? <J¡Ÿ NdC Ju¡ Ì≤ tu* Ÿ‡≈¥dÕ b¨<WNb<h~>∏fi I°fi Ju¡ Ôb Fæ* ? J¡°æfi NdC t@C≤

N°<Ì ≤ŸŸu ≤<Fw Fůw° F…N° ˚Ù ŸÌ° _b°Ì Ìuw° Fæ, ŸfJ¡° Ã∫°y J¡≤wu F…Î <J¡Ÿ NdCfiu Ÿf b_wCNů* J¡° _bÙJ¡°≤ J¡≤ ≤•©° Fæ ? $$13-18$$ N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ N°h~>°Ìfi tu* NŸtSÕ

<J¡Ÿ NdCŸu ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıywg N°h~>°<Ìw (∆∫°›w) Fæ ? Ô∫ Ÿu <w≤ů<Fw F…N° ˚Ù ıywg

<J¡Ÿ NdC J¡∑ ŸW° Ÿu ŸW° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ <k¡≤ Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô tu* N°<b˚¥Õw Fůw° Fæ ? $$19$$

<ıŸJu¡ Nb∫b Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…Î Fæ*, ÎuŸ° J¡°æfi NdC ŸæJ¡nů* F°S N°æ≤ Ôůªfiů* Ÿu ∫C•w Fæ ?

bF J¡°æfi NdC Fæ, ıů <fituTt°` Fůw° F…N° ˚Ù tF°J¡v≈ N°æ≤ ŸæJ¡nů* J¡≤ůnů* J¡v≈R¡≈

Fæ ? $$20$$ <J¡Ÿ NdC tu*, fÙı tu* b¨s J¡∑ w≤F, NfiCÃ≈∏fi NfiuJ¡ ıywg ≈®Ô∫J¡°Ôtu* ˚Ù

<_Sw ≤Fwu Fæ* ? Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* <ıfiJ¡∑ fÙı≈≤‡≈≤° J¡∑ Nb<@ N∆∫•w Fæ, ÎuŸu Ÿ‡≈¥dÕ
fÙı, Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô tu* ıyÌ®¥≈ Ÿu <bJ¡<Ÿw <J¡∫u y∫u ˚Ù, <J¡Ÿtu* ŸÌ° FÙ NfiC<Ìw ≤Fwu Fæ* ? fÙı Ju¡ N∏Ì≤ b¨s J¡∑ w≤F <fituTR¡≈ <J¡ŸJu¡ N∏Ì≤, J¡v≈ <_Sw Fæ ? J¡°æfi wwg-wwg J¡°≤J¡ů* J¡°

≈®bwÕfi fi J¡≤wu F…Î ˚Ù ∫°fiÙ <J®¡∫°≤<Fw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d J¡°≤J¡∆∫°≈°≤<∫w¨ÃbR¡≈ J¡w¨ÕÃb J¡°

N°Z∫ fi J¡≤Ju¡ ˚Ù J¡w°Õ Fæ ? ˚ůÀ∫ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ f°flÌ¨<‹¸> Ÿu N≈fiÙ N°Ãt° J¡ů Âÿ∫
ffi°w° F…N° J¡°æfi B‹¸>° Fæ ? N°æ≤ fiù≤<Fw Fůw° F…N° ˚Ù J¡°æfi f°flÂ<‹¸> Ÿu N≈fiu N°ÃtR¡≈

Âÿ∫ J¡ů Ìu©w° Fæ ? $$21-23$$ J¡°æfi I°fi Ÿu Âÿ∫ J¡° <bfi°„ J¡≤ Âÿ∫ J¡∑ N<Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ

N©<^±>w N≈fiÙ N°Ãt° J¡ů Ìu©w° F…N° Âÿ∫ J¡ů fiFÙ* Ìu©w° ? J¡°æfi ≈C”T N≈fiÙ N°Ãt° J¡ů (B‹¸>° J¡ů), b¨<W J¡ů N°æ≤ Âÿ∫ J¡ů, ıæŸu ªsC Âÿ∫ J¡ů Nb˚°<Ÿw J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ, Nb˚°<Ÿw J¡≤w° Fæ ? ıæŸu ŸCbdÕ Ÿu J¡¸>J¡ N°<Ì Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ B‹¸>°, Âÿ∫ N°æ≤ Ì„Õfi-∫u wÙfiů* <J¡ŸŸu

Ã≈∏fi F…Î Fæ* ? $$24,25$$ ıæŸu ŸtCB Ÿu w≤ay, Bbw° N°<Ì <˚∏fi fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ∫F Ÿf

<J¡ŸŸu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ ? ıæŸu ıÔ≤°<„ Ÿu ıÔw≤ayÃb <˚∏fi Fæ, bæŸu FÙ ∫F ıywgR¡≈ πæw

<J¡ŸJ¡∑ oh~>°Ÿu ≈¨SJg¡ Fæ ? ıæŸu ıÔ≤°<„ Ÿu Bbw° <˚∏fi fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ Ìu„, J¡°Ô N°<Ì Ÿu Nfib<h~>∏fi N<πwÙ∫ N<wŸ¥‚t Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NŸwg-Ÿ° ≈®wÙw Fůfiub°Ôu b_wCw# ŸBq≈

<J¡ŸŸu πæw ˚Ù N≈¨SJg¡ ∫°fiÙ N<˚∏fi Fæ ? $$26,27$$ B‹¸>°, Ì„Õfi N°æ≤ Âÿ∫R¡≈

Ìg˚Cw°b_S° N°æ≤ <w≤ů<Fw°b_S°b°Ôu wÙfiů* ıywů* J¡ů J¡°æfi ŸbÕÌ° N≈fiu ˚Ùw≤ ≤©J¡≤

<_Sw Fæ, ıæŸu <J¡ fÙı b¨s J¡ů N∏Ì≤ ≤©J¡≤ ŸÌ° <_Sw ≤Fw° Fæ ? $$28$$ NwÙw, bwÕt°fi N°æ≤ ˚°bÙ ıywg-Ÿt¥F, ıů <J¡ ÎJ¡ fn° ˚°≤Ù ˚®t Fæ, ŸÌ° Ÿt_bR¡≈ (<bJ¡°≤≤<Fw) <J¡ŸJu¡

N∏Ì≤, <fı Ju¡ N∏Ì≤ b¨s Ju¡ Ÿt°fi, <_Sw Fæ ? $$29$$ ıæŸu fÙı b¨sR¡≈ Ÿu N°æ≤ ıæŸu b¨s fÙıR¡≈Ÿu <Ìw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ J¡°æfi N≈fiu _bR¡≈ J¡ů fi ~>ůnw° F…N° ıy<πJ¡°≤R¡≈ Ÿu

ŸyÕ - 80]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

513

<Ìw Fůw° Fæ ? $$30$$ Fu ≤°ıfig, <ıŸJ¡∑ Â»w° Ju¡ Ÿ°tfiu tF°tu” J¡tÔfi°Ô Ju¡ w∏wC Ju¡

Ÿt°fi NÃ∫∏w NÌ¨» Fæ, NSb° <ıŸJu¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu •w w∏wC ˚Ù tF°tu” Ju¡ wCv∫ Fů ı°w°

Fæ, ÎuŸÙ <J¡Ÿ b_wC Ju¡ N∏Ì≤ J¡≤ůnů* t∏Ì≤°ªÔ <bΩt°fi Fæ* ? $$31$$ NfiuJ¡ ªuwfiů* Ÿu ∫C•w oŸ <bÿb J¡° <J¡Ÿfiu Ÿ¨<‹¸> π°≤° <b_w°≤ <J¡∫° Fæ ? <J¡ŸJ¡∑ „<•w Ÿu „<•wŸ‡≈∏fi FůJ¡≤
wCt ∆∫bF°≤ J¡≤wu Fů, ≈®ı°Nů* J¡° ≈°Ôfi J¡≤wu Fů N°æ≤ Ì^±>fiÙ∫ů* J¡ů Ì^±> Ìuwu Fů ? ŸfJu¡

Ÿ¨<‹¸> N°<Ì ∆∫bF°≤ <J¡ŸJu¡ fÔ≈≤ Fůwu Fæ* ? ∫F ˚°b Fæ $ <J¡ŸJu¡ Ì„Õfi Ÿu wCt <fitÕÔ ÂygR¡≈

FůJ¡≤ ŸŸu <˚∏fi fiFÙ* Fůwu Fů NSb° ŸÌ° wBq≈ FÙ Fůwu Fů $ Ÿ b_wC J¡ů tCHŸu N≈fiÙ
t¨Ã∫C J¡ů ~C>n°fiu Ju¡ <ÔÎ wCt J¡Fů $ tu≤° ∫F Ÿa„∫, ıů <J¡ ª∏B J¡° JC¡F≤u Ju¡ Ÿt°fi, _b°Ãt°J¡°≤b¨<W J¡° N°b≤d˚¥w Fæ, ŸbÕS° fi‹¸> Fů $ <ıŸJu¡ N°yu ≈®ÿfi J¡≤fiu ≈≤
t¥ÔNI°fiŸ<Fw Ÿa„∫ fi‹¸> fiFÙ* Fůw°, bF ≈C”T J¡FÙ* ˚Ù I°fiÙ„ÆÌb°h∫ fiFÙ* Fůw° $ J®¡t Ÿu J¡Fu y∫u ~>ů¸>u-tů¸>u Ÿa„∫ů* J¡ů Ny≤ wCt <fib¨W fiFÙ* J¡≤ůyu, wů Ìůfiů* FÙ ≤°sŸÙJu¡ ı™>≤°fiÔ

Ju¡ o∏@fiw° J¡ů, ¿ffi° <J¡ŸÙ <bPfi f°@° Ju¡, sd˚≤ tu* ≈®°›w FůNůyu $$32-34$$ wCtJ¡ů

©°fiu Ju¡ f°Ì ≈®ªC≤ ı™>≤°<Àfi Ÿu Ÿ‡≈∏fi tæ* wC‡F°≤u ıfi≈Ìů* J¡ů ÎJ¡ sd ˚≤ tu* <fiyÔ ı°≥yÙ,

•w ≈®ÿfiů* Ju¡ W≤≈®Ì°fi Ÿu wC‡F°≤Ù N≈fiu Ÿ°S Ÿf ≈®ı°J¡° ≈°Ôfi J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ŸC≤°ıw°
ffiÙ ≤FuyÙ, ÎuŸ° tu* ŸtHwÙ F¥≥, t¥©ů˘ J¡∑ (Nfi°ÃtI°<fi∫ů* J¡∑) ˚ůyÔ‡≈¸>w° J¡∑ N<@J¡w°

fiJu¡ fi°„ Ju¡ <ÔÎ FÙ FůwÙ Fæ $ Ny≤ tæ* wC‡F°≤° ˚sd fi ˚Ù J¡”≥, wů ˚Ù wC‡F°≤° ≤°≠∫ Ju¡

N∏w tu* fi≤J¡≈°w Nbÿ∫ FÙ Fůy° $ ≈®ª^±> tu|<fi|ůÕTJu¡ vÔ°Ÿ Ju¡ Ÿt°fi ≈®J¡¸> b°dÙ Ÿu ÎuŸ° J¡FJ¡≤ „≤ÃJ¡°Ô J¡∑ <fitÕÔ tu|t^±>ÔÙ Ju¡ Ÿt°fi ˚Ùw≤ „C] N°æ≤ f°F≤ Ÿu J¡Ç> fůÔfiub°ÔÙ NÃ∫∏w <bJ¡¸>°J¡°≤ bF ≤°sŸÙ ªC≈ Fů yoÕ $$35,36$$

∏fi°ŸÙb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

N_ŸÙb°≥ ŸyÕ

≈FÔu t∏`Ù π°≤° •w ≤°sŸÙ Ju¡ ≈®ÿfiů* J¡° J®¡t Ÿu N°æ≤

∆∫CÃJ®¡t Ÿu Ÿ¥‚t ≈≈<W∫ů* π°≤° ∫S°∫ůÀ∫ Ÿt°@°fi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, N≥@u≤Ù ≤°wtu* tF°N≤^∫ tu* tF°≤°sŸÙ Ju¡
oŸ ≈®J¡°≤ NfiuJ¡ ≈®ÿfi J¡≤fiu≈≤ N°yu J¡Fu ı°fiub°ÔÙ ≤Ù<w Ÿu tF°tàÙ fiu W≤ <Ì∫° $ tàÙ fiu J¡F° # Fu tu|wCv∫ ≤°sŸÙ, ıæŸu <Ÿ*F tÌů∏tW F°SÙ J¡ů <~>∏fi<˚∏fi J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ tæ*
wC‡F°≤u NfiCJ®¡tR¡≈ ≈®ÿfiů*J¡ů ∫C<•w∫ů* π°≤° <~>∏fi-<˚∏fi J¡≤w° F¥≥ $$1,2$$

Ÿ‡≈¥dÕ ≈®ÿfiů* J¡° ©^±>fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ fiJ¡° ≈FÔu ⁄Ì∫ <Ì©Ô°wu Fæ* $

Ÿůfiu Ju¡ J¡tÔ Ju¡ Ÿt°fi ≈ÙÔu fiùb°ÔÙ Fu ≤°sŸÙ, wCtfiu ≈®ÿfi ı°fifiub°Ôu Ju¡ ŸtHfiu

∫ůÀ∫ ofi bªfiů* Ÿu ≈≤t°Ãt° J¡° FÙ ≈®<w≈°Ìfi <J¡∫° Fæ $ fi°t≤<Fw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d wS° NŮ∫∏w≤

N°æ≤ f°fl tfi, ªsC, Zů` N°<Ì ~># I°fiu<∏B∫ů* J¡° N<bT∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N°J¡°„ Ÿu ˚Ù

Ÿ¥‚t <ª∏t°` N°Ãt° J¡° FÙ wCtŸu NdC„ÆÌ Ÿu ∆∫bF°≤ <J¡∫° Fæ $ oŸtu* "J¡_∫°&dů≤‡fC@u#'

514

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
oŸ ≈®ÿfi tu* <_Sw NdC „ÆÌ J¡° N<˚≈®°∫ ©ůÔ° y∫° Fæ $$3,4$$

<J¡Ÿ NdC Ju¡ N∏Ì≤ Ô°©ů* f®Ê°^±> ÔÙfi Fůwu Fæ*, oŸ ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $ ≈≤t

<ªÌdC Ju¡ N∏Ì≤ NI°<fi∫ů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu Ÿwg-Ÿ° N°æ≤ I°<fi∫ů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu NŸwg-Ÿ° <_Sw

∫F ıywg fÙı Ju¡ tº∫ tu* b¨s J¡∑ ŸW° Ju¡ Ÿt°fi _kC¡¿≤w Fůw° Fæ, oŸŸu "Nd°æ ıy¿∏w

<w‹™><∏w J¡<_tfig fÙı ob B…t#' oŸ ≈®ÿfiJ¡° ˚Ù W≤ Fů y∫° $

Ÿ‡≈¥dÕ b_wCNů* J¡∑ ŸW° NfiC˚b ŸW° Ju¡ N@Ùfi Fæ, ŸJ¡ů ∫<Ì N∏∫ Ju¡ N@Ùfi t°fiu*, wů Nfib_S° FůyÙ, Nw# _bw#<Ÿ] NfiC˚b ŸW° Ÿu FÙ Ÿf ˚°b ŸW° J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ* $
oŸŸu "Ÿ<Ìb°Ÿ<Ìb°<≈ b°' oÃ∫°<Ì Ÿu <J¡∫u y∫u ŸW° J¡° ŸW°≈®Ì J¡°æfi Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡°

Ÿt°@°fi F…N° $$5,6$$

"<J¡t°J¡°„tfi°J¡°„tg' oÃ∫°<Ì ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
bFÙ Nfi∏w <ªÌdC ≈≤t°Ãt° f°fl„¥∏∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N°J¡°„_bR¡≈ Fæ N°æ≤ ªuwfiR¡≈

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Nfi°J¡°„R¡≈ (N„¥∏∫_bR¡≈) Fæ $ ("fi <J*¡ª<ÃJa¡<aªÌub <J¡tg' oŸ ≈®ÿfi J¡°

Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $) NwÙ<∏B∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bFÙ Nfi∏w ≈≤t°dC JC¡~> fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ Ô°æ<J¡J¡

Â<‹¸> Ÿu N≈®<Ÿ] Fæ $$7$$

JC¡~> Fůw° F…N° ˚Ù ∫F Âÿ∫ <ıŸJu¡ _bR¡≈°≈∏fi Fůfiu ≈≤ JC¡~> fiFÙ* ≤Fw° bF •∫° Fæ ?

ÎuŸ° ∫<Ì ≈®ÿfi J¡° N°„∫ t°fi° ı°∫, wů Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Ÿb°ÕÃtJ¡ Fůfiu Ÿu Ÿ°s°wg <J¡∫u y∫u N≈fiu _bR¡≈ Ÿu FÙ Ÿf ıÙbů* Ju¡ <fiyÙdÕ (Ô∫) Fůfiu

≈≤ bFÙ JC¡~> fi JC¡~> ≤F ı°w° Fæ ∫°fiÙ N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w JC¡~> Nb<„‹¸> fiFÙ* ≤Fw° $ ÎJ¡ J¡∑
ıů NfiuJ¡w° <Ìw FůwÙ Fæ, bF ≈®°wÙ<wJ¡ Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, oŸŸu ÎJ¡ Fůw° F…N° NfiuJ¡

J¡°æfi Fæ, oŸJ¡° W≤ Fů y∫° $ ıæŸu ŸCbdÕ fiu <bsu≈„<•w Ÿu J¡¸>J¡ N°<Ì J¡ů ≈®J¡¸> <J¡∫° Fæ, bæŸu FÙ ŸÙ <ªÌdCfiu B‹¸>°, Ì„Õfi N°<Ì J¡ů <bsu≈„<•w Ÿu ≈®J¡¸> <J¡∫° Fæ, oŸŸu "J¡¸>J¡°ÌÙ<fi Fu‡fiub' oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ ˚Ù Fů y∫° $$8$$

"J¡ů&dC# wt#≈®J¡°„# _∫°wg' oÃ∫°<Ì ≈®ÿfiů* tu* f°≤ f°≤ ≈®∫C•w "NdC' „ÆÌ J¡° ˚Ù bFÙ

N<˚≈®°∫ Fæ, <ıŸu Ft ≈FÔu J¡F N°∫u Fæ* $

≈≤t ≈®J¡°„R¡≈Ù ∫F NdC Ÿ¥‚t Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ªsC J¡° N<bT∫ Fæ, Ÿb°ÕÃtJ¡ Fůw° F…N°

˚Ù tfi N°æ≤ ≈°≥ªů* o¿∏B∫ů* J¡° N<bT∫ FůJ¡≤ ¿_Sw Fæ, Nw# NdC J¡FÔ°w° Fæ $$9$$

"J¡°æfi NdC Fæ N°æ≤ fiFÙ* ˚Ù Fæ', oŸ ≈®ÿfi tu* •w "fiFÙ* Fæ' Na„ f°<@w FÙ Fæ, ∫ů* •w Na„ J¡ů Ìq<Tw J¡≤wu Fæ* $
ıů Ÿb°ÕÃtJ¡ Fæ, bF „¥∏∫ J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ bF Fæ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Ffiub°Ô°

N°æ≤ tfifi J¡≤fiub°Ô° N°Ãt° FÙ wů Fæ ∫°fiÙ •w N°Ãt° FÙ b•w° N°æ≤ t∏w° Ju¡ R¡≈ tu* ≈®<Ÿ]

Fæ $ N≈fiu N°Ãt° J¡° N≈Ô°≈ fi Fů ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d ŸJ¡∑ fi°¿_ww° fiFÙ* J¡FÙ ı° ŸJ¡wÙ Fæ,

∫F ˚°b Fæ $$10$$

ŸÃ≈Ì°SÕ J¡° NŸwg Ÿu <b≤ů@ Fæ, oŸŸu ˚Ù Ÿu NŸwg J¡Ffi° ∫C•w fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 80]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

515

<J¡ŸÙ ˚Ù ∫C<•w Ÿu Ÿwg b_wC J¡∑ NŸW° <Ÿ] fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ $

„aJ¡° # ∫<Ì bF Fæ, wů ŸJ¡° Ì„Õfi •∫ů* fiFÙ* Fůw° ?

Ÿt°@°fi # ∫Ω<≈ ≈¨SJg¡ R¡≈ Ÿu ŸJ¡° Ì„Õfi fiFÙ* Fůw°, <k¡≤ ˚Ù Ÿftu* NfiCyw ŸB¥≈ Ÿu, ıů <J¡ N°b≤d Ÿu yC›w Fæ, Ÿb°ÕÃt° bF <Ì©Ô°oÕ ≈nw° Fæ, ıæŸu J¡≈¥≤ N≈fiÙ ŸCy¿∏@ Ÿu

≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ Ÿftu* ∆∫°›w bF ≈®Ã∫Jg¡R¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ $$11$$

J¡°æfi Ÿf Fæ N°æ≤ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

<ª∏t°` bFÙ NdC Ÿf Fæ $ ıů N≈¿≤¿h~>∏fi Fæ, bF ≈¿≤¿h~>∏fi ŸbÕ_bR¡≈ Jæ¡Ÿu Fůy° ?

tfi N°æ≤ o¿∏B∫ů* J¡∑ b¨<W∫ů* Ÿu fi°fi°≈®Ã∫∫ Fůfiu Ÿu tfi Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fiR¡≈ Ÿu FÙ bF Ÿb°ÕÃtJ¡

Fæ N°æ≤ o¿∏B∫°wÙw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <fitÕÔ bFÙ <ªÌdC "fi <J*¡<ªwg' (JC¡~> ˚Ù fiFÙ*) oŸ R¡≈ tu*

¿_Sw Fæ $$12$$

NSb° ÎJ¡ Fůwu F…Î ˚Ù NfiuJ¡ Ÿa¶∫°b°Ôu <J¡ŸJu¡ N∏Ì≤ Ô°©ů* f®Ê°^±> ÔÙfi Fůwu Fæ*, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu wC‡F°≤° bF ≈®ÿfi Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bFÙ ÎJ¡ Fæ N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ[bů* tu* N°Ãt≈®wÙ<w Fůfiu Ÿu NfiuJ¡ ˚Ù Fæ $ <J¡Ÿ ŸtÂ<‹¸> Ju¡

N∏Ì≤ ∫F ıywg ŸÌ° ¿_Sw Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ ∫F Fæ $ bFÙ oŸ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ $ J¡°æfi ıyBq≈Ù ≤Ãfiů* J¡° J¡ůT Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $ N°æ≤ bFÙ ıywg J¡° J¡ůT

˚Ù Fæ $$13$$
ıæŸu ıÔ≤°<„ Ÿu «¡<tÕ∫°≥ (ÔF≤u*) ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ*, bæŸu FÙ <J¡ŸŸu ∫F ıywg ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

<ªWR¡≈ Fůfiu Ÿu <bJ¡°≤Ù Ÿ ªuwfiR¡≈Ù tF°Ÿ°y≤ tu* <ªW-<bJ¡v≈_bR¡≈ ∫u <`ıyÌgR¡≈Ù
w≤ayu* ÎuŸu _kC¡¿≤w Fů ≤FÙ Fæ ıæŸu <J¡ Bb Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ıÔ tu* N°bwÕ _kC¡¿≤w Fůwu Fæ* $ oŸŸu

"J¡_∫uh~>∫° ≈¨SJg¡ ª°&¿_w' oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ ˚Ù Fů y∫° $$14$$

Ìu„, J¡°Ô N°<Ì Ÿu Nfib¿h~>∏fi N<πwÙ∫ NŸwg Ju¡ ŸÂ„ <J¡Ÿ Ÿwg Ÿu πæw ˚Ù N≈¨SJg¡

Fæ, oŸ „¥∏∫°ÃtJ¡ N°æ≤ N„¥∏∫°ÃtJ¡ <•w J¡° w°Ã≈∫Õ J¡Fwu Fæ* $

<ªW, o¿∏B∫ N°<Ì Ÿu ÔU∫ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF NdC „¥∏∫_bR¡≈ Ju¡ (NŸwg Ju¡) wCv∫ Fæ, ∆∫ůtR¡≈Ù Fůw° F…N° ˚Ù _b°fiC˚bÔU∫ Fůfiu Ÿu N„¥∏∫ (Ÿwg) Fæ $$15$$ tæ*

NπæwI°fi Ÿu N°Ãt_bR¡≈ FÙ FůJ¡≤ ÃbÌ°Ãt° (N°≈J¡° _bR¡≈) Fů y∫° Fq≥ N°æ≤ wCt ˚Ù

N°Ãt_bR¡≈ Ÿu tÌ°Ãt° (tu≤u _bR¡≈) ffi y∫u Fů $ ∫F Ÿf NF∏w° N°æ≤ ˚bw° Ju¡ ≈®<wŸ∏@°fi J¡∑ ∆∫bF°≤Ì„° tu* Fůw° Fæ $ ≈≤t°SÕÌ„° tu* wů bF N°Ãt° fi ÃbBq≈ Fæ ∫° fi tBq≈ Fæ, <J¡∏wC
fů@R¡≈ f¨FÌg„≤Ù≤b°Ô° FÙ Fæ $$16$$ Ãb∏w° N°æ≤ NF∏w°R¡≈ ŸfJ¡° fů@ Ÿu <fiy≤d J¡≤
fi wCt Fů N°æ≤ fi tæ* Fq≥ N°æ≤ fi Ÿf Fæ, NSb° bFÙ _b∫a Ÿf JC¡~> Fůw° Fæ $$17$$

ªÔw° F…N° ˚Ù J¡°æfi fiFÙ* ªÔw° Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

NdC Fůw° F…N° ˚Ù N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ Fı°≤ů* ∫ůıfiů* tu* ∆∫°›w bF ªÔw° F…N° ˚Ù fiFÙ*

ªÔw° Fæ, _b›fi Ju¡ Ÿt°fi J¡v≈fi° Ÿu Fı°≤ů* ∫ůıfi Ÿ NdC Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw Fæ* $$18$$

516

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡°æfi ¿_Sw fi ≤Fw° F…N° ˚Ù ¿_Sw ≤Fw° Fæ, oŸJ¡° ˚Ù W≤ ŸÙ i>ay Ÿu Ìuwu Fæ* $
y∫° F…N° ˚Ù ∫F fiFÙ* ı°w°, ≈®°›w F…N° ˚Ù fiFÙ* N°∫°, •∫ů*<J¡ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô ŸJ¡∑

ŸW° Ÿu ŸW°b°Ôu N°J¡°„ J¡ů„ Ju¡ N∏Ì≤ FÙ ¿_Sw Fæ* $$19$$ ytfi π°≤° ≈®°›w Fůfiub°Ô° Ìu„

<ıŸJu¡ „≤Ù≤ Ju¡ N∏Ì≤ FÙ ¿_Sw Fæ, bF J¡F°≥ ı°∫ ? •∫° t°w° N≈fiÙ yůÌ tu* Ÿů∫u F…Î fhªu J¡ů ÌqŸ≤Ù ıyF ©ůıwÙ Fæ ? $$20$$ y‡∫ (ytfi Ju¡ ∫ůÀ∫) tF°Ìu„ <ıŸ ŸfJu¡ ≤ª<∫w° Ju¡

N∏Ì≤ ¿_Sw Fæ, ∫F Jæ¡Ÿu J¡F°≥ ı°∫ ? ıæŸu <ıŸJ¡° tC≥F f≥@° Fæ, ÎuŸu |nu J¡ů N∏∫ Ìu„ tu* Ôu ı°fiu ≈≤ Ÿtu* ¿_Sw N°J¡°„ Ju¡ ytfi N°æ≤ N°ytfi fiFÙ* Fůwu, bæŸu FÙ ≈°<@ Ju¡ ytfi N°æ≤

N°ytfi Ÿu N°Ãt° Ju¡ ytfi N°æ≤ N°ytfi fiFÙ* Fů ŸJ¡wu $$21,22$$

"J¡°æfi ªuwfi Fůw° F…N° ˚Ù ≈°T°d Fæ' oŸ ≈®ÿfi J¡° ∫<Ì ªuwfiR¡≈ N°æ≤ ınR¡≈ <b”] Ìů R¡≈b°Ô° J¡°æfi Fæ ∫F NSÕ Fů, wů W≤ Ìuwu Fæ* $

_b˚°bw# ın Îba N°Ãtw°Ì°Ã‡∫°º∫°ŸŸu ªuwfi ffiu F…Î ÌuF N°<Ì tu* ≈®J¡°„_b˚°bw°

N°æ≤ ınw° NfiC˚b-<Ÿ] Fæ, NI°fi Ÿu ŸJ¡° <bbuJ¡ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF ın N°æ≤ fů@

˚∫R¡≈b°Ô° Fůw° FÙ Fæ $$23$$
ıf "ªuwfi ˚Ù ≈°T°d Ju¡ Ÿt°fi |fiR¡≈ J¡°æfi Fæ, ∫F ∫<Ì ≈®ÿfi J¡° NSÕ Fů, wf ≈°≤t°<SÕJ¡

N°ÃtR¡≈ <ªÌg|fi FÙ bF Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°sŸÙ, ıf bF <ª∏t°` Nªuwfi ≈°T°d J¡∑ ŸW° J¡° ÎJ¡°ÃtR¡≈ Ÿu NbÔ‡ffi J¡≤w°

Fæ wf bF ªuwfi FÙ ≈°T°d Ju¡ wCv∫ Nªuwfi Fů ı°w° Fæ $$24$$

N°J¡°„ tu* <b<ª` <ª` ffi°fiub°Ô° J¡°æfi Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

N°<Ì N°æ≤ N∏w Ÿu ≤<Fw ≈≤t°J¡°„ tu* <ª∏t°` ≈≤t°Ãt° fiu ∫F <b<ª` <`ıywgR¡≈Ù

<ª`, ıů <J¡ <tØ∫° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N<fi<tÕw-Ÿ° FÙ Fæ, ffi°∫° Fæ $$25$$

N<Àfiw° J¡° Ã∫°y fiFÙ* J¡≤w° F…N° J¡°æfi NÌ°FJ¡ N<Àfi Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

N°ÃtŸW° Ÿu N<Àfi J¡∑ ŸW° Fæ, oŸ<ÔÎ N<Àfi Ju¡ N°J¡°≤ J¡° Ã∫°y <J¡∫u <ffi° FÙ

ŸbÕ∆∫°≈J¡ bF Ì°F fiFÙ* J¡≤w° Fæ, ˚°b ∫F <J¡ N°ÃtŸW° Ÿu FÙ N<Àfi J¡∑ ŸW° Fæ,ŸJu¡

ŸbÕyw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿftu* <_Sw ˚Ù bF ıÔ°w° FÙ fiFÙ* Fæ, oŸŸu bF ŸbÕyw fiFÙ* Fæ, ÎuŸ°
fiFÙ* ŸtHfi° ª°<FÎ, •∫ů*<J¡ bF Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡° N<Àfi Ju¡ Ÿt°fi ≈®J¡°„J¡ Fæ $$26$$

<J¡Ÿ N<Àfi Ÿu N<Àfi J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuuwu Fæ* $

ÌæÌÙ›∫t°fi ≠≠bÔ N°J¡°≤b°Ôu N°J¡°„ Ÿu ˚Ù <fitÕÔ ŸŸu ÌuÌÙ›∫t°fi ªuwfi_bR¡≈

N<Àfi Ã≈∏fi FůwÙ Fæ $$27$$

ª∏Bt°, Ÿ¥∫Õ, N<Àfi N°æ≤ w°≤ů* Ÿu <˚∏fi Fůw° F…N° ˚Ù J¡°æfi N<bfi°„Ù ≈®J¡°„J¡ Fæ ? oŸ

≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
ıů N≈fiu I°fi Ÿu Ÿ¥∫Õ N°<Ì Ju¡ ≈®J¡°„ J¡° ˚Ù ≈®J¡°„J¡ Fæ N°æ≤ tF°J¡v≈ Ju¡ ≈®Ô∫ J¡°ÔÙfi tu|ů* Ÿu ˚Ù ıů fi‹¸> fiFÙ* Fůw°, bF N°Ãt≈®˚°R¡≈ N<bfi°„Ù ≈®J¡°„ Fæ $$28$$
fiùů* Ÿu fiFÙ* y¨FÙw Fůfiub°Ôu <J¡ŸŸu ≈®J¡°„ ≈®°›w Fůw° Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuuwu Fæ* $

ŸyÕ - 80]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

517
fiùů* Ÿu fiFÙa ≈®°›w Fůfiub°Ô° N°æ≤ NfiC˚bR¡≈, ⁄Ì∫R¡≈Ù |≤ J¡ů ≈®ÌÙ›w J¡≤fiub°Ô°, ŸfJ¡ů ŸW° Ìufiub°Ô° ıů Nfi∏w ≈≤t≈®J¡°„ J¡F° y∫° Fæ, ŸŸu ≈®J¡°„ ≈®°›w Fůw° Fæ $ Ft Ôůyů* J¡° ≈®J¡°„ (NFaJ¡°≤ N°<Ì J¡° ≈®Sfi) tfi N°æ≤ ≈°≥ªů I°fiu<∏B∫ů* Ju¡ N<bT∫ N°Ãt° Ÿu

≈®b¨W Fůw° Fæ $ ıæŸu <J¡ y°» N∏@J¡°≤ tu* <_Sw ≈C”T ˚Ù "wCt J¡F°≥ Fů', ∫F ≈¥~>fiu ≈≤ "tæ* ∫F°≥

≈≤ Fq≥', ÎuŸ° J¡Fw° Fæ $ <ıŸ ≈®J¡°„J¡ Ÿu N°ÔůJ¡, ÌÙ≈ N°<Ì Ju¡ <ffi° ˚Ù ÌuF, o¿∏B∫ N°<Ì

J¡∑ N≈≤ůs ≈®wÙ<w Ÿb°ÕfiC˚b<Ÿ] Fæ $$29,30$$

Ôw° yCvt N°<ÌJ¡°, ıů <J¡ ı∏t°∏@ Fæ* N°æ≤ N∏∫°∏∫ ıÙbů* J¡° ˚Ù J¡°æfi Wt N°ÔůJ¡

Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ J¡Fwu Fæ* $

Ôw°, H°nÙ, NaJC¡≤ N°<ÌJ¡°, ıů <J¡ o<∏B∫≤<Fw Fæ*, N≈fiu Ÿ<∏fi@°fit°` Ÿu ≈°Ôfi J¡≤fiub°Ô° fiJ¡∑ «≥¡ª°oÕ N°æ≤ fiJu¡ k¡Ôů* J¡° Ÿ°sÙ NfiC˚b°Ãt° ≈®J¡°„ FÙ fiJ¡° ≈®J¡°„J¡

Fæ $$31$$

N°J¡°„ N°<Ì J¡° ıfiJ¡ J¡°æfi Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

J¡°Ô, N°J¡°„, <J®¡∫° N°<ÌJ¡∑ ŸW° N°æ≤ ıywg Ÿ I°fi_bR¡≈ tu* Fæ*, ∆∫bF°≤Â<‹¸> Ÿu bFÙ ŸfJ¡° _b°tÙ, J¡w°Õ, <≈w°, ˚ů•w° Fæ, ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu N°Ãt° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF JC¡~> ˚Ù
fiFÙ* Fæ $$32$$

J¡°æfi ıyBq≈Ù ≤Ãfiů* J¡° J¡ů„ Fæ, oŸJ¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

N≈fiÙ NdCw° J¡° Ã∫°y fi J¡≤w° F…N° bF NdC ıyBq≈ ≤Ãfiů* J¡° ˚a±>°≤ Fæ $

<J¡Ÿ t<dJ¡° J¡ů„ ∫F ıywg Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

≈®t°w°, ≈®t°d, ≈®tu∫ N°<ÌR¡≈ ıywg N<πwÙ∫ f®Ê tu* fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg tu*

ŸbÕ` bFÙ Ju¡bÔ ˚ÔÙ ˚°≥<w _kC¡¿≤w Fůw° Fæ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* oŸ ıyBq≈Ù <≈¸>°≤Ùtu* bF

≈≤tt<d <_Sw Fæ $$33,34$$

J¡°æfi NdC wt N°æ≤ ≈®J¡°„ Fæ, oŸJ¡° W≤ Ìuwu Fæ* -

Ì…fůÕ@ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF NdC wt Fæ N°æ≤ <ª∏t°` Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈®J¡°„-_bR¡≈ Fæ $ Nf J¡°æfi NdC Fæ N°æ≤ fiFÙ* Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $ I°fiR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF Ÿwg Fæ N°æ≤ o<∏B∫°wÙw Fæ, Nw# NŸwg Fæ $$35$$

J¡°æfi NdC Ìq≤ tu* Fæ N°æ≤ ŸtÙ≈tu* ˚Ù Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
o<∏B∫ů* Ÿu ≈®°›w fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF Ìq≤ tu* Fæ, ªæw∏∫R¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ìq≤ fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ

ŸtÙ≈ tu* Fæ $ J¡°æfi NdC Fůw° F…N° FÙ tF°≈bÕw Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ J¡Fwu Fæ* $ J¡≤dů* Ju¡

<ffi° FÙ Ÿ˚Ù Ôůyů* J¡ů "NFtg, NFtg' oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°tfiu <_Sw ≈bÕw Ju¡ Ÿt°fi N≈≤ůsR¡≈

Ÿu ŸJ¡° I°fi Fůw° Fæ, Nw# oŸÙJ¡ů, ıů <J¡ NdC Fæ, wCtfiu ≈bÕw J¡F° Fæ $$36$$
ıů <J¡ NdC Fæ, oŸ Na„ Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡ů _kC¡¸> J¡≤wu Fæ* $
ıů ∫F ıywg ˚°<Ÿw Fůw° Fæ, bF ªuwfi J¡° _kC¡≤dt°` FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ≈bÕw N°<Ì ŸÃ∫
fiFÙ* Fæ, Nw# NdC tu* FÙ tu”w° ≈®wÙw FůwÙ Fæ $$37$$

518

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<fituT Fůw° F…N° ˚Ù J¡°æfi J¡v≈ Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ J¡Fwu Fæ* $
bFÙ NdC <fituT J¡∑ w≤F ˚°<Ÿw Fůw° Fæ, Nw# <fituT J¡F° ı°w° Fæ, bFÙ J¡v≈ Ju¡ Ÿt°fi

≈®wÙw Fůw° Fæ, Nw# Ÿtu* J¡v≈„ÆÌJ¡° ∆∫bF°≤ Fůw° Fæ $$38$$ <fituT FÙ ÎJ¡ J¡v≈ tu*

<ıwfiÙ <J®¡∫°Î≥ FůwÙ Fæ* fi <J®¡∫°Nů* Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu ∫C•w ≈®wÙw Fůw° Fæ $$39$$
ıæŸu <J¡ tfi tu* FÙ NfiuJ¡ J¡≤ůnů* ∫ůıfi tu* kæ¡Ô° F…N° fiy≤ ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ≈¥bůÕ•w NSÕ
tu* NŸa˚°bfi° J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ ÌqŸ≤° Â‹¸>°∏w Ìuwu Fæ* $

<fituT Ju¡ N∏Ì≤ J¡v≈ J¡° Ì∫ Fůw° Fæ, ıæŸu <J¡ NÃ∫∏w <fitÕÔ Ì≈Õd Ju¡ N∏Ì≤ fnu

˚°≤Ù fiy≤J¡° N°<b˚°Õb Fůw° Fæ $$40$$ <ıŸ NÃ∫∏w Ÿ¥‚t NdCtu* FÙ <fituT, J¡v≈, ≈bÕwŸt¥F

N°æ≤ NfiuJ¡ J¡≤ůn ∫ůıfi <bΩt°fi Fæ*, ∫°fiÙ N≈fiu <tØ∫°Ãb J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ≈®<b‹¸> Fůwu Fæ*

Ÿtu* πæw N°æ≤ Îu•∫ J¡F°≥ ? ∫°fiÙ πæw N°æ≤ ÎJ¡w° J¡° ˚Ù <tØ∫°Ãb Ÿu FÙ Ÿtu* Ÿt°bu„

Fæ $$41$$ ÎJ¡ sd tu* FÙ tæ*fiu oŸ J¡°∫Õ J¡ů ≈FÔu <J¡∫° S°, ∫ů* J¡°ÔÌÙ|Õw° J¡° fC<] tu* _kC¡≤d Fůw° Fæ wS° sd tu* FÙ NŸÃ∫ tu* ŸÃ∫w° N°æ≤ ŸÃ∫ tu* NŸÃ∫w° ∫°fiÙ ∆∫°bF°¿≤J¡ ŸÃ∫w°

N°æ≤ ≈®°<w˚°<ŸJ¡ NŸÃ∫w° FůwÙ Fæ, oŸtu* Â‹¸>°∏w _b›fiR¡≈Ù ˚®t Fæ $$42$$
oŸtu* ÔůJ¡°fiC˚b N°æ≤ N°¶∫°<∫J¡° J¡° Ì°Fd Ìuwu Fæ* $

Ì…#© tu* J¡°Ô ÌÙ|Õ ≈®wÙw Fůw° Fæ N°æ≤ ŸC© tu* ŸÌ° N<wNv≈ ≈®wÙw Fůw° Fæ, ∫F ŸfJu¡

NfiC˚b Ÿu <Ÿ] Fæ $ F¿≤ÿª∏B J¡ů ÎJ¡ ≤°w f°≤F bTÕJ¡∑-ŸÙ Ô‡fÙ ≈®wÙw F…oÕ SÙ $$43$$

<ªWb¨<W Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ <ªwg J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, b_wC Ju¡ _b˚°b Ju¡ NfiCŸ°≤ fiFÙ*, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $
ıů ŸÃ∫_bR¡≈, ŸÃ∫ <fiÿª∫ <ªWb¨<W tu* <Ìw Fůw° Fæ, bFÙ ŸCbdÕ tu* J¡¸>J¡ N°<Ì Ju¡

Ÿt°fi <ªwg J¡° ≈®<w˚°Ÿ Fæ $$44$$
wů b°_w<bJ¡ w[b •∫° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
fi <fituT Fæ, fi J¡v≈ Fæ, fi Ÿ°tÙ›∫ (fiıÌÙJ¡∑) Fæ N°æ≤ fi Ìq≤w° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ <ªÌg NdC

J¡∑ ≈®<w˚° FÙ N∏∫°∏∫ b_wCNůa J¡∑ fi°o˘ <_Sw Fæ, ŸJu¡ N<w¿≤•w JC¡~> fiFÙ* Fæ $$45$$
oŸ ≈®J¡°≤ N°æ≤ ≈Ì°SÕ ˚Ù fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ <b”] ≈Ì°Sů˘ tu* N<@‹™>°fi˚¥w <ªwg J¡° ˚uÌ fi Fůfiu Ÿu ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈®J¡°„ N°æ≤ N∏@J¡°≤, Ìq≤ N°æ≤ NÌq≤, sd N°æ≤ J¡v≈-ofiJ¡° ÎJ¡t°` <ªwg FÙ „≤Ù≤ Fæ, Nw# ofitu* ≈≤_≈≤ w<fiJ¡ ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ $$46$$

J¡°æfi ≈®Ã∫s Fæ N°æ≤ NŸBq≈ Fæ, oŸ ≈®ÿfi W≤ J¡Fwu Fæ* $
o<∏B∫ů* J¡° Ÿ°≤ ∫°fiÙ N≈fiu J¡tÕ tu* Ÿ°tØ∫Õ Ìufiub°Ô° w[b Fæ, Nw# ≈®Ã∫s Fæ N°æ≤ o<∏B∫ů*

Ÿu ŸJ¡° ≈®Ã∫s fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, Nw# N≈®Ã∫s ∫°fiÙ NŸBq≈ Fæ NSb° ≈®Ã∫s N°<Ì ≈®t°dů*

Ÿu Iu∫ Âÿ∫ tu* N°≤ů≈ Ÿu oŸJ¡° Ì∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ∫F ≈®Ã∫s Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $ Âÿ∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d oŸJ¡° Ì∫ Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F ªuw° Ì®‹¸>° ≈®Ã∫s Fæ $$47$$

∫<Ì bFÙ Âÿ∫_bR¡≈ Fæ, wů Âÿ∫ Fu∫ Fæ, ÎuŸ° Jæ¡Ÿu J¡Fwu Fů ? oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 80]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

519
ıf wJ¡ J¡¸>J¡-≈®wÙ<w ≤FwÙ Fæ, wf wJ¡ _bdÕw° fiFÙ*-ŸÙ ≤FwÙ Fæ, ıf wJ¡ Âÿ∫w°

J¡∑ ≈®wÙ<w ≤FwÙ Fæ, wfwJ¡ bF b°_w<bJ¡ <ªÌuJ¡≤Ÿw° fiFÙ*-ŸÙ ≤FwÙ Fæ, N°æ≤ Âÿ∫R¡≈ Ÿu

≈≤t≈C”T°SÕw° Ÿtu* Fæ fiFÙ*, oŸ<ÔÎ Âÿ∫w° Fu∫ J¡FÙ yoÕ Fæ $$48$$

NwÎb Ì¨ÿ∫R¡≈ Ÿu ŸJ¡∑ J¡v≈fi° fi J¡≤fiu ≈≤ N°æ≤ J¡v≈fi° J¡≤Ju¡ ˚Ù Âÿ∫R¡≈ Ÿu fi Ìu©fiu ≈≤ Ì¨ÿ∫ Ju¡ f®ÊR¡≈ Fůfiu Ÿu ≈≤t≈C”T°SÕw° <Ÿ] FůwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu J¡¸>J¡w° J¡∑ J¡v≈fi° fi J¡≤fiu ≈≤ N°æ≤ J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù ŸJ¡° Ì„Õfi fi J¡≤fiu ≈≤ ŸCbdÕw°

∆∫°›w ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ Âÿ∫w° J¡∑ J¡v≈fi° fi J¡≤fiu ≈≤ N°æ≤ J¡v≈fi° J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù ŸJ¡°

Ì„Õfi fi J¡≤fiu≈≤ Ju¡bÔ <fitÕÔ „C] f®Ê FÙ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $$49$$

"NŸBq≈ J¡°æfi Fæ' oŸ ≈®ÿfi°a„ J¡° w°Ã≈∫Õ J¡Fwu Fæ* $

Ÿb°ÕÃtJ¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d FÙ bF ŸBq≈ Fæ ∫°fiÙ Ÿb°ÕfiCyw ŸBq≈ Ÿu ŸJ¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, Nw# bF ŸBq≈ Fæ $ ŸJ¡° Ì„Õfi ≈¨SJg¡R¡≈ Ÿu Fů FÙ fiFÙ* ŸJ¡w°, Nw# bF NŸBq≈ Fæ $

"NŸπ° oÌty® N°ŸÙwg' oŸ ZC<w tu* ÎuŸ° ∆∫bF°≤ Ìu©° ı°w° Fæ $ "<J*¡ ªuwfitªuwfitg' oŸ

≈®ÿfi J¡° W≤ J¡Fwu Fæ* $ <ªÃ_bR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF ªuwfi Fæ, Ÿtu* <bT∫R¡≈ J¡° Ÿa˚b fi Fůfiu Ÿu ˚Ù <bT∫R¡≈ Ÿu bF ≈®wÙw Fůw° Fæ, Nw# wCtfiu ŸJ¡ů N<ªwg J¡F° Fæ $$50$$

Ÿtu* <bT∫ Ju¡ N˚°b J¡° FÙ ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

<ªwg _kC¡≤dt°` FÙ <ıŸJ¡° _bR¡≈ Fæ, <ªÃ≈®<w˚° _bR¡≈ b°∫C Ÿu J≥¡≈°∫u y∫u b¨sJu¡

Ÿt°fi NÃ∫∏w N<_S≤ (∫° b¨s°J¡°≤ <bΩCwg Ju¡ Ÿt°fi NÃ∫∏w NŸwg) oŸ ıywg tu* ªæw∏∫

J¡∑ N°Z∫w° N°æ≤ <bT∫w° Jæ¡Ÿu ? ıæŸu ≈®ªC≤ w°≈ J¡° ˚°Ÿfi t¨yw¨‹d° Fæ, bæŸu FÙ ≈®ªC≤

NπæwR¡≈ <ªwg J¡° _kC¡≤d ∫F ıywg Fæ $$51,52$$ Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dů* Ÿu N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu J¡°≥ªfi N°<Ì J¡° ıů Ÿ¥‚tw≤ <fit°Õd <fi<bÕPfiw° Ÿu Fůw° Fæ, Ÿ <fit°Õd tu* ıæŸu N<_ww°
fi°<_ww° Fæ*, bæŸu FÙ f®°Ê J¡v≈ N°<ÌR¡≈ ıywg J¡∑ N<_ww° fi°<_ww° Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿtu*

<ªÌgfC<] ∫° ªæÃ∫fC<] Jæ¡Ÿu ∫°fiÙ •w fC<]∫°≥ <fi<bÕT∫ FÙ Fæ* $$53$$
t°∫° Ÿu ıæŸu Ÿ¥∫Õ-<J¡≤dů* Ju¡ Ôu„ Ÿu ∫C•w N°J¡°„ tu* _bdÕ _kC¡¿≤w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ

∫F ıywg ˚Ù _kC¡¿≤w F…N° Fæ, oŸtu* <ªÃJ¡v≈fi° ∫° ªæÃ∫J¡v≈fi° Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ, ıæŸu _b›fifiy≤ tu*, y∏@bÕfiy≤ tu* ∫° ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡<v≈w fiy≤ tu* ÌÙb°≤ J¡° I°fi fi Ÿwg Fæ N°æ≤
fi NŸwg Fæ, bæŸu FÙ ÌÙ|Õ ˚®tR¡≈ oŸ ıywg J¡ů ı°fiů $$54,55$$
ıywg oŸ ≈®J¡°≤ ˚®°¿∏w<Ÿ] Fů, ŸŸu •∫° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ıywg Ju¡ <tØ∫°Ãb Ju¡ ≈≈°ÌJ¡ ∏∫°∫ůa J¡∑ ≈Cfi# ≈Cfi# ˚°bfi° J¡≤fi°R¡≈

NU∫°ŸŸu <fitÕÔ F…Î tfi Ÿu ≈°≤t°<SÕJ¡ b_wC f®Ê J¡° Ì„Õfi J¡≤ ªCJu¡ ≈C”T J¡∑ N<bΩ°J¡°
fi°„ Fůfiu ≈≤ <ªÌ°J¡°„ tu* <k¡≤ ŸaŸ°≤ ≈®<b‹¸> fiFÙ* Fůw° ∫°fiÙ ŸJ¡∑ ≈Cfi≤°b¨<W fiFÙ*

FůwÙ $$56$$

NSb° <bT∫R¡≈ ˚uÌJ ¡Ju¡ I°fi Ÿu FÙ N°Ãt° <b¿˚∏fi-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, b_wCw#

<˚∏fi fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ bæŸ° FÙ f®Ê Ÿu ÔuJ¡≤ J¡∑¸>≈∫Õ∏w Ÿ˚Ù ≈®°<d∫ů* J¡ů Ì¨» NfiC˚b Fůw°

520

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

˚uÌJ¡ Âÿ∫ Ju¡ I°fi Ju¡ <ffi° @≤wÙ N°æ≤ N°J¡°„ J¡° J¡ůoÕ ˚uÌ fiFÙ* Fæ, f®Ê° Ÿu ÔuJ¡≤

J¡∑¸>-≈way ≈∫Õ∏w J¡ů ≈FÔu ıæŸ° NfiC˚b F…N° S°, bF bæŸ° FÙ ffi° F…N° Fæ $$57$$

∫<Ì ˚uÌ fiFÙ* Fæ, wů @≤wÙ N°<Ì J¡∑ ˚uÌ≈®wÙ<w Jæ¡Ÿu FůwÙ Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu <J¡ ≈®˚°<≈^±> tu* ∫°æ<•wJ¡ Â<‹¸> Ÿu N<fibÕªfiÙ∫ ≈®˚°Î≥ _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ* bæŸu FÙ

<ªÌ°J¡°„ tu* bu ≈¥bůÕ•w ˚uÌ≈®wÙ<w∫°≥ ŸW° Ju¡ <ffi° FÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ $$58$$
oŸ ≈®J¡°≤ ∫C<•w≈¥bÕJ¡ ≈®Ÿay≈®°›w "<J*¡ ªuwfitªuwfitg' oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ ÌuJ¡≤ „uT

≈®ÿfiů* J¡° W≤ ÌufiuJ¡° ˚°≤ ≤°ı° ≈≤ ~>ůnwu F…Î t∏`Ù "t∏`Ù J¡ů „°∫Ìg ofi ≈®ÿfiů* J¡° W≤

I°w FÙ fi Fů', oŸ „aJ¡° J¡∑ <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ fitu* Ÿu Ìů ÎJ¡ J¡° W≤ J¡Ffiu J¡∑ oh~>°

Ÿu πæw<tØ∫°Ãb Ju¡ ≈bdÕfi π°≤° "πæwt›∫≈¨SJg¡J¡_t°wg' oÃ∫°<Ì ≈®ÿfiJ¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
πæwb°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw fC<]b¨<W Ju¡ N∏wyÕw N°Ãt≈®J¡°„J¡° ıů ˚uÌ≈®J¡¸>fi „<•wR¡≈

_bªtÃJ¡°≤ Fæ, ŸJu¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu ≈®wÙw F…N° ˚Ù πæw N≈¨SJg¡ FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ b¨s Ju¡ N°Ãt°
fÙı J¡∑ fi°o˘ bF ≈≤t N°Ãt≈®J¡°„ Ÿb°ÕÃtJ¡ Fæ $$59$$

"b¨s°ÃtfÙıbwg' oŸ Â‹¸>°∏w J¡° <bb≤d J¡≤wu F…Î "J¡ů&∏wfÙÕı<tb°&∏w_Sa <_Sw#

J¨¡Ãb° <`J¡°Ôy#' oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ J¡Fwu Fæ* $

ÎJ¡R¡≈ fÙı ≈¨SJg¡˚¥w N°æ≤ N≈¨SJg¡˚¥w N≈fiu ˚Ùw≤ <_Sw b¨s°J¡°≤ J¡ů ffi°J¡≤ ıæŸu

<_Sw Fæ, bæŸu FÙ „°∏w f®Ê ˚Ù N°J¡°„J¡ů„ Ju¡ wCv∫ NŸa¶∫ ıywg J¡∑ ≤ªfi° J¡≤Ju¡

<_Sw Fæ $$60$$

"N°J¡°„J¡ů„bwg' oŸ J¡Sfi J¡° w°Ã≈∫Õ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu fÙı Ju¡ ˚Ùw≤ <_Sw b¨s J¡∑, N<wŸ¥‚t FůfiuJu¡ J¡°≤d <_S<w, N°J¡°„wCv∫ Fæ, bæŸu FÙ f®Ê Ju¡ ˚Ùw≤ <_Sw ıywg J¡° N°Ãt° Ÿ°sÙ Fæ, Nw# ıywg J¡∑ Ÿ°sÙ Ÿu ≈¨SJg¡ ≈®wÙ<w fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d, <ªBq≈ Ÿu FÙ <_S<w Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ªæw∏∫ J¡° ˚uÌJ¡ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸJ¡ů N°J¡°„ J¡ů„ J¡∑ ≈t° ÌÙ yoÕ Fæ $$61$$
oŸÙŸu Ÿf ≈®ÿfiů* J¡° W≤ ≈®°∫# Fů y∫°, ÎuŸ° Ÿ¥<ªw J¡≤wu F…Î Ÿf ≈®ÿfiů* J¡∑

≈≤tw°Ã≈∫Õ-<bT∫˚¥w N<πwÙ∫<ª∏t°`-≈≤t°SÕ<_S<w J¡° ≈®Ì„Õfi J¡≤wu F…Î

≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

„°∏w, Ÿb°ÕÃtJ, ı∏t≤<Fw, N<πwÙ∫,N°<Ì N°æ≤ tº∫ Ÿu „¥∏∫, „°∏wfC<] ≈C”Tů* Ÿu FÙ t°∫° N°æ≤ t°∫° Ju¡ J¡°∫ÕR¡≈ tÔ J¡° ≈¿≤F°≤ J¡≤fiu Ÿu ≈¿≤„ů<@w Fůfiub°Ô° ÎJ¡Ãb yCd Ÿu ≤<Fw ıů ª°≤ů* Nů≤ f¨Fwg Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ¿fi≤*JC¡„R¡≈ Ÿu <bJ¡<Ÿw Fůw° Fæ, ÎuŸ° <fitÕÔ
f®Ê FÙ Fæ, Ÿtu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi° J¡° <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ ˚Ù Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ $$62$$

N_ŸÙb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 81]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

521
o•∫°ŸÙb°≥ ŸyÕ

≤°ı° J¡° J®¡t Ÿu Nb<„‹¸> ≈®ÿfiů* J¡° W≤ Ìufi° wS° <b„uTI Fůfiu Ju¡ J¡°≤d J¡FÙ*≈≤
t∏`Ù π°≤° J¡Fu y∫u ≈®ÿfiů* tu* ∫C<•w-≈®Ì„Õfi $

≤°sŸÙ fiu J¡F° # Fu ≤°ıfig, N°≈Ju¡ t∏`Ù J¡∑ ≈≤t°SůÕ<•w NÃ∫∏w ≈<b` Fæ, ∫F J¡t N°ÿª∫ÕJ¡∑ f°w fiFÙ* Fæ $ Nf J¡tÔ Ju¡ Ÿt°fi <b„°Ô fiùb°Ôu ∫u ≤°ı° (N°≈) tu≤u ≈®ÿfiů* J¡°

W≤ J¡Fu* $ ˚°b ∫F <J¡ t∏`Ù Ju¡ bªfiů* tu* ªtÃJ¡°≤ Ìu©J¡≤ FÙ ≤°ı° ˚Ù w[bI Fæ, oŸ f°w Ju¡ I°w Fůfiu ≈≤ ˚Ù ≤°ı° Ju¡ J¡Sfi tu* N<@J¡ ªtÃJ¡°≤ Fůy°, ∫F ŸtHJ¡≤ ≤°ı° Ju¡ bªfiů* J¡ů ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ ≤°sŸÙ fiu ≤°ı° Ÿu J¡Ffiu J¡° NfiC≤ů@ <J¡∫° $$1$$

≤°ı° ≤°sŸÙ Ju¡ N<˚≈®°∫ J¡ů ı°fiJ¡≤ Ÿf ≈®ÿfiů* Ju¡ tC¶∫ w°Ã≈∫Õ<bT∫ f®Ê J¡ů

<b≤ů@°˚°Ÿů<•w≈¥bÕJ¡ ªtÃJ¡°≤°<w„∫ Ÿu Ì„°Õwu Fæ* $
ı°y®wg, _b›fi, ŸCTC<›w ofi wÙfi Nb_S°Nů* J¡ů <bT∫ J¡≤fiub°ÔÙ ıywg≈®wÙ<wJ¡°

(πæwJ¡°) N˚°b ∫°fiÙ <fib¨<W (w[bI°fi) FÙ, <ıŸJ¡° ≈≤t Ì„Õfi Fæ, ıů Ÿ‡≈¥dÕ ŸaJ¡v≈ů*

J¡° Ã∫°yR¡≈ Fæ ∫° Ÿf ŸaJ¡v≈ů* J¡∑ <b≤°t˚¥<t Fæ, ıů w∏t°`<fi‹™>w° R¡≈ <ªW Ÿa∫tJ¡°
k¡Ô_bR¡≈ Fæ, <ıŸJu¡ t°<∫J¡ ŸaJ¡ůª N°æ≤ <bJ¡°ŸŸu ıywg Ju¡ ≈®Ô∫ N°æ≤ Ÿ¨<‹¸> Fůwu Fæ*, ıů buÌ°∏wb°•∫ů* J¡° <fi‹™>°R¡≈ (w°Ã≈∫ÕR¡≈) Fæ N°æ≤ ıů _b∫a b°dÙ J¡° Nyůª≤ Fæ, ŸW°

N°æ≤ NŸW°, ˚°fi N°æ≤ N˚°fi ofi Ìů J¡ů<¸>∫ů* Ju¡ tº∫tu* <_Sw ∫°fiÙ N<fibÕªfiÙ∫ NwÎb N°<Ì N°æ≤ N∏w tu* NŸÃJ¡ů<¸> Ÿu y®_w Fůfiu ≈≤ ˚Ù tº∫ tu* Ìæ<„J¡ ≈¿≤h~>uÌ Ÿu J¡FÙ* ≈≤

Fæ N°æ≤ J¡FÙ*≈≤ fiFÙ* Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡ů<¸>π∫t∫ ∫F ª≤°ª≤ ıywg <ıŸJ¡∑ <ªWt∫Ù ÔÙÔ°

Fæ, <bÿb°ÃtJ¡ Fůfiu ≈≤ ˚Ù <ıŸJ¡∑ N©^±>w° b_wCw# ©<^±>w fiFÙ* FůwÙ, Ÿ Ÿ∏t°`

„°ÿbw f®Ê J¡ů wCt ≈¥~> ≤FÙ Fů $$2-5$$ ∫F f®Ê°dC N≈fiu J¡ů b°∫CR¡≈ Ÿu Ìu©J¡≤ t°∫°

Ju¡ <bbwÕ Ÿu b°∫C F…N° Fæ, oŸ<ÔÎ bF N∏∫S°y®FdR¡≈ I°fi ˚®°<∏wJ¡∑ t<Ft° Fæ, ≈≤t°SÕw#
bF Nb°∫C Fæ N°æ≤ ˚®°<∏wÌ„Õfi Ÿu b°∫C Fæ $ ∫°fiÙ ıů b°∫C Fæ, bF b_wCw# Ju¡bÔ „C] ªuwfi FÙ Fæ ŸŸu N<w¿≤•w ÌqŸ≤Ù b_wC fiFÙ* Fæ $$6$$

"J¡# „ÆÌů&„ÆÌ Îb ª' oÃ∫°<Ì ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
oŸÙ ≈®J¡°≤ bFÙ „ÆÌŸabuÌfi π°≤° „ÆÌ Îba •w „ÆÌ ˚®°¿∏wÌ„Õfit¥ÔJ¡ Fůfiu Ÿu „ÆÌ
fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ ˚®°<∏wb„ ŸJ¡° „ÆÌR¡≈ Ÿu Ì„Õfi Fůw° Fæ, ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu bF N„ÆÌ Fæ, NwÎb „ÆÌ N°æ≤ „ÆÌ°SÕJ¡∑ Â<‹¸> Ÿu b_wCw# bF fF…w Ìq≤ Fæ $$7$$

"J¡# Ÿb˘ fi ª <J*¡<ªhª' oÃ∫°<Ì ≈®ÿfi J¡° W≤ J¡Fwu Fæ* $
bFÙ NdC Ÿf Fæ N°æ≤ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $ "J¡ů&Fa fi°Fa ª <J*¡ ˚buwg' oŸJ¡° Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ*-"Ÿů&Fa' oÃ∫°<Ì Ÿu $ bFÙ tæ* F≥¥ N°æ≤ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fq≥ $ NFaJ¡°≤ Ju¡ F¸>fiu Ju¡ J¡°≤d bF tæ* Fq≥

N°æ≤ wBq≈ Ÿu tæ* fiFÙ* Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ b°_wb N°æ≤ Nb°_wb <b<ª`w° tu* •∫° J¡°≤d Fæ, oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $ ŸbÕ„<•w_bR¡≈ oŸ NdC J¡∑ FÙ ≈®<w˚° ÎJ¡t°òŸtu* J¡°≤d Fæ, ŸJ¡∑

522

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

˚®°<∏w≈®<w˚°„<•w Nb°_w<bJ¡ R¡≈J¡∑ _k¥¡<wÕ tu* N°æ≤ b°_wb≈®<w˚°„<•w b°_wbR¡≈ J¡∑

N<˚∆∫<•wtu* J¡°≤d Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$8$$

"<J*¡ ≈®∫Ãfi„w≈®°›∫tg', "ÔÆ@a fi <J¡a<ªÌg˚b<w' ofi ≈®ÿfiů* J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

N°Ãt° Ÿæ*J¡nů* ≈®∫Ãfiů* Ÿu N≈®°›∫ Fæ, ŸJu¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ JC¡~> ˚Ù ≈®°›w∆∫ fiFÙ* ≤Fw° $
bFÙ ≈≤t ≈®°›w∆∫ Fæ N°æ≤ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ∫F N°ÃtR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈FÔu FÙ ÔÆ@ Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJ¡∑ ≈®°<›w tu* ≈®∫Ãfi J¡∑ Ÿk¡Ôw° fiFÙ* Fæ, ŸŸu f»J¡≤ J¡ůoÕ ÃJ¨¡‹¸> k¡Ô fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu wCtfiu •w ≈®ÿfi <J¡∫° Fæ $$9$$
wů •∫° I°fiR¡≈ ≈®∫Ãfi <fi‹k¡Ô FÙ Fæ, oŸ „aJ¡° J¡° ≈¿≤F°≤ J¡≤wu F…Î "<J¡∏wC Ÿb˘ fi Ô‡≈wu' oŸJ¡° w°Ã≈∫Õ J¡Fwu Fæ* $
wf wJ¡ ı∏tR¡≈Ù bŸ∏wů* tu* ŸaŸ°≤R¡≈Ù Ôw° <ª≤J¡°ÔwJ¡ <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, ıf wJ¡ ŸaŸ°≤ Ju¡ t¥Ô NI°fi J¡° fi°„ J¡≤fiub°Ô° I°fi <Ìw fiFÙ* Fůw° $ ˚°b ∫F <J¡ ıf wJ¡ ŸaŸ°≤ Ju¡ t¥Ô NI°fi J¡° fi°„ fiFÙ* F…N°, wf wJ¡ ≈®°›w F…N° ˚Ù N°Ãtw[b ≈¥dÕR¡≈ Ÿu

≈®°›w fiFÙ* F…N° $ fů@ Ÿu wů ŸJ¡° ≈¥dÕR¡≈Ÿu Ô°˚ Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ I°fiR¡≈Ù ≈®∫°Ÿ ∆∫SÕ
fiFÙ* Fæ $$10$$

"_b_Sufi ıÙ<bwufiůhªæ#' oŸ ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu tR¡˚¥<t tu* Ÿ¥∫Õ ≈®J¡°„ ıÔfC<] Ÿu N≈fi° N≈F≤d J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ Ÿ°J¡°≤ ˚°b J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ Âÿ∫w° J¡ů ≈®°›w Fůwu F…Îu _b_S oŸÙ NdCfiu N≈fiu b°_w<bJ¡ R¡≈ J¡° N≈F≤d

<J¡∫° Fæ $$11$$

<J¡Ÿ NdC Ÿu tuR¡≈bÕw N≈fiu N∏Ì≤ <J¡∫° ı°w° Fæ N°æ≤ <`˚Cbfi w¨d ffi°∫° ı°w° Fæ, ofi

≈®ÿfiů* J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
bF Ÿa<bÌgR¡≈Ù NdC N≈fiu N∏Ì≤ tuR¡ J¡ů ≤©w° Fæ N°æ≤ <`˚CbfiJ¡ů w¨d Ju¡ Ÿt°fi wCh~> ffi°w° Fæ $

„aJ¡° # ∫<Ì tuR¡ J¡ů bF N≈fiu N∏Ì≤ ≤©w° Fæ, wů tu” f°F≤ Jæ¡Ÿu <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ ?

Ÿt°@°fi # ˚Ùw≤ <_Sw FÙ tu” J¡ů f°F≤ t°fiů* btfi J¡≤Ju¡ t°∫°ÃtJ¡R¡≈ Ÿu f°F≤

<Ì©Ô°w° Fæ ∫°fiÙ N∏Ì≤ <_Sw tuR¡ J¡∑ FÙ f°F≤ <_Sw J¡∑ fi°o˘ J¡v≈fi° J¡≤Ju¡ ŸJ¡ů f°fl

<Ì©°w° Fæ <ªÌdC Ju¡ N∏Ì≤ ıů ıů b_wC Fæ, bF f°F≤ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, oŸ <bT∫tu* J¡°tÙ

≈C”Tů* J¡° ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡<v≈w N≈fiÙ ≈®u∫ŸÙ J¡° N°<Ô*yfi N°<Ì Â‹¸>°∏w Fæ $ ˚°b ∫F <J¡

ŸaJ¡v≈ Ÿu <Ÿ] ˜Ù N°æ≤ ŸJ¡° N°¿Ôayfi ∫Ω<≈ N∏Ì≤ Fæ <k¡≤ ˚Ù f°flŸa_J¡°≤ ı<fiw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d "f°F≤-Ÿ° Ìu©w° Fq≥' ∫F J¡°<t∫ů* J¡ů NfiC˚b Fůw° Fæ $$12,13$$ N°<Ì Ÿ¨<‹¸ >tu*

ŸbÕ„<•w <ª¿w <ıŸ R¡≈ Ÿu N°<b˚¥Õw F…oÕ, oŸ Ÿt∫ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> tu* ˚Ù ∫F Ÿ‡≈¥dÕ J¡ů bæŸu FÙ

Ìu©wÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ oÕ© Ju¡ NSb° f°≥Ÿ N°<Ì Ju¡ ≈FÔu ≈bÕ Ÿu <ıŸ ≈®J¡°≤ „°©°, ≈Wu N°¿Ì <fiJ¡Ôwu Fæ*, ŸÙ ≈®J¡°≤ ÌqŸ≤u wÙŸ≤u N°<Ì ≈bů˘ Ÿu ˚Ù _bw# <fiJ¡Ôwu Fæ*, ∫F <fi∫t Fæ bæŸu FÙ N°<Ì Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ŸaJ¡v≈ tu* ≈bÕ Ÿu ıæŸu wWwg ıÙbů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> F…oÕ bæŸu FÙ oÌ°fiÙwfi

ŸyÕ - 81]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

523

Ÿ¨<‹¸> tu* ˚Ù ÌqŸ≤u wÙŸ≤u ≈bů˘ Ÿu _bw# wwg-wwg Ÿ¨<‹¸> F…oÕ ∫F <fi∫t Fæ $ N°„∫ ∫F Fæ <J¡

N°<ÌŸyÕ tu* ≈®b¨W <fi∫<w FÙ N∏Ì≤<_Sw tu” N°<Ì Ju¡ f°F≤ ≈®Ì„Õfi tu* FuwC Fæ $$14$$ N°<b˚¥Õw F…Î <ªWb°Ôu <ıŸJu¡ N∏Ì≤ ıů-ıů b_wC ıæŸu ≈®<w˚°<Ÿw FůwÙ Fæ, ŸJ¡ů bF bæŸu FÙ

Ìu©w°-Ÿ° Fæ, oŸtu* fhªu J¡° tfi Â‹¸>°∏w Fæ $ ∫°fiÙ fhªu Ju¡ ⁄Ì∫ tu* ıů b_wC (_S°dC-buw°Ô N°<Ì) ıæŸu ≈®<w˚°<Ÿw FůwÙ Fæ, ŸJ¡ů bF bæŸu FÙ ∫°fiÙ ŸÃ∫ FÙ Ìu©w° Fæ $$15$$

<J¡Ÿ NdCt°` Ÿu Ÿ°æ ∫ůıfi J¡∑ ≈¨ØbÙ ≈¥dÕ F…oÕ Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

Ìu„w# ≈≤t°dCR¡≈, b_wCw# <ª∏t°` NdC N°æ≤ J¡°Ôw# N<wŸ¥‚twt, oŸ ≈®J¡°≤ Ìu„, b_wC N°æ≤ J¡°Ô ofi wÙfi ≈®J¡°≤Ju¡ ≈¿≤h~>uÌů* J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ ˚Ù Nb<@˚¥w oŸ NdC Ÿu Ÿ°≤°

<bÿb ª°≤ů* Nů≤ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ $$16$$

J¡°æfi NdC Fůw° F…N° ˚Ù Ÿæ*J¡nů* ∫ůıfiů* tu* fiFÙ* Ÿt°w°, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

ŸbÕ∆∫°≈J¡ Fůfiu Ÿu, Nfi°<Ì Fůfiu Ÿu N°æ≤ R¡≈≤<Fw Fůfiu Ÿu <fi≤°J¡°≤ ∫F NdC FÙ ŸæJ¡nů*

∫ůıfiů* tu* ˚Ù fiFÙ* Ÿt°w° Fæ ∫°fiÙ •w NdC ŸbÕ∆∫°≈J¡ Fæ, Nfi°<Ì Fæ, R¡≈≤<Fw Fæ, <k¡≤ ˚Ù

ŸæJ¡nů* ∫ůıfiů* tu* fiFÙa Ÿt°w° Fæ $$17$$ ıæŸu @¥wÕ Ôa≈¸>>≈C”T tCÀ@ ˜Ùıfiů* J¡ů ŸC∏Ì≤ ˚®¥<bJ¡°≤ů*, fi∫fiů* π°≤° <fi≤Ùsdů* N°æ≤ <b<b@ ≈®J¡°≤J¡∑ ªu‹¸>°Nů* Ÿu N≈fiu b„tu* J¡≤ N≈fiÙ Nů≤ N°J¨¡‹¸> J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ „C] <ªÌ°ÔůJ¡ ≈bÕw N°æ≤ w¨dů* Ÿu ∫C•w ıywg J¡ů N≈fi° N<˚fi∫ Ì„°Õ J¡≤

ŸÌ° fiª° ≤F° Fæ $$18,19$$

<J¡Ÿ NdC Ju¡ Ì≤ tu* ≈bÕwů* J¡∑ |¸>°Î≥ <bΩt°fi Fæ*, oŸJ¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
ıæŸu b˜ N≈fiu N∏Ì≤ <_Sw tu” N°<Ì Ju¡ <ª`J¡ů f°F≤ J¡≤Ju¡ t°fiů* N°h~>°<Ìw J¡≤w°

Fæ, bæŸu FÙ Ÿ NdC fiu FÙ Nfi∏wR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ˚Ùw≤ <_Sw tu” N°<Ì J¡ů f°F≤ J¡≤Ju¡
t°fiůa Ÿa<bwg Ÿu bu<‹¸>w J¡≤ ≤•©° Fæ (c) $$20$$

N≈fiÙ NdCw° J¡° Ã∫°y fiFÙ* J¡≤w° F…N° J¡°æfi NdC tu” Ÿu ˚Ù <b„°Ô N°J¡°≤b°Ô° Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

∫Ω<≈ ∫F ªuwfi N°Ãt° f°Ô Ju¡ Ny®˚°y Ju¡ „w°a„ Ÿu ˚Ù Ÿ¥‚t_bR¡≈b°Ô° ≈≤t NdC Fæ wS°<≈ Ìu„, J¡°Ô N°<Ì Ÿu Nfib¿h~>∏fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tuR¡ Ÿu ˚Ù <b„°Ô Fæ $$21$$

≈®Ã∫uJ¡ ≈®ÿfi tu* N°Ãt° Ju¡ <ÔÎ NdC „ÆÌ J¡° ≤°sŸÙ fiu ıů ≈®∫ůy <J¡∫° Fæ, ŸJ¡° tàÙ fiu ıů N<˚≈®°∫ J¡F°, bFÙ J¡JÕ¡¸>ÙJ¡° ˚Ù N<˚≈®°∫ S° N°æ≤ Ÿfiu Ÿu _bÙJ¡°≤ ˚Ù J¡≤ <Ô∫°, ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤ ≤°ı° N≈fiÙ <b„uTIw° <Ì©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ t∏`Ù π°≤° <fiR¡<≈w NdC„ÆÌ°SÕ

J¡ů Ìq<Tw J¡≤wu Fæ* $

„C] <ªÌ°J¡°„_bR¡≈ ≈≤f®Ê J¡° ≈≤t°dC Ÿu Ÿ°‡∫ J¡≤fi° tu” Ju¡ Ÿ°S Ÿ≤Ÿů* J¡Ù

Ÿ°‡∫ů<•w Ju¡ Ÿt°fi tCHu Nh~>° fiFÙ* Ôyw°, ∫°fiÙ ıæŸu tu” Ju¡ Ÿ°S Ÿ≤Ÿů* J¡∑ wCÔfi° fiFÙ*
c b˜ fCfiJ¡≤ Ÿtu* ≈bÕw N°<Ì J¡∑ w_bÙ≤ ffi°oÕ ı°wÙ Fæ $ bF <ª`R¡≈ ≈bÕw b˜bu<‹¸>w J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ, •∫ů*<J¡ b˜J¡ů Ô≈u¸>fiu ≈≤ ŸJu¡ fÙªtu* <ª`˚¥w ≈bÕw J¡∑ <_S<w FůwÙ Fæ $

<ª`˚¥w ≈bÕw ıæŸu <tØ∫° Fæ bæŸu FÙ N°Ãtªæw∏∫ tu* <ª<`w ıyÌg-f®Ê°^±> ˚Ù <tØ∫° Fæ $

524

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fů ŸJ¡wÙ bæŸu FÙ „C] ŸabuÌfiR¡≈ N°J¡°„°Ãt° ≈≤t°Ãt° Ju¡ Ÿ°S ≈≤t°dC J¡∑ wCÔfi° fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $ ˚°b ∫F <J¡ bF N<≈¿≤¿h~>∏fi Fæ, Nw# Ju¡bÔ Ÿ¥‚tw° Ju¡ J¡°≤d ≈¿≤h~>uÌ Ju¡ ÃJ¡TÕ

Ju¡ Nb<@_bR¡≈ ≈≤t°dC Ju¡ Ÿ°Âÿ∫ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ y°ædÙ b¨<W Ÿu (Ôsd° π°≤°) bF NdC
fiFÙ* J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ $$22$$

∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů "Ndů≤dÙ∫°fig tFwů tFÙ∫°fig' "ÎTů&dC≤°Ãt° ªuwŸ° bu<Ìw∆∫#' oÃ∫°<Ì

ZC<w∫ů* tu* ŸJ¡° NdCR¡≈ Ÿu ≈Ìu„ Jæ¡Ÿu <J¡∫° y∫° ? ÎuŸÙ ∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u, wů ŸbÕ„<•wt°fig Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tF[b Ju¡ Ÿt°fi NdCÃb J¡° ˚Ù t°∫° π°≤° N≈fiu tu* <fit°Õd J¡≤
bF <_Sw Fæ, Nw# tC¶∫ b¨<W Ÿu FÙ NdC„ÆÌ J¡° Ÿtu* ≈®∫ůy Fæ, Ÿ°Âÿ∫b„ Ô°s<dJ¡

NdC„ÆÌ J¡° ≈®∫ůy fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
t°∫°„fÔ f®Ê N≈fiu tu* FÙ NdCw°J¡° <fit°Õd J¡≤ NdCR¡≈ Ÿu <_Sw Fæ $ Nw# ıæŸu ŸCbdÕ
tu* ŸCbdÕ¿fi<tÕw J¡¸>J¡Ãb N°<Ì Ÿu Ÿtw° fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ bæŸu FÙ ≈®J¨¡w tu* _b<fi<tÕw NdCÃb Ÿu Ÿ°æ‚‡∫°wg Ÿtw° fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $ oŸ ≈®J¡°≤ "f°Ô°y® „w˚°y_∫ „w@° J¡<v≈w_∫ ª $

˚°yů ıÙb# Ÿ <bIu∫#' oÃ∫°<Ì ZC<w∫°≥ N°æ≤ f°Ô°y®„w ˚°y°Ãt° oÃ∫°<Ì wC‡F°≤Ù <•w ˚Ù

Ÿayw FůwÙ Fæ $$23$$

J¡°æfi NdC ≈®J¡°„ N°æ≤ wtJ¡° ÌÙ≈J¡ Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ J¡Fwu Fæ* $

≈¥bůÕ•w NfiC˚bR¡≈ ≈≤t°Ãt° ÌÙ≈J¡ Fæ, •∫ů*<J¡ N°Ãt° Ju¡ <Ÿb° <J¡ŸÙtu* ˚Ù _bw∏`w° Ÿu

≈®J¡°„ J¡≤fiuJ¡° Ÿ°tØ∫Õ fiFÙ* Fæ N°æ≤ J¡˚Ù ˚Ù N°Ãt° J¡° N˚°b fiFÙ* Fůw° $ ŸJ¡° N˚°b Fæ J¡Ffi° "tæ* fiFÙ* Fq≥' J¡Ffiu Ju¡ f≤°f≤ Fæ $ ≈®J¡°„ N°æ≤ N∏@J¡°≤ Ìůfiů* J¡° ≈®J¡°„J¡ Fæ, ∫<Ì oŸ

N°ÃtÌÙ≈J¡Ju¡ <ffi° FÙ ≈®J¡°„ NSb° N∏∫ (wt) Fůy°, wů ŸJ¡∑ ŸW° J¡° Ôů≈ Fů ı°∫uy°,

ŸŸu bF NŸwg FÙ Fů ı°∫uy° $$24$$

ÌqŸ≤Ù f°w ∫F ˚Ù Fæ <J¡ ∫<Ì ŸJ¡∑ NŸW° Fů ı°wÙ, wů ıywg N∏@° Fů ı°w°, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì Ÿ¥∫Õ N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ ıyw Ju¡bÔ t°` ı±> Fů ı°∫uy°, wů R¡≈ <J¡t°ÃtJ¡ Fůy° N°æ≤

≈®J¡°„ J¡F°≥ Fůy° N°æ≤ •∫° Fůy° ? $$25$$

<ªÌdC fiu N≈fiu tu* FÙ wuı, wt N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, oŸ<ÔÎ ≈®J¡°„ ŸJu¡

N@Ùfi Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

„C] Ÿ∏t°` <ªÃ_bR¡≈, ıů _bw# N°Ãt° tu* <_Sw S°, ŸÙ J¡ů NdCfiu f°F≤ <_Sw wuıR¡≈ Ÿu Ìu©° $$26$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ Ÿ¥∫Õ, ª∏B N°<Ì Ÿu ˚Ù ≈®J¡°„ J¡Ù <Ÿ<] Fů ŸJ¡wÙ Fæ, <k¡≤ <ªÌdC
fiu •∫° <b„uT <J¡∫° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Ÿ¥∫Õ, ª∏B N°æ≤ N<Àfi J¡° wuı N≈fiu J¡°≤d NI°fi Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ, N≈fiu J¡°≤d NI°fiŸu

fitu* owfi° FÙ ˚uÌ Fæ <J¡ fiJ¡∑ bdÕ tu* „C•Ôw° N°æ≤ ‹dw° Fæ N°æ≤ ı°Œů*tu* wů J¡ůoÕ ˚uÌ
fiFÙ* Fæ, Nw# fiŸu ≈®J¡°„J¡∑ •∫° N°„° ? $$27$$ J¡°Ô° JC¡F≤° ~>° ı°fiu ≈≤ ∫F tu| Fæ, ÎuŸ°

ŸyÕ - 81]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

525

∆∫bF°≤ Fůw° Fæ, Nw# tu| N°æ≤ JC¡F≤u tu* <ıwfi° ˚uÌ Fůw° Fæ ≈®J¡°„ N°æ≤ wttu* ˚Ù wfi° FÙ

˚uÌ Fæ, fiJ¡° _bw# J¡ůoÕ ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ∫FÙ b_wC<_S<w Fæ $$28$$

<ªwg Ju¡ N@Ùfi ≈®J¡°„ Ÿu ŸW°b°fig Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ˚Ù ≈®J¡°„ N°æ≤ wt J¡° ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ofi ın ≈®J¡°„ N°æ≤ wt Ju¡ ≈®J¡°„ Ju¡ <ÔÎ ∫F <ªÃŸ¥∫Õ w≈w° Fæ, ŸJ¡∑ ŸW° Ÿu ŸW°b°Ôu FůJ¡≤ ∫u ÎJ¡w° J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ* $$29$$

ªæw∏∫ J¡° wů J¡FÙ*≈≤ ˚Ù N≈®J¡°„ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ªBq≈Ù ÎJ¡ Ÿ¥∫Õ ≤°w-<Ìfi N°Ô_∫„¥∏∫ FůJ¡≤ f°F≤-˚Ùw≤ <„Ô°Nů* Ju¡ N∏Ì≤wJ¡ ˚Ù

N_w N°æ≤ Ì∫ Ÿu ≤<Fw FůJ¡≤ w≈w° Fæ $$30$$ ŸÙŸu ıÙb J¡∑ ∫F ≈®<Ÿ] <`ÔůJ¡∑ ˚°<Ÿw FůwÙ Fæ $ ≈®J¡°<„w FůwÙ Fæ, ıů NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ˚ůyů* N°æ≤ ˚ůyŸ°@fi Ÿ°t<y®∫ů* Ÿu ≈¥dÕ Fæ N°æ≤ JC¡¸>Ù Ju¡ Ÿt°fi ŸaJC¡<ªw J¡ů™>¿≤∫ů* Ÿu ∫C•w Fæ $$31$$

∫<Ì N°Ãt° Ÿu wt J¡° ≈®J¡°„ Fůw° Fæ, wů ŸJ¡° wtŸÃb FÙ fi‹¸> Fů ı°∫uy°, •∫ů*<J¡

<ıfi b_wCNů* J¡° N≈®SfiR¡≈ (N≈®J¡¸>fi) _b˚°b Fæ, ŸJ¡° fi°„ F…Î <ffi° fiJ¡° ≈®Sfi (≈®°J¡ˆ) fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w°, oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
bF ≈≤t°Ãt° _bw[b Ju¡ ≈®<w˚°Ÿ Ÿu „¥∏∫ ªæw∏∫ π°≤° wt Ju¡ _bR¡≈˚¥w wt_ÃbJ¡°

<bfi°„ <J¡∫u <ffi° wtJ¡ů J¡°∫Õ Ju¡ <ÔÎ sCÆ@ J¡≤w° Fæ, ŸŸu Ÿ‡≈¥dÕ ıywg-˚¥w wtJ¡°

N°˚°Ÿ Fůw° Fæ $$32$$ ıæŸu w≈ ≤Fu Ÿ¥∫Õ Ÿu ≈µ N°æ≤ fiÙÔ J¡tÔů* J¡° <bJ¡°Ÿ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ

<ªwgfiu ≈®J¡°„ N°æ≤ wtJ¡∑ ŸW° J¡ů ≈®J¡¸> <J¡∫° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ wtJ¡∑ ŸW° J¡° ≈®J¡¸> J¡≤fiub°Ô° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ˚Ù bF wtJ¡∑ <fib¨<W fiFÙ* J¡≤w° Fæ $$33$$ ıæŸu Ÿ¥∫Õ ≤°<` N°æ≤ <Ìfi J¡ů ffi°w° F…N° N≈fiÙ N°J¨¡<wJ¡ů Ì„°Õw° Fæ, bæŸu FÙ <ª<w FÙ N°<b˚°Õb N°æ≤ <w≤ů˚°bR¡≈

≈®J¡°„ N°æ≤ wtJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤Ju¡ N≈fiÙ N°J¨¡<w J¡ů Ì„°ÕwÙ Fæ $$34$$

<J¡Ÿ NdC Ju¡ Ì≤ tu* Ÿ‡≈¥dÕ NfiC˚bR¡≈Ù NdC Fæ*, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
ıæŸu „FÌ Ju¡ ≤Ÿ Ju¡ N∏Ì≤ ≈`, ≈C‹≈ N°æ≤ k¡Ôů* J¡∑ „ů˚° <bΩt°fi ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ

<ªÌdC Ju¡ N∏Ì≤ Ÿ‡≈¥dÕ NfiC˚bR¡≈Ù (b¨<W Ÿu Nb<h~>∏fiI°fiR¡≈Ù) NdC <bΩt°fi Fæ* $ ıæŸu bŸ∏w M¡wC Ÿu bfi-˚°yů* J¡° Ÿ°æ∏Ì∫Õ ≈®J¡¸> Fůw° Fæ, bæŸu FÙ oŸ <ªÌdC Ÿu ∫u Ÿ‡≈¥dÕ NfiC˚bR¡≈Ù

NdC <Ìw Fůwu Fæ* $$35,36$$

J¡°æfi NdC t@C≤ N°<Ì ≤Ÿů* Ÿu „¥∏∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d _b°Ì≤<Fw ˚Ù NÃ∫∏w _b°Ì Ìuw° Fæ, oŸJ¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

NÃ∫∏w Ÿ¥‚t Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w N_b°Ì… ˚Ù ∫F ≈≤t°Ãt°R¡≈Ù NdC Ÿty® _b°Ìů* J¡∑

ŸW° J¡° ÎJ¡t°` FuwC Fůfiu Ju¡ J¡°≤d _b∫a _b°Ì J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$37$$

Ÿ‡≈¥dÕ ıÔů* Ju¡ N∏wyÕw ≤ŸJu¡ N°<b˚°Õb J¡° bFÙ <fi<tW Fæ, oŸ<ÔÎ ˚Ù bF _b°Ì Ìuw°

Fæ, ÎuŸ° J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu Ì≈Õd tu* ≈®<w<f‡f ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ ıÔ tu* ıů J¡ůoÕ ˚Ù ≤Ÿ <_Sw Fæ $ bF ŸÙJu¡

526

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡°≤d Fæ, ŸJu¡ <ffi° _bw# ŸJ¡∑ ŸW° fiFÙ* ≤F ŸJ¡wÙ $$38$$

ŸfJ¡° Ã∫°y J¡≤ ≤Fu <J¡Ÿ NdCfiu oŸ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů N°¿Zw J¡≤ <Ì∫° Fæ, oŸJ¡° W≤

J¡Fwu Fæ* $

Ÿ‡≈¥dÕ ıyw J¡° Ã∫°y J¡≤ ≤Fu <ª∏t°` ≈≤t°dC fiu ∫F Ÿf <bÿb N°<Zw (N°h~>°<Ìw) J¡≤ ≤•©° Fæ $$39$$

N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ ˚Ù N°h~>°Ìfi tu* NŸtSÕ <J¡Ÿ NdC fiu oŸ Ÿ‡≈¥dÕ ıyw J¡ů N°h~>°<Ìw J¡≤ ≤©° Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

≈¿≤<h~>∏fi FůJ¡≤ N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ <w≤ů@°fi tu* NŸtSÕ oŸ <ªÌdCfiu Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů ª≥Ìbu J¡∑ fi°o˘ N≈fiÙ ÃJ¨¡‹¸> <ªW°dCw° J¡ů kæ¡Ô°J¡≤ N°h~>°<Ìw <J¡∫° Fæ $$40$$

•w NSÕ Ju¡ N°„∫ J¡ů FÙ <b„uT R¡≈ Ÿu _kC¡¸> J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu F°SÙ Ìqf Ju¡ bfi tu* w<fiJ¡ ˚Ù, sd˚≤ ˚Ù N≈fiu _bR¡≈ J¡ů N°h~>°<Ìw fiFÙ* J¡≤

ŸJ¡w°, bæŸu FÙ „¥∏∫°J¨¡<w ≈≤t°Ãt° ∫Ω<≈ N≈fiu _bR¡≈ J¡ů <~>≈°fiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* Fæ $ wS°<≈

Ÿfiu <bÿb J¡ů ª°≤ů* N°æ≤ Ÿu N°J®¡°∏w J¡≤ ≤•©° Fæ, ıæŸu f°ÔJ¡ ı°yJ¡≤ @°fiJ¡dů* J¡∑ ≤s°

J¡≤w° Fæ, ŸůJ¡≤ fiFÙ* J¡≤w° bæŸu FÙ I°w FůJ¡≤ ∫F ≈≤t°Ãt° ıyÌ∏w#≈°wÙ ıÙbů* J¡∑ N°ÃtÔ°˚

Ÿu ≤s° J¡≤w° Fæ $$41$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®J¡°„_bR¡≈ ≈¥d°ÕÃt° J¡∑ f°ÔJ¡ Ju¡ wCv∫ N°Ãt<b_t¨<w Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ŸJ¡∑ t°∫° N≈°≤ Fæ, t°∫° J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu FÙ ∫f Ÿf N°ÿª∫Õ J¡≤ N°Ãt<b_t¨<w N°<Ì

Fůwu Fæ* $$42$$

≈®Ô∫ Ÿu <w≤ů<Fw ˚Ù ıywg <J¡Ÿ NdC J¡∑ ŸW° Ÿu Ÿwg FůJ¡≤ ≈Cfi#ıÙ<bw Fůw° Fæ ? oŸ

≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
ıæŸu bŸ∏wM¡wC tu* ≈Wu N°<Ì J¡ů Ã≈∏fi J¡≤fiub°Ôu ≤Ÿ N°<Ì Ju¡ Ìgfů@ Ÿu bfi≤°<ı

<b<ª` Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈®Ô∫ Ÿu ÔÙfi F…N° ıywg ˚Ù <ª∏t°` Ju¡ NbÔ‡ffi Ÿu ıÙw° Fæ

∫°fiÙ ≈®Ô∫ tu* ˚Ù <ªwg-ŸW° Ÿu FÙ ıywg Ÿa_J¡°≤ „uT ≤Fw° Fæ $$43$$

∫<Ì ≈®Ô∫ tu* N°æ≤ Ÿ¨<‹¸> tu* ˚Ù f®Ê J¡∑ ŸW° Ÿu FÙ ıywg ıÙ<bw ≤Fw° Fæ, wů ≈®Ô∫ J¡∑

N≈us° Ÿ¨<‹¸> tu* •∫° <b„uTw° Fæ ? <ıŸŸu <k¡≤ Ÿ¨<‹¸> J¡° N°<b˚°Õb Fůw° Fæ, oŸ „aJ¡° ≈≤

J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu bŸ∏w M¡wC Ju¡ ≤Ÿ Ju¡ vÔ°Ÿ Ÿu bfi˚°y <b<ª` Fů ™>w° Fæ, oŸÙ ≈®J¡°≤ <ªW-

ŸW° FÙ _bw# Ÿ‡≈¥dÕ ıyBq≈ Ÿu <Ìw FůwÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ≈®Ô∫ tu* <ªW-ŸW° ≈¨SJg¡ fiFÙ*

≤FwÙ N°æ≤ Ÿ¨<‹¸> tu* ≤FwÙ Fæ, ≈®Ô∫ J¡∑ N≈us° Ÿ¨<‹¸> tu* ∫FÙ <b„uTw° Fæ $$44$$
oŸ ≈®J¡°≤ <ªwg N°æ≤ ıyw J¡° w[bw# ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ıywg J¡ů ŸÃ∫ <ª∏t∫ FÙ N°≈ ı°<fiÎ, ıæŸu <J¡ ≈vÔb, <fiJCa¡ı N°<Ì bŸ∏w ≤Ÿ FÙ

Fæ*, ŸŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $$45$$

ŸyÕ - 81]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

527

<ıŸJu¡ Nb∫b Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…Î, ÎuŸ° J¡°æfi NdC Ÿæ*J¡nů* F°S, <Ÿ≤, Ôůªfi N°<Ì Ÿu

∫C•w Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

ŸÌ° Nb∫bů* Ju¡ <ffi° <Ìw F…N° ˚Ù ∫F ≈≤t°dC FÙ Ÿ‡≈¥dÕ Nb∫<b∫ů* J¡° ∫°fiÙ

Ìg<˚≠ı, _buÌı, N^±>ı N°æ≤ ı≤°∫Cı ofi ª°≤ ≈®J¡°≤ Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫ů* J¡° Ÿ°≤ ∫°fiÙ

N°Ãt° Fůfiu Ÿu ŸæJ¡nů*, F°S, <Ÿ≤, Ôůªfi N°<Ì Ÿu ∫C•w Fæ $$46$$

J¡°æfi <fituT Fůw° F…N° ˚Ù tF°J¡v≈ N°æ≤ J¡≤ůnů* J¡v≈R¡≈ Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤

J¡Fwu Fæ* $

_b›fi tu* ıæŸu fC»°≈° N°æ≤ f°v∫°b_S° J¡° fů@ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <ªÌgdC Ÿu <fituT°a„ J¡°

I°fi N°æ≤ ŸæJ¡nů* J¡v≈ů* Ju¡ Ÿt¥F J¡° N°˚°Ÿ ≈®wÙw Fůw° Fæ $ oŸ<ÔÎ bF NdC <fituT Fůw°

F…N° ˚Ù ŸæJ¡nů* J¡≤ůnů* J¡v≈ů* J¡° Ÿt¥F Fæ $ Ÿ‡≈¥dÕ N˚°ŸŸW°Nů* Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu ∫F ÎJ¡

≈®<w˚° J¡° <bJ¡°Ÿ Fæ $$47,48$$ ıæŸu _b›fi tu* ˚ůıfi fi J¡≤fiu≈≤ ˚Ù "tæ*fiu Nh~>° ˚ůıfi J¡≤

<Ô∫°' oŸ ≈®J¡°≤J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ*, bæŸu FÙ <fituT tu* J¡v≈ů* J¡° <fiÿª∫ Fůw° Fæ $ ˚ůıfi <J¡∫u

<ffi° "tæ*fiu ˚ůıfi J¡≤ <Ô∫°' oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ I°fi Ÿu ∫C•w ≈C”T _b›fi tu* N≈fiu t≤d Ju¡ wCv∫

<b<b@ b°Ÿfi°Nů* Ÿu ≈¥dÕ Ìu©u ı°wu Fæ* $$49,50$$

<J¡Ÿ NdC tu* fÙı tu* b¨s Ju¡ Ÿt°fi Ÿ‡≈¥dÕ ıywg <_Sw Fæ*, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

<ªÌ°ÃtR¡≈ ≈≤t°dC tu* Ÿ‡≈¥dÕ ıywg <_Sw Fæ* N°æ≤ ŸÙŸu FÙ ıywg J¡∑ ≈®wÙ<w∫°≥ ≈®b¨W

FůwÙ Fæ* $$51$$ ıů b_wC ıF°≥ ≈≤ Fæ, bF bF°≥ Ÿu Ã≈∏fi FůwÙ Fæ N°æ≤ wBq≈ FÙ Fæ, ıæŸu _w‡˚
tu* ffiÙ F…oÕ ≈®<wt° _w‡˚R¡≈ FÙ Fæ, ŸŸu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $ N°J¡°≤b°Ôu ≈Ì°SÕ tu* FÙ <bJ¡°≤

N°<Ì Ìu©u ı°wu Fæ* N°æ≤ N°J¡°≤≤<Fw <fitÕÔ N°J¡°„tu* <bJ¡°≤ N°<Ì fiFÙ* Ìu©u ı°wu Fæ* $$52$$

Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ÿt∫ <ıfiJ¡∑ fÙı≈≤‡≈≤° J¡∑ Nb<@ N∆∫•w Fæ, ÎuŸu Ÿf fÙı Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ÿt∫
ıyBq≈ Ÿu <bJ¡<Ÿw FůJ¡≤ <J¡Ÿtu* NfiC_∫¥w Fæ* ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
ıæŸu fÙı tu* b¨s ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ <ªwg tu* NwÙw, oŸ Ÿt∫ bwÕt°fi N°æ≤ N°yu Fůfiub°Ôu Ÿ˚Ù ˚¥w ŸÌ° <bΩt°fi ≤Fwu Fæ* $$53$$
ıæŸu fÙı Ju¡ N∏Ì≤ b¨s ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ <J¡Ÿ <fituT Ju¡ N∏Ì≤ J¡v≈ <_Sw Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡° w°Ã≈∫Õ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ª°bÔ N°æ≤ ŸJu¡ Nb∫b @°fi J¡∑ Ãbª° Ÿu ª°≤ů* Nů≤ bu<‹¸>w ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ <fituT

N°æ≤ J¡v≈ oŸ NdC Ÿu bu<‹¸>w Fæ* N°æ≤ ∫F NdC ªuÃ∫R¡≈ J¡v≈ N°æ≤ <fituTů* Ÿu N≈fiu ÎJ¡Ìu„J¡°

N°Z∫ Ôu J¡≤Ju¡ <_Sw Fæ, •∫ů*<J¡ "<b‹¸>‡U∫°F¿taÌ J¨¡Ã_fituJ¡°a„ufi <_Swů ıywg' oÃ∫°<Ì

˚yb°fig J¡° bªfi Fæ $$54$$

"J¡# ≈®∫ůıfi-J¡w¨ÕÃbt›∫fi°<ZÃ∫ J¡°≤J¡#' (N<J®¡∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d J¡°≤J¡-

∆∫°≈°≤<∫w¨ÃbR¡≈ J¡w¨ÕÃb J¡° N°Z∫ fi Ôu J¡≤Ju¡ ˚Ù J¡°æfi J¡w°Õ Fæ) oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤

J¡Fwu Fæ* $

Ÿ‡≈¥dÕ ıywg tu* ˚ů•w¨Ãb, J¡w¨ÕÃb N°<Ì Ÿu w<fiJ¡ ˚Ù _≈¨‹¸> fiFÙ* F…N° Ì°ŸÙfi Ju¡ wCv∫

528

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<_Sw ∫F N°Ãt° J¡w°Õ fi Fůw° F…N° ˚Ù J¡w°Õ Fæ $$55$$ „C] ªæw∏∫R¡≈ ≈≤t°dC Ÿu ∫F ıyÃŸW°

<Ìw F…oÕ Fæ N°æ≤ <J®¡∫° N°æ≤ ˚ůy Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ju¡ <ffi° FÙ ≈≤t°dC tu* J¡wCÕÃb N°æ≤ ˚ů•w¨b

<_Sw Fæ* $$56$$

ŸJ¡° <J®¡∫° N°æ≤ ˚ůy Ÿu Ÿ‡f∏@ •∫ů* fiFÙ* Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıywg ŸÌ° ¿F <J¡ŸÙŸu JC¡~> fiFÙ* ffi°∫° ı°w° Fæ N°æ≤ fi ÔÙfi Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ <J®¡∫° J¡°

<bT∫ ıywg NÃ∫∏w NŸwg Fæ $$57$$

„aJ¡° # ∫<Ì ÎuŸ° Fæ wů NŸwg Âÿ∫ J¡° ©^±>fi buÌ°∏wů* tu* <J¡Ÿ<ÔÎ <J¡∫° ı°w° Fæ ?

Ÿt°@°fi # ∆∫°bF°¿≤J¡ ∫°æ<•wJ¡ Â<‹¸> Ÿu buÌ°∏wů* tu* Âÿ∫J¡° ©^±>fi <J¡∫° y∫° Fæ,

≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu fiFÙ* <J¡∫° y∫° Fæ $

≈≤t°SÕ Â<‹¸> Jæ¡ŸÙ Fæ, ∫F ≈®ÿfi Fůfiu ≈≤ Ÿu Ì„°Õwu Fæ* $

Fu ≤°sŸÙ, f®Ê Ÿu ˚°<Ÿw Fůfiub°Ô° ∫F Ÿf Âÿ∫°<Ì <ªÌ°J¡°„J¡ů„_bR¡≈ FÙ Fæ, oŸJ¡°

Ju¡bÔ ıywgR¡≈ Ÿu „ÆÌw# ∆∫bF°≤ F…N° Fæ, ÎuŸ° wCt ı°fiů $$58$$

J¡°æfi fiù≤<Fw B‹¸>° Âÿ∫ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ N≈fiu _bR¡≈ J¡ů Âÿ∫w° J¡ů ≈®°›w J¡≤ N≈fiu J¡ů Âÿ∫R¡≈ Ÿu Ìu©w° Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

<ªBq≈Ù NdC Âÿ∫ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ N∏Ì≤<_Sw <ªwg Ju¡ ªtÃJ¡°≤ J¡ů ∫°fiÙ <ªÌg tu*

∆∫°›w t°∫°„<•w J¡ů, ıů <J¡ ŸJ¡∑ N°Ãt° tu* <_Sw Fæ, f°fl≈®≈aªR¡≈ Ÿu N≈fiu tu* @°≤d J¡≤w° Fæ $$59$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ f®Ê wů "wÌuwÌgf®Ê°≈¥bÕtfi≈≤tfi∏w≤tf°fltg' oŸ ZC<w Ju¡

NfiCŸ°≤ N°∏w≤-f°fl˚uÌ„¥∏∫R¡≈ Ÿu I°w Fæ Nw# Ÿtu* "bF N°∏w≤ <ªwgªtÃJ¨¡<wJ¡ů f°fl≈®≈aªR¡≈ Ÿu @°≤d J¡≤w° Fæ $' ∫F J¡Sfi Jæ¡Ÿu Ÿayw Fů ŸJ¡w° Fæ ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
f<F‹™>Ãb N°æ≤ N∏w_SÃb - ¡∫u wÙfiů* ıywů* tu* N<@J¡°≤Ù ≈®°<d∫ů* Ju¡ ≈Ìu„Ju¡ <ÔÎ

J¡<v≈w Fæ* N°æ≤ „ÆÌ tu* FÙ ofiJ¡∑ <_S<w Fæ, b_wC tu* fiFÙ*; •∫ů*<J¡ b_wC <ªÌuJ¡_bR¡≈ Fæ,

Ÿtu* f<F‹™>Ãb, N∏w_SÃb oÃ∫°<Ì ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi°J¡° Ÿ‡˚b FÙ fiFÙ* Fæ $$60$$

"Âÿ∫ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ N≈fiu J¡ů Âÿ∫w° J¡ů ≈®°›w J¡≤w° F…N°' ∫F°≥ wJ¡ Ju¡ ≈®ÿfi°a„J¡°
w°Ã≈∫Õ J¡FJ¡≤ Nb<„‹¸> Na„J¡° w°Ã≈∫Õ J¡Fwu Fæ* $

<fiÃ∫ N≈≤ůs ˚Ù N°Ãt° N<bΩ° Ÿu N°b¨W fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N∏w#J¡≤d Nbh~>uÌ ŸÌ°

_kC¡¿≤w Fů ≤F° Fæ Nw# Ÿ _kC¡≤d Ju¡ N<˚t°fi Ÿu B‹¸>° Fæ N°æ≤ f°fl <bT∫ů* Ju¡ Nbh~>uÌ Ÿu N°b¨W Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NÂ‹¸><bT∫ ∫°fiÙ fiuÌů* Ÿu Âÿ∫ FůJ¡≤ fiù π°≤° <fiyÕw N∏w#J¡≤d≈®d°ÔÙ Ÿu f°F≤ ı°J¡≤ Ÿwg FÙ N°Ãt_bR¡≈ J¡ů NŸwg |¸>°<ÌR¡≈-Ÿ° <_Sw Ìu©w° Fæ ∫°fiÙ _b°Ãt˚¥w <ªwg Ÿu FÙ ≈®J¡°<„w J¡≤w° Fæ, fiù Ÿu fiFÙ*, •∫ů*<J¡ fiù wů Ju¡bÔ
π°≤t°` Fæ*, oŸ<ÔÎ Nfiùb°fig J¡F° Fæ $$61$$

Ÿwg FÙ NŸwg Ju¡ Ÿt°fi <_Sw Fæ, ÎuŸ° ıů «¡≈≤ J¡F° S°, ŸJ¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

B‹¸>° NŸwg NwÎb Nb°_wb Âÿ∫Ãb J¡ů ≈®°›w FÙ fiFÙ* Fůw° $

ŸyÕ - 81]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

529

„aJ¡° # •∫ů* Âÿ∫Ãb J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° ?

Ÿt°@°fi # ıů b_wC N°Ãt° tu* w<fiJ¡ ˚Ù fiFÙ* Fæ, wW°J¡ů ≈≤t°Ãt° Jæ¡Ÿu ≈®°›w Fůy°, J¡°≤d <J¡ Ÿwg NŸBq≈ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$62$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ B‹¸>w° ˚Ù <tØ∫°˚¥w Âÿ∫Ÿ°≈us Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <tØ∫° FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
fiù π°≤ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ôůªfi (Ìu©fiub°Ôu) fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC N≈≤ůs N°Ãtªæw∏∫ FÙ

Ôůªfi Fæ*, •∫ů*<J¡ "bF ªsC J¡° ªsC Fæ', oÃ∫SÕJ¡ ZC<w Fæ, bF N°Ãtªæw∏∫ N°<b˚°Õb Ÿu ÔuJ¡≤ ≈Cfi# <w≤ů˚°b Ÿu b°Ÿfi°˚°b°∏w N≈fiu „≤Ù≤˚¥w Âÿ∫ J¡ů f°flR¡≈ ffi°J¡≤ ŸJu¡

Âÿ∫R¡≈ Ÿu _b∫a <Ìw Fæ ∫°fiÙ B‹¸>R¡≈ Ÿu Ÿfiu N≈fiÙ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $$63$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈≤_≈≤ Ÿ°≈us J¡v≈fi°b°Ôu Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bu Ìůfiů* FÙ <tØ∫° Fæ* ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈C` Ju¡ <ffi° <≈w¨w° J¡° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıæŸu Îu•∫ Ju¡ <ffi° <πÃb J¡° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ B‹¸>w° Ju¡ <ffi° Âÿ∫w° J¡° <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ ˚Ù Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ $$64$$ B‹¸>° FÙ Âÿ∫w° J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ Âÿ∫Ju¡ <ffi° B‹¸>ÃbJ¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, ıæŸu <J¡ <≈w° Ju¡ <ffi° ≈C`J¡°

Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ N°æ≤ ˚ů•w° Ju¡ <ffi° ˚ůÀ∫w° J¡° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ $ ıæŸu <b„C] ŸCbdÕ J¡° J¡¸>J¡

N°<Ì Ju¡ <fit°Õd tu* Ÿ°tØ∫Õ Fæ, bæŸu FÙ B‹¸>° J¡° Âÿ∫<b<fit°Õd tu* Ÿ°tØ∫Õ Fæ FÙ, •∫ů*<J¡ bF

ªuwfi Fæ $$65,66$$ ıæŸu ŸCbdÕt∫ J¡¸>J¡ ŸCbdÕ Ju¡ <fit°Õd tu* ŸtSÕ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ Âÿ∫

B‹¸>° Ju¡ <fit°Õd tu* ŸtSÕ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ bF ın Fæ $$67$$ <ªwg ªuwfi Fæ, NwÎb bF ıæŸu ŸCbdÕ J¡¸>J¡˚®t J¡ů Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ Âÿ∫˚®tJ¡° <fit°Õd J¡≤w° Fæ $ •w Âÿ∫ NŸwg Fůw° F…N° ˚Ù NI°fib„ Ÿwg-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ Âÿ∫ NI°fit°`Ÿu Ã≈∏fi Fæ, ıf wJ¡

NI°fi ≤Fw° Fæ, wf wJ¡ ŸJ¡∑ <_S<w ≤FwÙ Fæ $$68$$

∫<Ì B‹¸>° FÙ Âÿ∫w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, wů ∫F B‹¸>° FÙ Fæ, ∫ů* Âÿ∫ J¡∑ ≈®wÙ<w •∫ů* fiFÙ*

FůwÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu J¡¸>J¡Ãb J¡∑ ≈®wÙ<w Fůfiu ≈≤ ŸCbdÕ J¡∑ ŸCbdÕw° ŸÃ∫ Fůfiu ≈≤ ˚Ù _kC¡¸>R¡≈Ÿu _kC¡¿≤w fiFÙ* FůwÙ, •∫ů*<J¡ t¥» J¡∑ fC<] tu* ŸCbdÕw° J¡° _kC¡≤d fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ B‹¸>° Ju¡ Âÿ∫R¡≈

Ÿu <_Sw Fůfiu ≈≤ B‹¸>° J¡° _bR¡≈ _kC¡¿≤w fiFÙ* Fůw° $$69$$
wf wů B‹¸>° J¡° _kC¡≤d fi Fůfiu ≈≤ Âÿ∫ B‹¸><fi≤≈usw°b°Ô° FÙ •∫ů* fi Fůy° ? ÎuŸÙ ∫<Ì

J¡ůoÕ N°„aJ¡° J¡≤u, wů ÎuŸ° t°fifiu≈≤ Âÿ∫ tu* ıů B‹¸>°J¡∑ ≈ıÙbJ¡w° Fæ, ŸJ¡° N˚°b Fů ı°∫uy°, oŸ<ÔÎ ÎuŸ° t°fifi° <ªw fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu J¡¸>J¡R¡≈ tu* ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ŸCbdÕ N≈fiÙ ≈¥bÕ<Ÿ] J¡fiJ¡w° J¡° ≈ıÙbfi J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ Ì¨ÿ∫R¡≈ Ÿu <_Sw Fůw° F…N° B‹¸>° N≈fiÙ B‹¸>w° J¡° ≈ıÙbfi J¡≤w° Fæ $$70$$

J¡¸>J¡Ãb J¡∑ ≈®wÙ<w Fůfiu ≈≤ ıæŸu ŸCbdÕ J¡∑ ŸCbdÕw° ŸÃ∫ FůwÙ F…oÕ ˚Ù _kC¡¿≤w fiFÙ*

FůwÙ, ∫F J¡Ffi° N∫C•w Fæ, •∫ů*<J¡ ∫F J¡¸>J¡ ŸCbdÕ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ÿt°fi°<@J¡≤d ≈®wÙ<w tu*

Ìůfiů* J¡∑ ŸW° J¡° ≈®<w˚°Ÿ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ tæ* B‹¸>° Fq≥, oŸ ≈®wÙ<w tu* ˚Ù Ìůfiů* J¡∑ (Âÿ∫ N°æ≤

B‹¸>°J¡∑) Ÿt°fi°<@J¡≤^∫ Ÿu ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, ÎuŸ° ∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu, wů Ÿ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

530

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ıæŸu Ìq≤ <_Sw <bT∫ tu* ∫F ≈C”T Fæ ∫° ≈„C Fæ, oŸ ≈C”T≈®wÙ¿wJ¡∑ ÃJ¡¸> J¡ů<¸>b°Ôu Ÿa„∫ tu* ≈C”TÃb J¡° ≈®<w˚°Ÿ fiFÙ* Fůw°, oŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿt°fi°<@J¡≤^∫ ≈®wÙ<w∫ů* tu* ˚Ù ˚∫°a„

J¡∑ ÎJ¡ ≈®wÙ<w tu* ≈®tu∫w° fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$71$$ B‹¸>° N≈fiu J¡ů Ì¨ÿ∫ Ìu©w° F…N° N≈fiu _bR¡≈ J¡ů fiFÙ* Ìu©w°, B‹¸>° J¡∑ Âÿ∫Ãb°≈<W Fůfiu ≈≤ B‹¸>° J¡∑ ŸW° NŸwg Fů ı°wÙ Fæ $

˚°b ∫F <J¡ B‹¸>° f<FtCÕ© b¨<W Ÿu Âÿ∫ J¡ů Ìu©w° Fæ N°æ≤ N∏wtCÕ©Â<‹¸> Ÿu B‹¸>° J¡ů Ìu©w°

Fæ, <ªwg J¡∑ ÎJ¡ FÙ Ÿt∫ Âÿ∫ N°æ≤ B‹¸>° ofi Ìůfiů* Ju¡ ≈®<w ∏tC©w° fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$72$$

J¡°æfi I°fi Ÿu Ì¨ÿ∫ Ju¡ fi‹¸> Fů ı°fiu Ju¡ J¡°≤d N©<^±>w N≈fiu N°Ãt° J¡ů Âÿ∫ J¡∑

N<Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ Ÿ°tfiu Ìu©w° F…N° Âÿ∫ J¡ů fiFÙ* Ìu©w°, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ J¡Fwu Fæ* $
fů@ Ÿu <ıŸJ¡° Âÿ∫˚°b y<Ôw Fů y∫° Fæ, ÎuŸu B‹¸>°J¡∑ ŸW° FÙ Nb˚°<Ÿw FůwÙ Fæ, ıæŸu <J¡ J¡¸>J¡ Ju¡ ≈®<w NfiCŸ∏@°fi fi J¡≤fiu≈≤ ŸCbdÕ J¡∑ NJ¡¸>J¡w° FÙ ˚°<Ÿw FůwÙ Fæ $$73$$

Âÿ∫ J¡° Ì„Õfi fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù B‹¸>° J¡° Ì„Õfi N≈¿≤F°∫Õ Fæ, oŸ<ÔÎ N°Ã∫<∏wJ¡ Âÿ∫ J¡°

NÌ„Õfi Jæ¡Ÿu <Ÿ] Fůy° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Âÿ∫ Ju¡ ≤Fwu B‹¸>° ≤Fw° Fæ N°æ≤ Ì¨ÿ∫ B‹¸>° Ju¡¡≤Fwu ˚°<Ÿw Fůw° Fæ $ Ìůfiů* Ju¡ <ffi° ÎJ¡

˚Ù ˚°<Ÿw fiFÙ* Fůw°, Nw# ofi B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫ Ju¡ fÙª tu* ÎJ¡ ˚Ù fiFÙ* Fæ, ıæŸu <J¡ ~>` Ju¡ F¸> ı°fiu≈≤ ~>°∫° F¸> ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ Âÿ∫ Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ B‹¸>° J¡° ˚Ù N≈°∫ Fů ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ Âygt°` J¡° ≈¿≤„uT ≤Fw° Fæ $$74$$ „C] Ÿa<bBq≈ N°Ãt° Ÿu oŸ ŸfJ¡° ∫S°bwg I°fi

≈®°›w J¡≤Ju¡ b°<d∫ů* J¡° N<bT∫ „C] JC¡~> FÙ Nb„uT ≤Fw° Fæ $$75$$

B‹¸>° J¡°, Ì„Õfi J¡° N°æ≤ Âÿ∫ J¡° J¡°æfi Nb˚°Ÿfi J¡≤w° Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
oŸ <ªÃ≈≤t°dCR¡≈ ÌÙ≈J¡ fiu Ÿf B‹¸>°, Ì„Õfi N°æ≤ Âÿ∫ J¡ů Nb˚°<Ÿw <J¡∫° $ ıæŸu ŸCbdÕ J¡¸>J¡ N°<Ì J¡ů N≈fiu tu* ÔÙfi J¡≤ Ôuw° Fæ, bæŸu FÙ oŸ B‹¸>° Ì„Õfi N°æ≤ Âÿ∫ J¡ů <J¡Ÿfiu N≈fiu tu* ÔÙfi J¡≤ <Ô∫° Fæ ?

oŸ ≈®ÿfi J¡° ≈¥bůÕ•w Â‹¸>°∏wů* Ju¡ ≈∏∫°Ÿ π°≤° FÙ NS°Õwg ≈¿≤F°≤ J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu NŸÃ_bR¡≈ Ã≈∏fi F…Î J¡¸>J¡ N°<Ì J¡ů ŸCbdÕ N≈fiutu* ÔÙfi J¡≤ Ôuw° Fæ, bæŸu FÙ

<ªÃ≈≤t°dCR¡≈ ÌÙ≈ Ÿu ≈®J¡°<„w ≈®t°w°, ≈®t°d N°æ≤ ≈®tu∫R¡≈ ofi wÙfiů* J¡ů <bπ°fig (f®ÊI°fiÙ) <fiyÔ ı°w° Fæ $$76,77$$

<J¡ŸŸu J¡ůoÕ ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
ıæŸu ıÔ, ˚¥<t N°<Ì ≈°≥ª˚¥wů* Ÿu ˚°æ<wJ¡ ≈Ì°SÕ w<fiJ¡ ˚Ù ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ*, bæŸu FÙ oŸ

_b˚°bR¡≈ NdCŸu JC¡~> ˚Ù ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ $$78$$

Âÿ∫ J¡∑ N≈¨SJ¡w° J¡° ∫C<•w Ÿu ˚Ù NfiC˚b J¡≤°wu Fæa $

ŸbÕy°tÙ NfiC˚bR¡≈ Fůfiu Ÿu N°æ≤ ŸfJ¡° NfiC˚bR¡≈ Fůfiu Ÿu ÎJ¡Ãb Ju¡ NfiC˚b J¡° ∏∫°∫
ıf Â» Fů ı°w° Fæ wf oŸJ¡∑ ŸfJu¡ Ÿ°S ÎJ¡w° <Ÿ] Fæ $$79$$

<J¡ŸJ¡∑ oh~>° Ÿu ∫F ≈¨SJg¡ Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
ıæŸu ıÔ≤°<„ Ÿu w≤ayw° ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ oh~>°fiCR¡≈ Ÿ‡≈<Wb°Ôu oŸJ¡∑ oh~>°Ÿu

ŸyÕ - 81]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

531

˚°<bw NSů˘ J¡∑ ÎJ¡w° ≈¨SJg fiFÙ* Fæ $$80$$

Ìu„, J¡°Ô N°<Ì Ÿu Nfib<h~>∏fi, NŸwg Fůwu F…Î ˚Ù Ÿwg <J¡ŸŸu πæw ˚Ù N<˚∏fi Fæ, oŸ

≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

Ìu„, J¡°Ô N°<Ì Ÿu Nfib<h~>∏fi Ju¡bÔ N<πwÙ∫ ≈≤t°Ãt° FÙ Fæ, ŸfJ¡° N°Ãt° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸfŸu N<˚∏fi Fæ wS° NfiC˚bR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d _bw# Ÿb°ÕfiC˚bR¡≈ FÙ Fæ, ın fiFÙ* Fæ $$81$$

"NŸwg ˚Ù Ÿwg R¡≈ <J¡ŸŸu' ≈¥bůÕ•w oŸ Na„ J¡° w°Ã≈∫Õ J¡Fwu Fæ* $

<ıfitu* N°ÃtŸW° Ÿa<ÌÀ@ fiFÙ* Fæ, ÎuŸu ªuwfiů* J¡° N°Ãt° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ∫F Ÿwg Fæ N°æ≤

ªsC N°<Ì π°≤° Ìu©fiu ≈≤ I°w fiFÙ* Fůw°, Nw# oŸ ŸbÕR¡≈ tF°fig N°Ãt° tu* Ô°æ<J¡J¡ ŸBq≈
πæw N°æ≤ Îu•∫ fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F ZC<w tu* NŸwg J¡F° y∫° Fæ, b°_wb tu* NŸW° Ju¡ N<˚≈®°∫

Ÿu NŸwg fiFÙ* J¡F° y∫° Fæ $$82$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ πæw N∏∫Ÿ°≈us Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <tØ∫° Fů, Îu•∫ wů ÌqŸ≤u <J¡ŸÙJ¡∑

N≈us° fiFÙ* J¡≤w°, Nw# b°_wb FÙ Fæ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* Îu•∫ Ÿtu* fiFÙ* Fæ, ∫F Jæ¡Ÿu J¡F° ?

oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì J¡ůoÕ ÌqŸ≤° Fů, wf ÎJ¡J¡∑ ÎJ¡w° Fů, πæw N°æ≤ Îu•∫ J¡∑, ~>°∫° N°æ≤ @¥≈ Ju¡ Ÿt°fi,

≈≤_≈≤ ÎJ¡ J¡∑ ÌqŸ≤u Ÿu <Ÿ<] FůwÙ Fæ, Nw# Îu•∫ J¡∑ N∏∫<fi≤≈usw° Jæ¡Ÿu ? $$83$$

<πwÙ∫ J¡∑ ∆∫°b¨<W Ju¡ <ÔÎ J¡<v≈w Ÿa¶∫°R¡≈ ÎJ¡Ãb ˚Ù <πwÙ∫Ÿ°≈us Fůfiu Ÿu <πÃb N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıF°≥ ≈≤ ÌqŸ≤° fiFÙ* Fæ, bF°≥ ≈≤ ÎJ¡J¡∑ ÎJ¡w° Jæ¡Ÿu ? ÎJ¡w° Ju¡ N<Ÿ] Fůfiu ≈≤ Ìůfiů* FÙ
fiFÙ* Fæ $$84$$
ıæŸu ıÔ≤°<„ Ÿu Bbw° ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ <J¡ŸŸu πæw ˚Ù ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, oŸ ≈®ÿfi°a„

J¡° <bb≤d J¡≤wu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ ≈≤t°SÕ w[b Ju¡ πæw N°æ≤ Îu•∫-„¥∏∫R¡≈ Ÿu <_Sw Fůfiu ≈≤ ıů πæw N°æ≤ Îu•∫

Ÿu ∫C•w-Ÿ° wS° πæw N°æ≤ Îu•∫-Ÿ° <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, ŸŸu πæw N°æ≤ Îu•∫ R¡≈ bæŸu FÙ <˚∏fi fiFÙ* Fæ ıæŸu <J¡ ıÔ≤°<„ Ÿu Bb <˚∏fi fiFÙ* Fæ $$85$$

B‹¸>°, Ì„Õfi, Âÿ∫R¡≈ ŸÌŸÌg <`ıywgJ¡ů, ıæŸu fÙı N≈fiu N∏Ì≤ b¨s J¡ů ≤©w° Fæ bæŸu FÙ, N≈fiu N∏Ì≤ ≤©J¡≤ J¡°æfi <_Sw Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
ıæŸu ≈¨ØbÙ, ıÔ N°<Ì Ju¡ Ÿ°‡∫ Ÿu ≈¥bÕ Nb_S° Ÿu h∫Cw fi F…Î fÙı Ju¡ N∏Ì≤ b¨s <_Sw

≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ Ÿ[b, ≤ı N°æ≤ wt Ju¡ Ÿ°‡∫ Ÿu N≈fiÙ ≈¥bÕ Nb_S° Ÿu h∫Cw fi F…Î f®Ê Ju¡

N∏Ì≤ fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ N°≤‡˚ N°æ≤ _kC¡≤d Ÿu Ÿa∫C•w ∫F ıywg <_Sw Fæ $ ıæŸu ŸCbdÕ Ÿu J¡¸>J¡w° N≈¨SJg¡ Fæ, bæŸu FÙ f®Ê Ÿu πæw ˚Ù N≈¨SJg¡ Fæ, ÎuŸ° ˚ÔÙ ˚°≥<w <ıŸJ¡ů I°fi Fů ªCJ¡° Fæ, ÎuŸu ≈C”T J¡° I°fiR¡≈ FÙ wů πæw Fæ N°æ≤ I°fi Ÿwg FÙ Fæ, Ÿ∏t∫ fiFÙ* Fæ $$86,87$$
ıæŸu ıÔ J¡∑ Bbw° ıÔŸu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, b°∫C J¡° _≈∏Ìfi b°∫C Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ wS° N°J¡°„

532

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡∑ „¥∏∫w° N°J¡°„ Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ πæw oÕÿb≤ Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ $$88$$ πæw N°æ≤

NπæwJ¡∑ ≈®wÙ<w Ì…#©R¡≈ ≈®b¨<W J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ, <fib¨<W Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıů ofi πæw N°æ≤ Nπæw J¡∑ Wt N≈®wÙ<w Fæ, bF ≈≤t≈Ì Fæ $$89$$

˚¥w, ˚°bÙ N°æ≤ bwÕt°fi ıywg <J¡ŸJu¡ N∏Ì≤ ≤Fw° Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ J¡Fwu Fæ* $

˚¥w, ˚<b‹∫wg N°<Ì ıywg „°˜Ù∫ ≈®t°w°, ≈®t°d, ≈®tu∫ N°æ≤ ≈®<t<wR¡≈ FÙ Fæ N°æ≤

Ô°æ<J¡J¡ ≤Ù<w Ÿu B‹¸>°, Ì„Õfi N°æ≤ Âÿ∫-<`≈C¸>ÙR¡≈ FÙ Fæ, oŸŸu N<@J¡ fiFÙ* Fæ $ bF Ÿf ıywg Ÿ°sÙ˚¥w <ªÃ≈≤t°dC tu* <_Sw Fæ $$90$$ ıæŸu ≈bfi N≈fiu FÙ „≤Ù≤ tu* _≈∏Ì J¡ů Ã≈∏fi J¡≤ Ìuw° Fæ N°æ≤ ÔÙfi ˚Ù J¡≤ Ôuw° Fæ, bæŸu FÙ oŸ N°ÃtR¡≈ NdC ŸCtu”fiu N≈fiu „≤Ù≤ tu* oŸ
ıyBq≈Ù NdC J¡ů fF…w f°≤ Ã≈∏fi <J¡∫° N°æ≤ ÔÙfi ˚Ù <J¡∫° $$91$$

∫F ıywg f¨FÌg˚®t Fæ, oŸ Na„ J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

∫F N°Ãt<ª<w t°∫°„fÔ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d t°∫° Fæ NSb° t°∫°bÙ ∫°fiÙ Ôůyů* J¡ů tůF tu*

±>°Ôfiub°Ôu Ôůyů* J¡∑ t°∫° Ÿu ˚Ù Zu‹™> Fæ, •∫ů*<J¡ ≈≤t°dC Ju¡ N∏Ì≤ FÙ wÙfiů* ÔůJ¡ů* J¡∑

≈≤‡≈≤° Fæ, oŸ<ÔÎ Ì≈Õd Ju¡ N∏Ì≤ ≈®wÙw F…Î ≈bÕw Ju¡ Ÿt°fi bF Fæ FÙ fiFÙ*, Nw# bF
f¨FÌg˚®t FÙ Fæ $$92$$

∫<Ì "ÎJ¡ N<πwÙ∫ f®Ê FÙ Fæ' oŸ ZC<w Ÿu t°∫° J¡∑ ˚Ù NŸW° ≈®<w≈°<Ìw Fæ, wů ıywg

<ªÌdC FÙ Fæ, J¡ůoÕ ÌqŸ≤Ù b_wC fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ ıyÃ≈®wÙ<w tF°˚®t FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì N°Ãt_bR¡≈ ŸÌ° t°∫°„¥∏∫ FÙ Fæ, wů ŸbÕÌ° N°Ãt_bR¡≈ FÙ <_Sw Fæ, oŸ ≈s tu*

˚Ù ıy<Ã_S<w <ª∏t°`≈≤t°dCÃbt°` FÙ Fæ, ŸŸu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ $$93$$
ıæŸu fÙı Ju¡ N∏Ì≤ b¨s ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F ıywg <J¡ŸJu¡ N∏Ì≤ <_Sw Fæ, oŸ ≈®ÿfi J¡°

W≤ Ìuwu Fæ* $
ıæŸu fÙı, <ıŸJu¡ N∏Ì≤ tF°fig b¨s Fæ, ≈°` Ju¡ N∏Ì≤ ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F NdC, <ıŸJu¡

N∏wyÕw NfiuJ¡ů* ıywg <bΩt°fi Fæ*, N≈fiÙ Ÿtw° J¡° Ã∫°y fi J¡≤ <_Sw Fæ $ "fÙıa ˚°^±>ůÌ≤u'

∫F Â‹¸>°∏w ≈≤t°dC Ju¡ N∏wyÕw f®Ê<ªwg tu* ˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡∑ Ã≈°Ìfi„<•w ˚≤Ù F…oÕ Fæ,

∫F Ÿ¥ªfi Ju¡ <ÔÎ Fæ $$94$$
fÙı Ju¡ N∏Ì≤ ıæŸu b¨s ≤Fw° Fæ, oŸ Na„ J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu fÙı Ju¡ N∏Ì≤ k¡Ô ≈vÔbů* Ÿu ∫C•w b¨s J¡° <b_w°≤ <_Sw Fæ N°æ≤ bF ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu (∫ůy≈¿≤‹J¨¡w Â<‹¸> Ÿu) Ìu©° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <ªÌdC Ju¡ N∏Ì≤ NfiuJ¡ „°©° ≈®„°©°Nů*

Ÿu <_Sw ∫F ıywg ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu (f®ÊÂ<‹¸> Ÿu) Ìu©° ı°w° Fæ $$95$$ ıæŸu fÙı Ju¡ N∏Ì≤

N≈fiu „°©°, k¡Ô, k¥¡Ô N°<Ì J¡° Ã∫°y fi J¡≤w° F…N° b¨s ¿_Sw Fæ, bæŸu FÙ <ªÌdC Ju¡ N∏Ì≤

∫F <b„°Ô ıywg <_Sw Fæ $$96$$

N≈fiÙ ÎJ¡w° J¡° Ã∫°y fi J¡≤w° F…N° <Ìw fi F…N° ˚Ù J¡°æfi <Ìw Fůw° Fæ, oŸ ≈®ÿfi tu*

<_Sw "_btuJ¡tıFBq≈tg' ofi Na„ů* J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Nº∫°≤ů<≈w _S¥Ô, Ÿ¥‚t

ŸyÕ - 81]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

533

N°<Ì ≈®≈aªJ¡° ©^±>fi J¡≤wu Fæ* $
fÙı Ju¡ N∏Ì≤ b¨sJu¡ Ÿt°fi <ªÃ≈≤t°dC Ju¡ N∏Ì≤ <_Sw πæwR¡≈ ıywg J¡ů ıů Nπæw Ìu©w° Fæ, ŸÙJ¡° Ì„Õfi Ì„Õfi Fæ ∫°fiÙ bFÙ w[bI°fiÙ Fæ, b_wCw# fi πæw Fæ, fi Nπæw Fæ, fi fÙı Fæ, fi NaJC¡≤ Fæ, fi _S¥Ô Fæ, fi NŸW° Fæ, fi ∫F Ÿ°æ‡∫ Fæ, fi sC<˚w Fæ, <ªÌdC Ju¡ N∏Ì≤
wÙfiů* ıywg, N°J¡°„, b°∫C N°<Ì ˚Ù JC¡~> fiFÙ* Fæ $ fi ıywg Fæ, fi Nıywg Fæ, Ju¡bÔ ÎJ¡

ŸbůÕÃJ¨¡‹¸> Wt <ª<w Fæ $

J¡°æfi <Ìw fi Fůw° F…N° ˚Ù <Ìw Fůw° Fæ, oŸ Na„ J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
bF <ª<w Ÿb°Õ<ÃtJ¡° Fæ, bF ıF°≥ <ıŸ R¡≈Ÿu (≈®°•wfi b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤) <Ìw FůwÙ

Fæ, bF°≥ ≈≤ Ÿ¨<‹¸> ≈®<w˚°R¡≈Ÿu N°<b˚¥Õw FůwÙ Fæ $ <Ìw fi Fůw° F…N° ˚Ù ∫F ÎJ¡°Ãt°

≈≤t°dC N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ <fi‹≈®≈aª_bR¡≈ N°J¡°„ tu* Ÿty® b_wCR¡≈

Ÿu <_Sw Fæ $$97-101$$

•w NSÕ tu* Â‹¸>°∏w Ìuwu Fæ* $
ıæŸu b¨s fÙıů* J¡ů Ã≈∏fi J¡≤w° F…N° N°æ≤ b¨s_b˚°b J¡ů fi F¸>°w° F…N° _bfÙıR¡≈ Ÿu

<Ìw Fůw° Fæ, wÌfi∏w≤ ˚¥<t J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≈≤t w[b ˚Ù ıyBq≈ Ÿu <Ìw Fůw°

Fæ N°æ≤ N≈fiu Ì∫ Ÿu ıyW° J¡ů ∫°fiÙ ı∏tt≤d N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$102$$

fi Ìůfiů* tu* <b„uTw° owfiÙ FÙ Fæ <J¡ b¨s fÙıR¡≈ Ÿu FÙ <bJ¡°≤Ù fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC b¨sR¡≈ Ÿu ˚Ù

<bJ¡°≤Ù Fæ, •∫ů*<J¡ Ìůfiů* R¡≈ů* Ÿu Ÿtu* <bJ¡°≤R¡≈ <bTtw° Ìu©Ù ı°wÙ Fæ, N°Ãt°dC wů NŸay N<πwÙ∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸfJu¡ Ã∫°y tu* wÃ≈≤ Fæ N°æ≤ Ÿb°ÕfiCyw ŸBq≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸfJu¡

NÃ∫°y tu* wÃ≈≤ Fæ N°æ≤ <fi<bÕJ¡°≤ FÙ ŸÌ° ≤Fw° Fæ $$103$$

Fu ≤°ıfig, <ıŸJ¡∑ N≈us° _S¥Ô Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <fŸw∏wC (J¡tÔ-fi°Ô J¡° wawC) tF°tuR¡

Fæ, bF J¡°æfi Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

≈≤t°dC J¡∑ N≈us° _S¥Ô Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <fŸw∏wC tF°tuR¡ Fæ, •∫ů*<J¡ <fŸw∏wC Â<‹¸>yůª≤

Fůw° Fæ N°æ≤ ≈≤t°dCw° fiù Ÿu Âÿ∫ fiFÙ* Fæ $$104$$

Â‹¸>°∏w tu* •w J¡° Ì°‹¸>°Õ<∏wJ¡ tu* Ÿt∏b∫ J¡≤wu F…Î "ÎuŸu <J¡ŸJu¡ Ì≤ tu* J¡≤ůnů*
tu”t∏Ì≤ Fæ*' oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

≈≤t°dC Ju¡ ˚Ù N∏Ì≤ N°ÃtR¡≈ f®Ê J¡∑ N≈us° <fŸw∏wC ˚Ù tF°tu” Fæ N°æ≤ ŸÙ Ju¡

N∏Ì≤ <ªÌg|fi ≈≤t°SÕ_b˚°b J¡≤ůnů* tu” ≈bÕw <_Sw Fæ* $$105$$

∫F <`ıywg <J¡ŸJu¡ π°≤° <fi<tÕw Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
ıæŸu N°J¡°„ π°≤° y∏@bÕ fiy≤ N°<Ì Âÿ∫ fi°fi° <b<ª` ≈®≈aªR¡≈ Ÿu ffi°∫° y∫° ˚Ù ª°≤ů*

Nů≤ <fitÕÔ „¥∏∫w° J¡ů ∫°fiÙ N°J¡°„_bR¡≈w° J¡ů ≈®°›w FÙ Fæ, bæŸu FÙ Ÿ ÎJ¡ tF°fig N°æ≤

≈≤t°dC Ÿu <bÿb N≈aªÙJ¨¡w ≈aª˚¥wů* Ju¡ R¡≈ Ÿu <b_w°¿≤w Fæ, ≈aªÙJ¡≤d π°≤° f®Ê°^±> N°æ≤

˚CbfiR¡≈ Ÿu ffi°∫° y∫° Fæ, fi f®Ê°^±> N°æ≤ ˚Cbfiů* tu* Ìub, tfiC‹∫, NŸC≤, <w∫ÕJg¡ ˚uÌ Ÿu

Ã≈∏fi <J¡∫° y∫° Fæ N°æ≤ fiJu¡ ˚ůy Ju¡ <ÔÎ wwg-wwg <bT∫ů* Ju¡ ˚uÌ Ÿu ≤ª° y∫° Fæ $$106$$

534

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

"<J¡ŸJu¡ Ì„Õfi Ÿu <fitÕÔÂ<‹¸> FůJ¡≤ wCt ŸŸu N∏∫ fiFÙ* Fůwu NSb° ŸÌ° FÙ wBq≈ Fůwu Fů' oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

<ªÃŸa<t<Z<w ın N<bΩ°t°`R¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸCTC<›w Ju¡ ŸÂ„, _bJ¡°Ô tu* ˚Ù ∫°fiÙ
πæw°b_S° tu* ˚Ù ŸW° N°æ≤ _k¥¡<wÕ Ju¡ ∆∫bF°≤ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ Ÿ<hªÌ°fi∏ÌæJ¡≤Ÿ Fůfiu Ÿu NÃ∫∏w ŸC∏Ì≤ N≈fiu _bR¡≈ NS°Õwg N<@‹™>°fi N°Ãtw[b J¡° Ã∫°y fi <J¡∫u F…Î πæw fiu ıf

∫S°<_Sw N°Ãtw[b Ju¡ I°fi Ÿu <_S<w, ytfi N°æ≤ N°ytfi Ÿu tC•w Îu•∫ J¡ů ≈®°›w <J¡∫°
wf sCB ıywg ≈≤t°SÕ <≈^±>R¡≈ FÙ ≤F ı°w° Fæ oŸ ≈®J¡°≤ bF f®ÊæJ¡_b˚°bw° Ÿu <_Sw Fæ $
oŸ<ÔÎ tæ* ŸaŸ°≤R¡≈ fiFÙ* Fq≥ , <J¡∏wC ŸÌ° N<πwÙ∫ f®ÊR¡≈ FÙ Fq≥, ∫F ˚°b Fæ $$107$$
o•∫°ŸÙb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
f∫°ŸÙb°≥ ŸyÕ

≈®Ÿ∏fi F…oÕ J¡JÕ¡¸>Ù J¡° ≤°ı° N°æ≤ t∏`Ù J¡ů t∏` Ìufi° N°æ≤ fiJ¡°

Ÿt°<@ Ÿu ∆∫C<ÃSw F…oÕ oŸJu¡ <ÔÎ bº∫ Ôůyů* J¡° ˚ůıfiR¡≈ Ÿu N≈Õd J¡≤fi° $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ ≤°ı° Juu¡ tC© Ÿu ŸCfiJ¡≤ Ÿ bfi J¡∑
f∏Ì≤ÙR¡≈Ù J¡JÕ¡¸>Ù ≤°sŸÙ fiu N≈fiÙ ≤°sŸ ı°<w Ju¡ ∫ůÀ∫ t°ÃŸ∫Õ≈®∫C•w ª≈Ôw°J¡°, <ıŸJ¡°

<J¡ I°w f®Ê≈Ì FÙ t¥Ôůh~>uÌ≈¥bÕJ¡ fi°„ Fæ, Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° $ bF f°flÂ<‹¸>R¡≈Ÿ∏w°≈ Ÿu

≤<Fw N∏w#„ÙÔw° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ ÎuŸu <bZ°<∏w J¡ů ≈®°›w F…oÕ ıæŸu <J¡ ª<∏BJ¡° (ª°≥ÌfiÙ) Ÿu ∫C•w JC¡tC<ÌfiÙ N°æ≤ bT°ÕJ¡°ÔJ¡∑ t∫¥≤Ù N∏w#„ÙwÔw°J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ <bZ°<∏w J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $ ŸJ¡ů ≤°ı° J¡∑ Ÿ b°dÙ Ÿu NÃ∫∏w N°fi∏Ì F…N° $ ıæŸu N°J¡°„ tu* tu|ů* Ju¡ „ÆÌ

Ÿu y˚Õ@°≤d J¡≤fiu ≈≤ fyÔu J¡∑ ≈a<•w J¡ů N°fi∏Ì Fůw° Fæ $$1-3$$ ≤°sŸÙ fiu J¡F° # NFů, N°≈ Ìůfiů* J¡∑ fC<] fnÙ ≈<b` t°Ô¥t ≈nwÙ Fæ, ıů J¡˚Ù N_w fi Fů ÎuŸu I°fiR¡≈Ù Ÿ¥∫Õ Ÿu bF

˚°<Ÿw Fæ $ ıæŸu ª∏Bt^±>Ô Ÿu <fiJ¡ÔÙ F…oÕ ª°≥ÌfiÙ „C], „ÙwÔ N°æ≤ Ÿt≤Ÿ FůwÙ Fæ bæŸu FÙ

∫F tæ* N°≈ Ôůyů* J¡∑ fC<] Ÿu b°dÙ π°≤° <fiJ¡ÔÙ F…oÕ <bbuJ¡°t¨w J¡<dJ¡°J¡ů ŸCfiJ¡≤ „C]

„ÙwÔ N°æ≤ Ÿt≤Ÿ Fů yoÕ Fq≥, Fu ≤°ıfig, N°≈Ju¡ ŸÂ„ ıů <bbuJ¡∑ ≈C”T Fæ*, bu ıywg Ju¡ ≈¥≠∫

Fæ* N°æ≤ Ÿub°J¡≤fiu ∫ůÀ∫ Fæ*, ÎuŸ° tæ* ŸtHwÙ Fq≥, ıæŸu ª∏Bt°Ÿu JC¡tC<ÌfiÙ <bJ¡<Ÿw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ tæ* N°≈ Ôůyů* Ju¡ ŸÃŸay Ÿu <bJ¡<Ÿw Fů yoÕ F¥≥ $$4-6$$ ıæŸu Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dů* Ju¡ ŸaŸyÕ

Ÿu J¡tÔů* J¡° <bJ¡°Ÿ Fůw° Fæ N°æ≤ JC¡ŸCtů* Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu ŸCy<∏@ ≈®°›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ŸÃŸay<w Ÿu J¡v∫°d ≈®°›w Fůw° Fæ $ tF°Ãt°Nů* J¡∑ Ÿay<w Ÿu <k¡≤ Ì…#© fiFÙ* Fůw°, <ıŸJu¡ F°S tu*

ÌÙ≈<„©° Fů •∫° ÎuŸ° ≈C”T N∏@J¡°≤ Ÿu <w≤_J¨¡w Fů ŸJ¡w° Fæ ? $$7,8$$ tæ*fiu ˚¥<t Ju¡ Ÿ¥∫Õ

Ju¡ ŸÂ„ N°≈ Ìůfiů* J¡ů oŸ ıayÔ tu* ≈°∫° Fæ, N°≈ Ìůfiů* ≈¥ıfiÙ∫ Fæ*, oŸ<ÔÎ „Ù|® J¡<FÎ, tæ*

N°≈ Ôůyů* J¡∑ J¡°æfi „C˚ oh~>° ≈¥≤Ù J¡R¡≥ $$9$$ ≤°ı° fiu J¡F° # Fu ≤°sŸJC¡ÔJ¡°fifi J¡∑ taı≤Ù, oŸ fiy≤ tu* ⁄Ì∫„¥Ô ŸÌ° ≈®°<d∫ů* J¡ů NÃ∫∏w ≈Ùn° ≈F…≥ª°w° Fæ $$10$$ ª¥≥<J¡ tu≤u ≤°≠∫ tu*

Ÿ°≤Ù-J¡∑-Ÿ°≤Ù ıfiw° Â» <bŸ¥<ªJ¡° Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ Ÿ∏w›w Fæ, oŸÙ<ÔÎ tæ* N≈fiÙ ≤°<`ª∫°Õ

ŸyÕ - 82]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

535

J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <fiJ¡Ô° Fq≥, ıf tfiC‹∫ů* Ju¡ ⁄Ì∫ tu* „¥Ô°<Ì ≤ůy N°æT@ π°≤° „°∏w fiFÙ* F…N° wf tæ* wC‡F°≤u Ÿ≤Ù©u ≈C”Tů* π°≤° J¡Fu y∫u t∏` J¡∑ N<˚Ô°T° Ÿu |≤ Ÿu f°F≤ <fiJ¡Ô° Fq≥ $$11,12$$
t¥» Ôůyů* J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°Ôu wC‡F°≤u wCv∫ ∆∫<•w Ju¡ <fiy®F Ju¡ <ÔÎ tu≤Ù ≈®b¨<W F…oÕ Fæ $ bF
oŸ Ÿt∫ ŸbÕS° Ÿ‡≈∏fi Fů yoÕ Fæ $ Fu „C˚u, wCt tu≤° owfi° FÙ bªfi _bÙJ¡°≤ J¡≤ Ôů <J¡ Nf wCt <J¡ŸÙJu¡ ˚Ù ≈®°d fi Ôufi° $ ≤°sŸÙ fiu J¡F° # fF…w ™>ÙJ¡ Fæ, Fu ≈®˚ů, N°ıŸu ÔuJ¡≤ tæ*

<fi<ÿªw ÎuŸ° FÙ J¡R¡≥yÙ $ tæ* Ÿª J¡FwÙ Fq≥, Nf tæ* <J¡ŸÙJ¡∑ FÃ∫° fiFÙ* J¡R¡≥yÙ $$13-15$$

≤°ı° fiu J¡F° # Fu ≈®kC¡<vÔw J¡tÔ Ju¡ ŸÌ¨„ fiùb°ÔÙ ≤°sŸÙ, ÌqŸ≤u ıÙbů* J¡∑ ÌuF Ÿu N≈fi°
ıÙbfi-<fib°ÕF J¡≤fiub°ÔÙ Fu J¡JÕ¡¸>Ù, ∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů tu≤u N˚Ù‹¸> N<F*Ÿ° Ju¡ b®w tu* <_Sw F…oÕ
wC‡F°≤u „≤Ù≤ J¡° <fib°ÕF Jæ¡Ÿu Fůy° ?$$16$$ ≤°sŸÙ fiu J¡F° # Fu ≤°ıfig, <Ft°Ô∫ ≈bÕwtu* ~>#
t°Ÿ Ju¡ f°Ì Ÿt°<@ Ÿu ™>Ù F…oÕ tCHu ˚ůıfi Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu N°ı ∫F ˚ůıfiuh~>° F…oÕ Fæ $ oŸ

Ÿt∫ ŸÙ <„©≤ ≈≤ ı°J¡≤, Ÿt°<@ Ôy°J¡≤ N≈fiÙ oh~>°fiCŸ°≤ ŸıÙb ≈®<wt° Ju¡ Ÿt°fi tæ*

ŸC© Ÿu ≤FwÙ Fq≥ $ Nt¨wR¡≈ N°Ãt° J¡∑ ˚°bfi°b°ÔÙ Ÿt°<@ Ôy°J¡≤ tæ* N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů oh~>°fiCŸ°≤ ıÙ<bw ≤©wÙ Fq≥ $ ŸJu¡ Nfi∏w≤ tæ* N≈fiu „≤Ù≤ J¡° Ã∫°y J¡R¡≥yÙ, ÎuŸ° tu≤°

<fiÿª∫ Fæ $$17-19$$ Fu ≤°ıfig, Nf tæ* N≈fiu „≤Ù≤ Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y wJ¡ ≈®°<d∫ů* J¡∑ FÃ∫° fiFÙ*

J¡R¡≥yÙ, oŸ<ÔÎ tu≤u oŸ bªfi J¡ů ŸCfiů $$20$$ ≤°ıfig, <Ft°Ô∫fi°tJ¡ ≈bÕw Fæ, ıů „≤ÃJ¡°Ô

J¡∑ ª°≥ÌfiÙ Ju¡ Ÿt°fi „C˚® Fæ Îba W≤ <Ì„° Ju¡ tº∫ tu* ≈¥bÕ N°æ≤ ≈<ÿªt Ÿ°y≤ J¡° Nby°Ffi J¡≤ <_Sw Fæ $$21$$ ≈FÔu ÔůFu J¡∑ tu||¸>° Ju¡ Ÿt°fi J¡JÕ¡¸>Ù fi°tJ¡∑ tæ* Ÿ ≈bÕwtu* _bdÕ<„©≤

Ju¡ yCk¡°R¡≈Ù |≤ tu* ≤FwÙ SÙ $ tæ*fiu ıfiw° J¡ů t°≤fiu J¡∑ oh~>° Ÿu ıÙbů* Ju¡ ≈®°dJ¡ů F≤fiub°ÔÙ

Ÿ¥ªÙR¡≈Ù <bŸ¥<ªJ¡° Fůfiu Ju¡ <ÔÎ f®Ê°ıÙ J¡ů w≈ Ÿu ≈®Ÿ∏fi <J¡∫° $ f®Ê°ıÙ Ÿu b≤Ì°fi ≈®°›w J¡≤ tæ*fiu fF…w bTů˘ wJ¡ <bŸ¥<ªJ¡°R¡≈ Ÿu ıÙbů* J¡ů •Ôu„≈®Ì°fi π°≤° ıfiw°J¡° <bfi°„ <J¡∫° $
wf "yCdÙ Ôůyů* J¡∑ <F*Ÿ° fi J¡≤fi°', ∫ů* f®Ê°ıÙ fiu yCdÙ Ôůyů* J¡∑ <F*Ÿ° fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ
tF°t∏` <Ì∫° $ tæ* Ÿ t∏` Ju¡ N@Ùfi FůJ¡≤ <_Sw Fq≥ $$22-25$$ Ÿ t∏` J¡ů wCt Ôů,

ŸŸu ÔůJ¡ tu* Ÿ‡≈¥dÕ ⁄Ì∫„¥Ô „°∏w Fů ı°∫u*yu, tu≤u π°≤° J¡∑ yoÕ ≈Ù±>° J¡∑ wů f°w FÙ •∫°

Fæ ? tæ*fiu ıywg tu* ≈FÔu ©¥f <F*Ÿ° J¡∑ $ tæ*fiu ≈FÔu ©¥fi ª¥Ÿfiu Ÿu Ôůyů* Ju¡ ⁄Ì∫ J¡ů ©¥fi≤<Fw J¡≤ <Ì∫° $ ŸŸu Ôůyů* J¡∑ fi°<±>∫°≥ ©¥fi Ÿu ≤<Fw Fů yoÕ Fæ* $$26,27$$ t°≤J¡≤, ≤•w N°æ≤
t°aŸ J¡ů ª¥ŸJ¡≤ ıů fF…wŸu Ôůy tæ*fiu ~>ůnu, ≤•wŸaª°≤ Ÿu ≤<Fw fi°±>Ùb°Ôu fi Ôůyů* Ÿu ıů Ôůy Ã≈∏fi F…Î bu ˚Ù bæŸu FÙ F…Î ∫°fiÙ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ fiJ¡° ıÙbfi ≤Ffiu≈≤ ˚Ù fiJu¡ ba„ıů*
tu* ˚Ù ≤•w≤<Fww° F…oÕ, oŸ<ÔÎ <F*Ÿ° NÃ∫∏w NfiSÕJ¡°¿≤dÙ Fæ $$28$$ Fu ≤°ıfig, ∫F

<bŸ¥<ªJ¡°t∏` wCtJ¡ů ≈®°›w F…N° FÙ ŸtHů, •∫ů*<J¡ Ÿ[b∫C•w ıů ≈C”T Fæ*, fiJu¡ <ÔÎ JC¡~>

˚Ù Ì…#Ÿ°º∫ fiFÙ* Fæ $ oŸ<ÔÎ Fu ≤°ıfig, Ì…‹¸> fi°<±>∫ů* Ju¡ N∏Ì≤ „¥Ô≤ůy J¡∑ „°<∏wJu¡ <ÔÎ
f®Ê°ıÙ fiu ıů t∏` J¡F° S°, ŸJ¡ů N°≈ „Ù|® y®Fd J¡∑<ıÎ $ Fu ≤°ıfig, N°Nů fiÌÙ Ju¡

ŸtÙ≈ ªÔu*, bF°≥ ≈≤ wC‡F°≤u «¡≈≤ ©¥f ≈®Ÿ∏fi F…oÕ tæ* N°ªtfi J¡≤ ≈<b` F…Î wCt Ìůfiů* J¡ů

•w t∏` ÌuwÙ Fq≥ $$29-31$$ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ ≤°<` tu*

536

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≤°sŸÙ, t∏`Ù N°æ≤ ≤°ı° wÙfiů**, <ıfitu* ≈≤_≈≤ <t`w° Fů yoÕ SÙ, fiÌÙJu¡ <fiıÕfi w¸> ≈≤ y∫u wf N∏b∫ N°æ≤ ∆∫<w≤uJ¡ Ÿu ≤°sŸÙ J¡∑ tæ`Ù J¡ů ı°fiJ¡≤ N°ªtfi <J¡∫u F…Î bu Ìůfiů* ≤°sŸÙJu¡

<„‹∫ FůJ¡≤ fæ™>u, wÌ…≈≤°∏w •w ≤°sŸÙ fiu f®Ê°ıÙJu¡ π°≤° ≈<Ì‹¸> ı≈ Ÿu <Ÿ<] Ìufiub°Ô°
bF <bŸ¥<ªJ¡°t∏` J®¡t„# fiJ¡ů _fiuF≈¥bÕJ¡ <Ì∫° $ wÌfi∏w≤ fi ≤°ı° N°æ≤ t∏`Ù Ÿu, <ıfiJu¡

Ÿ°S ŸJ¡∑ <t`w° Fů yoÕ SÙ, <bÌ° FůJ¡≤ ıf bF ≤°sŸÙ ªÔfiu ÔyÙ, wf ≤°ı° fiu ŸŸu J¡F° $$32-35$$ Fu <b„°Ô„≤Ù≤b°ÔÙ, wCt Ft°≤Ù yC” N°æ≤ Ÿ©Ù ffi yoÕ Fů, oŸ<ÔÎ Fu ŸC∏Ì≤Ù, Ft Ôůy wC‡F°≤u ˚ůıfi Ju¡ <ÔÎ ∫Ãfi Ÿu wC‡Fu* <fit<∏`w J¡≤wu Fæ* $ Ft°≤u «¡≈≤ ≈®Ÿ∏fi F…oÕ wCt Ft°≤Ù <ffiwÙ J¡ů N_bÙJ¡°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ∫ůÀ∫ fiFÙ* Fů, Ÿ≠ıfiů* J¡∑ <t`w° Ì„ÕfiŸu FÙ f»wÙ Fæ $ NÃ∫∏w Ÿ°æ˚°À∫∫C•w N°æ≤ tfiůF≤ ~>ů¸>u N°J¡°≤ J¡ů ffi°J¡≤ Fu ˚Bu, N°≈ Ft°≤u

|≤tu* N°oÎ N°æ≤ bF°≥ N°fi∏Ì≈¥bÕJ¡ ≤<FÎ $$36-38$$ ≤°sŸÙ fiu J¡F° # ≤°ıfig, tCÀ@° ∫CbwÙ

J¡° R¡≈@°≤d J¡≤fiub°ÔÙ tu≤u <ÔÎ ˚ůıfi Ìufiu tu* N°≈ ŸtSÕ Fæ*, ≈≤ ≤°sŸR¡≈ @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ
tCH J¡ů N°≈ <J¡ŸŸu w¨›w J¡≤u*yu ? ≤°sŸ N∏fi FÙ tu≤u <ÔÎ Ÿ∏wůT≈®Ì Fůw° Fæ N°æ≤ Ÿ°t°∏∫

Ôůyů* J¡° ˚ůıfi tu≤u Ÿ∏wůT Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fůw°, •∫ů*<J¡ ∫F tu≤° _b˚°b fF…w J¡°Ô¡Ÿu ≈¿≤≈•b Fů y∫° Fæ, Nw# ıf wJ¡ tu≤Ù ÌuF ≤FuyÙ, wf wJ¡ ∫F F¸> fiFÙ* ŸJ¡w° $$39,40$$ ≤°ı° fiu J¡F° # Fu N<fi<∏Ìwu, Ÿůfiu Ju¡ F°≤ů* Ÿu <b˚¥<Tw ˜ÙJ¡° R¡≈ @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ wCt tu≤u |≤tu* ıf wJ¡ wC‡F°≤Ù oh~>° Fů, JC¡~> <Ìfiů* wJ¡ ≤Fů $$41$$ wÌfi∏w≤ Ÿæ*J¡nůa-Fı°≤ů* ≈°<≈∫ů*, ªů≤ů*

N°æ≤ Ì^±>fiÙ∫ů* J¡ů N≈fiu ≤°≠∫ Ÿu Ô°J¡≤ tæ* wC‡F°≤° NfiCR¡≈ ˚ůıfi Ìq≥y° $$42$$ ˜ÙJu¡ ŸC∏Ì≤

R¡≈ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ≤°sŸÙ J¡° „≤Ù≤ @°≤d J¡≤ wCt ŸæJ¡nů* Ì^±>fiÙ∫ ≈C”Tů*J¡ů, ıů <J¡
oJ¡l>u <J¡∫u ≤Fu*yu, ™>°J¡≤ <Ft°Ô∫ ≈bÕw Ju¡ <„©≤ ≈≤ Ôu ı°fi° N°æ≤ bF°≥ ≈≤ ŸC©≈¥bÕJ¡ ∏Fu*

©°fi° $ ıů N<@J¡ ˚ůıfi J¡≤wu Fæ*, fiJ¡ů ÎJ¡°∏w tu* ˚ůıfi J¡≤fi° fn° R¡<ªJ¡≤ Fůw°

Fæ $$43,44$$ ˚ůıfiŸu w¨›w FůJ¡≤ SůnÙ <fiB° ÔuJ¡≤ <k¡≤ wCt Ÿt°<@_S Fů ı°Nů $ Ÿt°<@

Ÿu ∆∫C<ÃSw FůJ¡≤ <k¡≤ N°J¡≤ ÌqŸ≤Ù f°≤ N∏∫ bº∫ıfiů* J¡ů Ôu ı°NůyÙ $ @tÕw# ofi Ôůyů*

J¡∑ <F*Ÿ° <F*Ÿ° fiFÙ* Fæ, _b@tÕ Ÿu <F*Ÿ° FÙ ofiJu¡ <ÔÎ tFwÙ J¨¡≈° Ju¡ Ÿt°fi Fæ $ Nbÿ∫ wCt Ÿt°<@ Ÿu ™>J¡≤ tu≤u ≈°Ÿ N°NůyÙ, •∫ů*<J¡ NŸ≠ıfiů* J¡∑ ˚Ù f»Ù F…oÕ <t`w° <fib¨W fiFÙ*

FůwÙ $$45-47$$ ≤°sŸÙ fiu J¡F° # Fu <t`, wCtfiu fF…w FÙ ∫C<•w∫C•w J¡F° Fæ, Fu ≤°ıfig, tæ*
wC‡F°≤u J¡Sfi°fiCŸ°≤ FÙ J¡≤wÙ Fq≥ $ <t`w° Ÿu ≈®b¨W F…Î ≈C”T Ju¡ bªfiJ¡° J¡°æfi N<˚fi∏Ìfi fiFÙ

J¡≤w° ? $$48$$ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tª∏BıÙ, ÎuŸ° J¡FJ¡≤ bF ≤°sŸÙ bF°≥ ≈≤ ŸC∏Ì≤

˜Ù ffi yoÕ $ Ÿfiu F°≤, f°ı¥f∏Ì, J¡nu, ≤u„tÙ b˜ N°æ≤ ŸC∏Ì≤ t°Ô°Î≥ @°≤d J¡≤ ÔÙ $$49$$

'Fu ≤°ıfig, N°Nů ªÔu*', - ÎuŸ° J¡FJ¡≤ bF ≤°sŸÙ ≤°<` tu* ≈FÔu ªÔfiu Ju¡ <ÔÎ wæ∫°≤ F…Î

•w ≤°ı° N°æ≤ t∏`Ù Ju¡ ≈Ù~>u-≈Ù~>u ªÔÙ $ oŸJu¡ f°Ì ≤°ı° Ju¡ tFÔtu* ≈F…≥ªJ¡≤ ÎJ¡-ÌqŸ≤u Ju¡ Ÿ°S N°Ì≤ ˚°b ≤©fiub°Ôu ∏Fů*fiu ÎJ¡ ŸC∏Ì≤ |≤ tu* fæ™>J¡≤ ≈≤_≈≤ J¡S° N°<Ì Ÿu Ÿ°≤Ù

≤°w <fw° ÌÙ $$50,51$$ ≈®°w#J¡°Ô Fůfiu ≈≤ bF ≤°sŸÙ ŸwÙ-Ÿ°ºbÙ ˜ÙJ¡∑ ÔÙÔ° Ÿu N∏w#≈C≤
tu* <_Sw F…oÕ N°æ≤ ≤°ı° Îba t∏`Ù N≈fiu-N≈fiu J¡°∫Õ tu* Ôyu $$52$$ wÌ…≈≤°∏w ≤°ı° fiu N≈fiu

ŸyÕ - 83]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

537
t^±>Ô tu* Ÿu wS° ÌqŸ≤u Ôůyů* Ju¡ fiy≤ů* Ÿu ˚Ù wÙfi Fı°≤ Ì^±>fiÙ∫ Ôůyů* J¡ů oJ¡l>° J¡≤ <Ì∫°,

∏Fu* oJ¡l>° J¡≤fiu Ju¡ ≈≤°∏w ≤°ı° fiu bu Ÿf Ÿ ≤°sŸÙ J¡ů Ìu <Ì∫u $ bF ≤°<`tu* <k¡≤ bæŸÙ FÙ

˚∫aJ¡≤ J¡°ÔÙ ≤°sŸÙ ffi yoÕ $ fi wÙfi Fı°≤ bP∫ů* J¡ů Ÿfiu N≈fiu ˚Cıt^±>Ô tu* ÎuŸu y®Fd

<J¡∫° ıæŸu <J¡ tu|t°Ô° N≈fiu tº∫tu* Ô¸>J¡ ≤FÙ @°≤°Nů* J¡ů y®Fd J¡≤wÙ Fæ $ <k¡≤ ıæŸu J¡ůoÕ

Ì¿≤B° ŸCbdÕ J¡ů ≈°J¡≤ ≤°ı° Ÿu NfiCt<w ÔuJ¡≤ ªÔÙ ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈¥wfi°, ≤°sŸ, <≈„°ª

N°<Ì tu* f¨FÃJ¡°∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Zu‹™> bF ≤°sŸÙ ≤°ı° Ÿu NfiCt<w ÔuJ¡≤ ŸÙ <Ft°Ô∫

<„©≤ ≈≤ ªÔÙ yoÕ $$53-56$$ bF°≥ ŸC©≈¥bÕJ¡ ˚ůıfi J¡≤Ju¡ ©¥f w¨›w F…oÕ wÙfi <Ìfi wJ¡

Ôy°w°≤ ŸůJ¡≤ ı°y≤d Ÿu _b_S F…oÕ Ÿfiu <k¡≤ Ÿt°<@ Ôu ÔÙ $$57$$ bF ≈°≥ª ∫° ª°≤ bTů˘
tu* Ÿt°<@ Ÿu ı°y¨w FůwÙ SÙ N°æ≤ wÌfi∏w≤ Ÿt°<@ Ÿu ™>fiu Ju¡ f°Ì <k¡≤ ≤°ı° Ju¡ ≈¥bůÕ•w bªfi Ÿu ≈®<wŸayt J¡∑ oh~>° Fůufiu ≈≤ ≤°ı° Ju¡ ≈°Ÿ ı°wÙ SÙ $$58$$ bF°≥ ≈≤_≈≤ <bÿb°Ÿ≈¥dÕ

J¡S°Î≥ J¡≤wÙ F…oÕ JC¡~> J¡°Ô wJ¡ ≤FJ¡≤ fi bº∫ů*J¡ů ÔuJ¡≤ <k¡≤ N≈fiu _S°fi <Ft°Ô∫ J¡ů ı°wÙ $$59$$ bF ≤°sŸÙ N°ı ˚Ù ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu FÙ ıÙb∏tC•w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸÙ <Ft°Ô∫

≈bÕw Ju¡ bfitu* J¡˚Ù ∫°fiÙ ∆∫CÃS°fi Fůfiu ≈≤ Ô°æ<J¡J¡ ∆∫bF°≤ J¡≤fiub°ÔÙ J¡˚Ù Ÿt°<@ tu*

ÎJ¡t°Ì°fi tu* ÔÙfi ¿ªWb°ÔÙ FůJ¡≤ fæ™>Ù Fæ $ Ÿ <J¡≤°wů* Ju¡ ≤°ı° Ju¡ J¡°Ô N°fiu ≈≤ ŸJ¡Ô

ÎTd°„¥∏∫ tfi Ÿu <bÌuFJæ¡bv∫R¡≈ ≈≤t „°<∏w J¡ů ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ŸJu¡ ba„ıů* J¡∑, ıů Ÿ

Ÿt∫ Ÿ ≤°˝A> Ju¡ N<@≈<w Su, <t`w° Ÿu ≈¥bÕ J¡∑ fi°>o˘ N≈fiu y®°Ÿ˚¥w bº∫ů* J¡ů ©°wÙ F…oÕ

<ª≤J¡°Ô Ÿu <_Sw Fæ $$60$$
f∫°ŸÙb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

<w≤°ŸÙb°≥ ŸyÕ

Ÿt°<@ Ÿu <ª≤J¡°Ô wJ¡ ∆∫C¿ÃSw fiFÙ* F…oÕ bF J¡JÕ¡¸>Ù <J¡≤°wt^±>Ô tu*

J¡∏Ì≤°ÌubÙR¡≈ Ÿu ≈®<w<‹™>w F…oÕ-∫F bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿ <J¡≤°wt^±>Ô >tu* ıů-ıů ≤°ı° Fůwu Fæ*,

fi ŸfJu¡ Ÿ°S Ÿ ≤°sŸÙ J¡∑ NÃ∫∏w tæ`Ù ≤FwÙ Fæ $$1$$ ∫F ∫ůy<Ÿ] ≤°sŸÙ bF°≥ ≈≤ ıů fnu-fnu Ã≈°w, <≈„°ª N°<ÌJ¡° ˚∫, N°æ≤ ≤ůy Ã≈∏fi Fůwu Fæ*, fi ŸfJ¡∑ <fib¨<W J¡≤wÙ

Fæ $$2$$ fF…w bTů˘ Ju¡ f°Ì º∫°fi Ÿu <b≤w F…oÕ bF <J¡≤°wt^±>Ô tu* N°J¡≤ oJ¡l>u <J¡∫u F…Î

Ÿt_w bº∫ ı∏wCNů* J¡ů ©°wÙ Fæ $ N°ı ˚Ù bF°≥ ≈≤ ıů Ôůy bº∫ Fůwu Fæ*, ∏Fu* ≤°ı° ŸJu¡

<ÔÎ Ôu N°w° Fæ $ N≈fiu <t`J¡° Ÿ∏t°fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡°æfi Ωůy„ÙÔ fiFÙ* Fůw° ? ŸJu¡

º∫°fi tu* fæ™> ı°fiu ≈≤ N°æ≤ <J¡≤°wt^±>Ôtu* <ª≤J¡°Ô wJ¡ fi N°fiu ≈≤ Ôůyů* fiu <b<b@ ÌůTů* J¡∑

„°<∏w Ju¡ <ÔÎ J¡∏Ì≤° fi°tJ¡∑ Ÿ ÌubÙJ¡∑, <ıŸJ¡° ÌqŸ≤° fi°t tayÔ° S°, fiy≤ tu* yyfiªC‡fÙ

≤°ıtFÔ Ju¡ «¡≈≤ t¥<wÕR¡≈ Ÿu _S°≈fi° J¡∑ $ wfŸu ÔuJ¡≤ Ÿ t^±>ÔJ¡° ıů ˚Ù ≤°ı° Fůw°

Fæ, bF ˚ybwÙ J¡∏Ì≤° J¡∑ ≈®<w‹™>° J¡≤w° Fæ ∫°fiÙ J¡°Ô Ÿu ≈¥bÕ≈®<wt° Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ fi∫Ù

≈®<wt°J¡∑ _S°≈fi° J¡≤w° Fæ $$3-7$$ ıů N@t ≤°ı° J¡∏Ì≤° ÌubÙJ¡∑ ≈®<w‹™>° fiFÙ* J¡≤w°,

538

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

NfiuJ¡ ≈Bb N°<Ì ŸJ¡∑ ≈®ı°J¡ů ∫Ãfi≈¥bÕJ¡ fi‹¸> J¡≤wu Fæ* $$8$$ ŸJu¡ ≈¥ıfi Ÿu tfiC‹∫

Ã≈°w, ≤ůy N°<Ì J¡∑ „°<∏wR¡≈ Ÿ‡≈¥dÕ k¡ÔJ¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* N°æ≤ ıů ≈¥ıfi fiFÙ* J¡≤wu, bu N≈fiÙ N≈fiÙ b°Ÿfi° Ÿu Ã≈∏fi FCÎ NfiSÕ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $$9$$ bº∫ ıfiů* J¡∑ f<Ô Ÿu Ÿ

ÌubÙJ¡∑ ≈¥ı° J¡∑ ı°wÙ Fæ, bF ≈®<wt° N°ı ˚Ù bF°≥ ≈≤ <_Sw Fæ, N∏∫` ˚Ù ∫<Ì bF <ª` tu*

<Ô<©w Fů, wů ˚Ù •w k¡Ô ÌuwÙ Fæ $$10$$ Ÿ‡≈¥dÕ Ôůyů* J¡ů f°ÔJ¡, f~>nu, @fi, @°∏∫

N°<Ì bæ˚b N°æ≤ Ÿ‡≈<W∫°≥ Ìuufiub°ÔÙ, Ÿ‡≈¥dÕ bº∫ıfiů* J¡ů y®Ÿfiub°ÔÙ, ≈≤t fů@bwÙ,

<ª≤J¡°Ô Ÿu NfiCb¨W ÌubÙR¡≈° bF J¡JÕ¡¸>Ù <J¡≤°wıfiů* Ju¡ t^±>Ô tu* <_Sw Fæ $$11$$

<w≤°ŸÙb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æ≤°ŸÙb°≥ ŸyÕ

≤°sŸÙ Ju¡ J¡JÕ¡¸>Ù fi°t tu* FuwC, ≈Ìu„ Ÿu NSÕ J¡∑ J¡v≈fi° N°æ≤ Â‹¸>°∏w J¡Sfi J¡° ≈∫ůy J¡Sfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, tæ*fiu N°≈Ÿu <Ft°Ô∫ J¡∑ ≤°sŸÙ J¡JÕ¡¸>Ù J¡° ∫F

N<fi<∏Ìw N°¶∫°fi N°<Ì Ÿu N∏w wJ¡ ∫S°bwg J¡F° $$1$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig,

<Ft°Ô∫ ≈bÕwJ¡∑ yCk¡°tu* bF ≤°sŸÙ Jæ¡Ÿu J¡JÕ¡¸>Ù fi°t Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ ∫F tCHŸu N°≈ ∫S°SÕR¡≈

Ÿu J¡<FÎ $ ˚°b ∫F <J¡ ŸJ¡∑ J¨¡‹dbdÕw° N°æ≤ J¡JÕ¡¸>Ù fi°t Fůfiu tu* •∫° FuwC Fæ ? ÎuŸÙ

≤°tª∏BıÙu fiu N°„aJ¡° J¡∑ $$2$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≤°sŸů* Ju¡ NfiuJ¡
ba„ Fæ*, fitu* J¡ůoÕ _b˚°bw# Ÿku¡Ì Fæ*, J¡ůoÕ J¡°Ôu Fæ*, J¡ůoÕ F≤u Fæ* N°æ≤ J¡ůoÕ ≠≠bÔ Fæ* $$3$$

J¡JÕ¡¸> Ju¡ (Ju¡J¡nu Ju¡) ŸÂ„ Fůfiu Ÿu ÎJ¡ ≤°sŸ J¡° fi°t J¡JÕ¡¸> ≈n° $ ŸŸu Ã≈∏fi F…oÕ J¡°ÔÙ

J¡JÕ¡¸> Ju¡ Ÿt°fi N°J¨¡<wb°ÔÙ bF ≤°sŸÙ J¡JÕ¡¸>Ù J¡FÔ°oÕ $ <bÿbR¡≈ Ju¡ (ıyW[bJu¡) <fiR¡≈d Ju¡ ≈®_wCw Fůfiu ≈≤ Nº∫°Ãt<bT∫J¡ <•w∫ů* Ju¡ <ŸÔ<ŸÔu tu* J¡JÕ¡¸>Ù Ju¡ ≈®ÿfiů* J¡° _t≤d Fůfiu Ÿu tæ*fiu oŸJ¡° bdÕfi N°≈Ÿu <J¡∫° $$4,5$$

J¡FÙ yoÕ N°¶∫°<∫J¡° J¡∑ ≈®J¨¡w tu* ∫ůıfi° J¡≤wu Fæ* $

NfiCÃ≈∏fi F…N° FÙ ∫F ıywg N°<ÌN∏w≤<Fw ≈≤tJ¡°≤d N<πwÙ∫ f®Ê Ÿu Ã≈∏fi F…N°-

Ÿ° ≈®J¡°<„w Fůw° Fæ $$6$$ ıæŸu ıÔ≤°<„ tu* ™> ≤FÙ (bwÕt°fi), NwÙw N°æ≤ Nfi°yw w≤ayu*

<˚∏fi-N<˚∏fiR¡≈Ÿu ¿_Sw Fæ*, bæŸu FÙ ≈≤f®Ê tu* bwÕt°fi NwÙw N°æ≤ Nfi°yw Ÿ¨<‹¸>∫°≥ N∏∫

Nfi∏∫ R¡≈ Ÿu <_Sw Fæ* $$7$$

∫<Ì bwÕt°fi Ÿ¨<‹¸>∫°≥ NwÙw N°æ≤ Nfi°yw Ÿ¨<‹¸>∫ů* Ju¡ wCv∫ Fæ*, wů fitu*

NSÕ<J®¡∫°J¡°¿≤w°R¡≈ <b„uT Jæ¡Ÿu Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu J¡°‹™>ů* tu* fi ıÔw° F…N° ˚Ù N<Àfi f∏Ì≤ů* Ju¡ „Ùw<fib°≤dR¡≈ NSÕ<J®¡∫°J¡°¿≤w° J¡ů J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ <fiÃ∫ů<Ìw N°æ≤ <fiÃ∫¿_Sw f®Ê FÙ J¡w°Õ-Ÿ° FůJ¡≤ ofi NfiuJ¡ ıywů* J¡ů J¡≤w° Fæ <k¡≤ ˚Ù bF N≈fiÙ Ÿtw°, Ÿ°æ‡∫Ãb N°<Ì J¡° Ã∫°y fiFÙ* J¡≤w° ∫°fiÙ bwÕt°fi Ÿ¨<‹¸> tu* ıů NSÕ<J®¡∫°J¡°¿≤w° Fæ, bF ˚®t FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ b°_wb tu* NwÙw, Nfi°yw Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡∑
fi°o˘ bwÕt°fi Ÿ¨<‹¸> tu* ˚Ù NSÕ<J®¡∫°J¡°¿≤w° •w ≤Ù<w Ÿu fiFÙ* Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu

ŸyÕ - 84]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

539

J¡°‹™> tu* <tØ∫° FÙ „°Ô˚a<ıJ¡°fC<] <Ìw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ Nfi°yw FÙ ∫F Ÿ¨<‹¸> N°yw-ŸÙ

≈®wÙw FůwÙ Fæ $$8-10$$ ıæŸu fÙı tu* k¡Ô N°<Ì (NaJC¡≤ N°<Ì) N<˚∏fi Fůw° F…N° ˚Ù

<˚∏fi-Ÿ° <Ìw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <ªwg tu* N∏∫ fi Fůw° F…N° ˚Ù ∫F ªuÃ∫ N∏∫-Ÿ° <Ìw F…N° Fæ $$11$$ fÙı Ÿu ÔuJ¡≤ k¡Ô≈∫Õ∏w NfiC_∫¥w ÎJ¡ B∆∫ŸW° J¡° <bh~>uÌ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d k¡Ô N°æ≤ fÙı tu* J¡ůoÕ ˚uÌ fiFÙ* Fæ $ ıÔ N°æ≤ w≤ayů* Ju¡ Ÿt°fi <ªwg N°æ≤ ªuÃ∫ tu* ˚Ù J¡ůoÕ ˚uÌ
fiFÙ* Fæ $$12$$ <J¡ŸÙ N<bª°≤ Ÿu Ã≈∏fi F…N° ˚uÌ ofi tu* ≈≈∏fi (≈®°›w) fiFÙ* Fů ŸJ¡w°,

•∫ů*<J¡ <ıŸ <J¡ŸÙ J¡°≤d Ÿu ˚®°¿∏wb„ Ã≈∏fi F…N° ˚uÌ <bª°≤ Ÿu fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $$13$$

Fu ≤°tıÙ, ∫F wů ˚®°¿∏w FÙ Fæ, ∫F ıæŸu <J¡ŸÙ J¡°≤d Ju¡ <ffi° N°oÕ bæŸu FÙ ı°∫u $ ≈®fC] FůJ¡≤

N°≈ Ÿ f®Ê J¡ů ı°fi ı°∫u*yu $ oŸ Ÿt∫ N°≈ oŸ ˚®°¿∏w J¡° Ã∫°y J¡∑<ıÎ $ tu≤u b°•∫ů* Ju¡

Zbd Ÿu ˚®°¿∏wR¡≈ y®¿∏S Ju¡ ¸¥>¸> ı°fiu ≈≤ wÌfi∏w≤ ∫Ω<≈ N°≈ I°fi, „ÆÌ, NSÕ ofiJu¡ ˚uÌ

J¡ů fiFÙ* ı°fiu*yu, wS°<≈ tu≤u ≈Ìu„ J¡∑¡w°Ã≈∫Õyůª≤ b_wC J¡ů _b∫a FÙ ı°fi ı°∫u*yu $ <ªW Ÿu FÙ ∫F Ÿ‡≈¥dÕ NfiSÕ Ã≈∏fi F…N° Fæ $ <ªW, bF <ªWı<fiw NfiSÕ N°æ≤ <ªWıfifiÙ N<bΩ°-

∫u Ÿf tu≤u J¡Sfi Ju¡ Zbdt°` Ÿu N°≈Ju¡ „°∏w Fů ı°∫u*yu, oŸtu* Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $$14-16$$
ıywg J¡∑ Ã≈<W N°<Ì Ju¡ <fiR¡≈d J¡° ˚Ù ≈®∫ůıfi <fi‹≈®≈aª b_wC J¡° I°fi FÙ Fæ, oŸ

N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

Ÿ‡≈¥dÕ ıywg f®Ê Ÿu FÙ Ã≈∏fi F…N° Fæ N°æ≤ Ô∫ π°≤° f®Ê J¡ů FÙ ≈®°›w Fůw° Fæ, tu≤Ù
b°<d∫ů* π°≤° ≈®fC] FůJ¡≤ N°≈ oŸ N<fi¿∏Ìw w[bJ¡ů ≈¥dÕ R¡≈ Ÿu ı°fiu*yu $$17$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ
fiu J¡F° # ˚ybfig, ∫<Ì ˚uÌ NŸwg FÙ Fæ, wů f®Ê Ÿu FÙ Ÿf JC¡~> Ã≈∏fi F…N°, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑

N°≈J¡∑ <•w tu* wS° "w_t°π° Îw_t°Ì°Ãtfi N°J¡°„# Ÿa˚¥w#' oÃ∫°<Ì ZC<w tu* "w_t°wg'

∫F ˚uÌ≈®<w≈°<ÌJ¡° ≈aªtÙ N°æ≤ Ÿf ≈≤f®Ê Ÿu N<˚∏fi FÙ Fæ, ∫F N˚uÌ≈®<w≈°ÌJ¡ b°•∫

Ìůfiů* Jæ¡Ÿu ? ∫°fiÙ Ìůfiů* J¡∑ ≈≈<W fiFÙ* FůwÙ $ w°Ã≈∫Õ ∫F F…N° <J¡ Ô‚∫ N°æ≤ NÔ‚∫ Ju¡

˚uÌ wS° fiJu¡ ≈®<w∫ů<y∫ů* Ju¡ N˚°b tu* „ÆÌ J¡∑ ≈®b¨<W fiFÙ* FůyÙ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* Ôsd π°≤° Ô‚∫fů@fiR¡≈ ∆∫bF°≤ J¡∑ N<Ÿ<] Fůfiu Ÿu ≈Ìu„ FÙ fiFÙ* ffiuy° $$18$$
w°ÃJ¡°<ÔJ¡ ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiu ∫° ∆∫°bF°¿≤J¡ Â<‹¸> Ÿu <Ÿ] ˚uÌ N°<Ì Ju¡ ≈°Ì°fi Ÿu

„ÆÌ≈®b¨<W Fů ŸJ¡wÙ Fæ, Nw# <f‡f-≈®<w<f‡fR¡≈ ∆∫bF°≤ J¡∑ fi°o˘ ≈Ìu„ J¡∑ ≈≈<W Fů ŸJ¡wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ •w ÌůT fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ •w

„aJ¡° J¡° ≈¿≤F°≤ J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, „°˜ů* tu* ≈Ìu„ Ju¡ <ÔÎ „ÆÌů* J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑
yoÕ Fæ NSb° ÔůJ¡<Ÿ] NSů˘ Ÿu Ã≈∏fi ∆∫°bF°¿≤J¡ ˚uÌ J¡° ≈ıÙbÙ „ÆÌ FÙ ≈®<w∫ůyÙ, N˚°b, Ÿa¶∫°, Ôsd N°æ≤ ≈sR¡≈ Fůw° F…N° wwg-wwg _SÔ tu* ≈®b¨W Fůw° Fæ $$19$$

J¡¿v≈w ≈Ì°SÕ Ÿu ≈®∫ůıfi∫C•w ∆∫bF°≤ J¡∑ <Ÿ<] ÔůJ¡ tu* ˚Ù Ìu©Ù ı°wÙ Fæ $ ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

∆∫bF°≤ Ÿu FÙ ∫F ˚uÌ Ìu©° ı°w° Fæ ∫°fiÙ ˚uÌ ∆∫°bF°¿≤J¡ Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, ıæŸu

540

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
f°ÔJ¡ J¡ů buw°Ô J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∆∫bF°≤ Ju¡ <ÔÎ oŸ ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ yoÕ Fæ $
ıF°≥ ≈≤ ∫°fiÙ _b›fi ∫° y∏@bÕfiy≤ N°<Ì tu* πæw N°æ≤ Îu•∫ fiFÙ* Fæ, bF°≥ ≈≤ ˚Ù oŸ ≈®J¡°≤ J¡°

Ôsd N°<Ì ∆∫bF°≤ Fæ, Nw# ŸÃ∫Ÿ*J¡v≈ů* Ju¡ ≈Ìu„ N°<Ì ∆∫bF°≤ tu* Ÿ*J¡v≈ J¡° <bfi°„

Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? $$20,21$$
wCtJ¡ů ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ tæ*fiu FÙ N≈fiu Ÿ*J¡v≈ Ÿu J¡°∫Õ, J¡°≤d N°<Ì ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi°

J¡≤ ≤•©Ù Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

NI°<fi∫ů* J¡ů ≈®fC] J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡°∫ÕJ¡°≤d˚°b, _b_b°<t˚°b, FuwC FuwCtÌg˚°b, Nb∫b-Nb∫<b˚°b, ˚uÌ°˚uÌ ≈¿≤d°t N°<Ì J¡° ˚®t, ˚°bů* Ju¡ <b<b@ <bÔ°Ÿ, <bΩ° N°æ≤

N<bΩ°, ŸC©-Ì…#© oÃ∫°<Ì R¡≈ <tØ∫° Ÿ*J¡v≈ů* J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ yoÕ Fæ, ŸÃ∫ b_wC tu* b_wCw#

J¡ůoÕ ˚uÌ fiFÙ* Fæ $$22-24$$

∫F ∆∫bF°≤ ≈Ìuÿ∫ b_wC J¡° I°fi fi Fůfiu Ÿu FÙ Fæ ∫°fiÙ NI°fi°b_S° tu* FÙ Fæ,

≈®fů@°b_S° tu* fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ Nπæw J¡∑ F°<fi fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫F ˚uÌb°Ì ≈≤w[b Ju¡ NI°fi Ÿu FÙ Fæ, ≈≤t°SÕ b_wC Ju¡ I°w Fůfiu ≈≤ πæw fiFÙ* ≤Fw° $

ŸJu¡ I°w Fůfiu ≈≤ wů Ÿ‡≈¥dÕ J¡v≈fi°Nů* Ÿu „¥∏∫ N„ÆÌ FÙ Ju¡bÔ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ $$25$$

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿt∫ N°fiu≈≤ fů@ J¡ů ≈®°›w F…Î N°≈ ≈≤tw[b N°<Ì N°æ≤ N∏w Ÿu

≤<Fw, <b˚°y„¥∏∫, ÎJ¡ N©^±> N°æ≤ Ÿb°ÕÃtJ¡ Fæ, ÎuŸ° ı°fiu*yu $$26$$ <ıfi Ôůyů* J¡ů w[b J¡° ≈¿≤I°fi fiFÙ* F…N° Fæ, ÎuŸu NI ≈C”T N≈fiu <bJ¡v≈ů* Ÿu Ã≈∏fi F…Î wJ¡ů˘ Ÿu Nπæw Ju¡

<bT∫ tu* <bb°Ì J¡≤wu Fæ*, ≈Ìu„ Ÿu w[bb_wC Ju¡ I°w Fůfiu ≈≤ πæw fiFÙ* ≤Fw°, ∫F Ÿ‡≈¥dÕ

˚uÌb°Ì ıfwJ¡ buÌ°∏ww[bJ¡° ≈Ìu„ fiFÙ* Fůw°, w˚ÙwJ¡ ≤Fw° Fæ $$27$$
πæw ˚Ôu FÙ fi Fů, ≈≤ <bb°Ì J¡° NŸ‡˚b Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ, oŸ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
πæw Ju¡ <ffi° b°h∫b°ªJ¡ J¡° ≈≤_≈≤ fů@ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $

„aJ¡° - ∫<Ì πæw Ju¡ <ffi° ≈≤_≈≤ b°h∫b°ªJ¡Ÿ‡fů@R¡≈ <bb°Ì fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, wů πæw FÙ Fů $

Ÿt°@°fi - πæw J¡° b°_wb tu* Ÿ‡˚b FÙ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ bF buw°ÔJ¡v≈fi° Ju¡ Ÿt°fi J¡¿v≈w Fæ, oŸ<ÔÎ t°æfi FÙ <Ÿ] Fůw° Fæ $$28$$

∫<Ì πæw fiFÙ* Fæ, wů "∫wů b°' oÃ∫°<Ì f®ÊÔsdfů@J¡ ZC<wb°•∫ tu* "≈aªtÙ' N°<Ì

<b˚<•w Ju¡ NSÕ ˚uÌ J¡° ≈¿≤I°fi fiFÙ* Fůfi° ª°<FÎ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈aªtÙ N°<Ì Ÿu Nbyw bªů˚uÌ J¡° (πæwJ¡°) ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ "∫wů b°
ot°<fi' oÃ∫°<Ì Ôsdb°•∫ Ÿu Ã≈∏fi fC<] J¡ů N©^±> tF°b°•∫°SÕ tu* ∫°fiÙ w[bt_∫°<Ì
tF°b°•∫°SÕ˚¥w f®Ê tu* FÙ <fi‹™>°b°ÔÙ ∫°fiÙ ≈Ìů* Ju¡ b°h∫ N°æ≤ Ô‚∫ NSů˘ J¡∑ ∆∫CÃ≈<W Ju¡ π°≤°

≈∫ÕbŸ∏fi J¡≤ ∫F ıů JC¡~> tæ* N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥, Ÿu ŸC<fi∫u $$29$$ tfi y∏@bÕfiy≤ J¡∑ fi°o˘

<ıŸJ¡° Ft <fibÕªfi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, ÎuŸu <J¡ŸÙ FuwC Ÿu ∫°fiÙ N<fibªÕfiÙ∫ NI°fi Ÿu Ã≈∏fi F…Î
oŸ ıywg fi°tJ¡ N≈fiu <bı¨‡˚d (<bJ¡°Ÿ) J¡°, <b_w°≤ J¡≤w° Fæ ıů Ju¡bÔ ˚®°a<wt°` Fæ $$30$$

ŸyÕ - 84]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

541

•w NSÕ tua N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ N°¶∫°<∫J¡° J¡° Â‹¸>°∏w Ju¡ R¡≈ Ÿu Nbw≤d J¡≤wu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu <ªW oŸ ıy∏t°∫°J¡ů kæ¡Ô°w° Fæ, bæŸ° ∫F (N°yuJ¡°) Â‹¸>°∏w,

<ıŸ ≈≤ Ju¡bÔ Â<‹¸> Ìufiu Ÿu FÙ Ì°‹¸>°Õ<∏wJ¡ J¡° ≈¿≤I°fi Fů ı°w° Fæ, tæ* N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥, ŸC<fi∫u $$31$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <ıŸ Â‹¸>°∏w J¡ů ŸCfiJ¡≤ ∫F Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ ˚®°¿∏wt°` FÙ Fæ, ÎuŸ° _b∫a <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ N°≈ b°Ÿfi°Nů* J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìu*yu $$32$$ Ju¡bÔ tfiJ¡∑ J¡v≈fi°
π°≤° ffiu F…Î ofi Ÿ‡≈¥dÕ wÙfiů* ÔůJ¡ů* J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ „°∏w_bR¡≈ FůJ¡≤ N°≈ _b°Ãt° tu* FÙ

<_Sw Fů*yu $$33$$ tu≤u π°≤° ≈<Ì‹¸> NSÕ Ju¡ Nb@°fi tu* <_Sw N°≈ <bbuJ¡R¡≈Ù N°æT<@-
t°`° Ÿu tfiů∆∫°<@ J¡∑ <ª<J¡ÃŸ° J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi ˚Ù J¡≤u*yu $$34$$ ÎuŸÙ Nb_S° tu* ∫°fiÙ
b‚∫t°d (J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ) N°¶∫°<∫J¡° J¡∑ ≈®d°ÔÙ Ÿu ÎuŸ° <fiÿª∫ Fůfiu ≈≤ <ªW FÙ ıyBq≈

Ÿu <bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ, ıæŸu f°Ô¥ Ju¡ N∏Ì≤ wuÔ fiFÙ* ≤Fw°, bæŸu FÙ „≤Ù≤ N°<Ì J¡∑ ŸW°
fiFÙ* Fæ $ ≤°y, πuT N°<Ì •Ôu„ů* Ÿu Ìq<Tw ∫F <ªW FÙ ŸaŸ°≤ Fæ $ ıf fiŸu ≈C”T tC•w Fůw°

Fæ wf ŸaŸ°≤ J¡° fi°„ J¡F° ı°w° Fæ $$35,36$$

Ô°æ<J¡J¡ N°æ≤ „°˜Ù∫ <ıwfiu Ÿ°º∫, ≈°ÔfiÙ∫ N°<Ì ≈Ì°SÕ Fæ*, fiJu¡ R¡≈ Ÿu <ªW FÙ

<bJ¡°Ÿ J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ, N∏∫ J¡ůoÕ ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ªW FÙ Ÿ°º∫, ≈°ÔfiÙ∫, <bª°≤dÙ∫, N°∫Õbwg J¡≤dÙ∫, N°F°∫Õ, ∆∫bF°∫Õ, Ÿaª°∫Õ

N°æ≤ N°Ì≤≈¥bÕJ¡ @°∫Õ Ÿf JC¡~> Fæ (!) $$37$$ ofi wÙfiů* ıywů* J¡∑ J¡v≈fi° J¡° N°J¡°„R¡≈

<ªW Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ J¡ů N≈fiu N∏Ì≤ @°≤d J¡≤w° Fæ, wS° bFÙ Ÿt∫ ≈≤ ÌuF, o<∏B∫ N°<Ì

Ju¡ wwg-wwg ∆∫°≈°≤ J¡≤fiu ≈≤ "tæ* ∆∫°≈°≤ J¡≤w° F¥≥', oŸ ≈®J¡°≤ NF∏w° Ju¡ ≈®b°F J¡∑ fi°o˘
f»w° Fæ $$38$$

<ªW Ju¡ Ìů Na„ Fæ-fitu* ÎJ¡ ªæw∏∫ Na„ J¡∑ ≈®@°fiw° Ÿu Â‹¸>w°R¡≈ ŸbÕJ¡v≈fi°Nů* J¡∑
fÙı˚¥w NF∏w° Fæ N°æ≤ ÌqŸ≤° ın°a„ J¡∑ ≈®@°fiw° Ÿu Âÿ∫˚®°<∏wR¡≈w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ªW J¡° ıů ªæw∏∫ Na„ Fæ, bFÙ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡° fÙı Fæ N°æ≤ ıů oŸJ¡° ın ˚°y Fæ, bF ıywg Fæ N°æ≤ bFÙ ˚®t Fæ $$39$$

•w NSÕ J¡° ≈¥bůÕ•w Ÿ¨<‹¸>J®¡t Ju¡ _t≤d π°≤° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚tu* ∫F Ÿf ≈¨ØbÙ N°<Ì N<bΩt°fi ∫°fiÙ NŸwg FÙ Su, ofiJ¡ů N°J¡°≤-

≤<Fw f®Ê° _b›fi Ju¡ Ÿt°fi Ìu©wu F…Î ˚Ù fiFÙ* Ìu©wu Fæ* $$40$$
f®Ê° Jæ¡Ÿu Ìu©wu Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

! Ÿ°@fiů* Ju¡ <Ÿ] Fůfiu ≈≤ ˚Ù ıů <Ÿ] fi F…N° Fů, bF Ÿ°º∫ Fæ $ ıů ≈FÔu Ÿu <Ÿ] Fů, bF ≈°ÔfiÙ∫

Fæ $ N<Ÿ] NfiuJ¡ Ÿ°@fiů* Ju¡ ≈®°›w Fůfiu≈≤ ≈®∫Ãfi J¡∑ yC”w° N°æ≤ Ô|Cw° Ju¡ <bª°≤ Ÿu Ÿ°@fiů* J¡°

Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤ ≈Ù~>u <Ÿ] Fůfiub°Ô° ıů J¡°∫Õ Fæ, bF <bª°∫Õ Fæ $ Ÿtu* ˚Ù ıů Ju¡bÔ <„‹¸>ů* Ju¡ Ÿ‡tw

≈°∫ů* π°≤° Ÿu∆∫ Fůw° Fæ, bF N°∫Õbwg J¡≤dÙ∫ Fæ $ N∏∫ Ìu„ tu* <Ÿ] FÙ ıů N≈fiu |≤ tu* Ô°fiu ∫ůÀ∫ Fæ, bF N°F°∫Õ Fæ $ N≈fiu |≤ tu* <_Sw FÙ ıů J®¡∫-<bJ®¡∫ N°<Ì Ju¡ ≈∫C•w Fů, bF ∆∫bF°∫Õ Fæ $ J®¡∫-

<bJ®¡∫ Ju¡ ≈∫ůyÙ ≈Ì°Sů˘ tu* ˚Ù F°SÙ, |ůnu, ≤S N°<Ì Ÿaª°∫Õ Fæ* $ ˚¥Td N°<Ì @°∫Õ Fæ* $

542

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈bÕw N°<ÌR¡≈ _S¥Ô <b≤°¸>g-ÌuF J¡ů Ÿ¨<‹¸>, <_S<w N°æ≤ ≈®Ô∫tu* ÎJ¡-ŸÙ Ÿ°sÙ Ÿa<bwg Ÿu, Ÿ¨<‹¸> N°<Ì J¡ů ın Ÿa<bwg Ÿu ∫°fiÙ ın tu* NFa˚°bfi°R¡≈ bæÿb°fi≤ Ÿa<bwg Ÿu, Ÿ¥‚t ∫°fiÙ

<Ô*yŸt<‹¸>Ÿ¥`°ÃtJ¡ <F≤^∫y˚Õ-ÌuF J¡ů Ÿ¥‚tŸa<bwg Ÿu (•w ÌuFtu* NFa˚°bfi°Ÿa<bwg Ÿu) oŸ ≈®J¡°≤ wÙfiůa ÌuFůa J¡ů „¥∏∫ FÙ bu Ìu©wu Fæ*, b°_wb tu* fiFÙ* Ìu©wu Fæ* $$41$$ ıæŸu Ÿ¥∫Õwuı Ÿu Ÿ°æ‡∫ N°æ≤ <fitÕÔ ıÔ ∆∫°›w ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ ŸbÕ∆∫°≈Ù N°Ãt° Ÿu N≈fi° ªuÃ∫_bR¡≈˚¥w tfi ∆∫°›w Fæ, <ªwg J¡∑ ∆∫°<›w Ju¡ J¡°≤d Ÿtu* Ÿb°ÕSÕfÙıw° Fæ $$42$$

<ªwg J¡∑ ∆∫°<›w Ÿu FÙ <ªW J¡ů N<bª°≤ Ÿu ıywg-Ì„Õfi N°æ≤ <bª°≤Ÿu N°ÃtÌ„Õfi Fůw°

Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ªWR¡≈Ù f°ÔJ¡ NI°fib„ ıyBq≈Ù <tØ∫° buw°Ô J¡ů Ìu©w° Fæ, ∫<Ì Ÿtu* fů@ Ã≈∏fi

<J¡∫° ı°∫, wů bF N≈fiu <fi<bÕJ¡°≤ ÃJ¨¡‹¸> _bR¡≈ J¡ů Ìu©w° Fæ $$43$$
oŸ ≈®J¡°≤ „C]°Ãt° FÙ <ªW˚°b π°≤° Âÿ∫˚°b J¡ů ≈®®°›w-Ÿ° F…N° Fæ, ∫F k¡<Ôw NSÕ

<fiJ¡Ô° $ •w k¡<Ôw°SÕ J¡∑ ≈C<‹¸> Ju¡ <ÔÎ N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ J¡S°J¡∑ Nbw≤<dJ¡° Ìuwu Fæ* $

<ıŸ ≈®J¡°≤ N°Ãt° πæw N°æ≤ ÎJ¡Ãb˚®t J¡≤fiub°ÔÙ Âÿ∫w°J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, Ÿu N°≈

ŸC¿fi∫u, tæ* b‚∫t°d (J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ) J¡S° π°≤° Ÿu J¡Fw° Fq≥ $$44$$

Îu∏Ìbů≈°¶∫°fi Ju¡ Â‹¸>°∏w Ÿu ıyw tu* tfiůt°`w° J¡° <fiÿª∫ Jæ¡Ÿu Fůy° ? oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

Îu∏Ìbů≈°¶∫°fi Ju¡ Â‹¸>°∏wů* Ÿu ∫C•w, t@C≤ N°æ≤ ∫C<•w∫C•w ≈Ì°Sů˘ Ÿu ≈¥dÕ b°dÙ π°≤°
ıů tæ* J¡Fw° Fq≥, bF „aJ¡° J¡ů Ìq≤J¡≤ Zůw° Ju¡ ⁄Ì∫J¡ů-ıÔtu* wuÔ Ju¡ Ÿt°fi ª°≤ů* Nů≤
kæ¡ÔJ¡≤-∆∫°›w J¡≤ Ìuw° Fæ $$45$$

•w NSÕ J¡° FÙ ∆∫<w≤uJ¡ Ÿu ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

<ıŸ b°•∫ tu* Â‹¸>°∏w J¡° vÔu© fiFÙ* ≤Fw°, tfiůF≤ ≈Ì fiFÙ* ≤Fwu, ıů bdů˘Ju¡ _kC¡¸> fi ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d Zůù<∏B∫ Ÿu y¨FÙw fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, J®¡ů@°bu„Ju¡ J¡°≤d sCÆ@ FůJ¡≤ <ıŸJu¡
bdÕ N≈fiu _S°fi Ÿu h∫Cw F…Î Fů*, <ıŸtu* Ns≤ ≈¥bÕR¡≈ Ÿu fi Fů* (©¿^±>w Fů*), ÎuŸ° b°•∫

Zůw° Ju¡ ⁄Ì∫ tu* NŸ≤ fiFÙ* J¡≤w° $ bF ıæŸu ˚_t tu* Fůt° y∫° |¨w ∆∫SÕ ı°w° Fæ, bæŸu FÙ

<fi‹k¡Ôw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$46$$

∆∫<w≤uJ¡ Ì¨‹¸>°∏w Ÿu J¡Fu y∫u NSÕ J¡° N∏b∫Â‹¸>°∏w Ÿu ≈≈°Ìfi J¡≤wu F…Î <fiytfi J¡≤wu Fæ* $
ıů N°¶∫°fi¡∫°fiÙ <b<b@ J¡S°Nů* Ÿu ∫C•w fnÙ-fnÙ tF°˚°≤w N°<Ì J¡S°Î≥ Fæ*, fiŸu

~>ů¸>Ù ıů-ıů J¡S°Î≥ Fæ* N°æ≤ N<˚I ≈C”Tů* Ju¡ NfiC≤aıfi Ju¡ ∫ůÀ∫ ıů-ıů J¡°∆∫, fi°¸>J¡, Nº∫°Ãt<fif∏@ N°<Ì „ÆÌ Ÿu N°æ≤ NSÕ Ÿu t@C≤ Fæ*, NSb° ıů-ıů Zůù<∏B∫J¡° ≈®tu∫ Fæ, bu Ÿf Â‹¸>°∏wů* Ju¡ N°æ≤ ÔůJ¡≈®<Ÿ] ≈®t°dÂ<‹¸>∫ů* Ju¡ J¡Sfi Ÿu FÙ ÎuŸu ≈®J¡°„w° J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, ıæŸu <J¡ ª∏Bt°Ÿu ÔůJ¡ ≈®J¡°„w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$47$$

ª°æ≤°ŸÙb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 85]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

543

≈ª°ŸÙb°≥ ŸyÕ

Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤Fu f®Ê° J¡° ÌŸ f®Ê°^±>ů* J¡ů Ìu©fi°, bF°≥ Ju¡ ÎJ¡ Ÿ¥∫Õ π°≤° fiJu¡ ∫S°SÕ w[bJ¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, tCHŸu ıů ∫F ≈FÔu f®Ê°fiu J¡F° S°, Ÿ ŸfJ¡ů tæ* f®Ê° Ÿu J¡Fu y∫u Îu∏Ìbů≈°¶∫°fi π°≤° N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥, •∫ů*<J¡ N°≈ tCHŸu ≈¥~> ≤Fu Fæ* $$1$$ ≈FÔu tæ*fiu ˚yb°fig f®Ê° Ÿu ≈¥~>° S°, Fu f®Êfig, ∫u Ÿf f®Ê°^±> Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi Fůwu Fæ* ? tu≤u ≈®ÿfiů* J¡ů ŸCfiJ¡≤ "wCtfiu ıů ≈¥~>° Ÿu tæ* wCtŸu J¡Fq≥y° $' - ÎuŸÙ ≈®<wI° J¡≤

ÔůJ¡<≈w°tF f®Ê° fiu Îu∏Ìbů≈°¶∫°fi Ÿu ∫C•w ∫u y‡˚Ù≤°SÕJ¡ bªfi tCHŸu J¡Fu $$2,3$$
f®Ê°ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙb<Ÿ‹™>, ıyÌg˚°b J¡ů @°≤d J¡≤fiuJ¡∑ „<•wb°Ô° ∫F tfi FÙ
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿf ≈Ì°Sů˘ Ju¡ R¡≈ tu* _kC¡¿≤w Fůw° Fæ, ıæŸu <J¡ ıÔ°„∫tu* <b„°Ôw° J¡ů ≈®°›w

<b<ª fnu-fnu N°bwů˘ Ju¡ R¡≈ Ÿu ıÔ FÙ _kC¡¿≤w Fůw° Fæ $$4$$ ≈FÔu <J¡ŸÙ J¡v≈ tu* J¡v≈

Ju¡ N°≤‡˚ tu* ı°yu F…Î N°æ≤ ŸaŸ°≤ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiub°Ôu tu≤° ıů JC¡~> b¨W°∏w F…N°, Ÿu N°≈ ŸC<fi∫u $$5$$ <J¡ŸÙ Ÿt∫ J¡v≈ Ju¡ N∏w tu* Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡° ŸaF°≤ J¡≤Ju¡ NJu¡Ôu tæ*fiu FÙ ÎJ¡°y® N°æ≤ _b_S FůJ¡≤ J¡v≈°∏wR¡≈Ù ≤°<` J¡ů <fw°∫° $ ≈®°w#J¡°Ô ∫°fiÙ J¡v≈ Ju¡

N°≤‡˚tu* ı°y J¡≤ ∫S°<b<@ Ÿ∏º∫ů≈°Ÿfi N°<Ì J¡≤Ju¡ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ N°J¡°„ tu* tæ*fiu N≈fiÙ <b„°Ô Â<‹¸> Ôy°oÕ $$6,7$$ Â<‹¸> Ôy°wu FÙ NÃ∫∏w <b_w¨w N∏w≤<Fw NŸÙt

„¥∏∫ N°J¡°„J¡ů tæ*fiu Ìu©° $ bF fi wů N∏@J¡°≤ Ÿu ∆∫°›w S° N°æ≤ fi wuı Ÿu $ tæ* Ÿ¨<‹¸> J¡∑ J¡v≈fi° J¡R¡≥, ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ tæ*fiu Ÿ¥‚t <ªW Ÿu Ÿ B‹¸>∆∫ b_wC J¡° „C]w°≈¥bÕJ¡

¿fi≤Ùsd J¡≤fi° N°≤‡˚ <J¡∫° $$8,9$$ oŸJu¡ f°Ì tæ*fiu <b_w¨w N°J¡°„ tu* NÔy-NÔy

<_Sw, <b<b@ ∆∫°≈°≤ů* Ÿu ∫C•w Îba bF°≥ Ju¡ <b‹dC N°<Ì Ju¡ π°≤° J¡∑ yoÕ ≈°Ôfi N°<Ì J¡∑

∆∫b_S° Ÿu <fi‹J¡^¸>J¡ f®Ê°^±>ů* J¡ů Ìu©° $$10$$ fi f®Ê°^±>ů* tu* tu≤u ≈®<w<f‡f Ju¡ wCv∫

≈µJ¡ů„ tu* ≤Ffiub°Ôu N°æ≤ ≤°ıFaŸů* ≈≤ fæ™>u F…Î ÌŸ f®Ê° <_Sw Su $$11$$ fi ≈¨SJg¡

≈¨SJg¡ <_Sw Ÿyů˘ tu*, <ıfitu* ªwC<bÕ@ ≈®°<dbyÕ Ã≈∏fi Fů ≤F° Fæ, ıÔů* J¡ů ı°Ô Ju¡ Ÿt°fi f°≥@fiub°Ôu Nby®F N°<Ì Ÿu ≤<Fw ıÔ Ìufiub°Ôu tu|ů tu* N°æ≤ ıywů* tu* tF°fi<Ì∫°≥ fFwÙ

Fæ*, Ÿ°y≤ y≤ıwu Fæ*, Ÿ¥∫Õ w≈wu Fæ*, b°∫C N°J¡°„ tu* o@≤-@≤ ≈¿≤˚®td J¡≤wu Fæ*, _byÕtu*

Ìubw° <b<b@ J®¡∑n°Î≥ J¡≤wu Fæ*, ≈¨ØbÙtu* tfiC‹∫ <J®¡±>°Î≥ J¡≤wu Fæ*, Ì°fib N°æ≤ fi°y ≈°w°Ôů*
tu* <_Sw Fæ $$12-14$$ J¡°ÔªJ®¡ tu* yC≥SÙ F…oÕ „Ùw, y®Ù‹t, bT°Õ N°<Ì _b˚°bb°ÔÙ Ÿf M¡wCÎ≥ N≈fiu N≈fiu NbŸ≤ ≈≤ k¡Ôů* Ÿu ≈¥dÕ FůJ¡≤ ≈¨ØbÙ J¡ů ª°≤ů* Nů≤Ÿu ˚¥<Tw J¡≤wÙ Fæ* $

≈®Ã∫uJ¡ <Ì„° tu* Ÿ˚Ù bdů˘ tu* <b<Fw N°æ≤ <fi<T] N°ª°≤ J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiu b°ÔÙ wS°

_byÕfi≤J¡R¡≈ k¡Ô J¡° ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiub°ÔÙ _t¨<w∫°≥ ≈®°æ»w° J¡ů ≈®°›w F…oÕ Fæ* $ ˚ůy N°æ≤
tůsR¡≈ k¡Ô J¡ů ª°Ffiub°Ôu Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°dÙ N≈fiÙ-N≈fiÙ oh~>°fiCŸ°≤ NbŸ≤-NbŸ≤ ≈≤

N≈fiu N≈fiu ≈®b¨<WJ®¡t Ju¡ NfiCŸ°≤ ∫Ãfi J¡≤wu Fæ* $$15-17$$ Ÿ°w ÔůJ¡, Ÿ°w πÙ≈,

544

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ŸtCB, ≈bÕw, <ı∏Fu* J¡°Ô <bfi°„ J¡∑ Nů≤ Ôu ı°fiub°Ô° Fæ ∫°fiÙ <bfi°„Ù Fæ, fnu J¡ůÔ°FÔ

Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ _kC¡¿≤w Fůwu Fæ* $ wt J¡FÙ* ≈≤ Nfi°b¨WÌu„ tu* °Ÿw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, J¡FÙ* ≈≤ ≈bÕwyCF° N°<Ì tu* NÃ∫∏w <_S≤R¡≈ Ÿu <_Sw Fæ N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ Ÿf H°<n∫ů* tu*
wuıJu¡ J¡dů* Ÿu <t<Zw FůJ¡≤ <_Sw Fæ $$18,19$$ <ıŸtu* N°J¡°„R¡≈Ù fiÙÔůÃ≈Ô Ju¡
tº∫tu* tu|R¡≈Ù ˚®t≤ |¥t ≤Fu Fæ* wS° ªtJ¡wu F…Î w°≤°Ÿt¥FR¡≈Ù Ju¡Ÿ≤Ÿu ≈¥dÕw° J¡ů ≈®°›w ıywg Ÿ≤ůb≤ Ju¡ ŸÂ„ <_Sw Fæ $$20$$ J¡v≈°∏w J¡∑ w≤F <fi<fn JC¡F≤° tu” J¡∑ H°<n∫ů*
tu* ÎuŸu <_Sw Fæ, ıæŸu <J¡ ŸutÔ J¡∑ <fitÕÔ R¡oÕ ŸJ¡∑ yC™>ÔÙ Ju¡ N∏Ì≤ ≤FwÙ Fæ $$21$$

ÔůJ¡°ÔůJ¡ ≈bÕw FÙ <ıŸJ¡∑ Zä©Ô° Fæ, „ÆÌ J¡≤wu F…Î NdÕb FÙ <ıŸJu¡ ˚¥Td Ju¡ „ÆÌ

Fæ*, N∏@J¡°≤ Ju¡ Ç>J¡nu FÙ <ıŸtu* o∏BfiÙÔ t<dJ¡∑ ≈®˚°Î≥ Fæ*, N≈fiu ˚Ùw≤ <_Sw ≤Ãfiů* Ÿu ıů <b≤°<ıw Fæ, @°fi N°<Ì Ju¡ fÙı FÙ ≈®°<d∫ů* π°≤° N°_b°<Ìw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <ıŸJ¡∑

N@≤-ŸC@° Fæ* N°æ≤ ≈®°<d∫ů* Ju¡ „ÆÌ FÙ <ıŸJu¡ t@C≤ N_kC¡¸> b°<ÀbÔ°Ÿ Fæ*, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑

≈¨ØbÙ N≈fiu N∏w#≈C≤tu* fi°<∫J¡° Ju¡ Ÿt°fi ˚Cbfi°˚ůy tu* <_Sw Fæ $$22,23$$ ŸabÃŸ≤Ô‚tÙ

Ju¡ J¡^™> tu* @°≤d J¡∑ yoÕ N∏@J¡°≤ N°æ≤ ≈®J¡°„R¡≈Ù ÿbuwJ¡tÔ N°æ≤ fiÙÔJ¡tÔů* Ÿu ffiÙ

F…oÕ t°Ô° Ju¡ N∏Ì≤ ≈®<b‹¸> NwÎb ŸJu¡ ≈≤°y Ju¡ wCv∫ <fıÔÙ, fis` N°<Ì Ÿu ∆∫°›w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d FvÌÙ Ju¡ Ôu≈ Ju¡ wCv∫ ≤°<`Ÿt¥FR¡≈ Nay≤°y ≤a<ıw ©¥f y°æ≤ J¡^™>, bs#_SÔ,

Ì≤, <`bÔÙ, fi°<˚ N°<Ì Nayů* J¡∑ ≈a<•w J¡∑ w≤F ΩCÔůJ¡ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $$24$$ ˚CbfiR¡≈Ù
ywů˘ tu* <_Sw fF…w Ÿu ≈®°dÙ <ıfitu* fÙıJu¡ (Ì°<±>tfÙıJu¡) wCv∫ Fæ*, ÎuŸu ÔůJ¡ (f®Ê°^±>), ıů wuıů∫C•w FůJ¡≤ ≈®J¡°<„w Fů ≤Fu Fæ*, Ì°<±>tů* J¡∑ w≤F <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ* $$25$$ wÙfi

≈®b°Fů*b°ÔÙ «¡ºbÕ ÔůJ¡ tu* N°æ≤ N@ůÔůJ¡ tu* ytfi N°æ≤ N°ytfi J¡≤fiub°ÔÙ yay° fiÌÙ, ıů

<J¡ ª∏Bt° J¡∑ J¡Ô° Ju¡ Ÿt°fi <fitÕÔ Fæ, ıywg Ju¡ ∫Iů≈bÙw Ju¡ Ÿt°fi _kC¡<≤w FůwÙ

Fæ $$26$$ <Ì„°R¡≈Ù Ôw°Nů* tu* w<±>Bq≈Ù k¥¡Ôů* Ÿu ∫C•w tu|R¡≈Ù ≈vÔb b°∫C Ÿu ¸>J¡≤° J¡≤
o@≤-@≤ |¥twu Fæ*, fi‹¸> Fůwu Fæ* N°æ≤ <k¡≤ Ã≈∏fi Fůwu Fæ* $$27$$ ŸtCB, ˚¥<t N°æ≤

N°J¡°„J¡° N°Z∫˚¥w ıywg <bw°fiů* Ÿu (<b_w°≤ů* Ÿu) „ů<˚w Fůfiub°ÔÙ y∏@bÕfiy≤ J¡∑

Ω°fiÔw° Ju¡ Ÿt°fi „ů<˚w Fæ, b°_w¿bJ¡ fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ ≈®<w˚°<Ÿw ıywg <tØ∫°

FÙ Fæ $$28$$ fi ˚Cbfiů* Ju¡ tº∫ tu* y¥Ô≤ Ju¡ k¡Ô Ju¡ tº∫tu* <_Sw ~>ů¸>u ~>ů¸>u t„J¡ů* Ju¡

Ÿt°fi Ìubw°, NŸC≤, fi≤, fi°y N°<Ì Ÿa|„# |Ca |Ca „ÆÌ J¡≤wu F…Î <_Sw Fæ* $$29$$ fi ÔůJ¡ů* Ju¡ tº∫ tu* ∫Cy, J¡v≈, sd, Ôb, J¡Ô°, J¡°‹™>° N°<Ì Ÿu ∫C•w Nw<JÕ¡w ŸfJu¡

<bfi°„ J¡∑ ≈®wÙs° J¡≤fiub°Ô° J¡°Ô fFw° Fæ $$30$$ oŸ ŸfJ¡° N≈fiu ≈≤t „C] <ªW Ÿu

<bª°≤ J¡≤ tæ* NÃ∫∏w <b_t∫ J¡ů ≈®°›w F…N° <J¡ ∫F •∫° Fæ N°æ≤ Jæ¡Ÿu Fæ ? $$31$$ <ıŸ
t°∫°ı°Ô J¡ů ªtÕªsCŸu tæ*fiu JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Ìu©°, Ÿ NwCÔ t°∫°ı°Ô J¡ů tæ* tfi Ÿu N°J¡°„ tu* Ìu©w° Fq≥, ∫F Jæ¡Ÿu F…N° ? $$32$$ oŸJu¡ f°Ì <ª≤J¡°Ô wJ¡ Ÿ NwCÔ
t°∫°ı°Ô J¡ů Ìu©J¡≤ tæ*fiu tfi Ÿu FÙ Ÿ ˚Cbfi Ju¡ N°J¡°„ Ÿu ÎJ¡ Ÿ¥∫Õ J¡ů ŸÃ∫ŸaJ¡v≈

Ÿu N≈fiu ŸtÙ≈ fCÔ°J¡≤ ≈¥~>° $$33$$ Fu Ÿ¥∫Õ, Fu Ìub°<@Ìub, Fu tF°ΩCwu, wCt N°Nů, wC‡F°≤°

ŸyÕ - 86]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

545

_b°yw Fů, ÎuŸ° tæ*fiu ≈FÔu ŸŸu J¡F° <k¡≤ ∫F <fi‡fi<fi<ÌÕ‹¸> ≈®ÿfi ≈¥~>° $$34$$ wCt J¡°æfi Fů, ∫F wC‡F°≤° ıywg Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi F…N° Îba oŸŸu N<w¿≤•w N°æ≤ ıů fi°æ ıywg Fæ*, bu Jæ¡Ÿu

Ã≈∏fi F…Î ? Fu ˚ybfig, ∫<Ì N°≈ oŸJ¡ů ı°fiwu Fů*, wů tCHŸu J¡<F∫u $$35$$ ÎuŸ° tu≤u

≈¥~>fiu ≈≤ N°æ≤ tCHu Ìu©J¡≤ ∫u oŸ ÔůJ¡Ju¡ f®Ê° Fæ*, ∫ů ∏Fů*fiu tCHu ≈Fª°fi <Ô∫° $
wÌfi∏w≤ tCHu fit_J¡°≤ J¡≤Ju¡ N<fi∏ÌfiÙ∫ ≈Ìů* Ÿu ∫C•w b°dÙ Ÿu Ÿ¥∫Õ fiu tCHŸu J¡F° # Fu

˚ybfig, N°≈ oŸ Âÿ∫ ≈®≈aª Ju¡ <fiÃ∫ J¡°≤dw° J¡ů ≈®°›w Fæ*, •∫° N°≈ oŸJu¡ b¨W°∏w J¡ů fiFÙ* ı°fiwu, ıů <J¡ tCHŸu ≈¥~>wu Fæ* ? $$36,37$$ Fu ŸbÕ∆∫°<≈fig, ∫<Ì tu≤u b°•∫-Ÿ∏Ì˚Õ

J¡ů ŸCfifiu tu* N°≈J¡ů J¡°æwCJ¡ Fů, wů N°≈Ju¡ π°≤° <ıŸJ¡° ŸaJ¡v≈ fiFÙ* <J¡∫° y∫° S°, ÎuŸÙ

N≈fiÙ Ã≈<W J¡ů N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥, ŸC<fi∫u $$38$$ Fu tF°Ãtfig, N°≈ ŸbÕ„<•wt°fig Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ∆∫bF°≤ tu* oÕÿb≤ R¡≈ Ÿu ∆∫b⁄w Fůwu Fæ* N°æ≤ ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu wů N°≈ tF°Ãt°

Fæ*, ∫F Ÿwg Fæ ∫° NŸwg Fæ, ∫ů* w[bw# fů@ fi FůfiuJu¡ J¡°≤d <btů<Fw J¡≤fiub°ÔÙ N°æ≤

<fi≤∏w ıywg J¡∑ ≤ªfi° J¡≤fiub°ÔÙ wS° J¡˚Ù Ÿwg J¡˚Ù NŸwg J¡FÙ* ≈≤ Ÿwg J¡FÙ* ≈≤ NŸwg

∫ů* Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu ≈¿≤<h~>∏fi ıywg J¡∑ ŸW° Ì„°Õfiu tu* JC¡„Ô J¡Ô°Nů* Ÿu ıů ª°≤ů* Nů≤

Ÿu ∆∫°›w Fæ bF tfi FÙ wwg-wwg R¡≈ tu* _kC¡¿≤w Fů ≤F° Fæ, ∫F N°≈ ı°<fi∫u $$39$$

≈ª°ŸÙb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

<~>∫°ŸÙb°≥ ŸyÕ

˜ÙŸ<Fw o∏Ì… J¡∑ w≈_∫° Ÿu ÌŸ Îu∏Ìbů* J¡∑ Ã≈<W N°æ≤

fitu* ŸfŸu ≠∫u‹™> Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu fiJ¡∑ f®Ê°Fa˚°bfi° J¡° bdÕfi $

Ÿ¥∫Õ fiu J¡F° # Fu Ìub°<@Ìub f®Ê°ıÙ, J¡v≈fi°tJ¡ N°≈Ju¡ NwÙw <Ìfitu* ı‡f¥πÙ≈ Ju¡ ÎJ¡

J¡ůfiu tu* <_Sw Jæ¡Ô°Ÿ ≈bÕw Ju¡ <fi‡fi≈®Ìu„ tu* ŸCbdÕı¸>fi°t Ÿu ≈®<Ÿ] ıů ≈®Ìu„ Fæ, bF°≥ ≈≤

N°≈Ju¡ ≈C`ů*fiu, <ıfiJ¡∑ NfiuJ¡ Ÿ∏w°fiu* Ã≈∏fi Fů yoÕ SÙ*, N≈fiÙ Ÿ∏w<w Ju¡ <bJ¡°Ÿ Ju¡ <ÔÎ
fnu ŸC∏Ì≤ ≈®ªC≤ ŸC© Ÿu ≈¥dÕ t^±>Ô J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ $$1,2$$ bF°≥ ≈≤ J¡ÿ∫≈yů`ůÃ≈∏fi NÃ∫∏w @t°ÕÃt° f®ÊI°<fi∫ů* tu* Zu‹™> NÃ∫∏w „°∏w o∏Ì…fi°tJ¡ f®°Êd F…N° $$3$$ N≈fiu byÕ Ju¡ Ôůyů* tu* bF°≥ <fiÃ∫ <fib°Ÿ J¡≤ ≤Fu Ÿ tF°Ãt° J¡∑ ≈®°dů* Ju¡ wCv∫ <≈®∫ J¡ůoÕ ˚°∫°Õ

SÙ, ıæŸu tR¡˚¥<t tu* w¨d Ã≈∏fi fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ Ÿtu* ŸJu¡ J¡ůoÕ ≈C` Ã≈∏fi fiFÙ*

F…N° ıæŸu ŸÙ@Ù, Ÿku¡Ì wS° NÃ∫∏w „C] J¡°„J¡∑ Ôw° ≈C‹≈ k¡Ô„¥∏∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d „ů<˚w fiFÙ* FůwÙ, bæŸu FÙ ŸJ¡∑ ŸbÕyCdŸa≈∏fi ˚°∫°Õ ˚Ù ≈C`≤<Fw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d „ů<˚w fiFÙ* F…oÕ

$ ≈C` fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w <©∏fi F…Î bu Ìůfiů* Ì‡≈wÙ ≈C`≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ w≈_∫°SÕ Jæ¡Ô°Ÿ

≈bÕw Ju¡ «¡ºbÕ <„©≤ tua, Ã≈∏fi F…Î fi¥wfi b¨sů* Ju¡ Ÿt°fi, N°R¡» F…Î $ ≈®°<d∫ů* Ÿu ≤<Fw

<fiıÕfi Ÿ Jæ¡Ô°Ÿ ≈bÕw Ju¡ <„©≤ ≈≤ b¨s J¡∑ <_S<w Ju¡ Ÿt°fi <_S<wb°Ôu bu Ìůfiů* Ju¡bÔ
ıÔ ≈ÙJ¡≤ |ů≤ w≈_∫° J¡≤fiu Ôyu $ Ÿ°∫aJ¡°Ô Ju¡ Ÿt∫ Ju¡bÔ ÎJ¡ ªCvÔq ıÔ ≈ÙJ¡≤ <fiÿªÔ
b¨s J¡∑ b¨<W J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ©nu ≤Fwu Su $ bu wf wJ¡ b¨s Ju¡ Ÿt°fi ©nu ≤Fu, ıf wJ¡

546

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<J¡ ùw° N°æ≤ π°≈≤ Ìůfiů* FÙ ∫Cy fÙw y∫u $ wÌ…≈≤°∏w Ìub°<@Ìub ˚yb°fi ª∏B„u©≤ fi Ìůfiů* ≈≤ ≈®Ÿ∏fi F…Î $$4-10$$ ıæŸu <Ìfi Ju¡ Ÿ¥∫Õ wuı Ÿu Ÿ∏w°<≈w JC¡tCÌů* Ju¡ <ÔÎ ª∏Ì®t°J¡°

Ì∫ Fůw° Fæ, Ôw° N°æ≤ b¨sů* Ÿu ∫C•w bfi≈®Ìu„ tu* bŸ∏w J¡° N°ytfi Fůw° Fæ, bæŸu FÙ

<ıŸ ≈®Ìu„ tu* bu f®°ÊdÌ‡≈wÙ w≈ J¡≤ ≤Fu Su, bF°≥ „aJ¡≤ ˚yb°fig ≈<_Sw F…Î $ bu Ìůfiů*

Ì‡≈wÙ b¨T˚≈≤ N°R¡» t°Ÿ<Fw „<„t°æ<Ô ˚yb°fig J¡ů Ìu©J¡≤ ÎuŸu <bJ¡<ŸwbÌfi F…Î, ıæŸu <J¡ ª∏Bt° J¡ů Ìu©J¡≤ Ìů JC¡tCÌ <bJ¡<Ÿw Fůwu Fæ* $ fi Ìůfiů* fiu <Ft Ju¡ wCv∫

<btÔÌuFb°Ôu Ìub°<@Ìub ˚yb°fig „aJ¡≤ J¡ů ÎuŸu ≈®d°t <J¡∫° ıæŸu <J¡ Ω°æ N°æ≤ ≈¨ØbÙtu* <_Sw tfiC‹∫ <Ìw F…Î ≈¿≤≈¥dÕ ª∏Bt° J¡ů ≈®d°t J¡≤wu Fæ* $ tÔ∫≈bfi Ÿu J≥¡≈°Î y∫u fi¥wfi ≈vÔbů*

Ÿu ∫C•w N°t® N°<Ì b¨sů* Ju¡ tC© Ÿu Ÿt°fi „ÆÌ J¡≤ ≤Fu ˚®t≤, J¡ů<J¡Ô N°<Ì J¡∑ ºb<fi J¡ů N≈fiÙ ºb<fi Ÿu <w≤_J¨¡w J¡≤wu F…Î <„bıÙ t¨Ì… N°æ≤ Ÿ°æ∏Ì∫Õ Ÿu NÃ∫∏w ÃJ¨¡‹¸> <_tw Ÿu N@≤ J¡ů <FÔ°wu F…Î <fi‡fi<Ô<©w bªfi fůÔu $ <„bıÙ fiu J¡F° # Fu <b≈®, wCt tC≥Ft°≥y° b≤
t°≥yů $ tæ* wC‡F°≤u «¡≈≤ ≈®Ÿ∏fi Fq≥, bŸ∏w M¡wC Ju¡ ≤Ÿ Ÿu N°J®®¡°∏w NwÎb F≤u˚≤u b¨s Ju¡

Ÿt°fi wCt ©¥f ≈®Ÿ∏fi FůNů $ f®°Êd fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, Fu Ìub°<@Ìub tu≤u tayÔt∫ J¡tÕ

J¡≤fiub°Ôu tF°t<w ÌŸ ≈C` Fů*, <ıŸŸu <k¡≤ tCHu „ůJ¡ ≈Ù<nw fi J¡≤u $ ZÙŸ¥∫Õ fiu J¡F° # ıů wCt ª°Fwu Fů bF bæŸ° FÙ Fů, ÎuŸ° J¡FJ¡≤ ˚yb°fig „aJ¡≤ N°J¡°„ tu* N∏w<FÕw Fů y∫u ıæŸu

<J¡ w≤ayů* Ÿu <b„°Ô „≤Ù≤b°Ô° ŸtCB y≤ı J¡≤ N∏w<FÕw Fů ı°w° Fæ $ wÌfi∏w≤ <„bıÙ

Ÿu b≤ ≈°J¡≤ NÃ∫∏w Ÿ∏wC‹¸> F…Î Ìubw°Nů* Ju¡ wCv∫ bu Ì‡≈wÙ ıæŸu <„b N°æ≤ ≈°bÕwÙıÙ

N°J¡°„ J¡ů y∫u, bæŸu FÙ N≈fiu |≤ J¡ů y∫u $ bF°≥ ≈≤ bF f®°ÊdÙ Ì°≤ y˚Õb°ÔÙ F…oÕ, ıæŸu ıÔ Ÿu J¡°ÔÙ tu||¸>° ≈¿≤≈¥dÕy˚Õb°ÔÙ FůJ¡≤ „ů<˚w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈¥dÕy˚°Õ bF f®°ÊdÙ

„ů<˚w F…oÕ $ wÌfi∏w≤ NbŸ≤≈≤ ∫°fiÙ ÌŸbu* tFÙfiu tu* ≈®<w≈Ì° Ju¡ ª∏Bt° J¡∑ w≤F J¡ůtÔ

˚ůÔu-˚°Ôu ÌŸ f°ÔJ¡ů* J¡ů-ıæŸu <J¡ ≈¨ØbÙ fi¥wfi NaJC¡≤ů* J¡ů Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ-

Ÿfiu Ã≈∏fi <J¡∫° $ ıæŸu bT°Õ M¡wC tu* fi¥wfi tu| b¨<] J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ
f®°ÊdŸa_J¡°≤ Ÿu Ÿ‡≈∏fi bu f°ÔJ¡ Sůnu FÙ Ÿt∫tu* fnu wuı_bÙ FůJ¡≤ b¨<] J¡ů ≈®°›w F…Î $

Ÿ°w bTÕJ¡∑ Nb_S° tu* ∏Fů*fiu Ÿ‡≈¥dÕ „°˜ů* J¡° I°fi ≈®°›w J¡≤ <Ô∫° $$11-22$$ ıæŸu

<fitÕÔ fis` N°J¡°„ tu* N≈fiu wuı Ÿu „ů<˚w Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ bu bF°≥ ≈≤ N≈fiu wuıŸu „ů<˚w F…Î $ wÌ…≈≤°∏w fF…w Ÿt∫ fÙwfiu≈≤ fiJu¡ bu t°w° <≈w° N≈fiu „≤Ù≤ J¡° Ã∫°yJ¡≤ Wt y<w J¡ů ≈®°›w F…Î, •∫ů*<J¡ bu ≈®@°fiwt ŸÌgy<wR¡≈ f®Ê Ju¡ I°w° Su $ <≈w° N°æ≤ t°w° Ju¡

ÌuF°bŸ°fi Ju¡ f°Ì t°w° N°æ≤ <≈w° Ÿu ≤<Fw ÌŸ f°ÔJ¡ NÃ∫∏w <©∏fi F…Î N°æ≤ N≈fiu |≤

J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Jæ¡Ô°Ÿ ≈bÕw Ju¡ <„©≤ ≈≤ y∫u $ <≈w°, t°w° N°<Ì f°∏@bů* Ÿu ≤<Fw NwÎb Ì…#©Ù fi Ôůyů* fiu bF°≥ ≈≤ <bª°≤ <J¡∫° - oŸ ıywg tu* NÃ∫∏w ŸC© •∫° Fæ ? ∫F <bª°≤

J¡≤ ∏Fů*fiu N≈fiu N°≈Ÿ tu* ∫F J¡F° # Fu ˚°o∫ů*, Îu<FJ¡ N°æ≤ ≈°≤Ô°æ<J¡J¡ ŸC© Ju¡ ≈°∫R¡≈

Ÿu J¡°æfi b_wC _bÙJ¡°≤ J¡≤fiu ∫ůÀ∫ Fæ, Îu<FJ¡ ŸC©J¡° J¡°≤d fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù ≈¿≤d°t tu* Ì…#©
fi Ìufiub°Ô° •∫° Fæ ? $$23-26$$ •∫° tF[b Fæ, •∫° Îuÿb∫Õ, •∫° NÃ∫∏w „C˚ tF°bæ˚b

ŸyÕ - 86]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

547

Fæ ? •∫° ofi Ôůyů* J¡° Îuÿb∫Õ ˚Ù J¡ůoÕ Îuÿb∫Õ Fæ ? •∫ů*<J¡ ŸbÕŸ°@°≤d y¨F_Sů* N°æ≤ y®°t Ju¡ fi°∫J¡ů* J¡∑ N≈us° Ÿ°t∏w N<@J¡ Îuÿb∫Õb°fig Fæ $ Ÿ°t∏w J¡∑ Ÿ‡≈<W J¡°æfiŸÙ Ÿ‡≈<W

Fæ* ? •∫ů*<J¡ ≤°ı° Ôůy fiJu¡ Îuÿb∫Õ Ÿu J¡FÙ* N<@J¡ Îuÿb∫Õ-Ÿ‡≈∏fi Fæ* ? ≤°ı°Nů* J¡∑ Ÿ‡≈<W

˚Ù J¡°æfi Ÿ‡≈<W Fæ ? •∫ů*<J¡ fiJ¡∑ N≈us° Ÿt®°¸>g J¡FÙ* N<@J¡ Îuÿb∫Õb°fig Fæ $ bF tFu∏BÃb

˚Ù •∫° b_wC Fæ, ıů f®Ê°Ju¡ t¥FqwÕtu* fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $ ıů b_wC ≈®Ô∫tu* fi‹¸> fiFÙ* FůwÙ Fæ, ÎuŸÙ J¡°æfi „ů˚fi b_wC ∫F°≥ Fæ ? $$27-29$$ ıf bu ˚°oÕ ≈≤_≈≤ bæŸ° J¡F ≤Fu Su, owfiutu*
ıæŸu t¨y∫¥S Ÿu ÎJ¡ t¨y N∏∫ t¨yů* Ÿu J¡Fw° Fæ bæŸu FÙ tF°t<w ≠∫u‹™>˚®°w° fiu, <ıŸJ¡∑
b°dÙ NÃ∫∏w y‡˚Ù≤ SÙ, ∫F bªfi J¡F° $$30$$ Ÿ‡≈¥dÕ Îuÿb∫ů˘ tu* ıů J¡v≈°∏w wJ¡ ∫°fiÙ

≈®°J¨¡w ≈®Ô∫≈∫Õ∏w fi‹¸> fiFÙ* Fůw°, Fu ˚°o∫ů*, bFÙ f®Ê°Ãb (<F≤^∫y˚Õw°) ∫F°≥ tCHu R¡ªwÙ

Fæ N°æ≤ J¡ůoÕ b_wC tCHu R¡<ªJ¡≤ fiFÙ Fæ $$31$$

˚°À∫b„ fi ŸfJ¡∑ ˚Ù ŸÙtu* R¡<ª F…oÕ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸJu¡ oŸ bªfiJ¡° fi Ÿf o∏Ì…fi°tJ¡ f®°Êd Ju¡ Wt ≈C`ů* fiu NfiuJ¡ Ÿ°@Cb°Ì≈¥bÕJ¡

N≈fiu N≈fiu bªfiů* Ÿu N<˚fi∏Ìfi <J¡∫° $$32$$

”<ª Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸJ¡° ≈°∫ ≈¥~>wu Fæ* $

N°æ≤ ∏Fů*fiu J¡F° # Fu w°w, ı≤°, t≤d N°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#©ů*J¡° ıF°≥ ≈≤ <bfi°„ Fæ, ÎuŸu

≈µ°ŸfiR¡≈ ıywg-≈¥≠∫ f®ÊÃb J¡ů (<F≤^∫y˚ÕÃb J¡ů) Ft „Ù|® Jæ¡Ÿu ≈®°›w Fů*yu ? $$33$$

<ıI°ŸC N≈fiu ˚°oÕ∫ů* J¡ů <F≤^∫y˚Õ NFay®F ≈°Ÿfi° J¡° Ÿ≈¿≤J¡≤ ≈Ìu„ Ìufiu J¡∑ oh~>°

J¡≤ ≤Fu fiJu¡ ≠∫u‹™>˚®°w° fiu ≈FÔu ŸJ¡∑ Nay˚¥w t≤d≈∫Õ∏w @°≤d° J¡∑ Â»w° J¡° ≈Ìu„

<Ì∫°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ÿ ≠∫u‹™> ˚°oÕ fiu fi <b≈CÔ wuı_bÙ ˚°o∫ů* Ÿu <k¡≤ J¡F° # wCt Ÿ˚Ù Ôůy, ıů tæ* J¡Fq≥,

ŸJ¡° NfiCŸ≤d J¡≤ů $ tæ* ≈µ°Ÿfi tu* <_Sw ÌæÌÙ›∫t°fi f®Ê° Fq≥, N≈fiu wuı Ÿu tæ* Ÿ¨<‹¸>J¡w°Õ

N°æ≤ ŸaF°≤J¡w°Õ Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ wCt Ôůy <ª≤J¡°ÔwJ¡ º∫°fi J¡≤ů $ "≠∫u‹™> ˚°oÕ Ju¡ ÎuŸ° J¡Ffiu≈≤
ıů N°≈ J¡Fwu Fæ*, bæŸ° FÙ Ft Ôůy J¡≤u*yu $' - ÎuŸ° J¡FJ¡≤ bu ŸbÕZu‹™> f®°Êd≈C` N≈fiu fnu

˚°oÕ Ju¡ Ÿ°S FÙ <F≤^∫y˚ůÕ≈°Ÿfi° Ÿu Fůfiub°Ôu k¡Ôtu* NÃ∫∏w ≤°y Fůfiu Ju¡ J¡°≤d º∫°fi°ŸÙfi FůJ¡≤ fæ™> y∫u $$34-36$$ <ª`≈¸> tu* <Ô©u FCÎ-Ÿu º∫°fi°Ÿ•w ∏Fů*fiu N≈fiu N∏Ì≤ <_Sw tfi Ÿu FÙ fnu N°Ì≤ Ju¡ Ÿ°S ∫F <bª°≤ <J¡∫° $$37$$ ©¥f <©Ôu F…Î J¡tÔ Ju¡ J¡ů„ J¡° tC©

FÙ tu≤° ∏fiw N°Ÿfi Fæ, tæ* f®Ê° Fq≥ , tæ* ıywů* J¡° ≤ª<∫w°, J¡w°Õ, ˚ů•w°, tFuÿb≤ ∫°fiÙ <fi∫∏w°

Fq≥, ∫It¥<wÕR¡≈ tu≤u N∏Ì≤ ∫I J¡≤fiub°Ôu tF<TÕ N°æ≤ <„s°<Ì Nay Îba ≈C≤°d N°<Ì ≈°ayů* Ÿu

∫C•w Ÿ≤_bwÙ wS° y°∫`Ù Ju¡ Ÿ<Fw buÌ t¥<wÕt°fig FůJ¡≤ <_Sw Fæ* $ ÔůJ¡≈°Ôů* Ÿu ≈¿≤b¨W, <Ÿ]

t^±>Ôů* Ju¡ Ÿaª°≤ Ÿu ŸC„ů<˚w, ÃJ¨¡‹¸> Ÿ°æ˚°À∫„°ÔÙ N°æ≤ Ìub°ayfi°Nů* Ju¡ y°fi N°<Ì J¡∑ ºb<fi Ÿu <b˚¥¿Tw _byÕ tu≤u N∏Ì≤ Fæ $ ≈bÕw, πÙ≈, ŸtCB N°æ≤ bªfiů* Ÿu NÔaJ¨¡w <`ÔůJ¡∑R¡≈Ù fi°<∫J¡°

Ju¡ J¡°fiů* J¡° JC¡^±>ÔR¡≈Ù ˚¥t^±>Ô tu≤u ˚Ùw≤ Fæ $$38-41$$ ÌæÃ∫, Ì°fibů* Ÿu <ıŸJ¡° Ì≤

≈¿≤≈¥dÕ Fæ, ÎuŸ° ≈°w°ÔÔůJ¡ Ìubw°Nů* J¡∑ N›Ÿ≤°Nů* Ÿu ∆∫°›w |≤ Ju¡ Ÿt°fi yyfiJ¡ů¸>≤ (|≤)

548

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
tu≤u N∏Ì≤ <_Sw Fæ $$42$$ ∫F tF°f°F… o∏Ì®, ıů ≈®ı°Nů*J¡ů NÔaJ¡°≤ ≈®Ì°fi J¡≤fiub°Ôu ≤°ı°Nů*
tu* ŸbůÕWt Fæ, `æÔů•∫R¡≈Ù fiy≤Ù J¡° NJu¡Ôu ≈°Ôfi J¡≤w° Fæ N°æ≤ ≈<b` ∫Iů* J¡° ˚ů•w° Fæ, tu≤u N∏Ì≤ Fæ $$43$$ J¡°<∏w∫ů* Ju¡ ı°ÔR¡≈Ù ≈°„ů* Ÿu <Ì„°Nů* J¡ů f°≥@J¡≤ ≤Ÿů* Ju¡ N°Ì°fi Ju¡

<ÔÎ ∫u ≈®ªC≤ <J¡≤dů*b°Ôu f°≤F Ÿ¥∫Õ ªæ` N°<Ì t°Ÿů* Ju¡ J®¡t Ÿu tu≤u N∏Ì≤ w≈ ≤Fu Fæ* $$44$$ ∫u

„C]b¨<Wb°Ôu ÔůJ¡≈°Ô ∏∫°∫∫C•w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tFwÙ t∫°ÕÌ°Nů* Ÿu ÔůJ¡J¡∑ ÎuŸu ≤s° J¡≤

≤Fu Fæ*, ıæŸu yů≈°Ô y°∫ů* J¡∑ ≤s° J¡≤wu Fæ* $$45$$ ıæŸu ıÔů* J¡∑ w≤ayu* N°<b˚¥Õw FůwÙ Fæ*, <w≤ů˚¥w FůwÙ Fæ*, <b<b@ <b˚b N°<Ì Ÿu <b≤°<ıw FůwÙ Fæ*,a bæŸu FÙ ∫u ≈®ı° ≈®<w<Ìfi N°<b˚¥Õw FůwÙ Fæ*,

<bfi‹¸> FůwÙ Fæ*, <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ bæ˚b Ÿu ŸC„ů<˚w FůwÙ Fæ* N°æ≤ Ì¿≤Bw°, ÌůT N°<Ì Ÿu ofiJ¡°

≈wfi Fůw° Fæ $ ∫F ˚Cbfiuÿb≤ tæ* oŸ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fq≥ N°æ≤ ŸaF°≤ J¡≤w° Fq≥ wS° N°Ì≤dÙ∫

FůJ¡≤ ≈°≤t°<SÕJ¡ _b_bR¡≈ tu* <_Sw Fq≥, NwÎb ≈≤°t J¡ů ≈®°›w Fůw° Fq≥ $$46,47$$ ∫F

ŸabÃŸ≤ fÙw°, ∫F ∫Cy ˚Ù J¥¡ª J¡≤ y∫°, ∫F Ÿ¨<‹¸> J¡° Ÿt∫ Fæ, ∫F ŸaF°≤J¡° Ÿt∫ Fæ, ∫F J¡v≈
fÙw ªCJ¡° Fæ, ∫F f®Ê° J¡∑ ≤°<` kæ¡ÔÙ Fæ, tæ* N°Ãt° tu* ∫°fiÙ _b_bR¡≈ tu* <_Sw Fq≥, ≈¥d°ÕÃt° Fq≥,

≈≤tuÿb≤ Fq≥ $$48,49$$ oŸJu¡ Nfi∏w≤ bu ÌŸ Îu∏Ìb f®°Êd oŸ ≈®J¡°≤ J¡ ˚°<bw fC<] Ÿu ≈ÃS≤
tu* ©CÌÙ F…oÕ ≈®<wt°Nů* J¡∑ w≤F f]°Ÿfi FůJ¡≤ ≈bÕw Ju¡ wCv∫ N¸>ÔR¡≈ Ÿu <_Sw F…Î $$50$$

Fu f®Êfig, wÌfi∏w≤ JC¡„°Ÿfi tu* <_Sw bu ÌŸ Îu∏Ìb, N≈fiu tu* f®Ê° J¡∑ J¡v≈fi° Fůfiu ≈≤ <ıfiJ¡∑

N∏∫ wCh~> b¨<W∫°≥ <bfi‹¸> Fů yoÕ SÙ N°æ≤ <ı∏Fů*fiu f®Ê° J¡° J®¡t (<F≤^∫y˚Õ_S°fi) ≈®°›w J¡≤

<Ô∫° S°, <fi≤∏w≤ NÃ∫∏w ŸC„ů<˚w F…Î $$51$$

<~>∫°ŸÙb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸW°ŸÙb°≥ ŸyÕ
tfi Ÿu f®Ê° ffiu F…Î fi Ôůyů* J¡∑ ÌuF Ju¡ ≤°sŸů* π°≤° ˚sd J¡≤fiu≈≤ fiJ¡∑

ŸaF°≤ N°æ≤ ŸyÕ tu* bæŸÙ FÙ <_S<w ≤FÙ, ∫F bdÕfi $

ZÙŸ¥∫Õ fiu J¡F° # Fu <≈w°tF, wÌfi∏w≤ bu Îu∏Ìb f®°Êd Ÿ ≈°Ÿfi°J®¡ttu* fF…w ˚°bfi°

J¡≤fiu Ÿu ˚Cbfi, ≈®°dÙ, y®°t N°<ÌJ¡∑ Ÿ¨<‹¸>, ≈°Ôfi, ŸaF°≤ N°<Ì wwg-wwg J¡tů˘ Ÿu N°≈Ju¡

Ÿt°fi ∆∫y® <ªWb°Ôu ŸÙtu* NÃ∫∏w N°Ÿ•w FůJ¡≤ wf wJ¡ <_Sw ≤Fu, ıf wJ¡ <J¡ fiJu¡

J¨¡„ „≤Ù≤ Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿ∏w°≈ N°æ≤ b°∫C Ÿu <ª≤J¡°Ô wJ¡ Ÿ¥©J¡≤ ≈C≤°fiu ≈Wu Ju¡ Ÿt°fi <bfi‹¸> Fů y∫u $$1,2$$ bfi tu* ≤Ffiub°Ôu t°aŸ˚sÙ ≈„C-≈<s∫ů*fiu, ıæŸu f∏Ì≤ ŸC∏Ì≤ k¡Ôů* J¡ů ©°wu Fæ*
bæŸu FÙ, o@≤ @≤ ÔC»Ju¡ F…Î fiJu¡ „≤Ù≤ů* J¡ů ©° ±>°Ô° $$3$$ wÌfi∏w≤ bu Îu∏Ìb f®°Êd,

<ı∏Fů*fiu N≈fiÙ f®Êw° tu* ∫°fiÙ "tæ* f®Ê° Fq≥' ÎuŸÙ ˚°bfi° J¡≤ ≤•©Ù SÙ N°æ≤ <ıfiJ¡° f°fl

∆∫°≈°≤ <b≤w S°, wf wJ¡ <_Sw ≤Fu, ıf wJ¡ Nb<„‹¸> ª°≤ ∫Cyůa Ju¡ N∏w tu* J¡v≈ fi‹¸> F…N° $$4$$ wÌfi∏w≤ J¡v≈ Ju¡ sÙd Fůfiu ≈≤ N°æ≤ f°≤F N°<ÌÃ∫ů* Ju¡ w≈fiu ≈≤, ≈C‹J¡≤°bwÕfi°tJ¡

≈®Ô∫J¡°≤Ù tu|ů* Ju¡ ©¥f yıÕfi-wıÕfi Ju¡ Ÿ°S b¨<‹¸> J¡≤fiu≈≤, J¡v≈°∏w Ju¡ b°∫CNů* Ju¡ fFfiu≈≤, ÎJ¡t°` tF°dÕb Ju¡ <_Sw Fůfiu ≈≤ N°æ≤ Ÿf ≈®°<d∫ů* Ju¡ sÙd Fůfiu ≈≤ bu Îu∏Ìb N≈fiu tfi Ÿu

ŸyÕ - 88]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

549

J¡<v≈w f®Ê°^±> tu* Ÿ¨<‹¸> N°<Ì tu* ∆∫y® FůJ¡≤ <_Sw ≤Fu $$5,6$$ wÌfi∏w≤ Fu <b˚ů, ıf N°≈

≤°<` Ju¡ N<wJ®¡td J¡∑ ≈®wÙs° J¡≤ ≤Fu Su N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ <_S<w J¡° ŸaF°≤ J¡≤Ju¡ ∫ůy<fiB° Ÿu N°Ãt° tu* <_Sw Su, wf ˚Ù bu bæŸu FÙ ∫°fiÙ Ÿy°Õ<Ì∆∫°≈°≤ tua ∆∫y® FůJ¡≤ <_Sw ≤Fu $$7$$ N°ı ıf N°≈ ≈®Ô∫R¡≈ ≤°<` Ÿu ı°yu N°æ≤ N°≈fiu ŸaŸ°≤ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu J¡∑ oh~>° J¡∑, Ÿ Ÿt∫

˚Ù bu ŸÙ J®¡t Ÿu <_Sw Fæ* $$8$$ Fu ˚ybfig, oŸ ≈®J¡°≤ ∫u ÌŸ Îu∏Ìb f®°Êd ÌŸ f®Ê° Fů y∫u $

fi ÌŸů* Ju¡ tfiůR¡≈ N°J¡°„tu* ∫u ÌŸ f®Ê°^±> <_Sw Fæ* $$9$$
owfiu y®∏S Ÿu "J¡S<tÌa ı°wtg' (Jæ¡Ÿu ∫F Ã≈∏fi F…N°) oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ ÌuJ¡≤ "J¡_Ãbtg'

(wCt J¡°æfi Fů) oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $

Fu f®Êfig, fi Îu∏Ìb Ÿyů˘ Ÿu ÎJ¡ f®Ê°^±> <~>B˚¥w N°J¡°„R¡≈ t<∏Ì≤ tu* ˚¥ÔůJ¡ tu*

(wÙfiů* ÔůJ¡ů* tu*) J¡°Ô<b˚°yR¡≈ J¡tÕtu* <fi∫C•w tæ* ÎJ¡ Ÿ¥∫Õ Fq≥ $$10$$ Fu f®Êfig, ∫F ÌŸ
f®Ê°Nů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> tæ*fiu N°≈Ÿu J¡FÙ N°æ≤ N°J¡°„ tu* ÌŸ f®Ê°Nů* J¡∑ Ã≈<W ˚Ù J¡FÙ, Nf N°≈ ıů J¡≤fi° ª°Fwu Fæ*, Ÿu J¡∑<ı∫u, •∫ů*<J¡ fiJ¡∑ Ÿ¨<‹¸>∫ů* Ju¡ ≤Fwu ˚Ù N°≈J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ÿu J¡ůoÕ <b≤ů@ fiFÙ* Fæ $$11$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <b≤ů@ •∫ů* fiFÙ* Fæ ? oŸ ≈≤ Ju¡bÔ tfi J¡∑ J¡v≈fi° Fůfiu Ÿu fiJ¡° ŸyÕ

NŸÃ∫ FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

Fu Wt, NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi°Nů* π°≤° N°J¡°„ J¡ů bu<‹¸>w J¡≤fiub°Ô°, f°fl N°æ≤

NŮ∫∏w≤ J¡≤dů* J¡° ı°Ô Ju¡ ŸÂ„ f∏@fiR¡≈, N°Ÿ<•w Ÿu tů<Fw J¡≤fiub°Ô° ıů ∫F ıyw Âÿ∫ Ã≈∏fi F…N° Fæ, bF Ÿf fiJu¡ <ªW tu* ˚®°<∏wt°` FÙ Fæ, b_wCw# JC¡~> fiFÙ* Fæ $$12$$

ŸW°ŸÙb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Nl>°ŸÙb°≥ ŸyÕ
f®Ê° J¡∑ Nfi°Ÿ<•w Ÿu Ÿ¨<‹¸>-<Ÿ<] J¡° bdÕfi wS°
tfi Ÿu Â» f]t¥Ô F…Î J¡°∫Õ J¡∑ N∏∫ ≈°∫ů* Ÿu N<fib¨<W J¡° bdÕfi $

ZÙ f®Ê°ıÙ fiu J¡F° # Fu f®ÊI°<fi∫ů* tu* Zu‹™> b<Ÿ‹™>ıÙ, "Fu f®Ê<bWt f®Ê°ıÙ, bu ÌŸ
f®°Êd FÙ ÌŸ f®Ê° Fæ*', ÎuŸ° tCHŸu J¡FJ¡≤ ˚°fiC ªC≈ Fů y∫u $$1$$ wÌfi∏w≤ ŸJu¡ J¡Sfi J¡ů fF…w Ìu≤ wJ¡ N≈fiu tfi Ÿu <bª°≤J¡≤ tæ*fiu J¡F° # Fu ˚°fiů, tæ* N°æ≤ •∫° Ÿ¨<‹¸> J¡R¡≥, ∫F N°≈
tCHŸu „Ù|® J¡<FÎ $$2$$ Fu Ÿ¥∫Õ, ıF°≥ ≈≤ ∫u ÌŸ f®Ê°^±> <bΩt°fi Fæ*, bF°≥ ≈≤ tu≤Ù Ÿ¨<‹¸> Ÿu N°æ≤ •∫° ≈®∫ůıfi <Ÿ] Fůfiub°Ô° Fæ, oŸJ¡ů N°≈ J¡<FÎ $$3$$ Fu tF°tCfiu, tu≤u ÎuŸ° J¡Ffiu ≈≤

˚°fiC fiu N≈fiÙ fC<] Ÿu <ª≤J¡°Ô wJ¡ <bª°≤ J¡≤ oŸ <bT∫ tu* ∫F ∫C<•w∫C•w bªfi tCHŸu J¡F° $$4$$

Ÿ¥∫Õ fiu J¡F° # Fu ≈®˚ů, N°≈J¡ů <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ oh~>° fiFÙ* Fæ, <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ªu‹¸>° J¡≤fiu J¡∑ N°bÿ∫J¡w° fiFÙ* Fæ, N°≈J¡ů Ÿ¨<‹¸> Ÿu •∫° ≈®∫ůıfi Fæ ? Fu ıyÃ≈wu, <k¡≤ ˚Ù ıů Ÿ¨<‹¸> N°≈ J¡≤wu Fæ*, bF N°≈J¡° Ju¡bÔ tfiů<bfiůÌ t°` Fæ $$5$$

550

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fu ≈®˚ů, <fi‹J¡°t N°≈Ÿu <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ t°fi<ŸJ¡ ∆∫°≈°≤ Ju¡ <ffi° ÎuŸu Ÿ¨<‹¸> FůwÙ Fæ, ıæŸu <J¡ <fitÕfi_J¡ Ÿ¥∫Õ Ÿu ıÔ°<ÌÃ∫R¡≈ Ÿ¥∫Õ J¡° ≈®<w<f‡f Fůw° Fæ $$6$$ ˚ybfig, „≤Ù≤ b≈¥

Nb∫bŸ<∏fibu„ Ju¡ Ã∫°y tu* N°æ≤ Ÿtu* NFtg N<˚t°fi Ÿu ≤°y J¡≤fiutu* ˚Ù N°≈J¡° ˚°b

<fi‹J¡°t Fæ, bF fi „≤Ù≤y®Fd Ÿu JC¡~> ≈®ut J¡≤w° Fæ N°æ≤ fi „≤Ù≤Ã∫°y Ÿu πuT J¡≤w° Fæ $$7$$ Fu

≈®°¿d∫ů* Ju¡ ≈°ÔJ¡, <k¡≤ ˚Ù ıæŸu Ÿ¥∫Õ <Ìfi J¡° ŸaF°≤ J¡≤Ju¡ <k¡≤ <Ìfi J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ

N°≈ <bfiůÌ Ju¡ <ÔÎ FÙ Ÿ¨<‹¸> J¡≤wu Fæ* $$8$$ N°Ÿ<•w≤<Fw ∫F ıywg-Ÿ¨<‹¸> J¡≤fi° tu≤°

J¡wÕ∆∫ FÙ Fæ, ∫F ŸůªJ¡≤ Ju¡bÔ tfiů<bfiůÌ Ju¡ <ÔÎ ıywgŸ¨<‹¸>tu* N°≈J¡∑ ≈®b¨<W FůwÙ Fæ,

<J¡ŸÙ N≈fiÙ _b°SÕ J¡∑ N<˚Ô°T° Ÿu fiFÙ* $$9$$ Fu tFu„, N≈fi° <fiÃ∫J¡tÕ Ÿ¨<‹¸> Ny≤ N°≈
fiFÙ* J¡≤u*yu, wů <fiÃ∫J¡tů˘Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y Ÿu N<w¿≤•w N°æ≤ •∫° NÂ‹¸> N°≈J¡ů ≈®°›w Fůy° ? $$10$$ oŸ<ÔÎ ŸÃ≈C”T J¡ů N°Ÿ<•w <J¡∫u <ffi° ıů J¡wÕ∆∫ ≈®°›w F…N° Fů, Ÿu J¡≤fi° ª°<FÎ, ıæŸu <J¡ J¡ÔaJ¡≤<Fw _bh~> Ì≈Õd ≈®<w<f‡f<J®¡∫° J¡ů J¡≤w° Fæ $$11$$ ıæŸu N°ÃtI°<fi∫ů* J¡∑ N≈®°›w J¡tÕ J¡≤fiu tu* J¡°tfi° fiFÙ* FůwÙ Fæ bæŸu FÙ ≈®°›w J¡tÕ Ju¡ Ã∫°ytu* ˚Ù

J¡°tfi° fiFÙ* FůwÙ, •∫ů*<J¡ J¡°tfi°Ã∫°y J¡° J¡ůoÕ FuwC Ìu©fiu tu* fiFÙ* N°w°, oŸ<ÔÎ ≈≤t°SÕR¡≈

Ÿu JC¡~> fi J¡≤fiuJu¡ J¡°≤d ŸCTC›wwCv∫ N°æ≤ ≈®wÙ<wR¡≈ Ÿu wů J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d _b›fiwCv∫ <fi‹J¡°t fC<] Ÿu ≈®°›w F…Î J¡°∫Õ J¡ů J¡∑<ı∫u $$12,13$$ Fu ıyÃ≈®˚ů, ofi Îu∏Ìbů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ÿu N≈fiu

≈C`, ≈°æ` N°¿Ì Ÿ‡≈<W J¡∑ b¨¿] Ìu©fiu Ÿu ∫<Ì N°≈ Ÿ∏wůT J¡ů ≈®°›w Fů, wů Fu Ìub°<@Ìub ∫u Îu∏Ìb f®°Êd ˚<b‹∫tu* ˚Ù Ÿ¨<‹¸> Ÿu Ÿ∏wC‹¸> Fůfiub°Ôu N°≈J¡ů Ÿ∏wC‹¸> J¡≤u*yu $$14$$

fiJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ÿu tCHu Ÿ∏wůT Fů, wS°<≈ tu≤Ù Ÿ¨<‹¸> fiŸu yw°SÕ •∫ů* fiFÙa Fæ ? oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

˚ybfig, N°≈ N∏∫ J¡∑ ofi Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡ů <ªWR¡≈Ù fiù Ÿu FÙ Ìu©wu Fæ*, ªsCŸu fiFÙ* Ìu©wu $

fiJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiub°Ô° wů N≈fiÙ J¡∑ F…oÕ Ÿ¨<‹¸> J¡ů "tæ*fiu ∫F ≤ª°' ∫ů* N≈fiu fiù Ÿu FÙ ı°fiw°

Fæ, oŸ<ÔÎ N°≈Ju¡ fiùyůª≤ Fůfiub°ÔÙ N°≈J¡∑ Ÿ¨<‹¸> N∏∫ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ÿu yw°SÕ fiFÙ* Fæ $$15$$
wf wů Îu∏Ìb <πıů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡ů FÙ tæ* N≈fiÙ N°≥©ů* Ÿu Ìu©¥≥, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Fu ≈≤tuÿb≤, <ıŸ ≈C”T fiu tfi Ÿu Ÿ¨<‹¸> J¡∑, bFÙ ªtÕªsC Ÿu Ÿ Ÿ¨<‹¸> J¡ů Ìu© ŸJ¡w° Fæ, ÌqŸ≤° fiFÙ* Ìu© ŸJ¡w° $$16$$

∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů tu≤u tfi Ÿu <Ì©°oÕ Ìufiub°ÔÙ ∫F Îu∏Ìb Ÿ¨<‹¸> b¨S° Fæ N°æ≤ tu≤u ≈®<wJ¥¡Ô Fæ; oŸ<ÔÎ oŸJ¡° tCHu <bfi°„ J¡≤ Ìufi° ª°<FÎ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ofi ÌŸ f®Ê°^±>ů* J¡° N°æ≤ ofiJu¡ ≤ª<∫w° ÌŸ f®Ê°Nů* J¡° J¡ůoÕ ˚Ù <bfi°„ fiFÙ* J¡≤

ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ ∫u <ªW J¡∑ Â»w° Ÿu fF…w J¡°Ô Ÿu <_Sw Fæ* $$17$$ ıů J¡tÕ o<∏B∫ů* π°≤°

<J¡∫° ı°w° Fæ, ŸJ¡° <bfi°„ Fů ŸJ¡w° Fæ, ≈≤ tfi Ju¡ <fiÿª∫ Ÿu <J¡Î F…Î J¡tÕ J¡ů J¡ůoÕ ˚Ù

<bfi‹¸> fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° $$18$$ Fu f®Êfig, ≈®°dÙ Ju¡ tfitu* ıů <fiÿª∫ f]t¥Ô Fů y∫°, ŸJ¡°

ŸJu¡ <ffi° ÌqŸ≤° <fib°≤d fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° $$19$$ fF…w J¡°Ô Ÿu ¿ıŸ b_wC J¡° NU∫°Ÿ

<J¡∫° y∫° Fů wS° tfiŸu Â» <fiÿª∫ <J¡∫° y∫° Fů, ŸJ¡° tF°Ãt°Nů* Ju¡ „°≈ Ÿu ˚Ù <bfi°„

ŸyÕ - 89]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

551
fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ÌuFJ¡° ˚Ôu FÙ <bfi°„ Fů ı°∫, ≈≤ bF ≠∫ů*J¡° Ã∫ů* ffi° ≤Fw° Fæ $$20$$ ıů b_wC f]t¥Ô Fæ N°æ≤ tfitu* ª°≤ů* Nů≤ Ÿu N°R¡» Fæ, wBq≈ FÙ ≈C”T Fůw° Fæ, ŸJ¡° ÌqŸ≤° R¡≈
fiFÙ* Fæ $ ŸJu¡ fů@ Ju¡ <Ÿb° N∏∫ ≈°∫ <„Ô° Ju¡ Ç>J¡nů* Ju¡ Ÿt¥Fů* J¡ů ŸÙ*ªfiu Ju¡ wCv∫ ŸbÕS°

<fi‹k¡Ô Fæ, ÎuŸÙ tu≤Ù @°≤d° Fæ $$21$$

Nl>°ŸÙb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
fib°ŸÙb°≥ ŸyÕ
f]t¥Ô tfi J¡∑ N∏∫ ≈®∫Ãfiů* Ÿu N<bªÔw° J¡° o∏Ì… N°æ≤ NFv∫° J¡∑ tfiůb¨<W Ÿu J¡Sfi π°≤° bdÕfi $

˚°fiC fiu J¡F° # ˚ybfig, tfi FÙ ıywů* J¡° ≤ª<∫w° Fæ, Ÿt<‹¸>˚°b°≈∏fi tfi FÙ ≈≤t ≈C”T

∫°fiÙ <F≤^∫y˚Õ Fæ $ ÔůJ¡tu* ıů J¡°∫Õ tfiŸu <J¡∫° y∫° Fů, bFÙ J¨¡w Fæ N°æ≤ „≤Ù≤ π°≤° <J¡∫°
y∫° JC¡~> ˚Ù J¨¡w fiFÙ* Fæ $$1$$ tfi J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Ìu<©Î, Îu∏Ìb Ÿ°@°≤d f®°Êd FůJ¡≤ ˚Ù
tfiJ¡∑ ˚°bfi° Ÿu f®Ê° Ju¡ ≈Ì J¡ů ≈®°›w F…Î $$2$$ tfi Ÿu "tæ* wCh~> ÌuF Fq≥' ÎuŸÙ ˚°bfi° J¡≤fiu ≈≤
fi≤ ÌuFw° J¡ů (ı∏t, t≤d N°<Ì @tÕbW°J¡ů) ≈®°›w Fůw° Fæ, N°æ≤ ÌuF˚°bfi° Ÿu ∫<Ì ∫C•w fi Fů, wů ı∏t, t≤d N°<Ì Ÿu ≈Ù<nw fiFÙ* Fůw° $$3$$ f°flÂ<‹¸> ∫°fiÙ ÌuF N°<Ì tu* N°ÃtfC<]

J¡≤fiub°Ôu ≈C”T J¡ů ÌuF tu* ŸC©, Ì…#© N°<Ì J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ, N∏wtCÕ© Fůfiu Ju¡ J¡°≤d (ªuwfi N°Ãt° J¡ů N°Ãt° ŸtHfiu Ju¡ J¡°≤d) ∫ůyÙ J¡ů ÌuFtu* <≈®∫ N°æ≤ N<≈®∫ J¡° I°fi fiFÙ*

Fůw° $$4$$ oŸ<ÔÎ ∫F <fi<ÿªw F…N° <J¡ Ÿ‡≈¥dÕ ˚®tů* Ÿu ≈¥dÕ ıywg tfi Ÿu FÙ Ã≈∏fi F…N° Fæ, oŸ <bT∫ tu* o∏BJ¡° NFv∫° Ju¡ Ÿ°S ıů b¨W°∏w F…N° Fu, bF Â‹¸>°∏w Fæ $$5$$ f®Ê°ıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig ˚°fiCıÙ, ∫F°≥ ≈≤ J¡°æfi NFv∫° Fæ N°æ≤ Fu wtůfi°<„fig ! J¡°æfi o∏B Fæ ? <ıfiJ¡°
b¨W°∏w ŸCfifiu≈≤ ≈<b` Â<‹¸> ≈®°›w FůwÙ Fæ $$6$$ Ÿ¥∫Õ fiu J¡F° # Fu Ìub, ŸCfi° ı°w° Fæ, ≈®°ªÙfi Ÿt∫ tu* ty@ Ìu„ tu* o∏BΩC‡fi fi°tJ¡° ≤°ı° F…N°, ıů ≈C≤°d tu* ≈®¶∫°w ≤°ı° o∏BΩC‡fi Ju¡

Ÿt°fi ≈®w°≈Ù S° $ ıæŸÙ ª∏Bt°J¡∑ ≤ů<FdÙ ˚°∫°Õ Fæ bæŸÙ FÙ ŸJ¡∑ ª∏Bt^±>ÔJ¡∑ J¡°<∏w Ju¡

Ÿt°fi J¡°<∏wb°ÔÙ J¡tÔ Ju¡ wCv∫ <b„°Ô fiùb°ÔÙ NFv∫° fi°tJ¡∑ ˚°∫°Õ SÙ $$7,8$$ ŸÙ
fiy≤ tu* Ÿ‡≈¥dÕ <b¸>ů* tu* Zu‹™> N°æ≤ <b¸><bΩ°tu* JC¡„Ô o∏Bfi°tJ¡ J¡ůoÕ <b¸> f®°ÊdJC¡t°≤ ≤Fw°

S° $$9$$ ≈¸>≤°fiÙ NFv∫° fiu J¡FÙ* ≈≤ J¡S° Ju¡ ≈®Ÿay Ÿu ≈FÔu NFv∫° (y°æwt≈ÃfiÙ) o∏BJ¡∑
o‹¸> F…oÕ SÙ, ÎuŸ° ŸCfi° S° $$10$$ ÎuŸ° ŸCfiJ¡≤ NFv∫°fi°tJ¡ ≤°ı° J¡∑ ≈ÃfiÙ o∏Bfi°tJ¡

<b¸>≈≤ NfiC≤°<ydÙ F…oÕ $ wÌfi∏w≤ tCH≈≤ N°Ÿ•w bF o∏B tCH NFv∫° Ju¡ ≈°Ÿ •∫ů* fiFÙ*

N°w° oŸ ≈®J¡°≤ bF ÃJ¡¿^™>w F…oÕ $$11$$ bF f°Ô° J¡tÔfi°Ôů* Ju¡ Ÿt¥F wS° Ju¡Ôu Ju¡

≈vÔbů* Ju¡ <f~>°æfiu ≈≤ bfitu* ıæŸu J¡¸>Ù F…oÕ Ôw° Ÿ∏w›w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ NÃ∫∏w Ÿ∏w›w FůwÙ SÙ $$12$$ ıæŸu y®Ù‹t M¡wCtu* Ÿ∏w›w bfi˚¥<t tu* t~>ÔÙ wn≈wÙ Fæ bæŸu FÙ ŸJ¡Ô

≤°ıŸ‡≈<W∫ů* tu* Ÿu ©uÌ Fůw° S° ∫°fiÙ Ÿ‡≈¥dÕ ≤°ı<b˚¥<w∫°≥ ŸJ¡ů ˚ÔÙ fiFÙ* ÔywÙ

SÙ $$13$$ ∫F o∏B Fæ, ∫F o∏B Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ bF ≈®Ô°≈ J¡≤wÙ SÙ $ J¡°tÌub J¡∑ ≈≤°@Ùfiw°

J¡ů ≈®°›w F…oÕ Ÿfiu Ô≠ı° J¡° ˚Ù ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° S° $$14$$ ŸJ¡∑ bæŸÙ Ì…≤b_S° Ìu©J¡≤

552

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ì…#<©w F…oÕ ŸJ¡∑ ÎJ¡ Ÿ©Ù fiu ŸŸu fnu ≈®ut Ju¡ Ÿ°S J¡F° # <≈®∫u, o∏B J¡ů tæ* <ffi° <J¡ŸÙ

≈®J¡°≤ J¡∑ <bPfif°@° Ju¡ wC‡F°≤u ŸtÙ≈ Ô°wÙ Fq≥ $ wC‡F°≤u o‹¸> J¡ů wC‡F°≤u ŸtÙ≈ Ô°wÙ Fq≥ $ ∫F

ŸCfiJ¡≤ ŸJ¡∑ N°≥©u* <bJ¡<Ÿw Fů yoÕ, ıæŸu tC≤H°oÕ F…oÕ fi¿ÔfiÙ (J¡tÔ) Ju¡ ≈æ≤ ≈≤ <y≤wÙ Fæ, bæŸu FÙ bF Ÿ©Ù Ju¡ ≈æ≤≈≤ <y≤ ≈nÙ $ wÌfi∏w≤ <Ìfi Ju¡ fÙwfiu ≈≤ ıf Ÿ∏º∫° F…oÕ wf ŸJ¡∑
bF Ÿ©Ù o∏Bfi°tJ¡ Ÿ f®°Êdf°ÔJ¡ Ju¡ ≈°Ÿ yoÕ $$15-17$$ bF Ÿ©Ù o∏B J¡ů ∫C<•w≈¥bÕJ¡

ŸtH°-fCH°J¡≤ ≤°<`tu* NFv∫°Ju¡ <fiJ¡¸> „Ù|® Ôu N°oÕ $ wÌfi∏w≤ <J¡ŸÙ ÎJ¡ yC›w |≤tu*
fF…wŸÙ k¥¡Ôt°Ô°Î≥ N°æ≤ Nay≤°y Ÿu <b˚¥<Tw bF NFv∫° ıæŸu y°æwt≈ÃfiÙ NFv∫° o∏B Ju¡

Ÿ°S ≤<wJ¡ů ≈®°›w F…oÕ SÙ bæŸu FÙ Ÿ o∏Bfi°tJ¡ <b¸> Ju¡ Ÿ°S ≤<w J¡ů ≈®°›w F…oÕ $$18,19$$
ıæŸu bŸ∏w Ôw° J¡ů ≤Ÿ Ÿu N≈fiu N@Ùfi J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ F°≤, Ju¡∫¥≤ N°<Ì Ÿu tfiůF≤ Ÿ

<b¸> Ÿu, bF wR¡dÙ ŸC≤wů<ªw J®¡∑±>°Nů* π°≤° N≈fiu b„ tu* J¡∑ yoÕ $ wÌfi∏w≤ o∏Bfi°tJ¡

<b¸>≈≤ NfiC≤•w F…oÕ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů w∏t∫ Ìu©wÙ F…oÕ Ÿu Ÿt_w yCdů* Ÿu ≈¥dÕ N≈fi° ≈<w R¡<ªJ¡≤ fiFÙ* F…N° $$20,21$$ JC¡~> Ÿt∫ Ju¡ f°Ì ≤°ı° J¡ů Ÿ NFv∫° Ju¡ tC©R¡≈Ù N°J¡°„

J¡ů ≈®J¡°<„w J¡≤fiub°ÔÙ o∏B°fiC≤°<yw° I°w F…oÕ $$22$$ <ıwfiu Ÿt∫ wJ¡ bF o∏BJ¡° º∫°fi J¡≤wÙ SÙ, wfiu Ÿt∫ wJ¡ ŸJ¡° tC© ÎuŸ° „ů<˚w Fůw° S°, ıæŸu <J¡ ≈¥dÕ ª∏Bt° Ÿu

<bJ¡<Ÿw JC¡tCÌ ŸC„ů<˚w Fůw° Fæ $$23$$ o∏BJ¡∑ ˚Ù Ÿt_w o¿∏B∫°≥ Ÿ≈≤ N°Ÿ•w SÙ, Nw# bF fn° ∆∫°JC¡Ô ≤Fw° S°, ŸJu¡ <ffi° J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù ÎJ¡ sd fiFÙ* ≤F ŸJ¡w° S° $$24$$
wÌ…≈≤°∏w NÃ∫∏w ≈®y°» _fiuF Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈®J¡°„R¡≈ Ÿu J¡°tªu‹¸>°b°Ôu fi Ôůyů* J¡°

ÌC<bÕfi∫, ıů <J¡ NÃ∫∏w ∆∫S° ≈F…≥ª°fiub°Ô° S°, ≤°ı° Ju¡ J¡°fiů* wJ¡ ≈F…≥ª° $$25$$ ≤°ı° fiu

fiJ¡° ≈≤_≈≤ NÃ∫∏w N°Ÿ<•wb°Ô° ˚°b Ìu©J¡≤ fF…w Ÿu Ì^±>ů* Ÿu fi Ìůfiů* J¡° „°Ÿfi

<J¡∫° $$26$$ fi Ìůfiů* J¡ů Fut∏w M¡wCtu* w°Ô°f tu* ~>ůn°, <k¡≤ ˚Ù bu fnu Ÿ∏wC‹¸> FůJ¡≤

F≥Ÿwu Su, bF°≥ ∏Fu w<fiJ¡ ˚Ù Ì…#© fiFÙ* F…N° $$27$$ wÌfi∏w≤ ≤°ı° fiu fiŸu ≈¥~>° # "Fu Ì…tÕ<w∫ů*, wCt <©∏fi Fů ∫° fiFÙ*', ıÔ°„∫ Ÿu <fiJ¡°Ôu y∫u fi Ìůfiů* fiu ≤°ı° Ÿu J¡F° # Fu

≤°ıfig, ≈≤_≈≤ J¡∑ N<fi<∏Ìw tC©J¡°<∏wJ¡° _t≤d J¡≤Ju¡ ∫F°≥ ≈≤ Ft Ôůyů*fiu ≈≤_≈≤ f]≈®ut N≈fiÙ N°Ãt° J¡ů fiFÙ* ı°fi° $$28,29$$ ª¥≥<J¡ Ft Ôůyů* J¡° Ÿay ∫°fiÙ tfi J¡° Ÿ‡f∏@ <fi#„aJ¡

Fæ ∫°fiÙ ≈¨SJg¡ Fůfiu J¡∑ „aJ¡° Ÿu ≤<Fw Fæ, oŸ<ÔÎ Fu ≤°ıfig, N°≈Ju¡ π°≤° <J¡∫u y∫u Ã≈Ùnfi N°<Ì Ì^±>ů* tu* Nayů* Ju¡ ~>uÌfi Ÿu ˚Ù Ft Ôůy F<TÕw ≤Fwu Fæ*, <©∏fi fiFÙ* Fůwu $$30$$ wÌfi∏w≤
bu ˚°n tu* (˚±>˚¥≥ıu J¡∑ ˚l>Ù tua) Hů*Ju¡ y∫u, bF°≥ ≈≤ ˚Ù ≈®Ÿ∏fi FÙ ≤Fu $ ∏Fů*fiu ≈FÔu J¡∑ w≤F

≤°ı° Ÿu J¡F° # ≈≤_≈≤ J¡∑ _t¨<w Ÿu F<TÕw FůJ¡≤ bF°≥ ≈≤ ˚Ù Ft ŸC©Ù ≤Fu $ wÌ…≈≤°∏w F°SÙ

Ju¡ ≈æ≤ů* tu* f°≥@ <Ì∫u y∫u $ bF°≥ ≈≤ ˚Ù ≈¥bÕbwg bu ≈®Ÿ∏fi ≤Fu $ ≈≤_≈≤ _t¨<w Ÿu F<TÕw FůJ¡≤

∏Fů*fiu ≤°ı° Ÿu <k¡≤ bæŸu FÙ J¡F° $ J¡ůnů* Ÿu ≈Ù¸>u y∫u <k¡≤ ˚Ù bu <©∏fi fi F…Î, ≈FÔu J¡∑ w≤F

<k¡≤ ˚Ù ∏Fů*fiu ≤°ı° Ÿu J¡F° $ ≤°ı° Ÿu <Ì∫u y∫u N∏∫°∏∫ Ì^±>ů* Ÿu ≈Cfi# ≈Cfi# <fiJ¡°Ôu y∫u

∏Fů*fiu ≈¥~>fiu ≈≤ <k¡≤-<k¡≤ bæŸu FÙ W≤ <Ì∫° $ o∏B fiu ≤°ı° Ÿu J¡F° # ≤°ıfig, Ÿ‡≈¥dÕ ıywg tu≤u <ÔÎ Ì<∫w°t∫ Fæ, Ì…#©FuwC „≤Ù≤h~>uÌfi N°<Ì tCHu JC¡~> ˚Ù Ì…#© fiFÙ* Ìuwu $ Fu ≤°ıfig,

ŸyÕ - 89]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

553
oŸJ¡° ˚Ù Ÿ‡≈¥dÕ ıywg t∏t∫ Fů y∫° Fæ, oŸ<ÔÎ N∏∫ ≈Ù±>fi Ÿu ˚Ù Ft Ôůyů* J¡ů JC¡~> Ì…#©
fiFÙ* Fůw° Fæ $ Fu ≤°ıfig, tæ* tfiůt°` Fq≥ N°æ≤ tfi FÙ ≈C”T J¡F° y∫° Fæ $$31-36$$ ∫F ÌuF tfi J¡° <b_w°≤t°` FÙ Ìu©° ı°w° Fæ $ ∫<Ì J¡<FÎ tæ* tfi J¡ů FÙ Ì^±> Ÿu fi‹¸> J¡≤ ±>°Ô¥≥y°, wů

Ÿ≈≤ J¡Fwu Fæ*-ÎJ¡ J¡°Ô tu* ≈®∫C•w NfiuJ¡ Ì^±>ů* Ÿu oŸ bÙ≤ tfi J¡° w<fiJ¡ ˚Ù ˚uÌfi fiFÙ*

<J¡∫° ı° ŸJ¡w° $ Fu ≤°ıfig bu <J¡ŸJ¡∑ N°æ≤ Jæ¡ŸÙ „<•w∫°≥ Fæ*, <ıfiŸu bu ˚Ù tfi, <ıfiJ¡° <J¡
wÌg˚°b°≈¿≤WR¡≈ <fiÿª∫ NfiC˚¥w Fæ, <˚∏fi <J¡∫u ı°wu Fů* $ ÌuF ª°Fu b¨<] J¡ů ≈®°›w Fů, ª°Fu fi‹¸> ˚®‹¸> Fů ı°∫, <J¡∏wC <bª°¿≤w (˚°<bw) NSÕ Ju¡ N<˚tC© F…N° tfi ≈¥bÕbwg <_S≤ ≤Fw°

Fæ $ Fu ≤°ıfig, N≈fiu o‹¸> NSÕ <ª≤J¡°Ô Ÿu N<˚<fi<b‹¸> (N°y®F∫C•w) N°æ≤ Ÿtu* <_Sw tfi J¡ů „≤Ù≤ tu* <_Sw ˚°b N°æ≤ N˚°b ≈Ù¿nw J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ŸtSÕ fiFÙ* Fůwu $ Fu ≤°ıfig, wÙb®buyb°Ôu tfi Ÿu ıů b_wC ˚°<bw FůwÙ Fæ, ŸÙJ¡ů ≈C”T <_S≤R¡≈ Ÿu Ìu©w° Fæ, „≤Ù≤ π°≤°

<J¡∫u y∫u J¡°∫Õ J¡ů fiFÙ* Ìu©w° $ Fu ≤°ıfig, tF°Ãt°Nů* J¡∑ b≤, „°≈ N°<Ì J¡ůoÕ ˚Ù <J®¡∫°Î≥
wÙb®buy Ÿu ∫C•w tfi J¡ů ŸJu¡ N˚Ù‹¸> ≈Ì°SÕ Ÿu <bª<Ôw fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ $ ıæŸu t¨y tF°

≈bÕw J¡ů <bª<Ôw fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, bæŸu FÙ ≈C”T wÙb®buy Ÿu ∫C•w tfi J¡ů N≈fiu N˚Ù‹¸>

≈Ì°SÕ Ÿu <bª¿Ôw J¡≤fiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* Fůwu $ ıæŸu fF…w «≥¡ªu Ìub°Ô∫tu* ˚ybwÙ ÌubÙ ≈®<w<‹™>w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F ŸC∏Ì≤Ù tu≤u tfi#J¡ůT tu* ≈®<w<‹™>w Fæ $ tu≤u ıÙbfiJ¡∑ ≤s° J¡≤fiub°ÔÙ oŸ

<≈®∫° Ÿu ∫C•w tæ* Ì…#© J¡° NfiC˚b bæŸu FÙ fiFÙ* J¡≤w°, ıæŸu <J¡ <„©≤ ≈≤ <_Sw tu|t°Ô° Ÿu

∫C•w ≈bÕw y®Ù‹tM¡wC J¡∑ w≈fi J¡° NfiC˚b fiFÙ* J¡≤w° $ Fu ≤°ıfig, tæ* ıF°≥-ıF°≥ ≤Fw° Fq≥

NSb° <y≤w° Fq≥, bF°≥ ≈≤ o¿h~>w ≈Ì°SÕ Ju¡ Ô°˚Ÿu N<w¿≤•w w<fiJ¡ ˚Ù <J¡ŸÙJ¡° NfiC˚b fiFÙ* J¡≤w° $ NFv∫°R¡≈ <≈®∫° fi°tb°Ôu tfiŸu o∏B fi°tJ¡ tfi FÙ ˚ÔÙ˚°≥<w Ÿaf] FůJ¡≤

∫°fiÙ ÎJ¡ FÙ tfi Ìů buTů* Ÿu NFv∫° N°æ≤ o∏BR¡≈ Ÿu Â»w° Ÿu Ÿ‡f] FůJ¡≤ _b˚°b Ÿu N<w¿≤•w N∏∫ <bT∫J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° ∫°fiÙ Ÿæ*J¡nů* ≈®∫Ãfiů* Ÿu ˚Ù ŸJ¡° _b˚°b ÌqŸ≤u R¡≈ tu* ≈¿≤dw fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $ Fu ≤°ıfig, @Ù≤ J¡° tfi ÎJ¡ J¡°∫Õtu* <fi<b‹¸> (ÎJ¡°y®) Fůw° Fæ $ bF tF°Ãt°Nů* Ju¡ b≤ N°æ≤ „°≈ Ju¡ ≈®˚°b Ÿu ˚Ù tu” J¡∑ w≤F ª<Ôw fiFÙ* Fůw° $ ÌuF
b≤ N°æ≤ „°≈ Ÿu N∏∫w° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, <J¡∏wC @Ù≤ tfi Ÿ‡≈¥dÕ <bsu≈ů* Ju¡ <b<ıyÙTC Ju¡ R¡≈

Ÿu <_S≤ ≤Fw° Fæ $$37-49$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu J¡∑ ÌuF FÙ tfi J¡° J¡°≤d Fæ, ÌuF Ã≈Ùnfi Fůfiu ≈≤ tfiJ¡° Ã≈Ùnfi •∫ů*
fiFÙ* Fůw° ?

Fu ≤°ıfig, ∫u <Ì©°oÕ Ìu ≤Fu ≈®°<d∫ů* Ju¡ „≤Ù≤R¡≈Ù Ç>J¡nu, ıů <J¡ b¨S° Ã≈∏fi F…Î Fæ*, tfi Ju¡ J¡°≤d (Ã≈°ÌJ¡) fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC tfi FÙ ofi „≤Ù≤ů* J¡° ÎuuŸ° J¡°≤d Fæ, ıæŸu ıÔ Ÿ‡≈¥dÕ
bfiů* J¡∑ Ôw°Nů* Ju¡ ≤Ÿ J¡° J¡°≤d Fůw° Fæ $$50$$ Fu tF°Ãtfig, tfi N°Ãt° J¡° ≈FÔ° ˚ůy°∫wfi Fæ, ∫F Ÿt<HÎ N°æ≤ Ÿfiu ıywg tu* Ÿ‡≈¥dÕ „≤Ù≤ů* J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $ oŸ ≈C”T J¡°
bF N°Ω ˚ůy°∫wfi tfi ıF°≥-ıF°≥ ≈≤ "NFtg' oŸ N<˚t°fi Ÿu N°<b˚¥Õw Fůw° Fæ, ŸŸu wwg-wwg „≤Ù≤ J¡° N°J¡°≤ Ã≈∏fi Fůw° Fæ, N∏∫ fiFÙ* Fůw° $$51$$

554

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

•w NSÕ J¡° FÙ Â‹¸>°∏w π°≤° ≈≈°Ìfi J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $

Fu ŸC˚y, tfi J¡ů FÙ tC¶∫ NaJC¡≤ ı°<fi∫u $ ŸŸu b¨sJu¡ ≈vÔb N°<Ì Ju¡ wCv∫ ≈C”T J¡∑

ÌuF Ã≈∏fi F…oÕ Fæ, kæ¡ÔÙ Fæ $ NaJC¡≤ Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ <k¡≤ ≈vÔb „ů˚° <Ìw fiFÙ* FůwÙ, <J¡∏wC

≈vÔbů* Ju¡ sÙd Fůfiu ≈≤ NaJC¡≤ J¡° J¡Ì°<≈ fi°„ fiFÙ* Fůw° $$52$$
oŸÙ<ÔÎ ÌuF J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ ˚Ù ≈Cfi# ≈Cfi# ÌuF J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ, <J¡∏wC <ªW J¡° fi°„

Fůfiu ≈≤ Jæ¡bv∫ FÙ Fůw° Fæ, <k¡≤ Ã≈<W fiFÙ* FůwÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ÌuF Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ˚Ù tfi NfiuJ¡ ÌuFů* J¡ů Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ, ıæŸu <J¡ _b›fi˚¥<t tu* <ªW
fi∫u-fi∫u _b›fiů* J¡ů Ì„°Õw° Fæ N°æ≤ <ªW Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ wů „≤Ù≤ <J¡ŸÙJ¡° ˚Ù Ã≈°Ìfi fiFÙ*

J¡≤w°, oŸ<ÔÎ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ FuwC˚¥w <ª∏w°t<d Ju¡ ŸÂ„ tfiJ¡∑ ≈≤t≈C”T°SÕŸ°@fiR¡≈

Ÿu ≤s° J¡∑<ıÎ $ N≈fiu wCh~> J®¡ů@ N°<Ì Ju¡ J¡°≤d ŸJ¡° <bfi°„ fi J¡∑<ıÎ, ∫F NSÕ Fæ $$53$$
ıů f°w ≈FÔu J¡FÙ SÙ, ŸÙJ¡° ŸtC<ªwR¡≈ Ÿu NfiCb°Ì J¡≤ ≈ŸaF°≤ J¡≤wu F…Î Ì^±> tu*

≈®∫Ãfi J¡∑ <bk¡Ôw° J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $

Fu ≤°ıfig, <≈®∫ ∫CbwÙ tu≤u tfi tu* <_Sw Fæ, NwÎb ≈®Ã∫uJ¡ <Ì„°tu* ŸJ¡ů tæ* Ìu©w° Fq≥ N°æ≤

<fiÃ∫ N°fi∏Ì tu* Fq≥ $ wC‡F°≤u fiy≤ Ju¡ N∏wyÕw wC‡F°≤u ŸubJ¡ N°<Ì tu* ıů tCHu Ì…#© Ìufiub°Ôu J¡„°|°w, „˜°|°w N°<Ì Fæ*, fiJu¡ k¡Ô˚¥w Ì…#©J¡ů ÎJ¡ sd˚≤ NSb° fF…w Ìu≤Ù wJ¡ tæ*

JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Ìu©w° $$54$$
fib°ŸÙb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
fiÆfub°≥ ŸyÕ

˚≤wtC<fi Ju¡ „°≈ Ÿu fiJu¡ ÌuFů* Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ˚Ù fiJu¡ tfiJ¡∑ w∏t∫w° fi‹¸> fi F…oÕ, ∫F bdÕfi $

˚°fiC fiu J¡F° # Fu f®Êfig, wÌfi∏w≤ o∏Bfi°tJ¡ <b¸> Ju¡ ÎuŸ° J¡Ffiu≈≤ J¡tÔ Ju¡ wCv∫ fiùb°Ôu

Ÿ ≤°ı° fiu ŸtÙ≈tu* <_Sw ˚≤w fi°t Ju¡ M¡<TıÙ Ÿu J¡F° $$1$$ ≤°ı° fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, N°≈ Ÿ‡≈¥dÕ @tÕ Ju¡ ttÕ J¡ů ı°fifiub°Ôu Fæ* $ tæ* tu≤Ù ≈ÃfiÙJ¡° N≈F≤d J¡≤fiub°Ôu oŸ Ì…≤°Ãt° Ju¡
tC© tu* NÃ∫∏w |¨‹¸>w° Ìu©w° Fq≥ $$2$$ Fu tF°tCfiu, N°≈ oŸJu¡ ≈°≈ Ju¡ NfiCR¡≈ oŸu „Ù|® „°≈

ÌÙ<ıÎ, •∫ů*<J¡ ∫<Ì oŸJ¡ů Ì^±> fi <Ì∫° ı°∫, wů t°≤fiu ∫ůÀ∫ ≈C≤T Ju¡ Ã∫°y Ÿu bFÙ ≈°≈

Fůw° Fæ, ıů <J¡ Nbº∫ Ju¡ b@ Ÿu Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ oŸu Ì^±> Ìufi° N°bÿ∫J¡ Fæ $$3$$ Zu‹™>

≤°ı° Ju¡ ÎuŸ° J¡Ffiu≈≤ tC<fib≤ ˚≤w fiu Ÿ Ì…≤°Ãt° Ju¡ ≈°≈J¡° ≈¥b°Õ≈≤ Ÿu ∫S°∫ůÀ∫ <bª°≤

J¡≤, Fu Ì…fCÕ]u ! ≈<w Ju¡ BůF Ÿu ≈<ww oŸ ≈°<≈fi Ju¡ Ÿ°S w¥ <bfi‹¸> Fů ı°', ÎuŸ° „°≈ Ìu

<Ì∫° $$4,5$$ wÌfi∏w≤ fi Ìůfiů* fiu ≤°ı° N°æ≤ ˚≤w Ju¡ ≈®<w ∫F bªfi J¡F° # wCt Ìůfiů*

NÃ∫∏w Ì…tÕ<w Fů, •∫ů*<J¡ wCt Ôůyů*fiu N≈fiu „°≈ Ÿu N≈fi° J¡<™>fi w≈ fi‹¸> <J¡∫° Fæ N°æ≤ wCt Ôůyů* Ju¡ „°≈Ì°fi Ÿu Ft°≤° JC¡~> ˚Ù Fůfiub°Ô° fiFÙ* Fæ $ Ft Ôůy tfiR¡≈Ù Fæ*, ÌuF Ju¡ fi‹¸> Fůfiu

≈≤ ˚Ù Ft Ôůyů* J¡° JC¡~> ˚Ù fi‹¸> fiFÙ* Fůy° $ wCt <fi¿ÿªw ŸtHů, tfiJ¡° J¡ůoÕ J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù

<bfi°„ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ bF NÃ∫∏w Ÿ¥‚t Fæ, <ª∏t∫ Fæ N°æ≤ N∏∫ Ôůyů* Ÿu Ì…ÔÕ‚∫

ŸyÕ - 91]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

555

Fæ $$6-8$$ ˚°fiC fiu J¡F° # f®Êfig, NÃ∫∏w ≈®y°» _fiuF Ÿu <ıfiJ¡° tfi Ÿ‡f] Fæ, ÎuŸu bu Ìůfiů*

„°≈ Ÿu b¨s Ÿu <y≤u F…Î ≈vÔbů* J¡∑ w≤F ≈¨ØbÙ ≈≤ <y≤ ≈nu ∫°fiÙ t≤ y∫u $$9$$ wÌfi∏w≤ Â»

<bT∫≤°y Ÿu f≥@u F…Î bu Ìůfiů* t¨y∫ů<fi tu* y∫u, wÌfi∏w≤ bu Â» <bT∫≤°y Ÿu f] Fůfiu Ju¡ J¡°≤d

<k¡≤ ≈sÙ Fů y∫u $$10$$ wÌfi∏w≤ fF…w ı∏tů* Ju¡ f°Ì Fu ≈®˚ů, Ft°≤u f®Ê°^±> tu* ≈≤_≈≤

Ÿ‡f∏@ J¡∑ ˚°bfi°b°Ôu bu Ìůfiů* w≈_∫°tu* <fi≤w fnu ≈C^∫°Ãt° f®°ÊdÌ‡≈wÙ F…Î $$11$$ ˚≤w J¡° bF „°≈ fiJu¡ „≤Ù≤t°` Ju¡ <bfi°„ tu* ŸtSÕ F…N° N°æ≤ tfiJu¡ <fiy®Ftu* ŸtSÕ fiFÙa F…N° $
bu N°ı ˚Ù ŸÙ tůF Ÿa_J¡°≤ Ju¡ J¡°≤d ıF°≥-ıF°≥ Ã≈∏fi Fůwu Fæ*, bF°≥ Ì‡≈wÙ FÙ Fůwu Fæ* $$12,13$$ NJ¨¡<`t ≈®ut≤Ÿ Ÿu ≈¥dÕ fiJu¡ Ÿ ŸC∏Ì≤ _fiuF J¡ů Ìu©J¡≤ b¨s ˚Ù ≈®ut≤Ÿ Ÿu

∫C•w FůJ¡≤ Zäy°≤ªu‹¸>°∫C•w Fůwu Fæ*, <k¡≤ N°æ≤ů* J¡∑ wů f°w FÙ •∫° Fæ ?$$14$$
fiÆfub°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
o•∫°fifub°≥ ŸyÕ

˚°fiC J¡ů tfiC ffi°J¡≤ f®Ê° J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡° N°æ≤ Îu∏Ìbů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ÿt°fi

<bÿb J¡∑ tfiůt°`<bÔ°Ÿw° J¡° <fiR¡≈d $

˚°fiC fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, ª¥≥<J¡ ˚≤w J¡° „°≈ tfiů<fiy®F tu* ŸtSÕ fiFÙ* F…N°, oŸ<ÔÎ tæ*

∫F J¡Fw° Fq≥, tfi NÃ∫∏w J¡<™>fi „°≈ů* Ÿu ˚Ù <fiy®F Ju¡ N∫ůÀ∫ N°æ≤ N˚uΩ Fæ $$1$$ oŸ<ÔÎ

Îu∏Ìbů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡° <bfi°„ N°≈ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, ª¥≥<J¡ N°≈ tF°Ãt° Fæ*, oŸ<ÔÎ N°≈Ju¡

<ÔÎ fiJ¡° <bfi°„ J¡≤fi° N∫C•w ˚Ù Fæ $$2$$ Fu fi°S, oŸ ŸaŸ°≤ tu* N°æ≤ ¿b<b@ ŸaŸ°≤ů* tu*
bF J¡°æfiŸÙ b_wC Fæ, ıů <J¡ tF°Ãt° N°æ≤ ŸfJu¡ _b°tÙ N°≈J¡∑ ÌÙfiw° Ju¡ <ÔÎ Fů ? ∫°fiÙ tu≤Ù

Ÿ¨<‹¸> b¨S° Fæ, ÎuŸ° ŸtHJ¡≤ N°≈J¡ů ÌÙfiw° J¡° NbÔ‡ffi fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ $$3$$ tfi ıywů* J¡° J¡w°Õ Fæ, tfi ≈C”T J¡F° y∫° Fæ $ ıů tfiJu¡ <fiÿª∫ Ÿu <J¡∫° y∫° Fæ, ŸJ¡° B∆∫, N°æT<@, Ì^±> N°<Ì Ÿu <bfi°„ fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $ ıæŸu <J¡ t<d Ju¡ ≈®<w<f‡f J¡° <bfi°„
fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ ∫u Îu∏Ìb <πı ∫F°≥ ≈≤ ÌuÌÙ›∫t°fi N≈fiÙ Ÿ¨<‹¸> ˚®°<∏w∫ů* Ju¡

Ÿ°S <_Sw ≤Fu* $$4,5$$
wf tu≤Ù Ÿ¨<‹¸> Ju¡ <ÔÎ NbJ¡°„ J¡F°≥ Fæ ? ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

N°≈ oŸ Nfi∏w _b<ªW°J¡°„ tu* ≈®ı° J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤Ju¡ <_Sw FůoÎ, •∫ů*<J¡ <ªW°J¡°„,

<ªÌ°J¡°„ N°æ≤ ≈≤t°J¡°„, ∫u wÙfiů* Nfi∏w Fæ* N°æ≤ ∫u wÙfiů* <ªÌ°J¡°„ Ÿu ≈®J¡°<„w Fæ* $ Fu ıyÃ≈wu, N°≈ ÎJ¡, Ìů, wÙfi NSb° fF…w Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡ů J¡∑<ıÎ N°æ≤ oh~>°fiCŸ°≤ N≈fiÙ N°Ãt°
tu* <_Sw FůoÎ $ Îu∏Ìbů* fiu N°≈J¡° •∫° y®Fd <J¡∫° Fæ ? f®Ê°ıÙ fiu J¡F° # Fu tF°tCfiu, wÌfi∏w≤

Îu∏Ìb ıywů* Ju¡ <bT∫tu* ˚°fiC Ju¡ ÎuŸ° J¡Ffiu ≈≤ <ª≤J¡°Ô wJ¡ <bª°≤ J¡≤ tæ*fiu ∫F J¡F° # Fu

˚°fiů, wCtfiu fF…w ∫C<•w∫C•w J¡F°, •∫ů*<J¡ ≈¥bůÕ•w ª°≤ ≈®J¡°≤ J¡° N°J¡°„ <b_w¨w Fæ, tfi

˚Ù <b_w¨w Fæ N°æ≤ <ªÌ°J¡°„ ˚Ù <b_w¨w Fæ, oŸ<ÔÎ N≈fiu N<˚tw <fiÃ∫J¡tÕR¡≈Ù Ÿ¨<‹¸> J¡ů tæ* J¡≤w° Fq≥ $$6-10$$ Fu ˚°_J¡≤, tæ* „Ù|® NfiuJ¡ ≈®°<d∫ů* Ju¡ Ÿt¥Fů* J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fq≥,

556

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
oŸ<ÔÎ Fu ˚ybfig, N°≈ FÙ „Ù|® tu≤u ≈FÔu tfiC FůoÎ $$11$$ tu≤u π°≤° ≈®u¿≤w FůJ¡≤ N°≈

N≈fiÙ oh~>°fiCŸ°≤ Ÿ¨<‹¸> J¡∑<ıÎ $ wÌ…≈≤°∏w Fu w≈<_bZu‹™>, tF° wuı_bÙ Ÿ¥∫Õ fiu tu≤u oŸ
b°•∫ J¡ů _bÙJ¡°≤ J¡≤ N≈fiu Ìů _bR¡≈ ffi° ±>°Ôu $ ≈FÔu Ju¡ ÎJ¡ _bR¡≈ Ÿu bF Îu∏ÌbŸ¨<‹¸> tu*

Ÿ¥∫Õw° J¡ů ≈®°›w F…Î ∆∫ůtt°yÕy°tÙ FůJ¡≤ ∏Fů*fiu Ÿ _bR¡≈ Ÿu <Ìfi≈≤‡≈≤° J¡° <fit°Õd

<J¡∫° N°æ≤ ÌqŸ≤u _bR¡≈ Ÿu „Ù|® tu≤u ÔůJ¡J¡° tfiCÃb _bÙJ¡°≤ J¡≤ tu≤Ù N˚Ù‹¸> wwg-wwg Ÿf Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡∑ ≤ªfi° J¡∑ $$12-15$$ Fu tCfiu, ∫F Ÿf tæ*fiu N°≈Ÿu tF°Ãt° tfiJ¡° _bR¡≈ J¡F°
wS° tfiJ¡∑ ŸbÕ J¡°¿≤w° N°æ≤ Ÿ°tØ∫Õ J¡° bdÕfi <J¡∫° $$16$$ ıů-ıů b_wC oŸ <ªW tu*

_kC¡≤d J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, bF Ÿf N°<b˚°Õb J¡ů, <_S≤w° J¡ů N°æ≤ Ÿk¡Ôw° J¡ů ≈®°›w FůwÙ

Fæ $$17$$ Ÿ°@°≤d f®°Êd FůJ¡≤ ˚Ù tfiJ¡∑ ˚°bfi° Ju¡ J¡°≤d Îu∏Ìb f®°Êd f®Êw° (f®Ê° Ju¡

≈Ì) J¡ů ≈®°›w F…Î, ∫F tfi J¡° Ÿ°tØ∫Õ Fæ $$18$$ ıæŸu Îu∏Ìb ıÙb <ªÌg˚°b Ÿu <ªWÃb J¡ů

≈®°›w J¡≤ <ªWÃb Ÿu <F≤^∫y˚Õw° J¡ů ≈®°›w F…Î, bæŸu FÙ Ft ˚Ù <ªÌg˚°b Ÿu <ªWÃb J¡ů N°æ≤

<ªWÃb Ÿu f®Êw° J¡ů ≈®°›w Fů y∫u $ <ªW ≈®<w˚°Ÿ_bR¡≈ Fæ, ŸJ¡° ıů ≈®<w˚°Ÿfi Fæ, bFÙ

ÌuF°<ÌR¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ $ oŸ<ÔÎ ÌuF°<Ì tfi FÙ Fæ* $ ÌuF≈®wÙ<w <ªW Ÿu N∏∫ fiFÙ* Fæ $

<ªW N≈fiu tu* <b¿b@ J¡v≈fi°Nů*Ÿu ∫C•w Fæ N°æ≤ bF fiJ¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fæ $ ∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡

∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů ŸfJ¡° tfi ÎJ¡ŸÙ FÙ J¡v≈fi° •∫ů* fiFÙ* J¡≤w°, wů ∫F „aJ¡° ∫C•w fiFÙ* Fæ,

•∫ů*<J¡ J¡°t, J¡tÕ N°æ≤ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ <ıŸ Ÿt∫ <ıŸJu¡ <ÔÎ ıæŸ° Ÿa˚b Fůw° Fæ, Ÿ

Ÿt∫ ŸJu¡ <ÔÎ wfi° FÙ Ÿ ≈®J¡°≤ Fůw° Fæ, ıæŸu <J¡ <tª°Õ J¡Ç>w° Ÿu FÙ N≈fiu N∏Ì≤

≈¿≤d°t J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, <fi‡f <w•wR¡≈ Ÿu ≈¿≤dw Fůw° Fæ N°æ≤ B°s t@C≤w° Ÿu FÙ ∫u Ÿf N≈fiu N≈fiu Ÿa_J¡°≤ Ÿu ∆∫b<_Sw Fæ*, bæŸu FÙ tfi ˚Ù wwg-wwg Ÿt∫ tu* wwg-wwg b_wC J¡∑

N≈fiu tu* FÙ ≤ªfi° J¡≤w° Fæ $$19-21$$
oŸ<ÔÎ Ÿf Ôůy tæ* Ìubw° Fq≥, tæ* tfiC‹∫ F¥≥ oÃ∫°<Ì ÌuF Ju¡ fi°t Ÿu N≈fiu J¡ů J¡Fwu Fæ*, ÎJ¡R¡≈ Ÿu fiFÙ* J¡Fwu Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ<ÔÎ <ªW Ju¡ Ÿt°fi ≈®wÙw N°<wb°<FJ¡ Ÿ¥‚t ÌuF J¡ů FÙ _S¥Ôw° J¡∑ ˚®°<∏w Ÿu ∫C•w Fůfiu ≈≤ Ôůy wwg-wwg ÌuF Ju¡ fi°t Ÿu J¡Fwu Fæ* $$22$$ Ÿ¥‚t b°Ÿfi°b°Ô° ∫F <ªW ıÙb J¡FÔ°w° Fæ N°æ≤ _S¥Ôw°˚®t Ÿu ∫C•w ∫F <ªW ÌuF J¡FÔ°w° Fæ, oŸ ˚uÌ Ju¡ J®¡t Ÿu <ıŸtu*
wÙfiů* ÌuFů* J¡° (J¡°≤d, Ÿ¥‚t wS° _S¥Ô ÌuFů* J¡°) ªtÃJ¡°≤ <bfi‹¸> Fů y∫°, Ÿ ıÙbJ¡ů N°≈ ≈≤f®Ê FÙ Ÿt<HÎ $$23$$ Fu b<Ÿ‹™>ıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ w∏wCNů* Ÿu ≈¸> J¡∑ w≤F <J¡ŸÙJ¡∑

˚Ù ÌuF <ªW Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ $ fi tæ* Fq≥, fi N∏∫ Fæ, ∫F Ÿf <b<ª` <ªW FÙ <_Sw Fæ* $ Îu∏Ìbů*

J¡∑ Ÿa<bwg Ju¡ Ÿt°fi NŸwg FÙ <ªW ŸW° J¡ů ≈®°›w Fů y∫° Fæ $$24$$

fiJu¡ π°≤° ÌqŸ≤Ù Ÿ¨<‹¸> J¡∑ yoÕ Fæ, ∫F ˚Ù tu≤u <ªW J¡∑ FÙ J¡v≈fi° Fæ, oŸ<ÔÎ bF Ÿ¨<‹¸>

˚Ù tæ* FÙ Fq≥, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu Îu∏Ìbů* J¡° tfi f®Ê° Fæ, bæŸu FÙ ∫F tæ* ˚Ù tfi J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu f®Ê° FůJ¡≤ <_Sw Fq≥,

fiJu¡ π°≤° J¡∑ yoÕ ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ Ÿ¨<‹¸> ˚Ù tæ* FÙ Fq≥ $ J¡ůoÕ <ªW J¡° <bÔ°ŸR¡≈ ∫F tæ* f®Ê°R¡≈

ŸyÕ - 91]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

557

Ÿu <_Sw Fq≥ $ ≈≤t°Ãt° FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aªů* Ÿu „¥∏∫ <ªÌ°J¡°„ Ÿu t°fiů* ≈¨SJg¡ FůJ¡≤ ÌuF°<ÌR¡≈

Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ, ÎuŸ° ı°fiů $$25,26$$ ≈≤t°SÕR¡<≈dÙ „C] <ª¿w FÙ oŸ ≈®J¡°≤ ˚°bfi°

J¡≤fiu Ÿu ıÙb, wÌfi∏w≤ tfi FůJ¡≤ ∆∫SÕ oŸ ≈®J¡°≤ ÌuFw° J¡° NfiC˚b J¡≤wÙ Fæ $$27$$ <ªÌg-b≈C ªuwfi ≈≤t°Ãt° FÙ Îu∏Ìbů* Ju¡ ŸaŸ°≤ J¡∑ fi°o˘ Ÿb°ÕÃtR¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ ıæŸu N≈fiu NI°fi Ÿu Ã≈∏fi F…N° _b›fi ÌÙ|ÕJ¡°<ÔJ¡ FůJ¡≤ ı°y®w_bR¡≈ ≈®wÙw Fůw° Fæ bæŸu FÙ

ªæw∏∫_bR¡≈ ≈≤t°Ãt° Ÿb°ÕÃtR¡≈ Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ $$28$$ ª¥≥<J¡ Ÿ¥‚twt b°Ÿfi°t∫

„ÆÌw∏t°`°Nů* Ju¡ Nº∫°Ÿ Ÿu oŸ ıywg J¡∑ Ã≈<W F…oÕ Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F Îu∏Ìbů* Ju¡ <ªW°J¡°„

Ju¡ Ÿt°fi FÙ Ã≈∏fi F…N° Fæ $ ∫F Ìů ª∏Bt°Nů* Ju¡ ˚®t Ju¡ wCv∫ NŸwg FÙ Fæ $$29$$

∫<Ì Ì°ŸÙfi <ªW Ÿu FÙ oŸ ŸfJ¡∑ Ã≈<W Fæ, wů ÌuF°<Ì tu* NF∏w° Ju¡ N<˚t°fi Ÿu ∫F

NfiCÌ°ŸÙfiR¡≈ Jæ¡Ÿu ≈®wÙw Fůw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıů NFaR¡≈ Ì°ŸÙfi-_b˚°b NfiC˚¥w Fůw° Fæ, bF Ÿwg fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ŸbÕ` <ªW Ju¡

J¡°∫ů˘ tu* ŸJ¡° Ì„Õfi fiFÙ* Fůw° N°æ≤ bF NŸÌg ˚Ù fiFÙ* Fæ, •∫ů<J¡ NŸÌg J¡∑ ≈Ô<Æ@ fiFÙ*

FůwÙ, oŸ<ÔÎ bF ŸW°-NŸW°R¡≈ Fæ ∫°fiÙ ŸwgR¡≈ Fůfiu Ÿu bF Ÿwg FÙ Fæ, NŸÃ_bR¡≈ Fůfiu Ÿu bF NŸwg FÙ Fæ, J¡FÙ* ≈≤ ŸJ¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, NwÎb bF Ÿwg-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, J¡FÙ*≈≤ ŸJ¡∑ ≈Ô<Æ@ fiFÙ* FůwÙ, Nw# NŸÃ_bR¡≈ Fæ ∫ůa <bR¡]_b˚°bb°Ô° ≈®wÙw Fůw°

Fæ, oŸ<ÔÎ bF t°<∫J¡ FÙ Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$30$$
oŸ ≈®J¡°≤ ın°ın <bR¡]_b˚°b Fůfiu Ÿu ˚Ù tfi t°<∫J¡ FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸaJ¡v≈R¡≈Ù <b≈CÔ°J¡°≤ tfi J¡ů ın N°æ≤ Nın-_bR¡≈ ı°<fiÎ, f®ÊR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF Nın Fæ N°æ≤ Âÿ∫R¡≈ Fůfiu Ÿu ın Fæ $$31$$
bF J¡f Âÿ∫R¡≈ Fůw° Fæ N°æ≤ J¡f f®ÊR¡≈ Fůw° Fæ ? ∫<Ì ÎuŸÙ <J¡ŸÙJ¡ů „aJ¡° Fů, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tfi Âÿ∫ Ju¡ NfiC˚b J¡°Ôtu* Âÿ∫J¡∑ w≤F <_Sw ≤Fw° Fæ $ ŸÃ∫ N°Ãt° Ju¡ ŸÌg˚°b tu* f®Ê

Ju¡ NfiC˚b Ÿu N<w¿≤•w ŸJ¡° <bÔ°Ÿ fiFÙ* ≤Fw°, Nw# f®Ê FÙ Fæ, ıæŸu ŸCbdÕ tu* J¡¸>J¡Ãb F°S Ju¡ NÔaJ¡≤dR¡≈ J¡°∫Õ J¡∑ Ì¨<‹¸>Ÿu ŸCbdÕ Ÿu ≈¨SJg¡ Fůw° F…N° ˚Ù ŸCbdÕÌ¨<‹¸> Ÿu ŸCbdÕ FÙ

≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ tfi ˚Ù f®ÊR¡≈ Ÿu <_Sw ≤Fw° Fæ $$32$$
oŸ ≈®J¡°≤ ıywg ˚Ù ın°ınR¡≈ <bR¡]_b˚°b FůfiuŸu t°<∫J¡ FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
f®Ê ŸbÕt∫ Fæ; oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ˚Ù ın N°æ≤ Ÿ˚Ù <ª∏t∫ FÙ Fæ $ f®Ê° Ÿu ÔuJ¡≤ _w‡f (ªÙ*¸>Ù) ≈∫Õ∏w Ÿ‡≈¥dÕ ıywg ın°ın @tÕ„¥∏∫ Fæ $ ∫C<•wR¡≈ Â<‹¸> Ÿu Ìu©fiu ≈≤ ÎJ¡tu*

•w ˚∫<b@w° NŸa˚b Fæ, ÎuŸ° fů@ Fůw° Fæ ŸFÙ, ≈≤ ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu wů bF @tÕ„¥∏∫

Fæ $ NS°Õwg ≈≤t w[b tu* ınÃb N°æ≤ ªuwfiÃbR¡≈ <J¡ŸÙ ˚Ù @tÕ J¡∑ <_S<w <Ÿ] fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$33$$

∫F ın Fæ NSb° ∫F ªuwfi Fæ ∫F ∆∫b_S° NfiC≈Ô<Æ@ Ju¡ Ÿt∫ FůwÙ Fæ ∫° ≈Ô<Æ@ Ju¡
f°Ì ? ≈FÔu ≈s tu* ≈Ô<Æ@ J¡° FÙ Ÿ‡˚b fi Fůfiu Ÿu ŸJ¡∑ ŸW° <Ÿ] FůwÙ FÙ fiFÙ* Fæ,

558

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ŸJ¡∑ ınw° N°æ≤ Nınw° J¡° <bª°≤ wů Ìq≤ ≤F°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
b¨s N°<Ì ≈Ì°SÕ <ª∏t∫ fiFÙ* Fæ, Nw# fiJ¡∑ ≈Ô¿Æ@ J¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ŸÂ„
b_wCNů* J¡∑ (≈®t°w¨ªæw∏∫ N°æ≤ ≈®tu∫ªæw∏∫ J¡∑) ŸÂ„ Ÿ‡f∏@ Ÿu b¨<Wπ°≤J¡ Îu•∫ Ÿ‡f∏@

Ÿu ≈Ô<Æ@ Fůfi° ≈®<Ÿ] Fæ $ Ju¡bÔ ınæ•∫R¡≈b°Ì tu* wů ≈®tu∫ªæw∏∫ FÙ fiFÙ* Fæ, <k¡≤ ŸJu¡

≈Ô‡˚ (≈®Ã∫s I°fi) J¡° Ÿa˚b Jæ¡Ÿu ? $$34$$

˚°b ∫F Fæ <J¡ <bT∫°b<h~>∏fi ªæw∏∫ N°æ≤ tfiůb<h~>∏fi ªæw∏∫ Ju¡ o<∏B∫ π°≤° N<˚∏fi

∫°fiÙ N≈¨SJg¡ Fůfiu ≈≤ ≈®Ã∫s I°fi Fůw° Fæ $ ıů b_wC Ìq≤ Fæ, o<∏B∫yůª≤ fiFÙ* Fæ, ŸJ¡°

NfiCt°fi N°<Ì Ÿu I°fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù bF ≈≤ůs Fæ ≈®Ã∫s fiFÙ* Fæ $ ∫FÙ Ì„Õfi„°˜ J¡∑ ≈®<J®¡∫°

∫F°≥ ≈≤ Ì„°ÕoÕ yoÕ Fæ $

ÌqŸ≤u ≈s tu* J¡Fwu Fæ* $

≈®tu∫ J¡° ≈Ô‡˚ tu* N∏w˚°Õb Fůfiu ≈≤ ≈Ô‡˚ Ju¡ <bT∫ ≈Ì°SÕ J¡∑ <ªÃ_b˚°bw° FÙ

Nb<„‹¸> ≤FwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ oŸ ŸfJ¡ů Nın FÙ ∫°fiÙ ªuwfi FÙ ŸtHů, •∫ů*<J¡ ≈¥bůÕ•w Ìů ªæw∏∫ů* J¡° (≈®t°w¨ªæw∏∫ N°æ≤ ≈®tu∫ªæw∏∫ J¡°) b¨<Wπ°≤J¡ Îu•∫Ôsd Ÿ‡f∏@Ÿu FÙ ≈Ô‡˚

Fůw° Fæ, ÎuŸÙ Nb_S°tu* ≈Ô‡˚ fi Fůfiu ≈≤ wS° ≈Ô‡˚ Fůfiu ≈≤ ınªuwfi˚uÌ Ì…|Õ¸> Fæ $$35$$
ın N°æ≤ ªuwfi Ju¡ ˚uÌ Ju¡ Ì…|Õ¸> Fůfiu ≈≤ ıů k¡<Ôw Na„ <fiJ¡Ô°, Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu tF°t” tu* ≈Wu, Ôw° N°<Ì fiFÙ* ≤Fwu, bæŸu FÙ N<fiÌuÕÿ∫ ≈Ìtu* ınÃb, ªuwfiÃb N°<Ì „ÆÌ°SÕ fiFÙ* Fæ $$36$$

Ÿ <ªwg J¡∑ ªuÃ∫°J¡°≤ J¡v≈fi° FÙ tfi_Ãb Fæ $ ŸÙtu* ın°ın <bJ¡v≈ Fůw° Fæ, Ÿ
ın°ın Ju¡ <bJ¡v≈ J¡° <bbuJ¡ FÙ <fitÕfi_J¡w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

<ªwg J¡∑ ıů ªuÃ∫°J¡°≤ J¡v≈fi° Fæ, bFÙ tfi_Ãb J¡F° y∫° Fæ, Ÿtu* ıů <ªÌg˚°y Fæ, bF

Nın Fæ N°æ≤ ªuÃ∫°a„ tu* ı°Œ (ınÃb) Fæ $$37$$ oŸtu* <ªÌg˚°y I°fi°a„ Fæ N°æ≤ ªuÃ∫˚°y ın <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ıyÌg˚®°<∏wJ¡ů Ìu©w° F…N° ıÙb ªaªÔw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ

∫°fiÙ oŸtu* ªæw∏∫R¡≈ N°Ãt°a„ J¡∑ <b_t¨<w FůfiuŸu ın_bR¡≈ ıÙb-ıywgJ¡° ˚®t Ã≈∏fi F…N° Fæ $$38$$ <ªW tu* <_Sw <ªÃ_b˚°b FÙ <ªW N°æ≤ ıywg oŸ ˚uÌ Ÿu Ìů ≈®J¡°≤ J¡° <J¡∫°
y∫° Fæ $ oŸ<ÔÎ ÎJ¡t°` <ªÌgfC<] Ÿu I°w ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıywg <ªwg FÙ Fæ N°æ≤ πæwfC<] Ÿu I°w

˚Ù ∫F ıywg <ªwg FÙ Fæ $$39$$ <fi<bÕ˚°y ˚Ù ªuwfi N∏∫R¡≈ Âÿ∫R¡≈ Ÿu _byw˚uÌwCv∫

N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů Ìu©J¡≤ ˚®tŸu N°wÕ FůJ¡≤ ˚¸>J¡w° Fæ $$40$$ b°_wb tu* ∫F°≥ fi ˚®°<∏w Fæ, fi

˚®°<∏w∫C•w ≈C”T Fæ, ∫F <fiÿª∫ Fæ, <J¡∏wC ≈¿≤≈¥dÕ Ÿ°y≤ Ju¡ wCv∫ <_Sw F…oÕ <ª<w FÙ
ıyÌg˚®°¿∏w N°<ÌR¡≈ Ÿu ı°fiwÙ Fæ ∫°fiÙ NfiC˚b J¡≤wÙ Fæ $$41$$ oŸ <ª<w J¡° ŸbÕR¡≈

(ıyBq≈) ı°Œ ˚Ù <ª<w FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ Ÿ ı°Œ tu* wCtJ¡ů <ª[bJ¡° NfiC˚b Fůw° Fæ, ∫<Ì

Ÿu N<ªÌuJ¡_b˚°b FÙ t°fi° ı°∫, wů ŸJ¡° _kC¡≤d fiFÙ* Fůy° N°æ≤ _kC¡≤d fi FůfiuŸu ı°Œ J¡∑ ˚Ù <Ÿ<] fiFÙ* FůyÙ, ıæŸu ıntu* Nbfů@ Fæ, bæŸu FÙ ªuwfitu* ın˚°y ˚Ù Fæ, I°fiJ¡° Na„ <ªÌg˚°b Fæ N°æ≤ ınw° J¡° Ì∫ NF∏w° Fæ $$42$$

ŸyÕ - 91]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

559

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ NF∏w° tu* ınw° Jæ¡Ÿu Fæ ? wů Ÿ≈≤ f®Ê Ÿu ∆∫°b¨W Fůufiu Ju¡

J¡°≤d bF ın Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈≤ w[b tu* NF∏w° N°<Ì w<fiJ¡ ˚Ù fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ bF <ªÌuJ¡≤Ÿ Fæ, ıæŸu ıÔtu* ÔF≤

N°<Ì ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ*, bæŸu FÙ bF Ju¡bÔ Ÿa<bÌuJ¡≤Ÿ Fæ $$43$$
oŸÙ<ÔÎ NF∏w°J¡∑ NŸW° ˚Ù Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

N°<b˚°Õb J¡ů ≈®°›w F…N° ıů ªæÃ∫ Fæ, Ÿu NF∏w° Ÿu <Ì©°oÕ Ìufiub°Ô° ı°fiů, bF
t¨yw¨<‹dJ¡° Ju¡ ıÔJu¡ NfiCR¡≈ Fæ $ b_wCw# bF Fæ FÙ fiFÙ* $ Ÿ‡≈¥dÕ πæw J¡° f°@ Fůfiu ≈≤ ˚Ù

<bfi‹¸> fi Fůfiub°Ôu N°Ãtw[b J¡ů NF∏w° J¡° Nfi°Z∫ ı°<fi∫u N°æ≤ Ÿ <fi≤°t∫ I°fiR¡≈

<ªÃ_b˚°b J¡ů FÙ Ôůy b°Ÿfi° Ÿu |fiÙ˚¥w NF∏w°<ÌR¡≈ Ÿu ı°fiwu Fæ*, ıæŸu <J¡ „ÙwÔw° J¡ů FÙ |fiÙ˚°b Fůfiu ≈≤ <Ft R¡≈ tu* Ìu©wu Fæ* $$44,55$$ _b›fi tu* N≈fiu t≤d Ju¡ wCv∫ ªuwfi FÙ
ı°Œ J¡ů ≈®°›w J¡≤w° Fæ $ ŸfJu¡ N°Ãt_bR¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ‡≈¥dÕ „<•w∫ů* J¡° N°<b‹J¡°≤

J¡≤w° F…N° ªuwfi I°fi J¡∑ Â»w° Ju¡ <ffi° Ÿtw° J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° $$46$$ ≈Ì°SÕ N°<ÌR¡≈

Ÿu ŸbÕR¡≈ tfi FÙ b¨<] J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, fi°fi° ≈®J¡°≤ J¡° <ªwgR¡≈Ù ∫F N°<wb°<FJ¡ ÌuF

N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi <fitÕÔ°J¨¡<w Fæ $$47$$
oŸJ¡° <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ I°fi Fů ŸJ¡w° Fæ ? oŸJ¡° ≈°∫ J¡Fwu Fæ* $

_S¥Ô ÌuF N°<ÌR¡≈ wÙfi ÌuFů* J¡∑ ≈®<w˚°R¡≈w° J¡° Ã∫°y J¡≤ ≤Fu N<@J¡°≤Ù <ªWJ¡ů FÙ

≈®<w˚°Ÿ°ÃtJ¡ (≈®°<w˚°<ŸJ¡) <ªWJ¡° _b∫a <bª°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $$48$$

<bª°≤R¡≈ „ů@fi J¡≤fiu ≈≤ <ªW •∫° Fůw° Fæ ? ∫F J¡Fwu Fæ* $

<ªWR¡≈Ù w°≥fu J¡° „ů@fi J¡≤fiu≈≤ ıf bF ≈≤t°SÕR¡≈ ŸCbdÕw°J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, wf

<fi≤<w„∫ N°fi∏Ì J¡∑ ≈Ô<Æ@ FůwÙ Fæ $ ∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu wf ÌuF N°<ÌJ¡° ˚Ù „ů@fi J¡≤fi°

ª°<FÎ, ŸŸu ˚Ù ≈C”T°SÕ •∫ů* ≈®°›w fiFÙ* Fůw° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $ ÌuFR¡≈ ≈ÃS≤Ju¡ Ç>J¡nů*

J¡° „ů@fi J¡≤fiu Ÿu •∫° Ô°˚ Fæ ? NS°Õwg ÌuF N°<ÌJ¡° „ů@fi b¨S° Fæ $$49$$

ÌuF N°<Ì NŸwg Fæ, oŸ<ÔÎ ˚Ù bu „ů@fi∫ůÀ∫ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıů b_wC bwÕt°fi ≤FwÙ Fæ, ŸJ¡° „ů@fi Fůw° Fæ, ŸJ¡° „ů@fi k¡Ôb°fig Fæ, N°J¡°„ tu*

J¡<v≈w b¨sů*J¡ů „ů@u ı°wu <J¡Ÿfiu Ìu©° ? ∫<Ì ÌuF°<Ì N<bΩ° ŸÃ∫ Fů, wů ŸJ¡° „ů@fi Fů ŸJ¡w° Fæ $$50$$ NwÎb N°Ãt° N°<Ì „ÆÌ ÌuF tu* ≈®∫C•w <J¡∫u y∫u ˚Ù ZC<wtu* ÌuFb°ªÙ fiFÙ*

Ìu©u y∫u, •∫ů*<J¡ ZC<w NŸÃ∫ NSÕ J¡° ≈®<w≈°Ìfi fiFÙ* J¡≤wÙ Fæ, ıů NŸÃ∫ J¡° N°y®F J¡≤fiub°Ôu ÌuFtu* Â» N°ÃtfC<] J¡≤fiub°Ôu ª°b°ÕJ¡ N°<Ì ≈°t≤ Fæ*, bu N°Ãt°<Ì ÌuFb°ªÙ FÙ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $ ıů fiJ¡∑ ≈®°t°<dJ¡ b_wC J¡° w<fiJ¡ ˚Ù ≈Ìu„ J¡≤wu Fæ*, bu ≈C”„≈„C Fæ* $$51$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu Nt¥wÕ <ªW t¥wÕ ÌuF˚°b J¡ů Jæ¡Ÿu ≈®°›w F…N° ? wů ŸJ¡∑ ˚°bfi° Ÿu FÙ

≈®°›w F…N°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫F tfi ıæŸÙ ˚°bfi° J¡≤w° Fæ, wC≤∏w bæŸ° FÙ Fů ı°w° Fæ, ∫F°≥ ≈≤ Îu∏Ìb NFv∫° N°æ≤

J¨¡<`t o∏Ì® N°<Ì Ju¡ <fiÿª∫ Â‹¸>°∏w Fæ $$52$$

560

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

•w NSÕ J¡° FÙ _≈‹¸>R¡≈ Ÿu ≈®<w≈°Ìfi J¡≤wu F…Î ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

≈®<w˚°Ÿ_bR¡≈ <ªW ıf ıf <ıŸ R¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w Fůw° Fæ wf wf Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ ÌuF Ju¡

R¡≈ Ÿu <Ìw Fůw° Fæ $ ∫F ÌuF fiFÙ* Fæ, "NFtg' R¡≈ Ÿu ≈®<Ÿ] NFaJ¡°≤ ˚Ù fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ
wCt ÎJ¡≤Ÿ _b_bR¡≈ J¡° I°fi ≈®°›w J¡≤ oh~>°„¥∏∫ FůJ¡≤ <_Sw FůNů $ ıæŸu f°ÔJ¡ <J¡ŸÙ

∫C<•w Ÿu ∫s≤<Fw ÌuF tu* ≈®°›w FůJ¡≤ ˚Ù ∫s, ŸJ¡∑ ˚ÙTdw° N°<Ì J¡v≈fi° Ÿu ˚∫J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ bæŸu FÙ ∫F tfiC‹∫ N°¿ÌJ¡° „≤Ù≤ Fæ, ∫F ≈®Ã∫s ÌuF˚ůÀ∫ ≈®≈aª Fæ ∫ů* N≈fiÙ

J¡v≈fi° Ÿu ∫F N°Ãt° FÙ ÌuF Fůw° Fæ N°æ≤ ∫FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ˚ůÀ∫ Fůw° Fæ $ fi fi ˚°bů* J¡ů ≈®°›w Fůfiu Ÿu ÌuF N°<ÌJu¡ fi°„ Ju¡ ≈ÿª°wg fi°„ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$53,54$$
o•∫°fifub°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
f°fifub°≥ ŸyÕ

≈Cfi# „aJ¡° J¡≤ tfi J¡∑ Ntů| „<•w J¡∑ Â»R¡≈ Ÿu _S°≈fi° J¡° wS°

≈C”T≈®∫Ãfi J¡∑ Â»w° Fůfiu ≈≤ ∫Su‹¸> J¡°∫°Õª≤d tu* Ÿ°tØ∫Õ J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤|CJC¡ÔÌÙ≈J¡, ˚yb°fig f®Ê°ıÙ fiu tCHŸu ∫F Ÿf J¡F° $ tæ*fiu

fiJu¡ ≈¥bÕJ¡<Sw b°•∫ tu* NfiC≈≈<W Ì„°Õ J¡≤ <k¡≤ fiŸu ≈¥~>° $$1$$ ˚ybfig, N°≈fiu FÙ

„°≈, t∏` N°<Ì J¡∑ „<•w∫°≥ Ntů| Fæ*, ÎuŸ° J¡F° Fæ, <k¡≤ N°≈fiu FÙ ∏Fu* tů| (∆∫SÕ) Jæ¡Ÿu J¡≤ ±>°Ô° ? $$2$$ Ìu©° y∫° Fæ <J¡ „°≈ π°≤° N°æ≤ t∏` J¡∑ „<•w π°≤° ≈®°<d∫ů* Ju¡
tfi, fC<], o<∏B∫°≥ N°<Ì Ÿ˚Ù t¥» Fů ı°wu Fæ* $ Ìu<©∫u fi, „°≈Ÿu Nıy≤ ffiu F…Î ≤°ı°
fiF…TJ¡∑ _bba„ı ˚Ùt J¡ů ±>≥Ÿfiu tu* ≈®b¨<W F…oÕ SÙ $ bæŸu FÙ „°≈ Ÿu ≤°sŸ ffiu F…Î

N<w@°<tÕJ¡ ≤°ı° Ÿ°æÌ°ŸJ¡∑ fC<] Ju¡ ∆∫°tůFŸu f®°Êdb@ N°<Ì ≈°≈ tu* ≈®b¨<W F…oÕ SÙ $

„°≈ Ÿu y∏@bÕ≤°ı J¡∑ @¨w≤°˝A> ı∏t tu* ªsC¿≤¿∏B∫ J¡° <bfi°„ F…N° S°, ÎuŸ° ÎJ¡-N°@
ıyF FÙ fiFÙ*, NfiuJ¡ ıyF Ìu©° y∫° Fæ $$3$$

ÎuŸ° t°fifiu Ÿu b≤Ì°fi Îba „°≈ Ju¡ J¡°∫Õ tu* <b≤ů@ ˚Ù N°w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ∫u b°∫C N°æ≤ _≈∏Ìfi N<˚∏fi Fæ*, wuÔ N°æ≤ <wÔ N<˚∏fi Fæ* N°æ≤ ıæŸu N<Àfi N°æ≤

‹dw° N<˚∏fi Fæ* bæŸu FÙ tfi N°æ≤ ÌuF ˚Ù N<˚∏fi FÙ Fæ*, •∫ů*<J¡ tfi FÙ wů ÌuF Fæ $ w°Ã≈∫Õ

∫F Fæ <J¡ tfi ≈≤ FÙ ∫<Ì b≤Ì°fi ∫° „°≈ J¡° N°J®¡td fiFÙ* Fůw° Fæ, wů ŸŸu N<˚∏fi ÌuFtu*

˚Ù ŸJ¡° N°J®¡td fiFÙ* Fůfi° ª°<FÎ $$4$$

ÌuF tfiJ¡∑ N≈us° ∏∫¥fi ŸW°b°ÔÙ Fæ, NwÎb Ÿ ≈≤ „°≈ N°<Ì J¡° N°J®¡td Fůfiu ≈≤

˚Ù tfi ≈≤ „°≈ N°<Ì J¡° N°J®¡td fiFÙ* Fůw°, ∫ů* <bbwÕb°Ì J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ •w ÌůTJu¡

≈¿≤F°≤ J¡∑ N°„aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

∫<Ì J¡<FÎ ∫F°≥ ÌuF J¡ůoÕ ≈Ì°SÕ FÙ fiFÙ* Fæ, Ju¡bÔ tfiŸu FÙ _b›fi, t¨yw¨‹d° N°æ≤ ÌqŸ≤u ª∏B Ju¡ wCv∫ ŸJ¡° <tØ∫° I°fi Fůw° Fæ $$5$$
wů Ÿtu* ˚Ù ÌqŸ≤° ÌůT Ì„°Õwu Fæ* $

ŸyÕ - 92]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

561

Ìůfiů tu* Ÿu ÎJ¡ J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ Ìůfiů* J¡° FÙ fi°„ Nbÿ∫ Fůfi° ª°<FÎ $ ıæŸu tfiJ¡°

<bfi°„ Fůfiu ≈≤ ÌuFJ¡° fi°„ Ìu©° ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ÌuFJ¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ tfi J¡° <bfi°„ ˚Ù Fů ŸJ¡w° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ÌuF J¡∑ tfiJ¡∑ N≈us° ∏∫¥fi ŸW° <Ÿ] fiFÙ* FůwÙ f<vJ¡ fiù N°<Ì Ÿu NÂÿ∫ Fůfiu ≈≤ ≈®Ã∫sJ¡° <bT∫ FůfiuŸu _b›fi N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi tfiJ¡∑ FÙ ÌuF J¡∑ N≈us° ∏∫¥fi ŸW° <Ÿ] FůwÙ Fæ, ∫ů* ≤≠ıC J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ Ÿ≈Õ J¡∑ Nb<_S<w J¡∑ ˚°≥<w ÌuF J¡° <bfi°„

FůfiuŸu tfiJ¡∑ Nb<_S<w J¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ Fu ≈®˚ů, tfi „°≈ N°<Ì ÌůTů* Ÿu Jæ¡Ÿu N°J®¡°∏w fiFÙ* Fůw° NSb° Jæ¡Ÿu N°J®¡°∏w Fůw° Fæ ? Fu ≈≤tuÿb≤, ∫F N°≈ J¨¡≈°≈¥bÕJ¡ tCHŸu J¡<FÎ $$6,7$$

≈FÔu <b≤ů@ J¡ů Ìq≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ b≤ N°æ≤ „°≈ J¡∑ ≈®fÔwů<•wJ¡∑ N°æÃŸ<yÕJ¡w° fF…@°

Â‹¸> FůfiuJu¡ J¡°≤d Nbÿ∫ t°fifiÙ ª°<FÎ $ oŸJ¡∑ ≈≈<W J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡tÕ Ÿu ≈ůπ<Ôw

≈°æ”T≈®fÔw°J¡°, ıů b≤ N°æ≤ „°≈ J¡∑ ˚Ù FuwC Fæ, _t≤d J¡≤°wu Fæ* $

ZÙ f®Ê°ıÙ fiu J¡F° # f®Ê°^± >tu* ÎuŸÙ J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Fæ, ıů „C˚ J¡t°ÕfiCŸ°≤Ù „C] ≈°æ”T

Ÿu tfiC‹∫ů* J¡ů ≈®°›w fi Fů ŸJu¡ $$8$$
tu≤° ≈¥bÕ J¡Sfi _S¥ÔJ¡° FÙ <bfi°„ Ìu©° y∫° Fæ, Ÿ¥‚tJ¡° fiFÙ*, oŸ ÔůJ¡Â‹¸> Ju¡ NfiCŸ°≤

Fæ, ∫F J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ <˚∏fi _b˚°bb°Ôu Ìů ÌuFů* J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $
oŸ ıywg tu* f®Ê° Ÿu ÔuJ¡≤ _S°b≤≈∫Õ∏w ŸÌ° Ÿt_w ı°<w∫°≥ N°æ≤ Ÿf ≈®°dÙ Ìů „≤Ù≤b°Ôu Fæ* $$9$$ fitu* ÎJ¡ wů tfiůt∫ „≤Ù≤ Fæ, ıů „Ù|® J¡°∫Õ J¡≤fiub°Ô° N°æ≤ ŸÌ° ªaªÔ Fæ $ ÌqŸ≤°
t°aŸt∫ „≤Ù≤ Fæ, ıů N<J*¡<ªÃJ¡≤ Fæ $$10$$ •w Ìů „≤Ù≤ů* tu* t°aŸt∫ „≤Ù≤ Ÿ˚Ù Ôůyů* J¡ů

≈®Ã∫sR¡≈ Ÿu I°w Fæ $ Ÿ ≈≤ „°≈ wS° N<˚ª°≤ N°<Ì J¨¡Ã∫°, „˜, N_`, <bTN°<Ì J¡°

N°J®¡td Fůw° Fæ $ ∫F t°aŸt∫ „≤Ù≤ t¥J¡≈®°∫, NŸtSÕ, ÌÙfi-FÙfi, sdtu* fi‹¸> Fůfiub°Ô°,

≈µ≈` tu* <_Sw ıÔ Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ wS° Ìæb (≈®°•wfi J¡tÕ) N°<ÌJu¡ J¡°≤d <_Sw Fæ $ ∫F°≥

≈≤ ≈®°<d∫ů* J¡° tfifi°tJ¡ ÌqŸ≤° ıů ∫F „≤Ù≤ Fæ, bF wÙfiů* ÔůJ¡ů* tu* ≈®°<d∫ů* J¡° _b°@Ùfi Fůw° F…N° ˚Ù _b°@Ùfi fiFÙ* Fæ $$11-13$$

ŸJ¡∑ _b°@Ùfiw° J¡∑, FuwC≈®Ì„Õfi≈¥bÕJ¡, ≈≈<W J¡≤wu Fæ* $

∫<Ì bF N≈fiu ≈°æR¡TJ¡° N°Z∫ ÔuJ¡≤ N°æ≤ J¡˚Ù fi‹¸> fi Fůfiub°Ôu N≈fiu @æ∫ÕJ¡° NbÔ‡ffi ÔuJ¡≤ ©n° Fůw° Fæ, wů Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#© N°<Ì Ÿ ≈≤ N°J®¡td fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu Fæ*; Ì…#© N°<Ì

Ju¡ FuwCNů* Ÿu bF NÌq<Tw ≤Fw° Fæ $$14$$
ıæŸu Ÿ ≈≤ Ì…#© J¡° N°|°w fiFÙ* Fůw° bæŸu FÙ ŸJ¡∑ ŸC©J¡∑ N<˚b¨<] ˚Ù f»wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

≈®°<d∫ů* J¡° tfiůt∫ „≤Ù≤ ıæŸu ıæŸu ≈®∫Ãfi J¡≤w° Fæ bæŸu bæŸu bF _b<fiÿª∫ Ju¡ k¡Ô J¡°

˚°ıfi Fůw° Fæ $$15$$
t°aŸt∫ ÌuF J¡° ∫F J®¡t fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
t°aŸt∫ ÌuF J¡° J¡ůoÕ ˚Ù ≈°æ”TJ®¡t Ÿk¡Ô fiFÙ* Fůw°, tfiůt∫ ÌuF J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ ªu‹¸>°Î≥

562

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ÿk¡Ô FůwÙ Fæ* $$16$$

<bT∫ÌůT Ÿu tfi Ìq<Tw Fůw° Fæ, N∏∫ ÌůT Ÿu fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ªW ŸÌ° ≈<b` <bª°≤ J¡° _t≤d J¡≤w° Fæ, oŸ<ÔÎ ıæŸu ≈ÃS≤tu* f°d <fi‹k¡Ô Fůwu Fæ*
bæŸu FÙ Ÿtu* „°≈ N°<Ì <fi‹k¡Ô Fæ* $$17$$

„≤Ù≤ ıÔ tu*, N<Àfi tu*, ª°Fu J¡∑ªn tua <y≤ ≈nu, <J¡∏wC tfi <ıŸJ¡° º∫°fi J¡≤w° Fæ, wC≤∏w ŸÙJ¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$18$$ Ÿ‡≈¥dÕ ÌuF N°<Ì ˚°bů* J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ ˚Ù ≈®∫Ãfi Ÿt¨] FůJ¡≤ <ffi° <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ <bPfif°@° Ju¡ k¡Ô Ìuw° Fæ $ bF ıů Ìuw° Fæ bF tfi FÙ
tfiJ¡° k¡Ô Ìuw° Fæ, •∫ů*<J¡ ≈°æ”T ˚Ù wů tfi Ÿu N<˚∏fi Fæ $$19$$
ıf <bT∫ÌůT tu* ˚Ù tfi J¡∑ Â»w° Fůfiu ≈≤ Ì…#©J¡° Ì„Õfi fiFÙ* Fůw°, wf ≈<b` <bT∫tu*
tfiJ¡∑ Ì¨»w° Fůfiu ≈≤ Ì…#© J¡° Ì„Õfi fiFÙ* Fůw°, oŸtu* J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ? oŸ N°„∫ Ÿu o∏Ì®ů≈°¶∫°fi N°<ÌJ¡ J¡° _t≤d J¡≤°wu Fæ* $

≈°æ”T fÔ Ÿu N≈fiu N∏Ì≤ <ªW J¡ů <≈®∫°t∫ ffi°J¡≤ J¨¡<`t o∏BJ¡ů Ÿ ˚ÙTd Ì…#©≈Ùn°

J¡° w<fiJ¡ ˚Ù NfiC˚b fiFÙ* F…N° $$20$$ „¥Ô Ju¡ Ny®˚°y tu* <_Sw t°^±>∆∫ M¡<Tfiu N≈fiu

≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu tfiJ¡ů ≤°y≤<Fw N°æ≤ Ì…#©„¥∏∫ ffi°J¡≤ Ÿ‡≈¥dÕ •Ôu„ů* ≈≤ <bı∫ ≈°oÕ ∫°fiÙ

•Ôu„ů* J¡ů •Ôu„R¡≈Ÿu fiFÙ* ı°fi° $ M¡<Tt°^±>∆∫ J¡∑ J¡S° tF°˚°≤w N°<Ì tu* ≈®<Ÿ] Fæ $$21$$

N∏@ JC¡Î≥ tu* <y≤u F…Î ÌÙ|Õw≈° fi°tJu¡ M¡<T J¡ů t°fi<ŸJ¡ ∫Iů* Ÿu _byÕ ≈®°›w F…N° $ M¡<T

ÌÙ|Õw≈° ˚Ù ∫I J¡≤fiuJ¡∑ oh~>°Ÿu ∫I J¡∑ Ÿ°ty®ÙJ¡° Ÿay®F J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ N°Zt Ÿu <fiJ¡Ôu $

NJ¡_t°wg <J¡ŸÙ N∏@u JC¡Î≥ tu* <y≤ ≈nu $ bF°≥ ∫IJ¡°Ô Ju¡ N<wJ®¡td J¡° ≈®Ÿay Fůfiu ≈≤ tfi Ÿu FÙ ∏Fů*fiu ∫I <J¡∫° $ ŸŸu o∏B ≈®Ÿ∏fi F…Î $ ∏Fu* JC¡Î≥ Ÿu <fiJ¡°ÔJ¡≤ N≈fiu ÔůJ¡ J¡ů Ôu y∫u $ ∫F J¡S° tF°˚°≤w tu* ≈®<Ÿ] Fæ $$22$$ tfiC‹∫ Fůwu F…Î ˚Ù o∏Ì… Ju¡ ≈C`ů*fiu ≈C”TůΩůyŸu (≈°æR¡TŸu) º∫°fi π°≤° f®Êw° (f®Ê° J¡° ≈Ì) ≈®°›w J¡∑ $ fiJ¡∑ f®Êw° J¡° tæ* ˚Ù ©a±>fi fiFÙ*

J¡≤ ŸJ¡w° $ N°æ≤ ˚Ù ıů Ÿ°b@°fi @Ù≤ Ìubw°, tF<TÕ Fæ*, bu <ªW Ÿu N≈fiÙ ≈°Ÿfi° J¡° w<fiJ¡

˚Ù Ã∫°y fiFÙ* J¡≤wu Fæ* $$23,24$$ ıæŸu J¡tÔů* J¡∑ ªů¸> ≈ÃS≤ J¡ů fiFÙ* wůn ŸJ¡wÙ bæŸu FÙ
t°fi<ŸJ¡ ∆∫S°Î≥, „°≈ N°æ≤ ≈°≈Â<‹¸>b°Ôu ≤°sŸ, <≈„°ª N°<Ì N≈fiu º∫u∫ ≈Ì°SÕ tu* ÎJ¡°y®

<ªW J¡° <w≤_J¡°≤ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu $$25$$ ıů J¡ůoÕ (≤°ı° Ÿ°æÌ°Ÿ, fiF…T, <bÿb°<t` N°<Ì)

„°≈, J¡°t, J®¡ů@ N°<Ì t°fi<ŸJ¡ ∆∫S° R¡≈Ù f°dů*Ÿu ©<^±>w F…Î, fiJ¡° tfi ≈°Ÿfi° tu*

NÌ¨»≈°æ”T b°Ô° N°æ≤ I°fitu* ˚Ù NŸtSÕ S°, ÎuŸ° tu≤° wJÕ¡ Fæ $$26$$

<bbuJ¡ N°æ≤ ≈°æ”T Ÿu Â» tfitu* wů o¿h~>w ≈Ì°SÕ J¡∑ s<w fiFÙ* FůwÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ŸaŸ°≤ tu* Ÿ°b@°fi tfib°Ô° J¡ůoÕ ˚Ù ≈C”T _b›fi tu* NSb° ı°y®w tu* J¡˚Ù ˚Ù ÌůTů* Ÿu ı≤° ˚Ù ınÙ˚¥w fiFÙ* F…N° $$27$$ oŸ<ÔÎ ≈C”T oŸ ŸaŸ°≤ tu* ≈C”T≈®∫Ãfi Ju¡ Ÿ°S tfi Ÿu FÙ
tfi J¡ů, N≈fiu Ÿu FÙ N≈fiu J¡ů ≈<b` t°yÕ tu* Ôy°∫u $$28$$ Fu tC<fiıÙ, ıů b_wC tfi J¡ů

≈®<w˚°<Ÿw FůwÙ Fæ, bFÙ NÃ∫∏w ∫S°SÕ-ŸÙ FÙ FůwÙ Fæ $ ÎJ¡ sd tu* FÙ tfi buw°Ô J¡∑ fi°o˘

_S¥Ô Fů ı°w° Fæ $$29$$

ŸyÕ - 92]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

563

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ Îu∏Ìbů* J¡° ≈¥bÕwfi tfiC‹∫ N°<Ì ˚°bJ¡° ≈®<w˚°Ÿ ˚Ù wů Â» ≤F°, Nw#

fiJ¡∑ tfiC‹∫°<Ì˚°b tu* <_S<w •∫ů* fiFÙ* F…oÕ ? Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu JC¡Ô°Ô J¡∑ (JC¡‡F°≤ J¡∑) |¸><fit°Õd<J®¡∫° Ju¡ Nfi∏w≤ |n° N≈fiÙ t¨<Ã≈^±>Ì„° J¡°

Ã∫°y J¡≤ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ ≈C”T W≤ ≈Ì°SÕ J¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ Nfi∏w≤ FÙ ≈¥bÕ J¡∑ <_S<w J¡° Ã∫°y J¡≤ Ìuw° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ N°yu J¡∑ Â»b°Ÿfi° Ÿu <≈~>ÔÙ b°Ÿfi° J¡° <bfi°„ Fů ı°w° Fæ $$30$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu ≈¥bÕb°Ÿfi° Ju¡ fi°„ Ÿu sÙd F…oÕ ≈°Ÿfi° Jæ¡Ÿu N∏∫ J¡°∫Õ J¡ů J¡≤ ŸJ¡wÙ

Fæ ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Fu tC<fiıÙ, ıæŸu ªaªÔ ıÔ sd˚≤tu* «≥¡ªÙ w≤ayJu¡ R¡≈ tu* ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ _≈∏Ìt°`
tfi ÎJ¡ sd tu* FÙ ˚°<bw≈Ì°SÕw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ <b≤ů@ÙJ¡° <bfi°„ J¡≤fiu wJ¡ FÙ N≈fiu J¡°∫Õ tu* <bÔ‡f Fůw° Fæ, ŸJu¡ f°Ì wů J¡ůoÕ <bPfi fi ≤Ffiu Ÿu ÎJ¡ sd tu* ≈°Ÿfi°ı<fiw b°Ÿfi° Ju¡ <bT∫Ù˚¥w ≈Ì°SÕw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJ¡° fi°„ fiFÙ* Fůw° $$31$$

∫<Ì ÎuŸ° Fæ wů ≈®Ô∫J¡°Ôtu* N°≈Ju¡ <b”] Ÿ¨<‹¸> J¡∑ J¡v≈fi° Jæ¡Ÿu F…oÕ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

<ıŸ ≈C”T Ju¡ fiù tu* <bJ¡°≤ Fæ, ∫°fiÙ <ıŸfiu N≈fiÙ NayCÔÙŸu Ì¨<‹¸> f∏Ì J¡∑ Fæ (N°≥© J¡ů Ìf°oÕ Fæ), Ÿu ıæŸu Ìů ª∏B Ìu©fiu J¡° NfiC˚b Fůw° Fæ, bæŸu FÙ tfi Ju¡bÔ NfiCŸ∏@°fi Ÿu Ÿ¥∫Õ

Ju¡ <f‡f tu* ˚Ù ≤°<` J¡ů Ìu©w° Fæ (!) $$32$$

Ÿ¨<‹¸>J¡wÕ¨Ãb J¡∑ w≤F Ÿ¨<‹¸>˚ů•w¨Ãb ˚Ù tfitu* FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ*-

∫F tfi ˚°bfi° Ÿu <ıŸu Ìu©w° Fæ, H¸>≈¸> k¡ÔR¡≈ tu* ≈¿≤dw F…Î ŸÙJ¡° FTÕ N°æ≤ <bT°Ì

Ÿu ≈˚ůy J¡≤w° Fæ, oŸ<ÔÎ ıů J¡w°Õ Fæ, bFÙ ˚ů•w° Fæ $$33$$

≈¥bůÕ•w NSÕ J¡ů Ì°F≤d π°≤° Ì„°Õwu Fæ* $

NfiCŸ∏@°fi ∫°fiÙ ˚ů•w° Ju¡ NÂ‹¸> Ÿu Ìgfů<@w Ÿa_J¡°≤ J¡° NfiCŸ°≤Ù tfi ª∏Bt°tu* ˚Ù

Ÿæ*J¡nů* N<Àfi≠b°Ô°Nů* J¡ů Ìu©J¡≤ Ì°F J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ ıÔJ¡≤ Ì…#©Ù Fůw° Fæ $ ∫F
f°w <b≤FÙ ≈C”Tů* tu* ≈®¿Ÿ] Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$34$$ ˚ů•w° Ju¡ NÂ‹¸> Ÿu Ìgfů<@w Ÿa_J¡°≤ J¡°

NfiCŸ°≤Ù <ªW s°≤ <t\>Ù tu* ≤Ÿ°∫fi J¡ů (t@C≤ N°<Ì <b<b@ ≤Ÿů* J¡ů) Ìu©J¡≤ N°æ≤ fiJ¡°

≈°fiJ¡≤ ≈≤tw¨<›w J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, t°≤u FTÕ Ju¡ ≈®Ÿ∏fi Fůw° Fæ N°æ≤ fi°ªw° Fæ $ «≥¡¸>, fJ¡≤Ù

N°<Ì N°J¡, fiÙ*f N°<Ì Ju¡ ≈Wu ˚Ù fnu ª°b Ÿu ©°wu Ìu©u ı°wu Fæ* $$35$$ NfiCŸ∏@°fi J¡°

NfiCŸ≤d J¡≤fiub°Ô° tfi N°J¡°„ tu* ˚Ù tF°bfi J¡ů Ìu©J¡≤ ŸJ¡ů J¡°¸>w° Fæ N°æ≤ J¡°¸>J¡≤

<k¡≤ Ÿtu* b¨s Ôy°w° Fæ $ Fu bÃŸ b<Ÿ‹™>, oŸ ≈®J¡°≤ tfi <ıŸ o∏Bı°Ô J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fæ,

ŸÙJ¡ů „Ù|® Ìu©w° Fæ $ ∫F ıywg fi Ÿwg Fæ N°æ≤ fi NŸwg Fæ, ÎuŸ° ı°fiJ¡≤ <b<b@ ˚uÌů* Ÿu

∫C•w ≈¿≤<h~>∏fi Â<‹¸>J¡° wCt ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ů $$36,37$$
f°fifub°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

! fiJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> tu* N°≈J¡∑ Ÿ¨<‹¸> tu* <_Sw JC¡~> b_wC fi wů NfiCJ¥¡Ô Fæ N°æ≤ fi ≈®<wJ¥¡Ô Fæ Ÿtu* fiJu¡

NfiCŸ∏@°fit°` J¡∑ N≈us° FůwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ˚Ù ŸJ¡° <b≤ů@ fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $

564

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<w≤°fifub°≥ ŸyÕ
f®Ê Ÿu tfi J¡∑ Ã≈<W, ŸŸu wæıŸ f®Ê° J¡∑ Ã≈<W,

ŸŸu tůFb„ NFaJ¡°≤ J¡∑ Ã≈<W wS° ŸŸu <bÿbJ¡∑ Ã≈<W J¡° bdÕfi $

≈¥bůÕ•w tfi#≈¥bÕJ¡ Ÿ¨<‹¸>J®¡t J¡° <b_w°≤ Ÿu ≈®<w≈°Ìfi J¡≤fiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ f®Ê° Ju¡ Ÿab°Ì J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, ˚yb°fig f®Ê°ıÙ fiu ∫F Ÿf tCHŸu ≈FÔu J¡F° S°, bFÙ N°ı tæ*fiu N°≈Ÿu J¡F <Ì∫° Fæ $$1$$ N∆∫°J¨¡w fi°tR¡≈b°Ôu Ÿ f®Ê Ÿu ª°≤ů* Nů≤ Ÿu N<wŸ¥‚t FůfiuJu¡ J¡°≤d fi°tŸ‡f∏@ Ju¡ N∫ůÀ∫ <fi<bÕJ¡v≈ I°fi Ÿu ≈®J¡°<„w Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ bF Ÿt∫

≈°J¡≤ ŸaJ¡v≈<bJ¡v≈R¡≈ tfifiJ¡∑ Ÿ°tØ∫Õ J¡∑ Ã≈<W Ÿu _b∫a |fiw° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ tfi ffi ı°w° Fæ $$2$$ •w tfi w∏t°`R¡≈ Ÿ¥‚t ˚¥wů* J¡∑ J¡v≈fi°≈¥bÕJ¡ _b°›fi „≤Ù≤ Ju¡ Ÿt°fi b°Ÿfi°t∫ ≈C”T J¡° N°J¡°≤ @°≤d J¡≤w° Fæ $ Ÿ b°Ÿfi°t∫ ≈C”T°J¡°≤R¡≈Ù ≈°<@ Ÿu ≈<Fw N°Ãt° wuı≈®@°fi <Ôay„≤Ù≤Ÿt<‹¸>R¡≈ ≈°<@b°Ô° Fůfiu Ÿu wæıŸ Fů ı°w° Fæ $ ŸÙfiu N≈fi°

"f®Ê°' ∫F fi°t <J¡∫° $$3$$
oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tıÙ, ıů ∫F ≈≤tu‹™>Ù (f®Ê°) Fæ, ŸÙJ¡ů N°≈ tfiR¡≈ w[b ı°<fiÎ $
tfiR¡≈ w[b Ju¡ N°J¡°≤b°Ôu ˚yb°fig f®Ê° ŸaJ¡v≈t∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <ıŸ b_wC J¡°

ŸaJ¡v≈ J¡≤wu Fæ*, ŸÙJ¡ů Ìuu©wu Fæ* $$4,5$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ fiJu¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ıywg J¡∑ Ã≈<W ˚Ôu FÙ Fů, ≈≤ ıÙbů* J¡°

Ÿtu* N<˚t°fi Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ ? wů Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
wÌfi∏w≤ ∏Fů*fiu oŸ N<bΩ° J¡∑ (c) J¡v≈fi° J¡∑ $ bF Nfi°Ãt° tu* N°Ãt°¿˚t°fiR¡≈

Fæ $ oŸ ≤Ù<w Ÿu Ÿ f®Ê° fiu ≈bÕw, w¨d, ŸtCÌ® R¡≈ oŸ ıywg J¡∑ J®¡t Ÿu J¡v≈fi° J¡∑ $ ∫Ω<≈
oŸ J®¡t Ÿu <ªÌuJ¡≤Ÿ f®Êw[b Ÿu ∫F Ÿ¨¿‹¸> N°oÕ Fæ, wS°<≈ w°<J¡ÕJ¡ Ôůyů* J¡ů N∏∫ Ÿu ∫°fiÙ
ın ≈®@°fi, ≈≤t°dC N°<Ì Ÿu ∫F ≈®°›w F…oÕ Fæ, ÎuŸÙ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ $$6,7$$

ÎJ¡-ÎJ¡ Ju¡ NfiuJ¡ ≈°Ì°fiů* J¡∑ J¡v≈fi° tu* y°æ≤b Fæ, NwÎb ≈≤t°dCNů* Ÿu ıywg J¡∑

Ÿ¨<‹¸> F…oÕ Fæ, ∫F w°<JÕ¡J¡ů* J¡° tw ∫C•w fiFÙ* Fæ $ <J¡ŸÙ J¡w°Õ Ju¡ <ffi° ın ≈®@°fi Ÿu ıywg J¡∑

<b<ª` ≤ªfi° fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ N°æ≤ NŸay Ì°ŸÙfitu* J¡w¨ÕÃb J¡∑ ≈≈<W fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ, NwÎb ≈®@°fi J¡ů ıywg J¡° J¡°≤d t°fifiub°Ôu Ÿ°a¶∫ů*J¡° tw <ªw fiFÙ* Fæ $ <ªwg J¡° ın Ju¡

N°J¡°≤tu* ≈¿≤d°t fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ <bI°fi J¡ů ıywg J¡° J¡°≤d t°fifiub°Ôu <bI°fib°ÌÙ
f°æ]ů* J¡° tw ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ $ „¥∏∫ J¡FÙ*≈≤ ˚Ù J¡°≤d fiFÙ* Ìu©° ı°w°, Nw# „¥∏∫ J¡ů J¡°≤d t°fifiub°Ôu „¥∏∫b°ÌÙ f°æ]ů* J¡° tw ˚Ù N∫C•w Fæ $ ofi ≈¥bůÕ•w Ÿ˚Ù ≈sů* tu* J¡ůoÕ ≈®t°d fi Fůfiu Ÿu ∫F Ÿ¨<‹¸> ≈≤t°dC, ≈®@°fi N°<Ì Ÿu fiFÙ* F…oÕ Fæ, ∫F <fiÿª∫ Fůfiu ≈≤ ZC<wR¡≈ ≈®t°d Ÿu N°æ≤ Ô°|b Ÿu ˚Ù N<fibÕªfiÙ∫ t°∫°R¡≈ „<•wb°Ôu f®Ê J¡° ∫F <bbwÕ Fæ, ∫F tw FÙ „uT
c ∫F°≥ ≈≤ N<bΩ°≈Ì Ÿu N∏∫S°y®FdÔsd Nº∫°ŸR¡≈ J¡°∫°ÕN<bΩ° ÔufiÙ ª°<FÎ $

ŸyÕ - 93]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

565

≤F°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu ŸtCB Ÿu w≤ayů* J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ bæŸu FÙ wÙfiů* ÔůJ¡ů* Ju¡
tº∫bwÙÕ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ Ã≈<W •w f®Ê Ÿu F…oÕ Fæ $$8$$ ıywg J¡∑ Ã≈<W J¡° ≈®J¡°≤ oŸ
w≤F Ì„°Õ∫° y∫° Fæ $ ª¥≥<J¡ ıywg f®Ê J¡° <bbwÕ FÙ Fæ, NwÎb ≈≤t°SÕw# Ã≈∏fi fi F…Î ıywg tu* ıů f®Ê J¡° <ªWR¡≈Ù ªæw∏∫ Fæ, bF NF*J¡°≤Ÿt<‹¸>R¡≈ ≈°<@ tu* f®Ê ≈®<b‹¸>-Ÿ° Fæ ÎuŸÙ

J¡v≈fi° J¡≤ f®Êw°J¡ů (≈≤tu<‹™>w° J¡ů) ≈®°›w Fůw° Fæ $$9$$ ıů N∏∫ (∆∫<‹¸>NF*J¡°≤ů≈°<@

Ÿu ≈<Fw) <ªÌ°˚°Ÿ Fæ*, bu Ÿf ŸbÕ„<•wt°fig f®Ê Ÿu N<˚∏fi FÙ Fæ* $$10$$ ıf ∫F ıywg

<b_w°≤ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ wf bu FÙ <≈w°tFR¡≈ (f®Ê°R¡≈) tfi Ÿu ŸbÕ≈®St vÔ°Ÿ J¡ů

≈®°›w Fůwu Fæ*, bu FÙ Ÿf ≈¨SJg¡ ≈¨SJg¡ <ªÌ°˚°b ≈°<@ J¡∑ NŸa¶∫w° Ÿu NŸa¶∫ N°æ≤

ŸaŸ≤d„ÙÔ ıÙb J¡Fu ı°wu Fæ* $$11,12$$ bu <ªÌ°J¡°„ Ÿu FÙ Ã≈∏fi FůJ¡≤ t°∫°J¡°„ tu*
w∏t°`ů≈°<@∫ů* Ju¡ (˚¥wt°`ů≈°<@∫ů* Ju¡) Ÿ°S <tÔJ¡≤ N°J¡°„ tu* ¿_Sw N°bF, πF N°<Ì

˚uÌů* Ÿu <˚∏fi b°∫CNů* Ju¡ fiª°Ÿ _w≤ů* Ju¡ tº∫bwÙÕ ª°æÌF ÔůJ¡ů* tu* <ıŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚¥w ı°<w tu* ≤Ffiu Ÿu <ıŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ b°Ÿfi° N°æ≤ J¡tÕ Ÿu N<˚<fi<b‹¸> Fůwu Fæ* $ ŸÙ ˚¥wı°<w Ju¡

≈®°d„<•w π°≤° _S°b≤ ∫° ıayt „≤Ù≤ tu* ≈®<b‹¸> FůJ¡≤ ≤ı-bÙ∫ÕR¡≈ fÙıw° J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $$13$$ wÌ…≈≤°∏w ∫ů<fi Ÿu ıywg tu* Ã≈∏fi Fůwu Fæ* $ wÌfi∏w≤ J¡°J¡w°ÔÙ∫∏∫°∫ Ju¡ Ÿ‡f∏@

Ÿu Ã≈∏fi b°Ÿfi°≈®b°F Ju¡ NfiCŸ°≤ N≈fiu J¡tÕk¡Ô Ju¡ ˚°yÙ Fůwu Fæ* $$14$$ wÌfi∏w≤ „C˚

N°æ≤ N„C˚ b°Ÿfi°Nů* Ÿu ∫C•w ≈C^∫-≈°≈ J¡tÕR¡≈Ù ≤¿_Ÿ∫ů* Ÿu <ıfiJ¡° <Ôay „≤Ù≤ f≥@° Fæ, ÎuŸu bu ıÙb |¥twu F…Î Wt ÔůJ¡ů* tu* ı°wu Fæ* NSb° fi≤J¡ů* tu* <y≤wu Fæ* $$15$$

J¡tÕ N°æ≤ J¡tů˘ J¡∑ b°Ÿfi° tu* oh~>° FÙ J¡°≤d Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿf ıÙb J¡°tt∫ FÙ Fæ*, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

∫u Ÿf ≈®°<d∫ů* J¡∑ ı°<w∫°≥ oh~>°R¡≈ FÙ Fæ*, ZC<w ˚Ù ∫FÙ J¡FwÙ Fæ, "J¡°tt∫ Îb°∫a

≈C”T#' (∫F ≈C”T J¡°tt∫ FÙ Fæ) $$16$$ J¡ůoÕ ıÙb <ıfiJ¡ů Fı°≤ů* bTů˘ Ju¡ f°Ì w[bI°fi Fůfiub°Ô° Fæ, J¡tÕR¡≈Ù fb≥±>≤ Ÿu ˚®°∏w FůJ¡≤ ≈bÕwů* Ju¡ tº∫ tu* bfi Ju¡ ≈Wů* J¡∑ fi°o˘ ŸaŸ°≤ tu*

≈nwu Fæ* N°æ≤ o@≤ @≤ ÔC»J¡wu Fæ*, wÌfi∏w≤ tC•w Fů ı°wu Fæ* $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıf wJ¡ tůs fi Fů wf wJ¡ oh~>° Ju¡ NfiCŸ°≤ ı∏t≈≤‡≈≤° FůwÙ ≤FwÙ Fæ $$17$$ J¡ůoÕ ıÙb, ıů <J¡ <ªÃŸW°

Ju¡ NI°fi Ÿu tů<Fw ≤Fwu Fæ*, NwÎb NŸa¶∫ ı∏tb°Ôu Fæ*, <ª≤J¡°Ô Ÿu ı∏t ÔuJ¡≤ oŸ

ŸaŸ°≤ tu* ŸæJ¡nů* J¡v≈ů* wJ¡ Ã≈∏fi Fůwu Fæ* $ J¡ůoÕ ıÙb <ıfiJu¡ JC¡~> NtfiůF≤ ı∏t°∏w≤ fÙw ªCJu¡ Fæ* N°æ≤ ıů oŸ Ÿt∫ „C˚ J¡tů˘ tu* wÃ≈≤ FůJ¡≤ oŸ ıywg tu* <bF°≤ J¡≤ ≤Fu Fæ*, bu Sůnu FÙ
ı∏tů* tu* tC•w Fů ı°∫u*yu $$18,19$$ ıæŸu b°∫C Ÿu n°∫u y∫u ŸtCB Ju¡ <f∏Ì… ŸtCB tu* ≈®bu„

J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ <ı∏Fů*fiu w[bI°fi ≈®°›w J¡≤ <Ô∫° Fæ, ÎuŸu J¡ůoÕ ıÙb ≈≤t ≈Ì J¡ů ≈FÔu FÙ

≈®°›w Fů y∫u Fæ* $ oŸ ≈®J¡°≤ ≈≤t≈ÌR¡≈ f®Ê Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ıÙbů* J¡∑ Ã≈<W ∫F°≥ F…oÕ Fæ $ ∫F

Ã≈<W N°<b˚°Õb (≈®J¡¸> Fůfi°) N°æ≤ <w≤ů˚°b Ÿu (<~>≈fiu Ÿu) sd ˚ay…≤ Fæ, <b<b@ ı∏tů* Ÿu

„ů˚°∫t°fi Fæ, b°Ÿfi°R¡≈Ù <bT∫ J¡∑ <bTtw° Ÿu F…oÕ ∆∫°JC¡Ôw°R¡≈Ù ≠b≤ J¡ů @°≤d J¡≤wÙ

566

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fæ, NfiuJ¡ Ì…#©ů* Ÿu ≈¥dÕ NfiSÕJ¡°≤Ù J¡°∫ů˘ J¡° ŸÃJ¡°≤ J¡≤fiub°ÔÙ Fæ, NfiuJ¡ <Ì„°Nů*, NfiuJ¡

Ìu„ů*, NfiuJ¡ J¡°Ôů* tu* <b<b@ ≈bÕwů* J¡∑ yCk¡°Nů* tu* J¡tÕk¡Ô J¡° ˚ůy J¡≤°wÙ Fæ, ≤ªÙ yoÕ Wt

<b<ª`w°Nů* Ÿu Ÿfiu ª°≤ů* N°æ≤ ˚®tů* J¡° <fit°Õd J¡≤ ≤•©° Fæ, ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu bF NŸÃ∫

Fæ $$20-23$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ıayÔ J¡∑ ıÙdÕ-„ÙdÕ Ôw°J¡° <bsCÆ@ tfi FÙ „≤Ù≤ Fæ $ ∫<Ì ∫F w[bI°fiR¡≈Ù JC¡vF°nÙ Ÿu J¡°¸> ÌÙ ı°∫, wů ıæŸu J¡¸>Ù F…oÕ Ôw° <k¡≤
fiFÙ* ≈fi≈wÙ bæŸu FÙ <k¡≤ fiFÙ* ≈fi≈wÙ Fæ $$24$$

<w≤°fifub°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æ≤°fifub°≥ ŸyÕ

≈°<@ wS° yCdů* J¡∑ <b<ª`w° Ÿu „Ù|® N°æ≤ <bÔ‡f Ÿu tC•w Fůfiub°ÔÙ f°≤F ≈®J¡°≤ Ÿu <˚∏fi ıÙbı°<w∫ů* J¡° bdÕfi $

<J¡∏FÙ* ıÙbů* J¡∑ „Ù|® tC<•w FůwÙ Fæ N°æ≤ <J¡∏FÙ* J¡∑ <bÔ‡f Ÿu FůwÙ Fæ, oŸ ≈¥bůÕ•w tC<•w Ju¡ <b˚°y tu* ˚°b˚a<yt° Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ <b„uT <ıI°Ÿ° w°n J¡≤ Ÿu <b_w°≤≈¥bÕJ¡

J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $>
bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿ°¿[bJ¡, w°tŸ N°æ≤ ≤°ıŸ ˚uÌŸu Wt, N@t N°æ≤ tº∫t ıÙbů≈°<@R¡≈ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ <b<b@ ˚Cbfiů* tu* ıů Ã≈<W∫°≥ ≈FÔu J¡FÙ Fæ*, fiJ¡° ∫F (N°yu J¡F° ı°fiub°Ô°) <b˚°y Fæ, Ÿu tæ* J¡Fq≥y°, N°≈ ŸC<fiÎ $$1$$

(1) oÌa≈®Stw° (2) yCd≈Ùb≤Ù (3) ŸŸ[b° (4) N@tŸ[b° (5) NÃ∫∏ww°tŸÙ

(6) ≤°ıŸÙ (7) ≤°ıŸŸ°¿[bJ¡∑ (8) ≤°ıŸ≤°ıŸÙ (9) ≤°ıŸw°tŸÙ

(10) ≤°ıŸ°Ã∫∏ww°tŸÙ (11) w°tŸÙ (12) w°tŸŸ[b° (13) wtů≤°ıŸÙ N°æ≤

(14) NÃ∫∏ww°tŸÙ N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu ofi 14 ˚uÌů* tu* N¿∏wt Ìů ˚uÌů* J¡° ≈°≥ªbu* N°æ≤
fibu* ˚uÌ tu* N∏w˚°Õb Fůfiu Ju¡ J¡°≤d 12 ˚uÌ fªwu Fæ* $

fitu* Ÿu ≈FÔÙ oÌa ≈®Stw°fi°tJ¡ Ã≈<W J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $

<ıŸ ıÙb J¡ů ≈FÔu J¡v≈ Ju¡ N≈fiu N<∏wt ıÙbı∏t tu* „t, Ìt N°<Ì ŸbÕŸ°@fi yCdŸ‡≈<W ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ˚Ù Zbd, tfifi N°<Ì J¡° Ô°˚ fi Fůfiu ∫° fÔb°fig <bPfi ≤Ffiu Ÿu I°fi Ã≈∏fi fiFÙ* F…N°, bF ıÙb oŸ J¡v≈ tu* ≈®St ı∏t tu* FÙ I°fiÔ°˚ Ju¡ ∫ůÀ∫ ffiJ¡≤

Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ Ÿ ZudÙ Ju¡ ıÙbJ¡° bF ı∏t oÌa-≈®St fi°t Ÿu <b¶∫°w Fůw° Fæ $ ∫F
oÌa≈®Stw° ≈¥bÕJ¡v≈ Ju¡ „C˚Ů∫°Ÿ J¡° k¡Ô Fæ $$2$$

ÌqŸ≤Ù ıÙbı°<w J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $
bFÙ ∫<Ì ≈¥bÕı∏t tu* bæ≤°À∫ J¡t Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Wt-Wt ÔůJ¡ů* J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ <J¡∫u y∫u ≈°Ÿfi°R¡≈ „C˚J¡tů˘ Ÿu ∫C•w Fů, NwÎb <b<ª` ŸaŸ°≤ J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu ˚ůy∆∫bF°≤b°ÔÙ

Fů, wů ˚ůyů* Ÿu b°Ÿfi° J¡° s∫ Fůfiu ≈≤ J¡<w≈∫ (ÌŸ ∫° ≈∏BF) FÙ ı∏tů* tu* tůs J¡ů ≈®°›w J¡≤°

ÌuwÙ Fæ, oŸ J¡°≤d bF yCd≈Ùb≤Ù J¡FÙ yoÕ Fæ, •∫ů*<J¡ bF „°<∏w, ≤°y N°<Ì yCdů* Ÿu ∫C•w Fæ $$3$$

ŸyÕ - 94]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

567
wÙŸ≤Ù ıÙbı°<w J¡ů J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ ŸC©-Ì…#©R¡≈Ù k¡Ôů* Ju¡ ≈®Ì°fiR¡≈Ù tC¶∫ FuwCNů* Ÿu

≈¥bÕJ¡v≈ Ju¡ ≈C^∫ N°æ≤ ≈°≈J¡° NfiCt°fi J¡≤°fiub°ÔÙ ıů ıÙbı°<w Fæ, ŸJ¡ů fC<]t°fig ≈C”T

"ŸŸ[b°' J¡Fwu Fæ* $ bF ˚Ù J®¡t Ÿu Ÿ[byCdJ¡∑ b¨<] Fůfiu ≈≤ Ôy˚y Ÿ°æ ı∏tů* tu* tůs˚°<yfiÙ

FůwÙ Fæ, ∫F NS°Õwg ≈®wÙw Fůw° Fæ $$4$$

ª°æSÙ ıÙbı°<w J¡ů J¡Fwu Fæ* $
ıů ıÙbı°<w <b<ª` ŸaŸ°≤J¡∑ b°Ÿfi°Nů* Ÿu ∫C•w Fů, NÃ∫∏w J¡ÔC<Tw ∫°fiÙ ≈¥bÕJ¡v≈
tu* Ÿa<ªw NÃ∫<@J¡ Ì…‹J¡tÕ N°æ≤ Ì…b°ÕŸfi°Nů*Ÿu t<Ôfi Fů N°æ≤ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ ˚Ôu N°æ≤ fC≤u k¡Ôů* Ju¡ ≈®Ì°fiR¡≈ FuwCNů* Ÿu ≈¥bÕJ¡v≈ Ju¡ @tÕ N°æ≤ N@tÕ J¡° NfiCt°fi J¡≤°wÙ Fæ, oŸ J¡°≤d

Ÿu Ÿ≠ıfi ≈C”T "N@tŸ[b°' J¡Fwu Fæa $$5,6$$

≈°≥ªbÙ ıÙbı°<w J¡ů J¡Fwu Fæ* $

≈¥bůÕ•w Ôsdb°ÔÙ Ã≈<W FÙ ∫<Ì Nº∫°Ãt„°˜Ÿu <btC© FůfiuJu¡ J¡°≤d NŸa¶∫ Nfi∏w ı∏tů* Ju¡ f°Ì oŸ J¡v≈ tu*, <ıŸtu* tůs≈®°<›w Ÿa<ÌÀ@ Fů ∫°fiÙ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ tůs J¡∑ Ÿa˚°bfi°

Fů, ÎuŸÙ Fů, wů Ÿu NÃ∫∏ww°tŸÙ J¡Fwu Fæ* $$7$$

~>™>Ù ıÙbı°<w J¡ů J¡Fwu Fæ* $

Fu fi¨≈Zu‹™> ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈C”T J¡∑ ıů Ã≈<W ≈¥bÕJ¡v≈ J¡∑ b°Ÿfi°Nů*Ju¡ NfiCR¡≈ Fů, NwÎb bæŸu FÙ J¡°∫Õ J¡≤fiub°ÔÙ Fů, oŸ J¡v≈Ju¡ Ìů wÙfi ı∏tů* Ju¡ tº∫ tu* tfiC‹∫ N°<ÌR¡≈ F…oÕ

Fů, wÌfiCŸ°≤ _byÕ, fi≤J¡ N°<Ì tu* ≈F…≥ª°fiub°ÔÙ N°æ≤ Ÿa<ÌÀ@tůs° Fů, bF ÔůJ¡tu* "≤°ıŸÙ'

J¡FÔ°wÙ Fæ $

Ÿ°wbÙ* ıÙbı°<w J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $
bF Ã≈<W ıf ≤°ıŸ Ì…#©ů* Ju¡ NfiC˚b Ÿu Ã≈∏fi bæ≤°À∫ J¡∑ Ÿt¨<] Ÿu <ıŸJ¡°

I°fi≈®°<›w ∫ůÀ∫ ı∏t Ÿa<fiJ¡¸> Fæ, ÎuŸÙ FůwÙ Fæ $ tF°t<w tCtCsCNů* π°≤° ŸÙ ı∏t tu*
t≤fiut°`Ÿu bF tůs∫ůÀ∫ J¡FÙ ı°wÙ Fæ $ ŸJ¡ů tæ*fiu •w J¡°∫Õ FuwCJ¡ NfiCt°fi Ÿu

≤°ıŸŸ°<[bJ¡∑ J¡F° Fæ $$8-10$$

N°™>bÙ* ıÙbı°<w J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $
bFÙ ∫<Ì •w tfiC‹∫ı∏tů* Ÿu <˚∏fi ∫s, y∏@bÕ N°<Ì Ju¡ ı∏tů* Ÿu J®¡t„# I°fi≈®°<›w π°≤° tůs˚°<yfiÙ Fů, wů Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ Ã≈<W J¡ů ŸJu¡ I°w° <bπ°fig ≤°ıŸ≤°ıŸÙ

J¡Fwu Fæ* $$11$$
fibÙ* ıÙbı°<w J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $
bFÙ ∫<Ì <ª≤J¡°Ô J¡∑ N<˚Ô°T°b°ÔÙ Fůfiu Ÿu ŸæJ¡nů* ı∏tů* Ÿu tůs˚°<yfiÙ Fů N°æ≤ bæŸu FÙ ∫°fiÙ ≤°ıŸ, w°tŸ k¡ÔJ¡ů Ìufiub°Ôu ≈°Ÿfi° N°<Ì J¡tÕJ¡° N°≤‡˚ J¡≤fiub°ÔÙ Fů, wů

Ÿ ıÙbı°<w J¡ů Ÿ≠ıfiů* tu* ≤°ıŸw°tŸÙ J¡F° Fæ $$12$$

ÌŸbÙ* ıÙbı°<w J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $

568

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

∫<Ì bFÙ Ã≈<W, <ıŸtu* Fı°≤ů* ı∏tů* Ÿu ˚Ù tůs ≈°fiu tu* Ÿ∏ÌuF Fů N°æ≤ ≤°ıŸ, NÃ∫∏w w°tŸ N°<Ì k¡Ô J¡ů Ìufiub°Ôu ≈°Ÿfi° N°<Ì J¡tů˘ Ju¡ N°≤‡˚b°ÔÙ Fů, wů ŸJ¡ů

≤°ıŸ°Ã∫∏ww°tŸÙ J¡Fwu Fæ* $$13$$

À∫°≤FbÙ* ıÙbı°<w J¡ů J¡Fwu Fæ* $

J¡v≈ Ju¡ N°<Ì tu* <F≤^∫y˚Õtu* tfiC‹∫ů* J¡∑ ıů Ã≈<W Fæ, <ıŸtu* NfiuJ¡ů* ı∏t ˚ůyu y∫u* Fů*

N°æ≤ tůs ÌqŸ≤u J¡v≈tu* Fůfiub°Ô° Fů, Ÿu tF<TÕ∫ů*fiu w°tŸÙ Ã≈<W J¡F° Fæ $$14$$
f°≤FbÙ* J¡ů J¡Fwu Fæ* $
bF w°tŸ Ã≈<W ∫<Ì w°tŸ ı∏t Ÿu FÙ tůsJ¡∑ ˚°<yfiÙ Fů N°æ≤ w°tŸ k¡Ô ≈®°›w J¡≤°fiub°Ôu ≈°Ÿfi° N°<Ì J¡tů˘ Ÿu „ů<˚w Fůfiub°ÔÙ Fů, wů Ÿu ı°fiJ¡°≤ <bπ°fi Ôůy w°tŸŸÃb° J¡Fwu Fæ* $$15$$

Ì°fib, ≤°sŸ, <≈„°ª N°<Ì ı∏t tu* Ÿ[byCdJ¡∑ N<˚b¨<] Fůfiu Ÿu ≈®á°Ì, J¡JÕ¡¸>Ù N°<ÌJ¡∑

I°fi≈®°<›w ≈®<Ÿ] Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ ≤°ıŸw°tŸÙ ≈FÔu J¡FÙ ı° ªCJ¡∑ Fæ, ŸJu¡ J¡°∫Õ Ju¡

Fu≤ku¡≤ Ÿu wu≤FbÙ* ıÙbı°<w J¡ů J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì ≤ıůyCd-wtůyCd ≈®ªC≤ k¡Ôů* Ÿu ∫C•w JC¡~> ı∏tů* Ju¡ f°Ì FÙ tůs˚°<yfiÙ Ã≈<W

Fů, wů ÎuŸ° Fůfiu ≈≤ bF ≤ı_wtůyCdfF…Ô° Ã≈<W wtů≤°ıŸfi°t Ÿu ≈®<Ÿ<] ≈®°›w J¡≤wÙ

Fæ $$16$$ ıů Ã≈<W ≈FÔu Ju¡ Fı°≤ů* ı∏tů* Ÿu ∫C•w N°æ≤ N°yu N°fiub°Ôu Ÿæ*J¡nů* ı∏tů* Ÿu ˚Ù
tůs Ju¡ N∫ůÀ∫ Fæ, ŸJ¡ů oŸÙ<ÔÎ Ã≈<W<b˚°y ı°fifiub°Ôu <bπ°fig w°tŸw°tŸÙ J¡Fwu Fæ* $$17$$ ıů Ã≈<W ≈FÔu Ô°©ů* ı∏tů* Ÿu ∫C•w Fæ N°æ≤ N°yu ˚Ù Ô°©ů* ı∏tů* Ÿu <ıŸtu*
tůs≈®°<›w tu* Ÿ∏ÌuF Fæ, ÎuŸÙ Ã≈<W NÃ∫∏ww°tŸÙ J¡FÔ°wÙ Fæ $$18$$ <ıŸJ¡∑ ≈¿≤≈¥dÕw°

JC¡~> ≈®ª<Ôw F…oÕ Fæ, ÎuŸu ŸtCB Ÿu ıæŸu ÔF≤u* ™>wÙ Fæ*, bæŸu FÙ ∫u Ÿ‡≈¥dÕ ˚¥wı°<w∫°≥ f®Ê Ÿu

Ã≈∏fi F…oÕ Fæ $$19$$ N≈fiu wuı Ÿu <ıŸJ¡° J¡Ôub≤ ªaªÔ F…N° Fæ, wuı#_bR¡≈ ÌÙ≈J¡ Ÿu ıæŸu <J¡≤du* <fiJ¡ÔwÙ Fæ*, bæŸu FÙ ∫u Ÿ˚Ù ıÙb≤°<„∫°≥ f®Ê Ÿu FÙ <fiJ¡ÔÙ Fæ* $$20$$ ıæŸu

≈®≠b<Ôw N<Àfi Ÿu ŸJ¡∑ ≠b°Ô°Nů* Ju¡ fÔ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ <ªfiy°¿≤∫°≥ Ã≈∏fi FůwÙ Fæ* bæŸu FÙ f®Ê Ÿu ∫u Ÿf ≈®°<dbyÕ Ã≈∏fi F…Î Fæ* $ ıæŸu ª∏Bt° Ju¡ <f‡fŸu <J¡≤du* <fiJ¡ÔwÙ Fæ* bæŸu FÙ
t∏Ì°≤J¡∑ taı≤ÙJu¡ ŸÂ„ ∫u Ÿ‡≈¥dÕ ıÙb≤°<„∫°≥ Ÿ f®Ê Ÿu FÙ <Ìw F…oÕ Fæ* $$21,22$$ ıæŸu b¨s Ÿu b¨sR¡≈ <b<b@ „°©°Î≥ Ã≈∏fi FůwÙ Fæ* bæŸu FÙ ∫u Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫≤°<„∫°≥ f®Ê Ÿu FÙ

Ã≈∏fi F…oÕ Fæ* $$23$$ Fu ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, ıæŸu ŸCbdÕ Ÿu J¡n°, f°ı¥f∏Ì N°<Ì N°˚¥Td Ã≈∏fi Fůwu Fæ* bæŸu FÙ Ÿ˚Ù ıÙbZu<d∫°≥ f®Ê Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ Fæ* $$24$$ ıæŸu <fitÕÔJ¡°<∏wb°Ôu H≤fiu Ÿu ıÔ<f∏Ì… <fiJ¡Ôwu Fæ* bæŸu FÙ Ÿ˚Ù ıÙb≤°<„∫°≥ f®Ê Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ Fæ* $$25$$
oŸ ≈®J¡°≤ Na„°*<„˚°b J¡∑ J¡v≈fi° π°≤° f®Ê Ÿu ıÙbů* J¡∑ N˚uÌ∫ůÀ∫ <Ì©Ô° J¡≤

≈°<@J¡∑ NŸÃ∫w° Ju¡ ≈®Ì„Õfi π°≤° N˚uÌ <Ì©Ô°wu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tıÙ, ıæŸu |¸>°J¡°„, f¸>ÔůoÕ J¡° (≈wÙÔÙ J¡°) N°J¡°„, <~>B°J¡°„ N°<Ì N°J¡°„

J¡∑ FÙ ≤ªfi°Î≥ Fæ* bæŸu FÙ Nı∏t° ≈≤f®Ê J¡∑ FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<dbyÕR¡≈ tu* J¡v≈fi° F…oÕ Fæ $$26$$

ŸyÕ - 95]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

569
ıæŸu ıÔ Ju¡ ŸÙJ¡≤ (~>ů¸>u ~>ů¸>u ıÔ<f∏Ì…), ıÔ˚°æ*¿≤∫°≥, ÔF≤u* N°æ≤ fnu ıÔ<f∏Ì… ıÔŸu FÙ

Ã≈∏fi Fůwu Fæ* bæŸu FÙ ∫u Ÿ‡≈¥dÕ ÔůJ¡≤ªfi°Î≥ ≈≤t≈Ì f®Ê Ÿu FÙ <Ìw F…oÕ Fæ* $$27$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ju¡ wuıŸu t¨yw¨‹d°J¡∑ fi<Ì∫°≥ Ã≈∏fi FůwÙ Fæ* bæŸu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ

Âÿ∫Ÿ¨¿‹¸>∫°≥ f®Ê Ÿu FÙ Ã≈∏fi F…oÕ Fæ* $$28$$ ıæŸu ª∏Bt° J¡∑ ª°≥ÌfiÙ ª∏Bt°Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıæŸu wuıJ¡∑ ≈®˚° wuıŸu <˚∏fi fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ ∫u Ÿf Âÿ∫ ≈Ì°SÕ B‹¸>° f®Ê Ju¡ _bR¡≈ Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $$29$$ oŸ ≈®J¡°≤ ∫u <b<b@ ≈®°<d∫ů* Ju¡ byÕ <ıŸŸu Ã≈∏fi Fůwu Fæ*, ŸÙtu*

≈°<@ Ju¡ Ô∫Ÿu N˚uÌ J¡ů ≈®°›w Fů ı°wu Fæ* $$30$$ ofitu* J¡ůoÕ ≈®°<dbyÕ <ª≤J¡°Ô Ÿu ı∏t-t≤d N°<Ì ˚ůy ≤Fu Fæ* N°æ≤ Fı°≤ů* ı∏tů* Ju¡ f°Ì bu ÔÙfi Fůu*yu N°æ≤ <J¡∏FÙ* Ju¡ N˚Ù JC¡~> FÙ
ı∏t ∆∫wÙw F…Î Fæ*, ∫ů* fiJ¡∑ ∆∫b<_S<w Fæ $$31$$ bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ ˚yb°fig

≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° J¡∑ oh~>° Ÿu ∆∫bF°≤ J¡≤fiub°Ôu, ≈°<@R¡≈ „ů˚°b°Ôu, <bÔsd <bÔsd R¡≈ů* Ÿu ∫C•w ≈¥bůÕ•w ≈®°<dbyÕ N<Àfi Ÿu <fiJ¡ÔÙ F…oÕ <ªfiy°¿≤∫ů* Ju¡ Ÿt°fi ¿b<b@ ıywů* tu*

N°wu Fæ*, ı°wu Fæ*, ÎJ¡ ı∏t Ÿu ÌqŸ≤u ı∏t tu* ˚®td J¡≤wu Fæ* N°æ≤ <k¡≤ Ã≈∏fi Fůwu Fæ* $$32$$

ª°æ≤°fifub°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈aª°fifub°≥ ŸyÕ

NI°fiÙıfiů* Ju¡ fů@ Ju¡ <ÔÎ fi <J¡ b_wCw# J¡tÕ N°æ≤ J¡w°Õ J¡∑ ŸFůÃ≈<W J¡° N°„aJ¡°≈¥bÕJ¡ ŸtSÕfi $

J¡v≈ Ju¡ N°≤‡˚ tu* f®Ê Ÿu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ıÙbı°<w∫ů* J¡° N°<b˚°Õb Fůw° Fæ, oŸ J¡Sfi Ju¡
fF°fiu f®Ê FÙ ≈°<@∫ů* tu* ıÙbR¡≈ Ÿu ≈®<b‹¸> Fæ, bF Ì„°Õ∫° $ ÎuŸÙ ≈¿≤<_S<w tu* N°y∏wCJ¡
ıÙb˚°btu* ≈®°•wfi J¡tÕ FuwC fiFÙ* J¡F° ı° ŸJ¡w°, J¡°≤d <J¡ ≈®°•wfi J¡tÕ J¡∑ <Ÿ<] w˚Ù Fů ŸJ¡wÙ Fæ ıf ≈®°•wfi J¡w°Õ ≤Fuy° $ ≈®°•wfi J¡w°Õ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ ∫<Ì ıÙbJ¡ů Nfi°<Ì t°fiu*, wů f®Ê Ju¡ ≈¥bůÕ•w N°æ≈°<@J¡ ıÙb˚°b J¡° ŸtSÕfi fiFÙ* Fů ŸJu¡y°, ∫ů* Ìůfiů* ≈®J¡°≤ FÙ ≈®°›w F…Î ÌůTJ¡° Â<‹¸>˚uÌ Ju¡ NbÔ‡ffi Ÿu ≈¿≤F°≤ J¡≤fiub°Ôu y¥» N°„∫b°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ∫°æ<•wJ¡

Â<‹¸> Ÿu J¡tÕ N°æ≤ J¡w°Õ J¡∑ ŸFůÃ≈<W ≈s J¡ů Ì„°Õwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu b¨s Ÿu k¥¡Ô N°æ≤ ŸJ¡∑ ŸCy<∏@ Ÿ°S

FÙ Ÿ°S ≈®J¡¸> Fůwu Fæ* bæŸu FÙ ≈≤_≈≤ N˚uÌJ¡v≈fi° Ÿu N<˚∏fi N°<Ìtu* ≈®J¡¸> F…Î $$1$$

˚yb°fig fiu ˚Ù ZÙtC©Ÿu J¡F° Fæ -"fi J¡w¨ÕÃba fi J¡t°Õ<d ÔůJ¡_∫ Ÿ¨ı<w ≈®˚C# $ fi J¡tÕk¡ÔŸa∫ůya _b˚°b_wC ≈®bwÕwu' ˚yb°fig fi Ôůyů* Ju¡ J¡w¨ÕÃb J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤wu Fæ*, fi J¡tů˘J¡∑

Ÿ¨<‹¸> J¡≤wu Fæ* N°æ≤ fi J¡tů˘ Ju¡ k¡Ô Ju¡ Ÿa∫ůy J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤wu Fæ*, <J¡∏wC ıÙbJ¡∑ N<bΩ°R¡≈

≈®J¨¡<w _b∫a J¡tÕ N°<ÌR¡≈ Ÿu ≈®b¨W FůwÙ Fæ $ fiJu¡ N°<b˚°Õb tau N°æ≤ N˚uÌ°º∫°Ÿtu* ıÙbů*

J¡° _b˚°b fi°tŸu ≈®<Ÿ] N≈fi° NI°fi FÙ J¡°≤d Fæ, ∫ů* Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu NI°fiÙ Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> tu* <b_w¨w <fitÕÔ N°J¡°„tu* fiÙ<Ôt° _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ bæŸu FÙ

Ÿf ŸaJ¡v≈fi°Nů* Ÿu ≤<Fw <fitÕÔ f®Ê tu* NI Ôůyů* J¡∑ Â<‹¸> tu* ∫u ıÙb _kC¡¿≤w F…Î Fæ* $$2$$

NwÎb ∫F Ÿ¨<‹¸>b°Ì NI°fiÙ Ju¡ Ÿatw ∆∫bF°≤˚¥<t tu* FÙ Fæ, ≈≤t°SÕ≈Ì tu* fiFÙ* Fæ

570

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıF°≥ ≈≤ NI°fiÙ Ôůyů* J¡° ∆∫bF°≤ Ìu©° ı°w° Fæ, bFÙ*≈≤ ıÙb f®Ê Ÿu

Ã≈∏fi F…Î Fæ*, ÎuŸÙ <•w∫°≥ <_Sw Fæ* $$3$$
fi <fi≤ů@ů fi ªůÃ≈<WfiÕ f]ů fi ª Ÿ°@J¡# $ fi tCtCsCfiÕ bæ tC•w oÃ∫uT° ≈≤t°SÕw° $$

(fi ≈®Ô∫ Fæ, fi Ã≈<W Fæ, fi f] (ŸaŸ°≤Ù ıÙb) Fæ, fi Ÿ°@J¡ Fæ, fi tCtCsC Fæ N°æ≤ fi tC•w Fæ, ∫F ≈≤t°SÕw° Fæ $) wÌgwÌg f®Ê°≈¥bÕtfi≈≤tfi∏w≤tf°flt∫t°Ãt° f®Ê Ÿb°Õfi˚¥#' oÃ∫°<Ì

ZC<w Ÿu ÔU∫ ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu wů fi ıywg J¡∑ fi ıÙbů*J¡∑ ∫° J¡tů˘ J¡∑ Ã≈<W N°<Ì J¡°

≈®<w≈°Ìfi <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ $ NSb° fi fiJu¡ <fiTu@J¡° FÙ ≈®<w≈°Ìfi <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°|b, ıF°≥ ≈≤ I°fiÙ ≈C”Tů* J¡° ∆∫bF°≤ Fæ bF°≥ ∫F f®Ê Ÿu Ã≈∏fi F…N° N°æ≤ ∫F

Ã≈∏fi fiFÙ* F…N° ∫F J¡Sfi „ů˚° fiFÙ* Ìuw° Fæ $$4$$

∫<Ì ÎuŸ° Fæ, wů ÎuŸÙ Nb_S°tu* ≈≤t°SÕJ¡° ≈Ìu„ Ìufiub°Ôu „°˜tu* NI°<fi∫ů* J¡∑ Â<‹¸>Ÿu

≈≈∏fi Fůfiub°Ôu Ÿ¨<‹¸> N°<Ì Ju¡ J¡Sfi J¡° •∫° ≈®∫ůıfi Fæ ? Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°tª∏BıÙ, ıf wJ¡ J¡ůoÕ <πwÙ∫ J¡v≈fi° ≈®<Ÿ<] J¡ů ≈®°›w fi J¡∑ ı°∫, wf wJ¡ ÔůJ¡tu*

≈Ìuÿ∫, ≈Ìu„J¡ N°æ≤ ≈Ìu„ „ů<˚w fiFÙ* Fůwu $ oŸ<ÔÎ ˚uÌÂ<‹¸> Ÿu „ůªfiÙ∫ πæwJ¡v≈fi°

J¡° ∆∫bF°≤J¡°Ô wJ¡-ıf wJ¡ <J¡ <fiÿª∫ Ÿu ≈®tu∫ J¡° <fidÕ∫ fi Fů ı°∫ wf wJ¡-Ÿa„∫ Ju¡

Ÿ°S NayÙJ¡°≤ J¡≤ ∫F f®Ê Fæ ∫u ıÙb Fæ, ∫ů* b°dÙJ¡° ≈Ìu„ <Ì∫° ı°w° Fæ $$5,6$$

ÔůJ¡ tu* NU∫C≈y‡∫b°Ì (J¡°v≈<fiJ¡b°Ì) fF…@° Ìu©° ı°w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ ÔůJ¡ tu* NU∫C≈y‡∫b°Ì Ìu©° y∫° Fæ $

„aJ¡° # ∫<Ì πæw J¡° NayÙJ¡°≤ J¡≤ <Ô∫°, wů ŸJ¡° ©a±>fi •∫ů* J¡≤wu Fæ* ?

Ÿt°@°fi # NŸay N<πwÙ∫ f®Ê Ÿu ıywg Ã≈∏fi Fůw° Fæ, ÎuŸ° ≈FÔu ≈Ìu„ Ìufiu≈≤ ıů

ŸŸu Ã≈∏fi Fůw° Fæ, bF wBq≈ FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ Ã≈<W Ju¡ ≈FÔu N≈fiu ≈°Ì°fi J¡°≤dtu*

<_Sw bFÙ N°<b˚°ÕbÌ„° tu* ˚Ù FuwCyw FůfiuJu¡ J¡°≤d w∏t°` Fůw° F…N° ˚Ù ˚®°<∏wI°fi Ÿu

≈¨SJg¡-Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ, Nw# πæw f°<@w Fůw° Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$7$$
f®Ê J¡∑ ≈°Ì°fiw° wů wÙfiů* J¡°Ôů* tu* ŸÙtu* Ã≈∏fi FůJ¡≤ ÔÙfi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d <Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tuR¡ N°æ≤ t∏Ì≤ Ju¡ wCv∫ fF…w-ŸÙ ıÙb≤°<„∫°≥ ≈Cfi# ≈Cfi# Ã≈∏fi FůJ¡≤ ŸÙ ≈≤tw[b tu* ÔÙfi Fů yoÕ Fæ $ ŸJu¡ f°Ì ıæŸu <b<b@ <Ì„°Nů*tu* b¨sů* tu* ≈vÔb Ôywu Fæ* bæŸu FÙ ∫u Nfi∏w ıÙb≤°<„∫°≥ Fı°≤ů* J¡∑ Ÿa¶∫°tu* Ÿ ≈≤t≈Ìtu* Ã≈∏fi FůJ¡≤ _kC¡¿≤w FůwÙ Fæ* ıæŸu bŸ∏w M¡wCtu* fi¥wfi NaJC¡≤ Ã≈∏fi Fůwu Fæ* bæŸu FÙ N°yu ˚Ù Ÿ ≈≤t≈Ìtu* ∫u ıÙbŸt¥F Ã≈∏fi Fů*yu $
ıæŸu y®Ù‹t M¡wC tu* bŸ∏w M¡wC Ju¡ ≤Ÿ ÔÙfi Fů ı°wu Fæ* bæŸu FÙ <k¡≤ ŸÙtu* ÔÙfi Fů ı°∫u*yu $ bu N°æ≤ N∏∫ NfiuJ¡ ıÙb≤°<„∫°≥ ŸÌ° Ÿ ≈≤t≈Ìtu* <_Sw ≤FwÙ Fæ*, ŸÙŸu Ã≈∏fi FůwÙ Fæ*

N°æ≤ ŸÙtu* ÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ* $$8-11$$

ŸyÕ - 95]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

571

Fu ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu ≈C‹≈ N°æ≤ ŸCy<∏@ N<˚∏fi Fæ* bæŸu FÙ ≈C”T (J¡w°Õ) N°æ≤ J¡tÕ N<˚∏fi Fæ* $ ∫u ≈≤t°Ãt° Ÿu Ã≈∏fi F…Î Fæ* N°æ≤ <k¡≤ ŸÙtu* „fiæ#-„fiæ# ÔÙfi Fů ı°wu Fæ* $ ∫u ÌæÃ∫, fi°y, tfiC‹∫, Ìubw° oŸ ıywg tu* b_wCw# Ã≈∏fi fi Fůwu F…Î ˚Ù b°Ÿfi°R¡≈ ˚¥wt°`≈°<@∫ů* Ÿu

Ã≈∏fi Fůwu Fæ*, N°æ≤ wC≤∏w _kC¡¿≤w Fůwu Fæ* ∫°fiÙ ytfi N°<Ì <J®¡∫° Ÿu ∫C•w Fůwu Fæ* $ oŸŸu ı∏t N°æ≤ J¡tÕ J¡∑ ŸFůÃ≈<W N°æ≤ N˚uÌ ≈®Ã∫s <Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ $$12,13$$

fiJ¡∑ Ã≈<W tu* fi J¡tÕ FuwC Fæ N°æ≤ fi N°æ≤ JC¡~> FuwC Fæ, •∫ů*<J¡ ıf ≈FÔu J¡w°Õ ≤Fuy° wf fi J¡tÕ Fů*yu, oŸ<ÔÎ ≈¿≤„uT Ÿu Ju¡bÔ ≈¥bůÕ•w NI°fi FÙ fiJ¡∑ Ã≈<Wtu* <fi<tW Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

Fu Ÿ≠ıfi<„≤ůtdu ZÙ≤°tıÙ, fi ÌæÃ∫, fi°y, tfiC‹∫, Ìubw° N°<Ì ŸaŸ°≤˚®td tu*

N°Ãt_bR¡≈ Ju¡ <b_t≤d Ju¡ <Ÿb° N∏∫°∏∫ ı∏tR¡≈Ù k¡Ô Ìufiub°Ô° ÌqŸ≤° J¡ůoÕ FuwC fiFÙ*

<Ì©°oÕ Ìuw° $$14$$
w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ J¡w°Õ J¡∑ Nfi°<Ìw° wů J¡FÙ fiFÙ* ı° ŸJ¡wÙ, •∫ů*<J¡ J¡w¨ÕÃb J¡ů ∫<Ì

_b°˚°<bJ¡ @tÕ t°fiu*, wů ıæŸu N<Àfi J¡∑ Nfi°<Ì _b˚°bb°ÔÙ ‹dw° Fı°≤ů* ≈°∫ů* Ÿu <t¸>°oÕ
fiFÙ* ı° ŸJ¡wÙ bæŸu FÙ Nfi°<Ì _b˚°bb°Ôu J¡w¨ÕÃbJ¡° ˚Ù Fı°≤ů* ≈°∫ů* Ÿu ≈<≤F°≤ fiFÙ* <J¡∫°
ı° ŸJu¡y° $ ÎuŸÙ Nb_S°tu* tůs J¡St<≈ fiFÙ* Fů ŸJu¡y° $ ∫<Ì J¡w¨ÕÃbJ¡ů N°æ≈°<@J¡ t°fiů, wů bF ≈°<@ N<bΩ° Fæ NSb° N∏∫ JC¡~> Fæ ? ≈FÔu ≈sJ¡° k¡Ôw# <Ÿ]°∏w Ju¡ ≈¿≤„uT

≈stu* FÙ N∏w˚°Õb Fů y∫° $ <J*¡ª, N<bΩ° N°Ãt° tu* J¡w¨ÕÃb J¡° N°≈°Ìfi _bw# J¡≤wÙ Fæ NSb° N∏∫ <J¡ŸÙJ¡∑ ŸF°∫w° Ÿu ? _bw# wů J¡≤ fiFÙ* ŸJ¡wÙ, •∫ů*<J¡ N<bΩ° tu* _bw#

J¡w¨ÕÃb°≈°Ìfi Fůfiu ≈≤ ŸCTC<›w, t¥h~>°Õ N°æ≤ ≈®Ô∫ tua ˚Ù N°Ãt° tu* J¡w¨ÕÃb J¡∑ N°≈<W FůyÙ $

∫<Ì J¡<F∫u N∏∫ J¡∑ N≈us°Ÿu N<bΩ° J¡wÕ¨ÃbJ¡° N°≈°Ìfi J¡≤wÙ Fæ, wů <ıŸJ¡∑ tC©°≈usÙ

FůJ¡≤ N<bΩ° J¡wÕ¨Ãb J¡° N°≈°Ìfi J¡≤wÙ Fæ bFÙ ≈°<@ FůyÙ, N<bΩ° ≈°<@ fi FůyÙ $

≈°<@ J¡∑ wů J¡ůoÕ ≈°<@ FůwÙ fiFÙ* $ ÌqŸ≤u ≈stu* ˚Ù ∫°fiÙ ≈°<@ N<bΩ° Ÿu N∏∫ Fæ, oŸ

≈stu* ˚Ù bF ≈°<@ N<bΩ°J¡∑ J¡°∫Õ Fæ ∫° _bw∏` Fæ ? _bw∏` Fæ oŸ ≈stu* ∫<Ì bF Nfi°<Ì

Fæ, wů ŸCTC<›w N°æ≤ ≈®Ô∫tu* ˚Ù J¡w¨ÕÃb J¡° N°≈°Ìfi J¡≤uyÙ $ ∫<Ì Ÿ°<Ì Fæ*, wů ŸŸu ≈<Fw J¡wCÕÃb ˚Ù Ÿ°<Ì FÙ Fůy°, ∫ůa Nfi°<Ì J¡wÕ¨<Ÿ<] fiFÙ* FůyÙ $ ≈°<@ N<bΩ°J¡°∫Õ Fæ, oŸ ≈stu*

˚Ù ∫FÙ ÌůT Fæ, oŸ<ÔÎ ∫Ω<≈ N°Ãt° <fiÃ∫ Fæ wS°<≈ J¡wÕ¨-≈°<@Ÿ‡f∏@ Ju¡ ≈®<wJ¡v≈ N°æ≤

≈®<w<Ìfi <˚∏fi N˚uÌ ˚Ù Fůw° Fæ $ Ÿtu* N°Ãt<b_t≤d FÙ fÙı Fæ, ∫F ≈s FÙ ∫°æ<•wJ¡ Â<‹¸

>Ÿu Nb<„‹¸> Fůw° Fæ $ oŸ ≈s tu* N°yu NfiC≈≈<W Ì„°Õfiub°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ ŸJu¡ NfiCJ¥¡Ô

˚¥<tJ¡° ≤ªfiu Ju¡ <ÔÎ „°_` J¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ≈®°t°<dJ¡ Â<‹¸>b°Ôu (NÔ°æ<J¡J¡ ∫°fiÙ @tÕ N°æ≤ f®Ê tu*

≈®t°d˚¥w ZC<w Ÿu <ıfiJ¡∑ Ì¨<‹¸> Ã≈∏fi F…oÕ Fæ) bÙw≤°y tfiC N°<Ì fiu @t°Õ@tÕR¡≈ NSÕ tu*

_bt¥Ô ZC<w Ÿu <bb°Ì fi J¡≤fiub°Ôu (ZCÃ∫<b≤ů@Ù) tÙt°aŸ° Ju¡ ∏∫°∫ů* Ÿu <fidÕ∫ J¡≤Ju¡ ıů ıů _t¨<w, ≈C≤°d J¡v≈Ÿ¥`, o<wF°Ÿ N°<Ì ≤ªu Fæ* bu "„°˜' fi°t Ÿu J¡Fu ı°wu Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡

572

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ZC<w∫°≥ N°æ≤ ZC<wt¥ÔJ¡ _t¨¿w∫°≥ N°<Ì NÔ°æ<J¡J¡ NSÕ tu* ≈®t°d Fæ* $$15$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ ŸÌ°ª°≤ ˚Ù ≈®t°d Fæ, ∫F J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ∏wů* J¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $
ıů NÃ∫∏w <b„C] Ÿ[byCdŸu ∫C•w Fæ*, Ì…#©Ì°∫Ù <bT∫ů* Ÿu <bª<Ôw fiFÙ* Fů ŸJ¡wu Fæ*,

≤°y, πuT N°<Ì Ÿu ≤<Fw Fæ* Îba „ÆÌ Ÿu <ıŸJ¡° <fibÕªfi fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ÎuŸÙ <fi≤<w„∫

N°fi∏ÌR¡≈ f®Ê J¡∑ Ÿ°s°ÃJ¡°≤J¡Ô° Ÿu Ÿ‡≈∏fi Fæ*, bu Ÿ∏w J¡Fu y∫u Fæ* $$16$$ ≈¥bůÕ•w Ôsdb°Ôu Ÿ∏wů* J¡° ŸÌ°ª°≤ N°æ≤ ZC<w_t¨<wR¡≈ „°˜ ∫u Ìů FÙ <ı∏Fu* N°Ãtw[b J¡° I°fi fiFÙ* F…N°, fi <„‹¸>ů* Ju¡ Ÿf J¡tů˘J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ ∫°fiÙ @tÕw[b N°æ≤ f®Êw[b Ju¡ I°fi Ju¡

<ÔÎ ŸÌ° Ìů fiù Fæ* $$17$$ ıů ≈C”T _byÕ N°æ≤ tůs Ju¡ ≈∫ůyÙ Ÿ‡∫yg ∆∫bF°≤ Ju¡ <ÔÎ

„°˜J¡° NfiCŸ≤d fiFÙ* J¡≤w°, ŸJ¡° Ÿf <„‹¸> ≈C”T f<F‹J¡°≤ J¡≤ Ìuwu Fæ* N°æ≤ bF Ì…#© tu*

<fitÀfi Fů ı°w° Fæ $ Fu ≈®˚ů, oŸ ÔůJ¡tu* ≈®°t°<dJ¡ ≈C”Tů*tu* N°æ≤ buÌtu* ŸÌ° oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑

≈®<Ÿ<] Fæ <J¡ J¡tÕ N°æ≤ J¡w°Õ FuwC N°æ≤ k¡ÔR¡≈ Ÿu ŸaŸ¨‹¸> Fæ* ∫°fiÙ J¡tÕ N°æ≤ J¡w°ÕJ¡° J¡°∫Õ-

J¡°≤d˚°b Fæ $$18,19$$ fÙı N°æ≤ NaJC¡≤ Ju¡ ŸÂ„ J¡tÕ Ÿu J¡w°ÕJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> FůwÙ Fæ N°æ≤ J¡w°Õ

Ÿu J¡tÕ J¡° ¿fit°Õd Fůw° Fæ, bF ∏∫°∫ ÔůJ¡ N°æ≤ buÌtu* ≈®<Ÿ] Fæ $ ıæŸu fÙı Ÿu fi¥wfi NaJC¡≤

Ã≈∏fi Fůw° Fæ, bæŸu FÙ J¡tÕ Ÿu ı∏wC Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ ıæŸu NaJC¡≤ Ÿu ≈Cfi# fÙı Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ı∏wC Ÿu J¡tÕ Fůw° Fæ $$20,21$$

J¡tÕ Ju¡ Ÿt°fi ≈®°•wfi b°Ÿfi° ˚Ù J¡w°Õ J¡∑ Ã≈<W tu* FuwC Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ıŸ b°Ÿfi° Ÿu ıÙb ŸaŸ°≤R¡≈Ù <≈*ınu tu* ≈®<b‹¸> <J¡∫° ı°w° Fæ, Ÿ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCR¡≈

Ÿu k¡Ô J¡° ˚Ù NfiC˚b Fůw° Fæ $$22$$
oŸ ≈®J¡°≤ ˚¥<t J¡° ≤ªJ¡≤ J¡w°Õ N°æ≤ J¡tÕ J¡∑ Ÿ°S Ÿ°S Ã≈<W FůwÙ Fæ, oŸ ≈s≈≤

N°su≈ J¡≤wu Fæ* $

ÎuŸÙ Nb_S° tu* ı∏t Ju¡ <fi<tW˚¥w J¡tÕ Ju¡ <ffi° ≈≤t≈ÌR¡≈ f®Ê Ÿu ≈®°<d∫ů* J¡∑ Ã≈<W

N°≈fiu Jæ¡Ÿu J¡FÙ ?$$23$$ ˚ybfig, N°≈fiu oŸ ŸFůÃ≈<W ≈sŸu ofi ıÙb N°æ≤ J¡tů˘ J¡∑ ıywg tu* ≈®t°dů* π°≤° ≈®<Ÿ] ≈≤_≈≤ FuwCk¡Ôw° J¡° <w≤_J¡°≤ J¡≤ <Ì∫° Fæ $$24$$ Nπ∫ Fůfiu Ju¡

J¡°≤d N≈fiu Ÿu N<w¿≤•w J¡°≤d„¥∏∫ t°∫°„fÔ f®Êtu* N°J¡°„ N°<Ì Ÿu ÔuJ¡≤

_S¥ÔÌuF≈∫Õ∏w ˚ůy°∫wfi J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡tů˘ J¡° k¡Ô Fæ N°æ≤ ŸJu¡ k¡ÔR¡≈ (J¡°∫Õ˚¥w) <F≤^∫y˚Õ

N°<Ì _S¥Ô Ÿ¥‚t ≈°<@∫ů* tu* ˚ůy N°æ≤ ŸJ¡∑ Ÿ°ty®ÙJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> k¡Ô Fæ, ∫ů* ÔůJ¡tu* ≈®<Ÿ]

ofi Ìůfiů* ≈®b°Ìů* J¡° N°≈fiu ©^±>fi J¡≤ <Ì∫° $ J¡tů˘ Ju¡ <fi‹k¡Ô Fůfiu ≈≤ fi≤J¡ N°<ÌJ¡° ˚∫ fi FůfiuJu¡ J¡°≤d ÔůJ¡tu* Ÿ°aJ¡∫Õ (ŸaJ¡≤w°) Fůfiu ≈≤ ıæŸu fnu tÃ_∫ ~>ů¸>u tÃ_∫ J¡ů <fiyÔ ı°wu Fæ* bæŸu FÙ fÔb°fiů* π°≤° FÙfifÔů* J¡∑ <F*Ÿ° FůyÙ, ∫ů* fi°„ FÙ Nb<„‹¸> ≤Fuy° $$25,26$$

˚ybfig, oŸ<ÔÎ N°≈ ∫S°SÕw# tCHŸu J¡<FÎ <J¡ <J¡∫° F…N° J¡tÕ k¡ÔR¡≈ Ÿu Nbÿ∫ ≈¿≤dw Fůw° Fæ ∫° fiFÙ* ? tu≤u oŸ tF°fig Ÿa„∫ J¡ů N°≈ Ìq≤ J¡∑<ıÎ $ N°≈ w[bIů* tu* ŸbÕZu‹™> Fæ*, oŸ<ÔÎ N°≈tu* FÙ tu≤u Ÿa„∫ J¡ů Ìq≤ J¡≤fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Fæ $$27$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≤°tª∏BıÙJu¡ N°su≈ J¡≤fiu ≈≤ ≈®°t°<dJ¡ N°su≈ J¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤wu F…Î ŸJu¡

ŸyÕ - 95]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

573

Ÿt°@°fi J¡∑ ≈®<wI° J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tª∏BıÙ, tCHŸu N°≈fiu ıů ∫F ŸC∏Ì≤ ≈®ÿfi <J¡∫°, ∫F fF…w FÙ Nh~>° <J¡∫° $ ŸC<fiÎ, tæ* N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥, <ıŸŸu Nbÿ∫ I°fi J¡° Ì∫ Fůy° $$28$$

ŸFůÃ≈<W ≈stu* ˚Ù (J¡w°Õ N°æ≤ J¡tÕJ¡∑ Ÿ°S Ã≈<W FůwÙ Fæ, oŸ ≈stu* ˚Ù) ıæŸu J¡ůoÕ

ÌůT fi N°∫u bæŸ° ≈≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $

"∫<] tfiŸ° º∫°∫<w wπ°ª° bÌ<w wwg J¡tÕd° J¡≤ů<w' (<ıŸJ¡° tfiŸu º∫°fi J¡≤w° Fæ,

Ÿu b°dÙ Ÿu fůÔw° Fæ, Ÿu J¡tÕ Ÿu J¡≤w° Fæ) oŸ ZC<w Ÿu tfiJ¡° <J®¡∫°J¡°æ„Ô-≈®<wŸ∏@°fiR¡≈

Ÿu ıů ∫F <bJ¡°Ÿ Fæ, bFÙ J¡tů˘J¡° ≈®<Ÿ] J¡°≤d Fæ $

„aJ¡° # <J®¡∫°J¡°æ„ÔR¡≈ Ÿu tfi J¡° <bJ¡°Ÿ FÙ J¡tů˘ J¡° J¡°≤d Fæ, ∫F N°≈ Jæ¡Ÿu ı°fiwu Fæ* ?

Ÿt°@°fi # tfi Ju¡ <bJ¡°Ÿ Ju¡ f°Ì FÙ <J®¡∫°<Ÿ<]R¡≈ k¡Ô Ìu©° ı°w° Fæ, <ıŸtu* tfiJ¡°

ŸF∫ůy fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ ÌuFªu‹¸>° J¡° J¡ůoÕ k¡Ô fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $$29$$
tfi Ju¡ <bJ¡°Ÿ Ju¡ f°Ì FÙ k¡Ô Fůw° Fæ, ∫F ıů J¡F° S°, Ÿu Ì°F≤d π°≤° Ì„°Õwu Fæ* $

N°<Ì Ÿ¨<‹¸> tu* ≈≤t≈ÌR¡≈Ù f®Ê Ÿu ı˚Ù tfiR¡≈ w[b Ã≈∏fi F…N° w˚Ù tfiR¡≈

≈°<@b°Ôu N°<b˚Õ¥w Ÿt<‹¸> ∆∫<‹¸> ıÙbů* J¡° J¡tÕ ˚Ù <Ìw F…N° N°æ≤ ıÙb ≈®°•wfi b°Ÿfi°

Ju¡ NfiCŸ°≤Ù ÌuFb°Ô° Fůfiu Ÿu ÌuFtu* NFa˚°b Ÿu <_Sw F…N° $ oŸ <bT∫tu* ZC<w ˚Ù

"w∏tfiů&JC¡”w°Ãt∏bÙ _∫°<t<w' (Ÿfiu tæ* tfiŸu tfi_bÙ Fů«≥¡, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu tfiJ¡∑

≤ªfi° J¡∑) tfi Ju¡ ı∏t Ju¡ N@Ùfi FÙ N°Ãt<∏bw° Ÿu J¡<Sw Ìu<FÃb N°æ≤ Ÿaª≤d R¡≈ J¡tÕ

<Ì©Ô°wÙ Fæ $ "∫Ìg∫Ìg˚b¿∏w wÌ° ˚b<∏w' ∫F ÌqŸ≤Ù ZC<w ˚Ù Fæ $ oŸŸu tfi FÙ J¡w°Õ Fæ, N°Ãt° J¡w°Õ fiFÙ*, ∫F <Ì©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ tæ* ŸFůÃ≈<W ∫°fiÙ ≈C”T N°æ≤ J¡tÕ J¡∑ ŸFůÃ≈<W ≈s Ì„°Õ∫° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$30$$
oŸ ≈®J¡°≤ J¡w°Õ N°æ≤ J¡tÕ Ju¡ N˚uÌ J¡Sfi Ÿu ˚Ù J¡tÕ tfiů@tÕ FÙ Fæ, N°Ãt@tÕ fiFÙ* Fæ $

∫<Ì J¡tÕ N°Ãt@tÕ t°fi° ı°∫uy°, wů ŸJu¡ J¥¡¸>_Øwb _b˚°bŸu <b≤ů@ Fůy°, ∫F Ÿu tfiů@tÕ

J¡Ffiu tu* w°Ã≈∫Õ Fæ, oŸu Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡ <Ì©°wu Fæ* $
ıæŸu ≈≤_≈≤ N<˚∏fi ≈C‹≈ N°æ≤ ŸCy<∏@J¡° ˚uÌ fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ ≈≤_≈≤ N<˚∏fi J¡tÕ N°æ≤
tfiJ¡° ˚uÌ fiFÙ* Fæ $$31$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu J¡tÕ „ÆÌ J¡° ∫I <Ô∫° ı°w° Fæ, ∫° ŸŸu Ã≈∏fi NÂ‹¸> ? fitu* ≈FÔ°

ÌuF J¡° @tÕ Fæ, ÌqŸ≤° ˚ůÀ∫ tu* Ÿtb°∫ Ÿ‡f∏@ Ÿu ≤Fw° Fæ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* ŸJ¡∑ tfiů@tÕw°

Jæ¡Ÿu ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
oŸ ıywg tu* J¡tÕŸa_J¡°≤R¡≈ Ÿu tfitu* <_Sw <J®¡∫° FÙ NÌ¨‹¸> Ju¡ k¡ÔR¡≈ Ÿu N°<b˚¥Õw FůJ¡≤

ÌuF, _byÕ, fi≤J¡ N°<ÌR¡≈ FůwÙ Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ J¡tÕ J¡° N°Z∫ ÌuF ˚Ù ≈FÔu tfi FÙ S° $

"Ÿ<bI°fiů ˚b<w Ÿ<bI°fitub°∏bbJ®¡°t<w' oŸ ZC<w Ÿu ˚°bÙ ÌuF°J¡°≤w° Ju¡ N<˚t°fi J¡ů ≈®°›w F…Î FÙ tfi J¡° ≈¥bÕ ÌuF Ÿu ÃJ®¡td ŸCfi° ı°w° Fæ $ N°<wb°<FJ¡ (Ÿ¥‚t) ÌuF J¡∑ FÙ b°Ÿfi° Ju¡
fÔ Ÿu _S¥ÔÌuF°J¡°≤ tu* J¡v≈fi° FůwÙ Fæ, ÎuŸ° ≈FÔu J¡F N°∫u Fæ*, oŸ<ÔÎ tfi FÙ J¡tÕ Fæ $$32$$

574

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
oŸ ≈®J¡°≤ wC‡F°≤u π°≤° J¡F° y∫° J¡tů˘ J¡∑ <fi‹k¡Ôw° J¡° ÌůT ˚Ù F¸> y∫°, •∫ů*<J¡ tfiJ¡°

J¡°∫Õ˚¥w Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª J¡tÕk¡Ô Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
bF (ÎuŸ°) J¡ůoÕ ≈bÕw fiFÙ* Fæ, bF J¡ůoÕ N°J¡°„ fiFÙ* Fæ, bF ŸtCB fiFÙ* Fæ, bF ÔůJ¡ fiFÙ*

Fæ, ıF°≥ ≈≤ <J¡∫u F…Î N≈fiu J¡tů˘J¡° k¡Ô fi Fů $$33$$ Ÿ°b@°fi FůJ¡≤ <J¡∫° y∫° Ÿ°ayů≈°ayR¡≈

Ÿu <b≤°ıt°fi J¡tÕ ª°Fu bF Îu<FJ¡ Fů ª°Fu ≈®°•wfi Fů, ≈°æ”T FÙ ≈®∫Ãfi Fæ, bF J¡˚Ù <fi‹k¡Ô
fiFÙ* Fůw° $$34$$

˚°b ∫F Fæ <J¡ N<bΩ° Ÿu Ã≈∏fi F…N° tfi FÙ <J®¡∫°„<•wŸ‡≈∏fi N°æ≤ ªæw∏∫R¡≈ N°Ãt°

J¡° ≈°<@ Fůfiu Ÿu J¡w°Õ N°æ≤ ˚ů•w° Fæ N°æ≤ bF "N∏fit∫a <F Ÿů‡∫ tfi#' (Fu Ÿ°æ‡∫, tfi N∏fit∫ Fæ), "w∏tfiů&JC¡”w' (Ÿfiu Ÿ®‹¸>∆∫ Ju¡ N°ÔůªfiJu¡ ∫ůÀ∫ tfi#„ÆÌb°h∫ ŸaJ¡v≈

N°<Ì R¡≈ J¡≤d J¡∑ ≤ªfi° J¡∑), "`Ù^∫°Ãtfiu&JC¡”w tfiů b°ªa ≈®°dtg' (tfi, b°dÙ N°æ≤ ≈®°d ofi wÙfi N∏fiů* J¡Ù N≈fiu <ÔÎ Ÿ¨<‹¸> J¡∑) oÃ∫°<Ì ZC<w∫ů* Ÿu N°æ≤ ≈¥bůÕ•w ∫C<•w Ÿu ∫Ω<≈

≈®Ã∫uJ¡ J¡v≈tu* N°æ≤ ≈®<w<Ìfi Ã≈∏fi FůJ¡≤ ÔÙfi Fůw° Fæ, wS°<≈ ≈®<w<Ìfi N°<b˚¥Õw FůJ¡≤

≤°<`tu* <~>≈ ≤FÙ ÌÙb°≤ J¡∑ ~>°∫° Ju¡ Ÿt°fi wS° Ì≈Õd J¡ů Ÿ°tfiu Ÿu F¸>°fiu ≈≤ <~>≈ ≤Fu tC© Ju¡

≈®<w<f‡f Ju¡ Ÿt°fi bFÙ ∫F Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Nf°<@w ≈®Ã∫<˚I°R¡≈ ≈®t°d Ÿu N°æ≤ ≈<Fw N°Ãt° J¡∑ ÎJ¡w° Ÿu ŸJ¡° ˚uÌ fiFÙ* Fůw°, ∫ů* bF Nfi°<Ì ˚Ù Fæ $ fi°„ „¥∏∫w°≈<W fiFÙ* Fæ, NSb° Ã≈<W NŸwg J¡∑ ŸW° fiFÙ* Fæ, <ıŸŸu <J¡ ≈®<w<Ìfi ŸCTC<›w tu* ŸJu¡ fi°„ Ÿu ˚uÌ Fů $

ŸÃJ¡°∫Õb°Ì J¡° N°Z∫ Ôufiu Ÿu N<bΩ° fÙıR¡≈ Ÿu <bΩt°fi FÙ ≈®°•wfi J¡w°Õ N°æ≤ J¡tÕ J¡∑
wS° fiJu¡ k¡Ô N°J¡°„ N°<Ì J¡∑ ŸFůÃ≈<W t°fifiu ≈≤ ˚Ù J¨¡wF°<fi N°æ≤ NJ¨¡w-≈®°¿›wR¡≈

ÌůT J¡∑ N°≈<W fiFÙ* FůwÙ, fi „°˜ Ju¡ ≈®°t°^∫ J¡° f°@ Fůw° Fæ, NSb° fi t°Ã_∫∏∫°∫ J¡∑

≈®°<›w FůwÙ Fæ N°æ≤ fi ı∏t N°æ≤ J¡tÕ J¡∑ J¡°∫ÕJ¡°≤dw°Ju¡ <fi∫t J¡° ©^±>fi Fůw° Fæ N°æ≤

<w≤ů˚¥w Nb_S°b°Ô° N°æ≤ N°<b˚¥Õw Nb_S°b°Ô° tfi FÙ N<bΩ° Fæ, ∫F t°fifiu Ÿu ıÙbů* J¡∑

Ã≈<W tu* ≈¿≤„uT Ÿu ÎJ¡t°` NI°fiJ¡ů tæ*fiu ıů FuwC J¡F° Fæ, bF ˚Ù <bR¡] fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì J¡ůoÕ

J¡Fu <J¡ J¡w°Õ N°æ≤ J¡tÕ J¡∑ ŸFůÃ≈<W N°æ≤ N˚uÌ J¡FfiuJ¡° k¡Ô •∫° Fæ ?

ıæŸu J¨¡‹dw° J¡° s∫ Fůfiu ≈≤ J¡°ıÔ _b∫a sÙd Fů ı°w° Fæ, ªÔfi°ÃtJ¡ J¡tÕ J¡° fi°„

Fůfiu ≈≤ tfi J¡° s∫ Fů ı°w° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ J¡tÕ N°æ≤ tfitu* Ÿu ÎJ ¡J¡° <bfi°„ ª°Ffiub°Ôu

≈C”T J¡ů ªÔfi°ÃtJ¡ ≈®°d Ju¡ NSb° tfiJu¡ <fi≤ů@R¡≈ F™>∫ůy ∫° ≤°ı∫ůy J¡° NU∫°Ÿ

J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫FÙ fiJ¡° k¡Ô Fæ $$35$$ J¡tÕ J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ tfiJ¡° fi°„ Fů ı°w° Fæ, tfiJ¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ J¡tÕJ¡° N˚°b Fů ı°w° Fæ $ ∫ůy Ÿu ı<fiw w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu N<bΩ°

J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ Ìůfiů* J¡° N°Ã∫<∏wJ¡ <bfi°„ Fůw° Fæ N∏∫S° fiFÙ* Fůw°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $ ∫°fiÙ J¡tÕ fi°„ Fůfiu ≈≤ tfiůfi°„ ∫° tfiůfi°„ Fůfiu ≈≤ J¡tÕ J¡° N˚°b tC•w≈C”T

J¡° Fůw° Fæ; ıů tC•w fiFÙ* Fæ, ŸJ¡° J¡Ì°<≈ fiFÙ* Fůw° $$36$$ N<Àfi N°æ≤ ‹dw°J¡∑

˚°≥<w ŸÌ° N˚uÌ Ÿu <tÔu F…Î Ìůfiů* tua Ÿu-<ªW N°æ≤ J¡tÕ tu* Ÿu-ÎJ¡ J¡° N˚°b Fůfiu ≈≤

Ìůfiů* FÙ <bÔÙfi Fů ı°wu Fæ* $$37$$

ŸyÕ - 96]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

575

ÎJ¡ J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ ÌqŸ≤u J¡° <bfi°„ Fůw° Fæ, oŸtu* ≈≈<W Ì„°Õ ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ

≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <ªW J¡ů ŸÌ° _≈∏ÌR¡≈ <bÔ°Ÿ J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ ÎJ¡t°` _≈∏ÌR¡≈

(<b<Fw N°æ≤ <fi<T] Ju¡ N°ª≤d π°≤° ≈C^∫-≈°≈ @t°Õ@tÕR¡≈ tu* ≈¿≤dw F…N°) J¡tÕ ı°<fi∫u N°æ≤ J¡tÕ ˚Ù ≈C^∫≈°≈ Ju¡ k¡ÔJu¡ ˚ůy Ju¡ NfiCR¡≈ _≈∏ÌR¡≈ <bÔ°Ÿ J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤

<ªWR¡≈ tu* ≈¿≤dw Fůw° Fæ $ NwÎb ÔůJ¡ tu* bu Ìůfiů* <ªW N°æ≤ J¡tÕ @tÕ N°æ≤ J¡tÕ „ÆÌ

Ÿu J¡Fu ı°wu Fæ* $$38$$

≈aª°fifub°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>°fifub°≥ ŸyÕ

J¡tů˘ J¡Ù <bÔsdw° Ÿu fi°fi° ≈®J¡°≤ J¡∑ N°J¨¡<w @°≤d J¡≤fiub°Ôu tfi Ju¡ <b<b@ fi°tů* J¡° ≈®<w≈°Ìfi wS° ŸJ¡∑ „C<] Ju¡ <ÔÎ w[b J¡° <fiR¡≈d $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B ZÙ≤°tª∏BıÙ, tfi •∫° Fæ ? tfi ≈FÔu NfiC˚b tu* N°oÕ F…oÕ
b_wCNů* J¡∑ Ju¡bÔ ˚°bfi° Fæ, ıů <bJ¡v≈fi° ∫° <b˚°bfi° „ÆÌ Ÿu ˚Ù ≈CJ¡°≤Ù ı°wÙ Fæ $ ∫F

˚°bfi° _≈∏ÌR¡≈ @tÕ Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ <b<Fw≈®<w<T]R¡≈° <J®¡∫°tu* ≈¿≤dw FůwÙ Fæ $ NÃ∫∏w Ÿ¥‚t Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NÂ‹¸>˚°b°≈∏fi Ÿ <J®¡∫° Ju¡ ı∏t°∏w≤ N°<ÌR¡≈ k¡Ô J¡° Ÿf ı∏wC

NfiCŸ≤d J¡≤wu Fæ* $$1$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, tfi ın Fůw° F…N° ˚Ù Nın Ju¡

ŸÌ¨„ N°J¨¡<wb°Ô° Fæ, ŸJ¡° ŸaJ¡v≈°R¡» R¡≈ (N°J¡°≤) N°≈ <b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡Ffiu J¡∑ J¨¡≈°

J¡∑<ıÎ $$2$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ≤|Cb≤, ŸbÕ„<•w„°<ÔfiÙ t°∫° Ÿu „f<Ôw NŸÙt N°Ãtw[bJ¡° ≈FÔu ≤<ªw ŸaJ¡v≈„<•wb°Ô° ıů R¡≈ Fæ, ŸJ¡ů Ôůy tfi J¡Fwu Fæ* $$3$$

Ôůyů* Ju¡ N°@C<fiJ¡ ∆∫bF°≤ tu* ˚Ù tfi J¡° R¡≈ ≈®<Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫F ©‡˚° Fæ ∫° ≈C”T Fæ, ∫ů* <bJ¡v≈∆∫bF°≤tu* Ÿwg-NŸwg Ìůfiů* J¡ů<¸>∫ů*tu* ıů ˚°b H¥Ôu J¡∑ fi°o˘ H¥Ôw° Fæ N°æ≤ Ìůfiů* J¡ů<¸>∫ů* tu* _t¨<w≈¥bÕJ¡w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ∫°fiÙ Ìůfiů* ≈sů* tu*

Nb<_Sw Fůw° F…N° ˚Ù ÎJ¡ ≈stu* <_S≤ fiFÙ* Fůw°, Ÿu <bπ°fi tfi J¡° R¡≈ J¡Fwu Fæ* $$4$$

N°Ãt° Ju¡ <ªBq≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸÌ° ˚°<Ÿw Fůfiu ≈≤ ˚Ù tæ* N°Ãt° J¡ů fiFÙa ı°fiw° ∫F

≈®wÙ<w N°æ≤ NJ¡w°Õ N°Ãt° tu* J¡w¨ÕÃb J¡∑ ≈®wÙ<w <ıŸŸu FůwÙ Fæ, bF tfi Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ªæw∏∫_bR¡≈ Fůwu F…Î ˚Ù ≈C”T J¡ů <ıŸŸu tæ* N°Ãt° J¡ů fiFÙ* ı°fiw° Fq≥ , N°æ≤ NJ¡w°Õ

Fůwu F…Î ˚Ù tæ* J¡tÕ J¡≤ ≤F° Fq≥ , ÎuŸ° <fiÿª∫ <fi∫wR¡≈ Ÿu Fůw° Fæ, bF tfi J¡° _bR¡≈ Fæ $$5$$

_≈∏Ì≤<Fw (<fi<‹J®¡∫) tfi tu* oŸ ÔsdJ¡∑ N∆∫°<›w J¡∑ N°„aJ¡° J¡≤ J¡Fwu Fæ* $
oŸ ÔůJ¡ tu* ıæŸu yCdÙJ¡° yCd Ÿu FÙfi Fůfi° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ tfiJ¡° ˚Ù J¡v≈fi°ÃtJ¡

<J®¡∫°„<•w Ÿu ≤<Fw Fůfi° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ $$6$$ ıæŸu ≈≤_≈≤ <˚∏fi F…Î N<Àfi N°æ≤ ‹dw° J¡°

N<_wÃb fiFÙ* ≤F ŸJ¡w° bæŸu FÙ <˚∏fi F…Î J¡tÕ N°æ≤ tfiJ¡° wS° ıÙb N°æ≤ tfiJ¡° N<_wÃb fiFÙ* ≤F ŸJ¡w° NS°Õwg ıæŸu N<Àfi N°æ≤ ‹dw° N<˚∏fi Fæ, bæŸu FÙ J¡tÕ N°æ≤ tfi wS° ıÙb

576

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N°æ≤ tfi ˚Ù N<˚∏fi Fæ* $$7$$ ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈R¡≈ <b<b@ <b_w°≤ Ÿu „ů<˚w Fůfiub°Ôu k¡ÔıfiJ¡

<ªWR¡≈Ù J¡tÕ fiu _b∫a FÙ oŸ fi°fi°<b@ <bÿb J¡° <b_w°≤ J¡≤ ≤•©° Fæ, ıů t°∫°t∫, J¡°≤d„¥∏∫, <b<b@ ≤ªfi°Nů* Ÿu ∫C•w N°æ≤ b°Ÿfi° J¡∑ J¡v≈fi°Nů* Ÿu ∆∫°›w Fæ $$8,9$$ ıæŸu

∫F°≥ ≈≤ <_Sw FÙ Îu∏Ìbů* fiu Ft Ôůy ŸÃ∫ ÔůJ¡tu* <_Sw Fæ*, ÎuŸÙ J¡v≈fi° J¡∑ SÙ bæŸu FÙ

<ıŸŸu ıF°≥≈≤ <ıŸ b°Ÿfi° J¡° ıæŸu N°≤ů≈ <J¡∫° ı°w° Fæ, bF°≥ ≈≤ k¡Ô Ìufiub°ÔÙ Ÿ
b°Ÿfi° J¡∑ J¡v≈fi°Nů* Ÿu ∫F <bÿb ∆∫°›w Fæ, ∫F _≈‹¸> F…N° $$10$$ Ÿ b°Ÿfi°R¡≈Ù b¨s J¡°

J¡tÕ fÙı Fæ, tfi J¡∑ y<w „≤Ù≤ Fæ N°æ≤ ŸC©-Ì…#© N°<Ì k¡Ô Ìufiub°ÔÙ <b<b@ <J®¡∫°Î≥ ŸJ¡∑

„°©°Î≥ Fæ*, ∫F „°˜ tu* J¡F° ı°w° Fæ N°æ≤ k¡Ôw# oŸJ¡° NfiC˚b ˚Ù Fůw° Fæ $$11$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ J¡tÕ J¡tuÕ<∏B∫ů* J¡° b¨<WR¡≈ Fæ, bF tfiŸu Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? wů oŸ

≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tfi <ıŸJ¡° NfiCŸ∏@°fi J¡≤w° Fæ, ŸÙJ¡° Ÿ‡≈¥dÕ J¡tuÕ¿∏B∫b¨<W∫°≥ Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ J¡tÕ tfi J¡F° y∫° Fæ $$12$$
tfi FÙ ŸbuÕ<∏B∫w° J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F ÌůT fiFÙ* Fæ, ∫F Ì„°Õwu F…Î tfiJu¡
fi°tů* J¡ů <Ì©Ô°wu Fæ* $
tfi, fC<], NFaJ¡°≤, <ªW, J¡tÕ, J¡v≈fi°, ŸaŸ¨<w, b°Ÿfi°, <bΩ°, ≈®∫Ãfi, _t¨<w, o<∏B∫,

≈®J¨¡<w, t°∫°, <J®¡∫°, Ju¡bÔ owfiÙ FÙ fiFÙ* N°æ≤ ˚Ù NfiuJ¡ <b<ª` „ÆÌů<•w∫°≥ f®Ê tu* J¡<v≈w Fæ* $ ∫u „ÆÌbæ<ªc∫ Ju¡ <Ÿb° N°æ≤ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $ ŸaŸ°≤tu* J¡<v≈w N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu <˚∏fi-

<˚∏fi ≈®b¨<W<fi<tW („ÆÌů* J¡∑ NSÕfů@fi„<•w Ju¡ ≈®∫ůıJ¡ ∫°fiÙ „•∫w°Nbh~>uÌJ¡) FÙ
ofiJu¡ J¡°≤d Fæ* $$13,14$$ NJ¡_t°wg N≈fiu _bR¡≈ J¡° <b_t≤d Fůfiu Ÿu <ıŸu N≈fiu N≈¿≤<h~>∏fi Â‹¸>°≈fi J¡° (<ªÌuJ¡≤Ÿw° J¡°) NfiC˚b fiFÙa Fů ≤F° Fæ, NwÎb f°fl J¡v≈fi° tu*

∏tC© <ª<w Ju¡ ∫u Ÿf fi°t°∏w≤ <J¡∫u y∫u Fæ* $$15$$
f°fl J¡v≈fi° tu* ∏tC© <ªwg tu* ≈®b¨<W<fi<tW Ju¡ ˚uÌ Ÿu ∫ůyR¡<» Ÿu ≈¥bůÕ•w tfi, fC<]

N°<Ì fi°tů* J¡∑ ≈∫°Õ∫w° J¡ů, ≈®Ã∫uJ¡ Ju¡ <fibÕªfi π°≤°, <b„uTR¡≈ Ÿu ı°fifiuJ¡∑ oh~>° J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $
f®Êfig, <ªÌg|fi I°fi|fi ≈≤t°Ãt° Ju¡ ∫u tfi N°<Ì ≈∫°Õ∫, <ıfiJu¡ <b<ª` ∫°æ<yJ¡ NSÕJ¡∑

J¡v≈fi° J¡∑ yoÕ Fæ, Jæ¡Ÿu ≈®<Ÿ<] J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ* $$16$$
oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ Ju¡ ≈®ÿfi J¡≤fiu≈≤ J®¡t„# ≈¥bůÕ•w ≈∏BFů* fi°tů* J¡∑ ∆∫°¶∫°

J¡≤fiu J¡∑ oh~>°b°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈FÔu "tfi' fi°tJ¡∑ ∆∫°¶∫° J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, N<bΩ°b„ t°fiů* J¡ÔaJ¡w° J¡ů ≈®°›w F…N°

≈≤t ªuwfi FÙ ıf J¡˚Ù _kC¡≤d R¡≈ J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ "∫F oŸ ≈®J¡°≤ J¡° Fæ, ∫° ∫F oŸ ≈®J¡°≤

J¡° fiFÙ* Fæ' ∫ů* <bJ¡v≈R¡≈Ÿu fi°fi° ≈®J¡°≤ J¡° Fůw° Fæ, w˚Ù bF tfiR¡≈Ÿu <_Sw Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJ¡° "tfi' fi°t Fůw° Fæ $$17$$$

•w „C] ªuwfi ıf ≈FÔu FÙ ∫° <bJ¡v≈ Ju¡ f°Ì <b„uT ˚°bfi° ≈®°›w J¡≤ •w <bJ¡v≈J¡∑

ŸyÕ - 96]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

577

Ìů J¡ů<¸>∫ů* tu* Ÿu ÎJ¡ J¡ů<¸>Ju¡ NfiCŸ∏@°fi J¡° <fiÿª∫ J¡≤ ŸC<_S≤ Fů <_Sw Fůw° Fæ, wf ∫F
b_wC ÎuŸÙ FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° <fi@°Õ≤d J¡≤fiu tu* ŸtSÕ "fC¿]' fi°t Ÿu J¡F° ı°w° Fæ $$18$$
ıf wCh~> ÌuF N°<Ì tu* N°Ãt°<˚t°fi J¡≤fiu Ÿu N≈fiÙ ŸW° t°fiw° Fæ, wf N<˚t°fi Ÿu

"NFaJ¡°≤' J¡F° ı°w° Fæ $ NFaJ¡°≤ FÙ ŸJ¡Ô NfiSů˘ J¡° t¥Ô FůfiuŸu ŸaŸ°≤ tu* f∏@fi J¡≤fiub°Ô°

Fæ $$19$$ ıf bF „C] ªuwfi ≈¥b°Õ≈≤ Ju¡ NfiCŸ∏@°fiJ¡° Ã∫°yJ¡≤ f°ÔJ¡ J¡∑ fi°o˘ ÎJ¡ <bT∫ J¡°

Ã∫°yJ¡≤ ÌqŸ≤u <bT∫J¡° _t≤d J¡≤w° Fæ, wf "<ªW' fi°t Ÿu J¡F° ı°w° Fæ $$20$$ ª¥≥<J¡ J¡w°Õ

ÎJ¡t°` _≈∏Ì@tÕ Ÿu ∫C•w Fůw° Fæ, Nw# ıf •w „C] ªuwfi FÙ b°_wbtu* NŸwg _≈∏ÌR¡≈
yCd Ÿu J¡w°Õ J¡ů yCdÙ J¡≤w° Fæ, N°æ≤ _≈∏Ì Ju¡ k¡Ô J¡° („≤Ù≤ N°æ≤ ŸJu¡ Nb∫bů* J¡° N∏∫

Ìu„ tu* Ÿa∫ůy J¡°) Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ì°ænw°-Ÿ° Fæ, wf J¡tÕ J¡F° ı°w° Fæ $$21$$

J¡°J¡w°ÔÙ∫ ∏∫°∫ Ÿu (NJ¡_t°wg) N∏∫ b_wC Ju¡ <ÔÎ NbJ¡°„ Ÿu ≤<Fw N≈fiu _bR¡≈ Ju¡

I°fiJ¡° Ã∫°y J¡≤ ∫°fiÙ N≈fiÙ ≈¥dÕw° J¡ů ˚¥ÔJ¡≤ ıf N≈fiÙ o¿h~>w ≈¿≤<h~>∏fiw°J¡∑ J¡v≈fi°

J¡≤w° Fæ, wf J¡v≈fi° fi°t Ÿu ≈®<Ÿ] Fůw° Fæ $$22$$ ıf „C] ªuwfi ıů ≈FÔu Ìu©° y∫° Fů NSb° fi Ìu©° y∫° Fů, ŸJ¡∑ "≈FÔu tæ*fiu oŸu Ìu©° Fæ' oŸ <fiÿª∫ Ÿu ⁄Ì∫tu* N<˚Ô°T°

J¡≤w° Fæ, wf Ÿ¨<w (ŸaŸ¨<w) fi°tŸu J¡F° y∫° Fæ $$23$$ ıf „C] ªuwfi <w≤ů˚¥w F…oÕ ≈Ì,

≈Ì°SÕ N°æ≤ fiJ¡∑ „<•w∫ů* Ju¡ _bR¡≈ Ÿu „¥∏∫≈®°∫ N<w Ÿ¥‚t˚°btu* ≤Fw° Fæ N°æ≤ ŸJ¡∑

N∏∫ ªu‹¸>°Nů*J¡° N∏w Fů ı°w° Fæ, wf bF "b°Ÿfi°' fi°tŸu ¶∫°w Fůw° Fæ $$24$$ ıf „C]

ªuwfi N<bΩ°R¡≈ J¡ÔaJ¡ Ÿu ∫C•w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ã≈∏fi F…oÕ ÌqŸ≤Ù Â<‹¸> (≈®≈aª≈®wÙ<w) wÙfiů*

J¡°Ôů* tu* N<bΩt°fi FÙ Fæ, ÎuŸu fů@ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, wf <bΩ° J¡F° ı°w° Fæ $$25$$

"<b_t¨<wtÕÔtub ª' oŸ ≈°™ >tu* Ìů fi°tů* J¡° Ÿ°S FÙ ∆∫°¶∫°fi J¡≤wu Fæ* $
ıf „C] ªuwfi N°Ãt_bR¡≈ Ju¡ NÃ∫∏w NÌ„Õfi Ju¡ <ÔÎ _kC¡≤d J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, wf bF tÔ fi°t Ÿu ≈CJ¡°≤° ı°w° Fæ, N°Ãt_bR¡≈ J¡° <b_t≤d J¡≤w° Fæ, Nw# "<b_t¨<w' J¡FÔ°w°

Fæ ∫F NSÕ Fæ $$26$$

NSb° <tØ∫° <bJ¡v≈ů* Ÿu <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ <bsu≈ J¡≤w° Fæ, Nw# <b_t¨<w J¡FÔ°w° Fæ $

N°b≤d„<•w J¡∑ ≈®@°fiw° Ÿu tÔ N°æ≤ <bsu≈„<•w J¡∑ ≈®@°fiw° Ÿu <b_t¨<w J¡FÔ°w° Fæ,

∫F ˚°b Fæ $ "≈®∫Ãfi# _t¨<w≤ub ª' oŸ ≈°™> tu* wů N≈fiu <bfi°„ ∫°fiÙ NÌ„Õfi Ju¡ <ÔÎ _kC¡¿≤w Fůw° Fæ ∫Ãfi-Ÿ° J¡≤w° Fæ, Nw# ≈®∫Ãfi J¡FÔ°w° Fæ N°æ≤ <b<b@ b_wCNů* J¡° _t≤d J¡≤°w°

Fæ; oŸ<ÔÎ _t¨<w J¡FÔ°w° Fæ, ∫ů* ∫S°J¡Sa<ªwg ∆∫°¶∫° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $
tfi#_bR¡≈ F…N° bF „C] ªuwfi ıf ŸCfiJ¡≤, ~¥>J¡≤, Ìu©J¡≤, ˚ůıfi J¡≤, Ÿ¥≥|J¡≤,

<bª°≤J¡≤ ∫°fiÙ Zbd N°<Ì <J®¡∫°Nů* Ÿu J¡°∫ÕJ¡°≤d Ju¡ _b°tÙ ıÙb˚°b J¡ů ≈®°›w F…Î ≈≤tuÿb≤

J¡ů N°fi¿∏Ìw J¡≤w° Fæ ∫°fiÙ ˚ůyů* π°≤° ≈®Ÿ∏fi J¡≤w° Fæ, wf bF o<∏B∫ J¡FÔ°w° Fæ $$27$$

NÔ<sw ≈≤t°Ãt° tu* Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ı°Ô J¡∑ ≈°Ìfi Ÿu N<˚∏fi J¡w°ÕR¡≈ Ÿu ≤ªfi° J¡≤w° Fæ, NwÎb bF Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ≈®J¨¡<w J¡F° ı°w° Fæ $$28$$ ıf bF „C] ªuwfi Ÿwg J¡ů „Ù|®

NŸW° J¡ů ≈®°›w J¡≤w° Fæ N°æ≤ NŸwg J¡ů (ÌuF°<Ì J¡ů) ≈®t°dŸW° Ju¡ <ffi° ŸW° J¡ů ≈®°›w

578

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡≤w° Fæ, oŸ<ÔÎ ŸW° N°æ≤ NŸW° J¡° <bJ¡v≈R¡≈ Fůfiu Ÿu t°∫° J¡FÔ°w° Fæ $$29$$ ŸaŸ°≤

N°æ≤ ŸJ¡∑ fÙıR¡≈w° J¡ů ≈®°›w F…N° bF „C] ªuwfi Ì„Õfi, Zbd, _≈„Õ, ≤Ÿfi, |®°d N°<Ì

<J®¡∫°Nů* Ju¡ J¡≤fiu Ÿu ÔůJ¡tu* <J®¡∫° fi°t J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$30$$ N<bΩ°b„ J¡ÔaJ¡∫C•w F…oÕ

NwÎb f°fl J¡v≈fi° Ju¡ ∏tC© b_wCw# ≈®J¡°„_bR¡≈ <ª<w Ju¡ ∫u tfi N°<Ì ≈∫°Õ∫ (fi°t°∏w≤) Fæ* $$31$$ <ªWR¡≈w° J¡ů ≈®°›w F…Î NwÎb ≈®_wCw ŸaŸ°≤≈Ì J¡ů ≈F…≥ªu F…Î „C] ªuwfiJu¡ N≈fiu FÙ Ÿæ*J¡nů* ŸaJ¡v≈ů* Ÿu ∫u fi°t°∏w≤ ∫ůyR¡<»J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ* $$32$$

ÎJ¡ FÙ „C] ªuwfi Ju¡ tfi, fC<] N°<Ì Ÿa¶∫°˚uÌů* J¡∑ J¡v≈fi° Jæ¡Ÿu F…oÕ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ª¥≥<J¡ <ª¿w "tæ* ªuwfiÙ∫ F¥≥ ∫°fiÙ tæ* NI Fq≥' oŸ ≈®J¡°≤ _b∫a NfiC˚b Ju¡ ∫ůÀ∫ ıů NI°fiR¡≈Ù

J¡ÔaJ¡ NSb° ªuwfiÙ∫ů* Ÿu (<bT∫ů* Ÿu) ≈®°›w ıů πæwb°Ÿfi°R¡≈Ù J¡ÔaJ¡ fiJ¡∑ Ÿ<∏fi<@ Ÿu N≈fiu ≈¥bÕ _bR¡≈ J¡∑ <bJ¡Ôw° Ÿu N°JC¡Ô-ŸÙ FůJ¡≤ ÌuF N°<Ì ınŸtCÌ°∫ Ju¡ ∏t…© FůwÙ

Fæ, Nw# ŸJu¡ tfi, fC<] N°<Ì Ÿa¶∫°˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ $$33$$

≈¥bůÕ•w ˚uÌJ¡v≈fi° J¡ů, ≈Cfi# <bbuªfiJ¡≤, J¡Fwu Fæ* $
bF „C] <ªwg ÔůJ¡ tu* "ıÙb' fi°tŸu J¡FÙ ı°wÙ Fæ, "<ª¿w' J¡FÙ ı°wÙ Fæ N°æ≤ bFÙ "fC<]'

J¡FÙ ı°wÙ Fæ $ NSb° oŸ <bT∫ J¡ů ∫ů* tfiůyw J¡≤fi° ª°<F∫u <J¡ ≈≤t°Ãt≈Ì Ÿu h∫Cw F…oÕ

Nw# NI°fiR¡≈Ù J¡ÔaJ¡b°ÔÙ Ÿa<bwg J¡∑ FÙ oŸ ≈®J¡°≤J¡∑ fi°fi° ŸaJ¡v≈fi°Nů* J¡ů <bπ°fiů* fiu ∫u

<˚∏fi fi°t Ìu ≤•©u Fæ* $$34,35$$
bF ıÙb J¡F° ı°w° Fæ, oŸ J¡Sfi Ÿu tfitu* ªuwfiw°J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu Ÿu N∏∫ Ì„Õfiů*tu* N°æ≤

ÔůJ¡tu* ˚Ù ŸJ¡∑ ınw° J¡∑ ≈®<Ÿ<] Fůfiu Ÿu Ÿ∏ÌuFtu* ≈n ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $
f®Êfig, tfi •∫° ın Fæ NSb° ªuwfi Fæ ? Fu w[bI, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° tu≤u tfitu* ÎJ¡ <fiÿª∫
fiFÙ* Fůw° Fæ $$36$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, tfi fi wů Ju¡bÔ ın Fæ N°æ≤
fi Ju¡bÔ ªuwfi FÙ Fæ $ b°_wbtu*, ŸaŸ°≤Ì„°tu* t<Ôfi F…oÕ Nın Â<‹¸> (<ª¿w FÙ) tfi „ÆÌ Ÿu J¡FÙ ı°wÙ Fæ NS°Õwg ªuwfi N°æ≤ ınJ¡° Ÿa<tZdR¡≈ Fůfiu Ÿu tfi ªuwfi N°æ≤ ın ofitu* Ÿu N∏∫w≤ fiFÙ* Fæ $ ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu wů "t∏b°fiů tfi_w°∏∫_∫æw°<fi J¡tÕfi°t°∏∫ub' (tfifi J¡≤w°

F…N° tfi Fůw° Fæ ∫u ŸJu¡ J¡tÕ≈®∫C•w fi°t Fæ*) oÃ∫°<Ì ZC<w tu* N°Ãt° Ju¡ FÙ J¡tÕ≈®∫C•w fi°tů*
tu* tfi„ÆÌ J¡∑ ydfi° Ÿu ªuwfi B‹¸>° FÙ ŸaŸ°≤Ì„°tu* ≈°<@ t<Ôfiw° J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, Nw# tfi J¡F° ı°w° Fæ $$37$$
tfi ıæŸu <ªwg N°æ≤ N<ªwg Ÿu <bÔsd Fæ bæŸu FÙ bF Ÿwg N°æ≤ NŸwg Ÿu ˚Ù <bÔsd Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ÿwg N°æ≤ NŸwg Ju¡ tº∫ tu* bwÕt°fi ∫°fiÙ fi Ÿwg N°æ≤ fi NŸwg, ≈®Ã∫uJ¡ ≈®°dÙtu* <˚∏fi-

<˚∏fi, ıywg J¡° J¡°≤dR¡≈ ıů N<fitÕÔ R¡≈ Fæ, bF <ªWfi°t Ÿu ≈CJ¡°≤° ı°w° Fæ $$38$$

NSb° N°Ãt° J¡∑ NI°w ŸW° FÙ tfi Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

„°ÿbw (N<bfi°„Ù) ÎJ¡R¡≈ <fiÿª∫ Ju¡ <ffi° ıů N°Ãt° J¡∑ <_S<w Fæ, bF <ª¿w J¡FÙ
yoÕ Fæ $ ŸŸu ∫F ıywg Ã≈∏fi F…N° Fæ $ ‡Ô°fiR¡≈b°ÔÙ <ª¿w J¡∑ ıů ın N°æ≤ Nın

ŸyÕ - 96]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

579

Â<‹¸>∫ůa Ju¡ tº∫tu* H¥Ôu J¡∑ fi°o˘ N≈fiÙ J¡v≈fi° Fæ, bFÙ tfi J¡F° ı°w° Fæ $

Fu ZÙ≤°tıÙ, <ªwg J¡° f°F≤ N°æ≈°<@J¡ ªÔfiR¡≈ t<Ôfi N°æ≤ ˚Ùw≤ Ÿ°<sªæw∏∫ Ju¡

N°b≤d≤<Fw FůfiuŸu N<bΩ°R¡≈ J¡ÔaJ¡ Ÿu „¥∏∫ ıů R¡≈ Fæ, bF tfi J¡F° ı°w° Fæ $ bF fi ın Fæ N°æ≤ fi ªuwfi Fæ, <J¡∏wC ın N°æ≤ ªuwfi Ÿu <bÔsd Fæ $$39-41$$ ŸJu¡ ∫u NFaJ¡°≤, tfi, fC<], ıÙb N°<Ì wS° N∏∫ ˚Ù <b<ª` fi°t J¡<v≈w F…Î Fæ* $ ıæŸu fi¸> NfiuJ¡ ¿b<b@ R¡≈ů* J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ bæŸu FÙ tfi ˚Ù N∏∫°∏∫ J¡tů˘ J¡ů ≈®°›w Fůw° F…N° NfiuJ¡ fi°tů* J¡ů @°≤d J¡≤w°

Fæ $$42,43$$ ıæŸu ÎJ¡ FÙ tfiC‹∫ ≤ŸůoÕ ffi°fiu Ÿu ≈°ªJ¡, ≈»°fiu Ÿu ≈°™>J¡, y°≥bJ¡° ≈®@°fi Fůfiu Ÿu tC<©∫° ∫ů* <bÔsd N<@J¡°≤ů* Ju¡ J¡°≤d <b<ª` N°æ≤ <bJ¨¡w (wwg-wwg J¡°∫Õ J¡°

≈®J¡°„ J¡≤fiub°Ôu) fi°tů* J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ bæŸu FÙ tfi ˚Ù J¡tÕb„ •w fi°tů* J¡ů ≈®°›w Fůw°

Fæ $$44$$ Fu ≤|Cb≤, ı°æ tæ*fiu ∫u <ªWJ¡∑ ŸaI°Î≥ J¡FÙ Fæ*, ∏FÙ*J¡ů N∏∫°∏∫ b°<Ì∫ů* fiu N≈fiÙ

Ÿæ*J¡nů* J¡≈ůÔJ¡v≈fi°Nů* Ÿu N∏∫ ≈®J¡°≤ Ÿu J¡F° Fæ $$45$$ N≈fiu-N≈fiu wJ¡ů˘ Ju¡ N<˚tw B∆∫Ãb, yCdÃb N°<Ì fC<] J¡° tfitu* N°≤ů≈ J¡≤ N≈fiÙ oh~>° Ÿu ∏Fů*fiu tfi, fC<], o<∏B∫

N°<Ì Ju¡ <b<ª` fi°t˚uÌ <J¡∫u Fæ* $$46$$

fiJu¡ J¡v≈fi°≈®J¡°≤ů* J¡° <b˚°y J¡≤ <Ì©Ô°wu Fæ* $

<J¡ŸÙ b°ÌÙ Ju¡ tw tu* tfi ın Fæ, <J¡ŸÙJu¡ tw tu* ıÙb Ÿu <˚∏fi Fæ, <J¡ŸÙJu¡ twtu*

NFaJ¡°≤fi°t Ÿu ŸJ¡° <fiÌuÕ„ Fæ N°æ≤ <J¡ŸÙJu¡ twtu* bF fC<] J¡F° y∫° Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, N∏w#J¡≤d Ju¡ ÎJ¡R¡≈ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸJ¡∑ ŸaJ¡v≈ N°<Ì <˚∏fi-<˚∏fi b¨<W∫ů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ÿu F…Î NFaJ¡°≤, tfi, fC<] N°<Ì <˚∏fi fi°t ıů tæ*fiu N°≈Ÿu J¡Fu Fæ*, fiJ¡∑ fiæ∫°<∫J¡ů* fiu N≈fiÙ
fC<] Ju¡ <bJ¡v≈ů* Ÿu N∏∫S° J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ $ bu J¡Fwu Fæ* - B∆∫<b„uT <b˚C N°Ãt°

NFaJ¡°≤ (NFa≈®Ã∫∫<bT∫) Fæ, tfi NdC Fæ, bF N°ÃtŸ°s°ÃJ¡°≤ tu* J¡°≤d Fæ N°æ≤ fC<] N°Ãt°

J¡° yCd Fæ N°æ≤ wÙfi sdů* wJ¡ ≤FwÙ Fæ $ ≈≤∏wC ∫F fiJ¡∑ N≈fiÙ J¡≈ůÔJ¡v≈fi° FÙ Fæ $
b_wCw# ÎuŸ° Fæ fiFÙ* $ Ÿ°a¶∫ů* fiu ofiJ¡∑ N≈us° <˚∏fiR¡≈ Ÿu fiJ¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ Fæ $ bu J¡Fwu Fæ* - Ÿ[byCd, ≤ıůyCd N°æ≤ wtůyCdR¡≈ ≈®J¨¡<w J¡° N∏w#J¡≤dR¡≈ ≈<FÔ° ≈¿≤d°t <ıŸJ¡°

ÌqŸ≤° fi°t tFwgw[b ˚Ù Fæ, fC<] Fæ, ŸJ¡° ≈¿≤d°t NFaJ¡°≤ ÌqŸ≤° w[b Fæ $ tfi À∫°≤F
o<∏B∫ů* Ju¡ N∏wyÕw N°æ≤ ŸůÔF <bJ¡°≤ů* Ju¡ tº∫bwÙÕ Fæ $ ª°b°ÕJ¡ů* fiu fiJ¡∑ ÌqŸ≤Ù FÙ J¡v≈fi°

J¡∑ Fæ $ bu J¡Fwu Fæ*-„≤Ù≤J¡° FÙ ªæw∏∫R¡≈Ù yCd fC<] Fæ, „≤Ù≤ FÙ NFaJ¡°≤ N°Ãt° Fæ wS°

ŸJ¡° ≈¥b°Õ≈≤≈®<wŸ∏@°fi tfi Fæ $ tÙt°aŸJ¡ů* tu* J¡ůoÕ tfi J¡ů ∆∫°≈J¡ B∆∫ t°fiwu* Fæ* N°æ≤ J¡ůoÕ

N∏fit∫ t°fiwu Fæ*, fiJu¡ twtu* ınfů@°ÃtJ¡ NFaJ¡°≤R¡≈ N°Ãt° J¡° <ªÌa„ fC<] Fæ $ ıæ*fiů*

Ju¡ tw tu* tº∫t≈¿≤t°db°Ô° ªæw∏∫ R¡≈ ıÙb°<_wJ¡°∫ FÙ NFaJ¡°≤ Fæ, ŸJ¡° <bT∫°<˚Ô°T
tfi Fæ N°æ≤ NSÕ≈®wÙ<w fC<] Fæ $ oŸÙ ≈®J¡°≤ f°æ], bæ„u<TJ¡, ≈°aª≤°`, ≈°waıÔ, t°Fuÿ≤, fi°JC¡Ô N°<Ìfiu N≈fiÙ-N≈fiÙ <bÔsd J¡≈ůÔJ¡v≈fi°Nů* Ÿu •w NFaJ¡°≤, tfi, fC<] N°<ÌJ¡∑

N∏∫S° J¡v≈fi° J¡∑ Fæ $$47-50$$

Ÿ˚ÙJ¡° N≈fiÙ-N≈fiÙ t<w Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈≤t°Ãtw[b<fidÕ∫ FÙ ˚°bÙ k¡Ô Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

580

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ıæŸu NfiuJ¡ ≈<SJ¡ů* J¡° ÎJ¡ FÙ fiy≤ y∏w∆∫ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ≤°ıŸ, w°tŸ, t<ÔfiŸ[b, N°æ≤ N@Õt<ÔfiŸ[b≈®@°fi Ôůyů* Ju¡ ∫ůÀ∫ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ôtu* Ã≈∏fi F…Î •w Ÿ˚Ù Ôůyů*J¡°-
wwg-wwg fC<] Ju¡ NfiCŸ°≤ k¡ÔR¡≈ Ÿu <_Sw Fůfiu tu* ŸtSÕ-≈°≤t°<SÕJ¡ ≈Ì FÙ y∏w∆∫ Fæ $$51$$

∫<Ì ÎJ¡ FÙ ≈≤t ≈Ì ≈®°›w∆∫ Fæ, wů bu ≈≤_≈≤ <bb°Ì <J¡Ÿ<ÔÎ J¡≤wu Fæ* ? oŸ ≈≤

J¡Fwu Fæ* $

≈≤t ≈Ì tu* N°R¡» Fůfiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu bu ≈≤t°SÕ b_wC Ju¡ NI°fi Ÿu N≈≤t°SÕ b_wC
tu* (Nfi°Ãt b_wC tu*) ∫F ≈≤t°SÕ Fæ, ∫ů* <b≈≤Ùw I°fi Fůfiu Ÿu <b<b@ <bJ¡v≈ů* Ÿu (oÌ<tÃSa oÌt<fiÃSa ∫ů*) <bb°Ì J¡≤wu Fæ* $$52$$ ıæŸu ≈<SJ¡ N≈fiÙ-N≈fiÙ fC<] N°æ≤ R¡<ª Ju¡ NfiCŸ°≤

(") N≈fiu N≈fiu y∏w∆∫ t°yÕJ¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ ≤ıůyCd≈®@°fi, wtůyCd≈®@°fi, t<ÔfiŸ[b≈®@°fi Ôůyů* Ju¡ <ªw Ìu„, J¡°Ôtu* Ã≈∏fi F…Î b°ÌÙ ˚Ù N≈fiu-N≈fiu ≈s J¡∑

≈®„aŸ° J¡≤wu Fæ* $ ˚°b ∫F <J¡ •w J¡°Ô N°<Ì J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°Ôu fi Ôůyů* J¡∑ N≈fiu-N≈fiu ≈s tu* N<˚R¡<ª FůwÙ Fæ, Nw# bu _b_b≈s J¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤wu Fæ* $$53$$

•∫° tCtCsC ≈C”Tů* Ju¡ <ÔÎ ˚Ù fiJu¡ π°≤° J¡FÙ yoÕ ∫C<•w∫°≥ ≈°Ìu∫ Fæ* ? oŸ ≈≤, "'fiFÙ*, tCtCsCNů* Ju¡ <ÔÎ fiJ¡∑ ∫C<•w∫°≥ ≈°Ìu∫ fiFÙ* Fæ , ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°tª∏BıÙ, k¡Ô J¡∑ oh~>° Ÿu k¡ÔŸ°@fi J¡tÕtu* <ıfiJ¡° <ªW N°Ÿ•w Fæ, ÎuŸu Ôůyů*

Ju¡ <ÔÎ ∏Fů*fiu N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu ≈®Ÿ¥w wwg-wwg ≈Ì°Sů˘ Ÿu N≈fiÙ-N≈fiÙ bæ<ªc∫ ∫C<•w∫°≥

<tØ∫° FÙ J¡FÙ Fæ*, bu ≈®t°dů* tu* ŸbÕZu‹™> ≈®t°d ≈<fiTwg Ju¡ Ÿ‡tw fiFÙ* Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$54$$

∫ů* fiJu¡ <tØ∫° Fůfiu ≈≤ ≈¿≤„uT Ÿu Ft°≤u π°≤° J¡FÙ yoÕ ∫C<•w∫°≥ FÙ ≈®°t°<dJ¡ Fæ ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu J¡ůoÕ FÙ ≈C”T _fi°fi, Ì°fi, ≈®<wy®F N°<Ì <J®¡∫°Nů* J¡ů J¡≤w° F…N° _fi°∫Ù, Ì°w°,

≈®<wy®FÙw° N°<Ì <b<ª` fi°tů* J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ bF tfi ˚Ù <b<ª` J¡°∫Õ J¡≤w° Fæ, Nw# J¡°∫Õ Ju¡ NfiCŸ°≤ ıÙb, b°Ÿfi°, tfi N°<Ì fi°fi° fi°tů* Ÿu J¡F° ı°w° Fæ $$55,56$$

N≈fiu π°≤° J¡FÙ yoÕ ∫C<•w∫ů* tu* ÔůJ¡°fiC˚bJ¡° Ÿab°Ì <Ì©Ô°wu Fæ* $

∫F Ÿf <ªW FÙ Fæ, ÎuŸ° Ÿ˚Ù Ôůyů* J¡ů NfiC˚b Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ ∫<Ì tfiC‹∫ Ju¡ <ªW fi Fů, wů bF ÔůJ¡ J¡ů Ìu©w° F…N° ˚Ù JC¡~> fiFÙ* Ìu©w° Fæ $ tfi∫C•w ≈C”T FÙ ˚ÔÙ-fC≤Ù b_wC

J¡ů ŸCfiJ¡≤, _≈„ÕJ¡≤, Ìu©J¡≤, ˚ůıfi J¡≤, Ÿ¥≥|J¡≤ N∏w#J¡≤dtu* FTÕ NSb° <bT°Ì J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ, tfi≤<Fw fiFÙ* $$57,58$$ ıæŸu N°ÔůJ¡ R¡≈≈®J¡°„ů* J¡° J¡°≤d Fæ, bæŸu FÙ tfi

" fiJ¡∑ fC<] J¡∑ <b<ª`w° ∫°fiÙ ˚uÌ FÙ •w J¡ÔF tu* FuwC Fæ $ ”<ªbæ<ªc∫ J¡° J¡°≤d Fæ, Ìu„, J¡°Ô, ≈°` N°<Ì J¡° ˚uÌ $ J¡ůoÕ ≈C”T ≤ıůyCd≈®@°fi Fæ, wů J¡ůoÕ wtůyCd≈®@°fi Fæ, J¡ůoÕ
t<ÔfiŸ[b≈®@°fi Fæ, J¡ůoÕ N@Õt<ÔfiŸ[b≈®@°fi Fæ $ tC¶∫ f°w wů ∫F Fæ <J¡ ıů ıæŸ° ı°fiw° Fæ, bF bæŸ° FÙ J¡Fw° Fæ N°æ≤ J¡≤w° Fæ $ fitu* Ÿu <fitÕÔŸ[b≈®@°fi M¡<T∫ů* Ju¡ Z°æw I°fi Ÿu ıů <bIu∫

Fæ, bFÙ N˚®°∏w Fæ $ Îba ıů Ju¡bÔ N≈fiÙ fC<] Ÿu J¡¿v≈w Fæ, ∫F ˚®°∏w Fæ, ≈≤awC J¡°J¡w°ÔÙ∫∏∫°∫

Ÿu bF ˚Ù J¡˚Ù N˚®°∏w Fů ı°w° Fæ $

ŸyÕ - 96]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

581

Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡° J¡°≤d Fæ, <ıŸ ≈C”T J¡° <ªW f≥@° ≤Fw° Fæ, bF f∏@fi tu* ≈nw° Fæ N°æ≤

<ıŸJ¡° <ªW tC•w Fæ, ∫°fiÙ b°Ÿfi°≤<Fw Fæ, tæ* tC•w Fq≥, ∫F <fiÿª∫b°Ô° Fæ, bF tC<•w J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ $$59$$

NwÎb b°<Ì∫ů* J¡ů N≈fiÙ-N≈fiÙ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ tfitu* ı°Œ N°æ≤ ªæw∏∫ J¡° NfiC˚b

Ã≈∏fi Fůw° Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tıÙ, ıů tfiJ¡ů ın J¡Fw° Fæ, ŸJu¡ tfiJ¡ů N°≈ ınů*tu* ŸbůÕhª ın Ÿt<H∫u,

<ıŸJ¡° tfi ªuwfi Fæ, bF tfiJ¡ů ın fiFÙ* ı°fiw° Fæ $ ∫°fiÙ ıů tfiJ¡ů ªuwfi ı°fiw° Fæ

ŸJ¡° tfi ın fiFÙ* Fæ $$60$$ ıů ∫F tfi ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu Ã≈∏fi F…N°, w[bI Ôůy Ÿu fi wů ªuwfi Fæ N°æ≤ fi ın Fæ, ÎuŸ° ı°fiwu Fæ* $ ŸŸu <b<b@ ŸC©, Ì…#© N°æ≤ ªu‹¸>°Nů* Ÿu ≈¥dÕ ∫F
ıywg Ã≈∏fi F…N° Fæ $$61$$ tfi Ju¡ N<πwÙ∫ f®Ê°J¡°≤ Fůfiu ≈≤ ŸaŸ°≤ J¡° <bÔ∫ Fů ı°w°

Fæ $ J¡ÔCT ıÔ Ju¡ ŸÂ„ t<Ôfi <ªBq≈ tfi ŸaŸ°≤ J¡° J¡°≤d Fæ $ t<Ôfi <ªBq≈ tfiů* Ÿu (Ÿt<‹¸>˚¥w tfiR¡≈ FuwCNů* Ÿu) ˚®°<∏wb„ ıywg Ã≈∏fi F…N° Fæ $$62$$

"J¡ÔC<Tw ıÔ Ju¡ Ÿt°fi t<Ôfi <ªBq≈ tfi' oŸ J¡Sfi J¡° w°Ã≈∫Õ J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, oŸ<ÔÎ fi wů ªuwfi tfi ŸaŸ°≤ J¡° J¡°≤d Fæ N°æ≤ fi ≈ÃS≤ Ju¡ Ÿt°fi ın tfi FÙ ŸaŸ°≤ J¡° J¡°≤d Fæ $ ıæŸu fiÙÔ, ≈Ùw N°<Ì R¡≈ů* J¡° fi "˚°Ÿfi' „ÆÌŸu J¡F°
ı°fiub°Ô° Ju¡bÔ wuı J¡°≤d Fæ N°æ≤ fi ≈¨<SbÙ N°<Ì J¡°≤d Fæ*, <J¡∏wC <`b¨wgJ¡≤d π°≤° t<Ôfi F…N° wuı fiJ¡° J¡°≤d Fæ, bæŸu FÙ Ju¡bÔ ın N°æ≤ Ju¡bÔ ªuwfi tfi ıywg tu* ≈Ì°Sů˘ J¡°

J¡°≤d fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ınªuwfi <t<Zw tfi ≈Ì°Sů˘ J¡° J¡°≤d Fæ $$63,64$$
tfi J¡∑ NŸW° tu* ıywg J¡° <fiR¡≈d fiFÙ* Fůw°, oŸ<ÔÎ ˚Ù ıywg tfiůt°` Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì <ªW Ÿu ≈¨SJg¡ ıywg fiFÙ* Fæ, wů <ıŸJ¡° <ªW ÔÙfi Fů y∫° ŸJ¡∑ Â<‹¸> Ÿu ıywg

•∫° Fæ ? ∫°fiÙ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* $ •∫ů*<J¡ <ªW J¡° Ô∫ Fůfiu ≈≤ Ÿf ≈®°<d∫ů* J¡° Ÿ°≤° ıywg ÔÙfi Fů ı°w° Fæ $ oŸ<ÔÎ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg <ªWt°` FÙ Fæ $$65$$ ıæŸu ÎJ¡ FÙ J¡°Ô M¡wC<b„uTů* Ju¡

N°<b˚°ÕbŸu <b<ª` N°J¡°≤ @°≤d J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ ÎJ¡ FÙ tfi <b<ª` J¡tů˘ Ju¡ BuJ¡ Ÿu

<b<ª` N°J¡°≤ @°≤d J¡≤w° F…N° <b<b@ fi°tů* Ÿu ≈®<Ÿ] Fůw° Fæ $$66$$ ∫<Ì tfi Ju¡ Ÿ‡f∏@

Ju¡ <ffi° NFaJ¡°≤, o<∏B∫ N°æ≤ <J®¡∫°Î≥ „≤Ù≤ J¡ů sů<˚w J¡≤u*, wů ıÙb N°<Ì tfiŸu ≈¨SJg¡ Fů* $
b°<Ì∫ů* fiu <J¡∏FÙ*-<J¡∏FÙ* Ì„Õfiů*tu* ∫°fiÙ N≈fiu-N≈fiu „°˜ů*tua tfiJu¡ ıů ˚uÌ wJÕ¡ Ÿu J¡Fu Fæ*, bu JC¡wJÕ¡ J¡≤fiub°Ôů* Ÿu J¡Fu y∫u* Fæ*, ≈®°t°<dJ¡ buÌ∆∫°Ÿ N°<Ì π°≤° fiFÙ* J¡Fu y∫u Fæ* $$67,68$$

fiJ¡∑ JC¡wJÕ¡ J¡∑ Ã≈<W tu* J¡°≤d J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫u w[bI°fiÙ buÌ∆∫°Ÿ N°<Ì π°≤° J¡˚Ù J¡FÙ*≈≤ fi wů J¡Fu y∫u Fæ* N°æ≤ fi I°w Fæ* $ •w JC¡wJ¡ů˘ J¡∑ Ã≈<W tu* NI°fi, Ÿ°‡≈®Ì°<∫J¡<„s°„¥∏∫w° wS° tfiR¡≈Ù Ìub J¡∑

_b°˚°<bJ¡ JC¡wJÕ¡„<•w∫°≥ J¡°≤d Fæ*, •∫ů*<J¡ tfitu* Ÿf ıyF Ì°ænfiub°ÔÙ Ÿf „<•w∫°≥

<bΩt°fi Fæ* $$69$$

582

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
wJ¡ů˘ Ju¡ <_S≤ fi Fůfiu Ÿu fiJ¡ů ŸÌ° Ÿa„∫ FÙ Fůy°, ∆∫b<_Sw ÎJ¡ ≈sJ¡° <fidÕ∫˚uÌ

Jæ¡Ÿu Fůy° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ı˚Ù „C] <ªwg tu* w<fiJ¡ ˚Ù ın„<•w <Ìw FůwÙ Fæ w˚Ù bæ<ªc∫ ≈®°›w Fůw° Fæ,

˚°b ∫F <J¡ N≈fiÙ-N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu J¡<v≈w wJÕ¡tu* Z]°ı°Œ Fůfiu Ÿu Ÿtu* bæ<ªc∫

Fůw° Fæ $$70$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ N°≈Ju¡ ≈stu* ˚Ù wů N°≈J¡° Z]° ı°Œ FuwC •∫ů* fiFÙ* Fæ ? ÎuŸÙ „aJ¡°

Fůfiu ≈≤ ∫F ≈s tu≤Ù _bfC<] Ÿu J¡<v≈w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC "∫SůdÕfi°<˚# Ÿ¨ıwu y¨Üwu ª ∫S°

≈¨<S∆∫°tůT@∫# Ÿa˚b¿∏w $ ∫S° Ÿw# ≈C”T°wg Ju¡„Ôůt°<fi wS°&s≤°ÃŸa˚bwÙF <bÿbtg'

(ıæŸu tJ¡nÙ N≈fiu ı°ÔuJ¡ů N≈fiu Ÿu FÙ w°fiwÙ Fæ N°æ≤ N≈fiu tu* ÔÙfi J¡≤ ÔuwÙ Fæ, ıæŸu

≈¨<SbÙtu* N°æT<@∫°≥ FůwÙ Fæ*, ıæŸu Ÿwg (ıÙ<bw) ≈C”T Ÿu Ju¡„ N°æ≤ ≤ůt <fiJ¡Ôwu Fæ* bæŸu FÙ

Ns≤ Ÿu <bÿb J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ) oÃ∫°<Ì ZC<w∫ů* Ÿu <Ÿ] Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ªuwfi tJ¡nÙ Ÿu ın w∏wC Ã≈∏fi Fůw° Fæ bæŸu FÙ <fiÃ∫≈®fC] ≈≤t ≈C”T f®Ê Ÿu tfi

Ã≈∏fi Fůw° Fæ $$71$$
b°<Ì∫ů* J¡° ZC<w tu* wů N°Ìfi Fæ fiFÙ**, oŸ<ÔÎ fiJ¡∑ N<bΩ°b„ N≈fiÙ N≈fiÙ ˚°bfi°

FÙ <_S≤ F…oÕ Fæ <J¡ ∏Fů*fiu tfiJu¡ FÙ fi°tR¡≈˚uÌů* J¡∑ ˚®tŸu J¡v≈fi° J¡∑ Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
b°<Ì∫ů* J¡∑ N<bΩ°b„ <ªW˚°bfi°Î≥ <_S<w J¡ů ≈®°›w F…oÕ Fæ* ∫°fiÙ b°<Ì∫ů*J¡∑ t<w ZC<w Ÿu ≈¿≤„C] fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ ∏Fů*fiu •w NI°fiJu¡ b„bwÙÕ FůJ¡≤ N≈fiÙ N≈fiÙ tfiů˚°bfi°

J¡ů FÙ ™>ÙJ¡ ∫° NJ¡°ˆ ŸtH° $ oŸ<ÔÎ ∏Fů*fiu <ªW˚°bJ¡ů ≈®°›w F…Î ªæw∏∫ tu* ˚®°<∏wb„
fi°t N°<Ì ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ Fæ $$72$$

•w NSÕ J¡ů _≈‹¸> J¡≤wu F…Î ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

∫F t<Ôfi ªuwfi FÙ ıÙb, tfi, fC<], NFaJ¡°≤ ofi R¡≈ů* Ÿu ¶∫°<w J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ, bFÙ
oŸ ıywg tu* ªuwfi, <ªW N°æ≤ ıÙb ŸaI°Nů*Ÿu J¡F° ı°w° Fæ $ ıů b_wC Fæ, bF <bb°Ì J¡°

<bT∫ fiFÙ* Fæ, Ju¡bÔt°` fi°t N°æ≤ J¡v≈fi° tu* <bb°Ì Fæ $$73$$

~>°fifub°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸW°fifub°≥ ŸyÕ
tfi J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ N°J¡°≤tu* Nb<_S<w J¡° wS°

<ªW°J¡°„, <ªÌ°J¡°„ N°æ≤ ˚¥w°J¡°„ J¡° <b_w°≤ Ÿu <fiR¡≈d $
yC” b<Ÿ‹™>ıÙ fiu ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu ıf tfiJ¡° J¡°∫Õ, tfiJ¡° _bR¡≈ N°æ≤ tfi Ju¡ <b<˚∏fi fi°t <b<b@ ≈®J¡°≤ů* Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙJ¡ů fwÔ°∫u, wf ıů ∏Fů*fiu ŸtH° S°, Ÿu, yC” J¡∑
fC<] Ÿu Ÿab°Ì J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ, _b∫a ZÙtC© Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿu Ì„°Õwu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu f®Êfig ≈¥bÕ ≈®Ì<„Õw N°≈Ju¡ b°•∫°SÕŸu "∫F f®Ê°^±>R¡≈Ù

N°±>‡f≤ tfi Ÿu FÙ N°<b˚¥Õw FCN° Fæ, Nw# ıywg tfiJ¡° FÙ J¡tÕ Fæ' ∫F w°Ã≈∫Õ tCHu ≈®wÙw

ŸyÕ - 97]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

583

Fůw° Fæ $$1$$

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu ıů w°Ã≈∫Õ ŸtH° bF ™>ÙJ¡ ŸtH° ∫ů* ŸJ¡° NfiCtůÌfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿasu≈ N°æ≤ <b_w°≤ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu t”≈®Ìu„J¡° ≈®ª^±> Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„
wuı¿_bw° J¡∑ N≈®wÙ<w Ju¡ FuwC t¨yw¨‹d°ıÔ J¡ů _bÙJ¡°≤ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ Ì¨» ˚°bfi° Ÿu

≈≤•w F…Î tfi fiu FÙ ÌuÌÙ›∫t°fi N°Ãt° J¡∑ N≈®wÙ<w Ju¡ FuwC NI°fiı°Œ J¡° NayÙJ¡°≤

<J¡∫° Fæ $$2$$ f®Ê°ÃtJ¡ oŸ ıywg tu* tfi tC¶∫ N°J¨¡<w J¡ů (ıyBq≈ <_S<wJ¡ů) ≈®°›w F…N° Fæ ∫°fiÙ tfi FÙ f®Ê°ÃtJ¡ ıywgJ¡° Ÿa_S°≈J¡ Fæ $ J¡FÙ* ≈≤ bF fi≤R¡≈ Ÿu <Ìw F…N°

Fæ, wů J¡FÙ* ≈≤ ÌubR¡≈ Ÿu Ã≈∏fi F…N° Fæ, J¡FÙ* ≈≤ ÌæÃ∫R¡≈ Ÿu ŸJ¡° <bJ¡°Ÿ F…N° Fæ, wů J¡FÙ* ≈≤ bF y∏@bÕw° J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ, J¡FÙ* ≈≤ ∫sJu¡ R¡≈ Ÿu ŸJ¡° Ì∫ F…N° Fæ N°æ≤ J¡FÙ*≈≤ <J¡∏fi≤R¡≈ Ÿu bF <_Sw Fæ $$3,4$$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tu≤° ∫F Â» <fiÿª∫

Fæ <J¡ <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ N°ª°≤, N°J¡°„≈®Ìu„, y®°t, fiy≤ N°<ÌR¡≈ N≈fiÙ <b_w¨w N°J¨¡<w Ÿu (<b<ªì>°≥ªu Ÿu) tfiFÙ <b≤°ıt°fi Fæ $ ÎuŸÙ Nb_S° tu* „≤Ù≤Ÿt¥F w¨d, J¡°™>, Ôw°

N°<Ì Ju¡ wCv∫ Fæ*, fiJu¡ <bª°≤ Ÿu •∫° ≈®∫ůıfi <fiJ¡Ô ŸJ¡w° Fæ ? Ftu awů Ju¡bÔ tfiJ¡°

FÙ <bª°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $ ˚°b ∫F Fæ ¿J¡ ıæŸu ≈¨ØbÙ N°<Ì ˚¥wů* Ju¡ w[b J¡ů ı°fifiu J¡∑
oh~>° J¡≤fiub°Ôu Ju¡ <ÔÎ w¨d, J¡°™> N°<Ì ≈®Ã∫uJ¡ <bª°≤ J¡≤fiu ∫ůÀ∫ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ tfiJu¡
w[bJu¡ <ıI°ŸCNů* Ju¡ <ÔÎ „≤Ù≤ů* Ju¡ Ÿt¥Fů* J¡° <bª°≤ J¡≤fi° Nfi°bÿ∫J¡ Fæ $$5,6$$
oŸ ≈®J¡°≤ J¡w°Õ N°æ≤ J¡tÕ Ju¡ _bR¡≈ Ju¡ I°w Fůfiu ≈≤ fiJu¡ „ů@fiπ°≤° fiJu¡ N<@‹™>°fi-

˚¥w N°Ãt° J¡ů <Ì©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ J¡Fwu Fæ* $
tu≤° tw Fæ <J¡ tfifiu FÙ <b<b@ ≤ªfi°Nů* Ÿu ∆∫°›w oŸ <b„°Ô Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡° <b_w°≤

<J¡∫° Fæ $ tfiŸu <˚∏fi Ju¡bÔ ≈≤t°Ãt° FÙ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, ∫°fiÙ ≈≤t°Ãt° Ÿu <˚∏fi Ÿf JC¡~> tfi Ju¡ N∏wyÕw Fæ $$7$$

N°Ãt° Ÿb°ÕwÙw Fůw° F…N° ŸbÕ∆∫°≈J¡ N°æ≤ Ÿb°Õ@°≤ Fæ $
tfi N°<Ì tu* y<w N°<Ì <J®¡∫°Î≥ ≈≤t°Ãt° Ju¡ ≈®˚°bŸu FÙ FůwÙ Fæa, _bw# fiFÙ* FůwÙ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

N°Ãt° Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu FÙ tfi ŸaŸ°≤ tu* Ì°ænw° Fæ, ∫°fiÙ ŸaŸ°≤R¡≈ tu* ≈®_≈<∏Ìw Fůw° Fæ $$8$$
tfi J¡° „ů@fi ≈®J¡°≤ J¡Fwu Fæ* $
tu≤° <fiÿª∫ Fæ <J¡ tfi FÙ J¡tÕ Fæ N°æ≤ tfiFÙ wwg-wwg „≤Ù≤Ÿt¥FJ¡° J¡°≤d Fæ $ tfi FÙ Ã≈∏fi Fůw° Fæ N°æ≤ t≤w° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ˚°b<bJ¡°≤ N°Ãt° tu* fiFÙ* Fæ $$9$$ <bª°≤

Ÿu tfi FÙ <bÔ∫ J¡ů ≈®°›w Fůy° $ tfiJu¡ Ju¡bÔ <bÔ∫t°`Ÿu Zu∫ Fůy° $ ˚®t Ã≈∏fi J¡≤fiub°Ôu tfifi°tJ¡ J¡tÕ J¡° s∫ Fůfiu ≈≤ ıÙb tC•w J¡F° ı°w° Fæ, <k¡≤ oŸ ŸaŸ°≤ tu*

Ã≈∏fi fiFÙ* Fůw° $$10,11$$
oŸ ≈®J¡°≤ tfi Ÿu ıywg J¡∑ Ã≈<W ˚Ôu FÙ Fů, <J¡∏wC J¥¡¸>_S <ª∏t°` _b˚°bb°Ôu f®Ê

584

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ÿu tfiJ¡∑ wů Ã≈<W fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $ "w∏tfiů&JC¡”w N°Ãt∏bÙ _∫°tg' (Ÿfiu tfi_bÙ Fů«≥¡, oŸ N°„∫ Ÿu tfi J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑) oŸ ZC<w Ÿu tfiJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> fC<]≈¥bÕJ¡ ŸCfiÙ ı°wÙ Fæ $ tfiJ¡∑

Ã≈<W Ÿu ≈FÔu fC<] J¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ $ ıů b_wC tfiŸu ≈∫°ÕÔů<ªw fiFÙ* Fæ, Ÿtu* Nº∫bŸ°∫

J¡FÙ* ≈≤ fiFÙ* Ìu©° ı°w°, ÎuŸÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, N°≈fiu ıÙbů* J¡∑ ıů wÙfi ≈®J¡°≤ J¡∑ ı°<w∫°≥ (c) J¡FÙ

Fæ N°æ≤ ŸÌg-NŸÌg R¡≈ tfiJ¡ů fiJ¡° tC¶∫ J¡°≤d J¡F° Fæ, <J¡∏wC tCHu oŸ <bT∫ tu* N°„aJ¡°

Fæ <J¡ fC<]„¥∏∫ „C] <ªwg-fi°tJ¡ w[bŸu ıyBq≈ <ª`J¡° <ªwu≤° tfi Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi F…N° N°æ≤

Jæ¡Ÿu ıyBq≈ <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w F…N° ? $$12,13$$
oŸ N°„aJ¡° J¡° ˚Ù N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu Â<‹¸>˚uÌ Ju¡ N<˚≈®°∫ Ÿu ŸÃJ¡°∫Õb°ÌJ¡° NbÔ‡ffi J¡≤ Ÿt°@°fi J¡≤fiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ŸJu¡ ≈∫ůyÙ wÙfi N°J¡°„ů* J¡∑ J¡v≈fi°

Ì„°Õwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <ªW°J¡°„, <ªÌ°J¡°„ N°æ≤ wÙŸ≤° ˚¥w°J¡°„

∫u wÙfi N°J¡°„ <bΩt°fi Fæ, <ıfiJ¡° Ì≤ NÃ∫∏w <b_wÙdÕ Fæ $$14$$ ∫u wÙfiů* N°J¡°„ N≈fiu Ÿf J¡°∫ů˘tu* Ÿ°@°≤d Fæ*, Ÿf _bJ¡°∫ů˘tu* NfiCyw Fæ*, NwÎb fiJu¡ FuwC Fæ* $ oŸŸu NπæwF°<fiJ¡∑

„aJ¡° J¡≤fi° <ªw fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ofiJ¡∑ ≈¨SJg¡ ŸW° fiFÙ* t°fiÙ yoÕ Fæ $ J¡°≤d <J¡ „C]

<ªwg-w[b J¡∑ „<•w Ÿu FÙ ∏Fů*fiu N≈fiÙ ŸW° ≈®°›w J¡∑ Fæ ∫°fiÙ „C] <ªwg J¡∑ ŸW° Ÿu

fiJ¡∑ ŸW° ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ $$15$$
wÙfiů* N°J¡°„ ıf ÎJ¡ FÙ ŸW°b°Ôu Fæ, wů <ªÌ°J¡°„tu* •∫° <b<„‹¸>w° Fæ ? ÎuŸÙ _b∫a N°„aJ¡° J¡≤ ŸJ¡∑ <b<„‹¸>w° Ì„°Õwuu F…Î <ªÌ°J¡°„ J¡ů t°∫°„fÔ Ì„°Õwu Fæ* $
ıů NŮ∫∏w≤ fC<] N°<Ì N°æ≤ f°fl |¸>-≈¸> N°<Ì b_wCNů* J¡∑ Ã≈<W N°æ≤ ¿bfi°„J¡°

Ÿ°sÙ wS° f°F≤ N°æ≤ ˚Ùw≤ <_Sw Ÿf b_wCNů* J¡° ∆∫°≈J¡ Fæ, bF <ªÌ°J¡°„ J¡F° ı°w°

Fæ $$16$$

<ªW°J¡°„ J¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $
ıů Ÿf ∆∫bF°≤ů* J¡° FuwC Fůfiu Ÿu Ÿf ≈®°<d∫ů* J¡° <FwJ¡°≤Ù Fæ, ıů Ÿf J¡°∫Õ N°æ≤ J¡°≤dů*

J¡° <fi∫∏w° Fůfiu Ÿu Zu‹™> Fæ, ıů J¡°Ô J¡° <b˚°y J¡≤fiub°Ô° Fæ Îba <ıŸfiu N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu oŸ ŸJ¡Ô ıywg J¡° <b_w°≤ J¡≤ ≤•©° Fæ, bF <ªW°J¡°„ J¡F° ı°w° Fæ $$17$$

˚¥w°J¡°„J¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $

ÌŸ <ÌJg¡t^±>Ôů* tu* <ıŸJ¡° <b„°Ô J¡Ôub≤ ∆∫°›w Fæ N°æ≤ ıů b°∫C N°æ≤ tu|ů* J¡° N°Z∫

Fæ, bF ˚¥w°J¡°„ Fæ $$18$$

<ªÌ°J¡°„ Ÿ<∏fi@°fit°` Ÿu fiJ¡° (<ªW°J¡°„ N°æ≤ ˚¥w°J¡°„J¡°) <fi<tW Fæ, ÎuŸ°

<Ì©Ô°wu Fæ* $
c ∫Ω<≈ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu ≈Ù~>u f°≤F ≈®J¡°≤ J¡∑ ıÙbı°<w∫°≥ J¡FÙ Fæ*, wS°<≈ fiJ¡° Ÿ°¿[bJ¡,

≤°ıŸ N°æ≤ w°tŸ R¡≈ <`<b@w° tu* N∏w˚°Õb t°fiJ¡≤ ∫F°≥ wÙfi ≈®J¡°≤ J¡∑ ıÙbı°<w∫°≥ J¡FÙ Fæ* $

ŸyÕ - 97]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

585

˚¥w°J¡°„ N°æ≤ <ªW°J¡°„-∫u Ìůfiů* <ªÌ°J¡°„ Ju¡ fÔ Ÿu Ã≈∏fi F…Î Fæ* ıæŸu <Ìfi N≈fiu Ÿa<fi@°fit°` Ÿu <b<b@ J¡°∫ů˘J¡° J¡°≤d Fæ, bæŸu FÙ <ªÌa„ ˚Ù Ÿa<fi@°fit°` Ÿu ŸfJ¡°

J¡°≤d Fæ $$19$$>
ın Na„ Ju¡ tfi Ju¡ N°J¡°≤ tu* ≈¿≤dw Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tfiJu¡ ≈®<w tC¶∫ ≈°Ì°fi Fůfiu ≈≤

˚Ù tfi tu* <ªwg N°æ≤ ı°Œ Ìůfiů* J¡° NfiC˚b Fůfiu Ÿu <ªwg _b<Ôw ın FÙ tfiů˚°b tu* ≈¿≤dw Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tıÙ, <ªwg J¡° "tæ* ın Fq≥, tæ* ın fiFÙa Fq≥' oÃ∫°J¡°≤J¡ ıů t<Ôfi <fiÿª∫ Fæ,

ŸÙJ¡ů N°≈ tfi ı°¿fiÎ $ ŸÙŸu N°J¡°„ N°<Ì Ã≈∏fi F…Î Fæ* $$20$$

∫F tfiJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° NI°fiÙ J¡ů ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ,

≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu „C] <ªwg Ÿu fi JC¡~> Ã≈∏fi F…N° NSb° fi fi‹¸> F…N°, oŸ<ÔÎ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤

Ju¡ N°su≈ J¡° J¡ůoÕ NbŸ≤ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
wÙfi N°J¡°„ů* J¡∑ J¡v≈fi° <ıŸu N°Ãtw[b NI°w Fæ, Ÿ ≈C”T Ju¡ <ÔÎ Fæ $ ŸÙJu¡

≈Ìu„ Ju¡ <ÔÎ fiJ¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ yoÕ Fæ $ N°Ãtw[b Ju¡ I°w° ≈C”T Ju¡ <ÔÎ fiJ¡∑ J¡v≈fi°
fiFÙ* J¡∑ yoÕ Fæ $$21$$ ≈®fC] ≈C”Tů* J¡∑ Â<‹¸> tua wů Ÿf ≈®J¡°≤J¡∑ J¡v≈fi°Nů*Ÿu ≤<Fw, ŸbÕ∆∫°≈J¡, Ÿb°ÕÃtJ¡ wÙfiů* J¡°Ôů* tu* ÎJ¡≤Ÿ ÎJ¡t°` ≈≤t f®Ê FÙ <b≤°ıt°fi Fæ $$22$$ <b<b@
b°•∫Ÿ∏Ì˚ů˘Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ πæw N°æ≤ Nπæw Ju¡ ˚uÌů*Ÿu NI°fiÙ ≈C”TJ¡ů FÙ ≈Ìu„ <Ì∫° ı°w° Fæ, I°fiÙ ıfiJ¡ů J¡Ì°<≈ fiFÙ* $$23$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıf wJ¡ N°≈J¡ů I°fi fiFÙ* F…N° w˚ÙwJ¡
ofi wÙfiů* N°J¡°„ů* J¡∑ J¡v≈fi° Fæ N°æ≤ w˚Ù wJ¡ tæ* N°≈J¡ů ≈Ìu„ Ìuw° Fq≥ $$24$$ ıæŸu tR¡˚¥<t tu* <fi≈<ww bfi°<ÀfiŸÂ„ Ÿ¥∫Õ Ju¡ w°≈ Ÿu t¨yw¨‹d°J¡∑ (tR¡˚¥<t tu* <tØ∫° ıÔ≈®b°F

J¡∑) ˚®tb„ NIů* J¡∑ Â<‹¸> tu* Ã≈<W FůwÙ Fæ bæŸu FÙ N<bΩ°J¡ÔaJ¡Ÿu ∫C•w <ªÌ°J¡°„ Ÿu

˚¥w°J¡°„, <ªW°J¡°„ N°<Ì Ã≈∏fi F…Î Fæ* $$25$$

J¡°∫ů˘ tu* t<Ôfiw° <Ì©Ô°oÕ ÌuwÙ Fæ NwÎb <ªW „C] <ªwg J¡° J¡°∫Õ fiFÙ* Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ªæw∏∫ ≈FÔu N<bΩ°R¡≈ t°<Ô∏∫ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ wÌfi∏w≤ <ªWw° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤

∆∫°JC¡Ô <ªWR¡≈ bF wÙfiů* ÔůJ¡R¡≈ o∏Bı°Ô J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fæ $$26$$

<ªW ÎJ¡t°` NI°<fi∫ů* π°≤° Âÿ∫ Fůfiu Ÿu NI°fiJ¡°∫Õ Fæ, oŸŸu <fi<ÿªw Fæ <J¡ NI°fiÙJ¡∑

Â<‹¸> Ÿu FÙ f∏@ Fæ, w[bIJ¡∑ Â<‹¸> Ÿu wů N°Ãt° <fiÃ∫tC•w FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ∆∫°bF°¿≤J¡ Ôůy ∫°fiÙ NI°fiÙ ≈C”T (<ı∏Fu* w[bI°fi fiFÙ F…N° ∫° ıů „°˜Ì„ÙÕ
fiFÙ* Fæ) NI°fi J¡∑ N<@J¡w° Ÿu ŸÙ≈Ju¡ Ç>J¡nu tu* ≤ıwÂ<‹¸> J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ Nw[bI Ôůy

<ªÌ°ÃtJ¡ t<Ôfi w[b J¡ů <ªWR¡≈ Ÿu Ìu©wu Fæ*, w[bI fiFÙ* Ìu©wu $ N≈fiu tu* <_Sw NI°fi Ÿu FÙ f∏@ Fůw° Fæ N°æ≤ fů@ Ju¡ fÔŸu tůs Fůw° Fæ $$27$$

ŸW°fifub°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

586

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Nl>°fifub°≥ ŸyÕ

≈¥bůÕ•w <bT∫J¡° _≈‹¸>R¡≈ Ÿu I°fi Fůfiu Ju¡ <ÔÎ <ªW°¶∫°fiJ¡° bdÕfi wS°

<ªW Ju¡ w[b Ju¡ <bª°≤ Ÿu <ªW Ju¡ <bfi°„ J¡° J¡Sfi $

∫Ω<≈ N°Ãt° <fiÃ∫tC•w Fæ, wS°<≈ ŸJ¡ů N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ NI°fiŸu "tæ* tfi Fq≥' oŸ

˚®°<∏w Ÿu f∏@fi≈®wÙ<w F…oÕ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ <fidÕ∫ Ju¡ <ÔÎ I°w N°Ãt° Ÿu tfi J¡∑ Ã≈<W

<b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡FÙ yoÕ $ ∫F J¡Sfi ≤ůy<fidÕ∫ Ju¡ <ÔÎ ≤ůy J¡°≤d˚¥w N≈Ø∫ ˚ůıfi J¡∑ <•w Ju¡ ŸÂ„ Fæ $ tfi_w[b J¡° <fidÕ∫ Fůfiu ≈≤ Nf ŸJ¡∑ <ª<J¡ÃŸ° J¡° ≈®∫Ãfi J¡≤fi° FÙ N°bÿ∫J¡

Fæ, <k¡≤ <fiÌ°fi<ª∏w° J¡° J¡ůoÕ ≈®∫ůıfi fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu <fi‹≈°≈ ZÙ≤°tª∏BıÙ, tfi ª°Fu <ıŸ <J¡ŸÙŸu Ã≈∏fi F…N°

Fů, ª°Fu ŸJ¡° _bR¡≈ ıů JC¡~> ˚Ù Fů, fC<]t°fi tfiC‹∫ J¡ů ª°<FÎ <J¡ Ÿu ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡

N≈fiÙ tC<•w Ju¡ <ÔÎ N°Ãt° tu* Ÿt°<Fw J¡≤u $$1$$
tfi J¡ů N°Ãt° tu* Ÿt°<Fw J¡≤fiu J¡° k¡Ô J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤|CJC¡Ô<wÔJ¡, ≈≤t°Ãt°tu* Ÿt°<Fw <ªW b°Ÿfi°≤¿Fw NwÎb „C] Fů ı°w° Fæ $

<ªW Ju¡ b°Ÿfi° „¥∏∫ Îba „C] FůfiuJu¡ Nfi∏w≤ tfi J¡v≈fi°FÙfi FůJ¡≤ N°Ãtw° J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ $$2$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ Ju¡bÔt°` <ªW Ju¡ <fi≤ů@ Ÿu f°fl N°æ≤ NŮ∫∏w≤ ŸJ¡Ô πæwR¡≈
f∏@ J¡∑ <fib¨<W Jæ¡Ÿu FůyÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°tıÙ, ∫F Ÿ°≤° ª≤°ª≤ ıywg <ªW Ju¡ N@Ùfi Fæ, oŸ<ÔÎ Fu ≤|Cb≤, ∫F _≈‹¸> Fæ <J¡
f∏@ N°æ≤ tůs ˚Ù <ªW Ju¡ N@Ùfi Fæ* $$3$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ <bT∫tu* tu≤u π°≤° J¡Fu ı° ≤Fu N<w Wt <ªW°¶∫°fi J¡ů, <ıŸu ≈FÔu f®Ê°ıÙ fiu tCHŸu J¡F° S°, N°≈ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡

ŸC<fiÎ $$4$$ Fu ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, t¨y, ≈sÙ N°<ÌŸu ≤<Fw, fnu-fnu <bsu≈ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ, N<w˚∫aJ¡≤ fnÙ <b„°Ô ÎJ¡ N¸>bÙ (N) Fæ, bF owfiÙ <b„°Ô Fæ <J¡ Ÿtu* Ÿæ*J¡nů* ∫ůıfi

˚¥<t ≈≤t°dC J¡∑ ˚°≥<w N<wŸ¥‚t ≈®wÙw FůwÙ Fæ $$5$$ Ÿ tF°¸>bÙ tu* tF°J¡°∫ N<w˚∫aJ¡≤
wS° Fı°≤ů* f°F…Nů* N°æ≤ Fı°≤ů* fiùů* Ÿu ∫C•w ÎJ¡ ≈C”T ≤Fw° Fæ $ ŸJ¡∑ fC<] J¡˚Ù <™>J¡°fiu fiFÙ* ≤FwÙ Fæ $ tæ*fiu Ìu©°-Fı°≤ů* f°F…Nů*Ÿu fF…w Ÿu tCÌgy≤ J¡ů ÔuJ¡≤ N≈fiÙ ≈Ù™>≈≤ _b∫a FÙ

≈®F°≤ J¡≤ ≤F° bF ˚°y ≤F° Fæ $ _b∫a FÙ N≈fiu «¡≈≤ Â» ≈®F°≤ů* Ÿu ≈®F°≤ J ≤ ≤F° bF ˚∫˚Ùw FůJ¡≤ Ÿæ*J¡nů* ∫ůıfiů* wJ¡ Ì°æn ≤F° Fæ $ ≤ůwu-≤ůwu ˚°y ≤F° bF o@≤-@≤ fF…w Ìq≤ ı°J¡≤

≈¿≤Z°∏w, ≈≤b„ Fů y∫°, ªÔfiu Ÿu ııÕ¿≤w ≈æ≤ N°æ≤ N∏∫°∏∫ Nayb°Ô° N°æ≤ <bbuJ¡R¡≈Ù

Â<‹¸>Ÿu ≤<Fw bF <bb„ FůJ¡≤ „Ù|® tF°fig J¥¡≈ tu* <y≤ ≈n° $ bF J¥¡≈ N∏@J¡°≤ Ÿu J¨¡‹d≈sJ¡∑

≤°<` J¡∑ fi°o˘ ˚ÙTd S°, ÎuŸ° ˚ÙTd <J¡ I°w Fůw° S° t°fiů* bF N°J¡°„ J¡° ©¥f yF≤° J¡ů¸> Fů $$6-10$$ wÌfi∏w≤ <ª≤J¡°Ô Ju¡ f°Ì Ÿ N≥@u≤u JC¡Î≥ Ÿu f°F≤ N°∫° N°æ≤ <k¡≤ N≈fiu N°≈

N N¸>bÙ N°<Ì „ÆÌů* J¡° w°Ã≈∫°ÕSÕ NyÔu ŸyÕ tu* y®∏SJ¡w°Õ _b∫a FÙ J¡Fu*yu $

ŸyÕ - 98]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

587

≈¥bÕbwg tCÌgy≤ů* Ju¡ ≈®F°≤ů* Ÿu N≈fiu J¡ů ≈Ù¸>w° F…N° ˚°yfiu Ôy° $ wÌ…≈≤°∏w fF…w Ìq≤ ı°J¡≤
ıæŸu ≈way° N°ytua ≈®bu„ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ bF NfiuJ¡ ÌqŸ≤u J¡°≥¸>ů* Ÿu ˚Ù ˚≤≈¥≤ J¡≤°æ*Ìů* J¡∑

Ôw°Nů* Ÿu ©¥f N°h~>∏fi SůnÙ ~>°∫°b°Ôu Ì…#©≈¥dÕ J¡≤°æ*Ìu Ju¡ bfiJ¡∑ H°nÙtu* ≈®<b‹¸> Fů y∫° $

Ÿ J¡≤°æ*Ìu Ju¡ bfi Ÿu SůnÙ FÙ Ìu≤tu* f°F≤ <fiJ¡Ô J¡≤ <k¡≤ tCÌgy≤ů* Ju¡ ≈®F°≤ů* Ÿu N≈fiu «¡≈≤

≈®F°≤ J¡≤w° F…N° ˚∫J¡° J¡ůoÕ ÌqŸ≤° <fi<tW fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù N≈fiu Ÿu N°≈ FÙ ˚°yfiu Ôy° $ <k¡≤
fF…w Ìq≤ ı°J¡≤ ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤dů* Ju¡ Ÿt°fi „ÙwÔ fnu tfiůF≤ Ju¡Ôu Ju¡ bfitu* fn° ≈®Ÿ∏fi F…N°-Ÿ° ≈®<b‹¸> F…N° $ sd˚≤tu* Ÿ Ju¡ÔuJu¡ bfiŸu f°F≤ <fiJ¡Ô J¡≤ <k¡≤ N≈fiu «¡≈≤ N≈fiu N°≈ ≈®F°≤ J¡≤w° F…N° Ì°ænfiu Ôy° $ <k¡≤ N<w Ìq≤ ı°J¡≤ <bbuJ¡Â<‹¸> Ÿu „¥∏∫ bF ≈C”T,

<ıŸJu¡ Nay-≈®Ã∫ay ııÕ¿≤w Fů y∫u Su, ıvÌÙ Ÿu ŸÙ N≥@u≤u JC¡Î≥ tu* |CŸ y∫° $ N≥@u≤u JC¡Î≥ Ÿu f°F≤ <fiJ¡Ô J¡≤ Ju¡Ôu Ju¡ bfi tu* ≈®<b‹¸> Fů y∫° $ Ju¡Ôu Ju¡ bfi Ÿu y±>gi>u Ju¡ Ÿt°fi yF≤u J¡≤°æ*Ìu Ju¡
bfi J¡∑ H°nÙ tu* ≈®<b‹¸> F…N° $ J¡≤°æ*Ìu Ju¡ bfi Ÿu N≥@u≤u JC¡Î≥ tu* <y≤°, JC¡Î≥ Ÿu <fiJ¡Ô J¡≤ ÌqŸ≤u Ju¡Ôu Ju¡ bfi tu* ≈®bu„ J¡≤ ≤F° N°æ≤ N≈fiu «¡≈≤ _b∫a ≈®F°≤ J¡≤ ≤F° bF ¿_Sw S° $$11-18$$
tæ*fiu oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ N°ª≤d Ÿu ∫C•w ŸJ¡ů <ª≤J¡°ÔwJ¡ <bbuJ¡Â<‹¸> Ÿu Ìu©J¡≤ wS° N≈fiu

∫ůyfÔ Ÿu ≈J¡n J¡≤ F™>°wg tCFqwÕ˚≤ Ju¡ <ÔÎ t°yÕ tu* ≤ůJ¡° N°æ≤ ŸŸu ≈¥~>° wCt J¡°æfi Fů, ∫F

N≈fiu «¡≈≤ ≈®F°≤ N°<Ì <J¡Ÿ<ÔÎ J¡≤ ≤Fu Fů, ∫F°≥ ≈≤ wC‡Fu* <J¡Ÿ b_wC J¡∑ N<˚Ô°T° Fæ wS°
wCt •∫ů* ∆∫SÕ tůF tu* ≈nu Fů ? $$19,20$$

Fu ZÙ≤|Cfi∏Ìfi, tu≤u ∫ů* ≈¥~>fiu ≈≤ Ÿfiu J¡F° # Fu tC<fiıÙ, tæ* J¡ůoÕ fiFÙ* Fq≥ N°æ≤ tæ* ∫F JC¡~>

˚Ù fiFÙ* J¡≤w° Fq≥ $$21$$ wCtfiu tCHu fi‹¸>-˚®‹¸> J¡≤ <Ì∫° Fæ, oŸ<ÔÎ wCt tu≤u „`C Fů $ wCtŸu Ìu©° y∫° tæ* Ì…#© Ju¡ <ÔÎ N°æ≤ ŸC© Ju¡ <ÔÎ fi‹¸> F…N° Fq≥, - ÎuŸ° J¡FJ¡≤ N≈fiu <bàÔ Nayů*

J¡∑ Nů≤ Ìu©J¡≤ ıæŸu tu| ıayÔtu* b¨<‹¸> J¡≤w° F…N° fnu ıů≤ Ÿu „ÆÌ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ ˚ůyů*

Ÿu w¨›w fi F…N° bF ÌÙfi-FÙfi ≈C”T ˚Ù fnu ıů≤Ÿu ≤ůfiu Ôy° $$22,23$$ ÎJ¡ sd tu* bF°≥ ≈≤

≤ůfi° Ÿt°›w J¡≤ bF N≈fiu Nayů* J¡ů Ìu©J¡≤ F≥Ÿfiu N°æ≤ y≤ıfiu Ôy° $$24$$ N\>F°Ÿ J¡≤fiu Ju¡
f°Ì Ÿ N°ÌtÙfiu tu≤u Ÿ°tfiu FÙ N≈fiu fi Nayů* J¡° J®¡t„# Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° $ ≈FÔu ŸJ¡°

ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ <Ÿ≤ <y≤°, ıů <J¡ Ÿ‡≈¥dÕ NfiSů˘ J¡° t¥Ô Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N<w˚ÙTd S° $ wÌfi∏w≤

<bJ¡v≈°„∫R¡≈Ù ˚Cı°Î≥ <y≤Ù $ wÃ≈ÿª°wg <bT∫°<˚<fibu„R¡≈ bs#_SÔ <y≤° $ ŸJu¡ f°Ì
w¨‹d°R¡≈Ù Ì≤ fi‹¸> F…N° $ oŸJu¡ ≈ÿª°wg bF ≈C”T fi Nayů* J¡°-ÎJ¡ sd tu* J®¡t°fiCŸ°≤

I°fi Ÿu NI°fiJ¡° f°@ Fůw° Fæ, oŸ <fi∫<w„<•w Ÿu-Ã∫°yJ¡≤ J¡FÙ* ı°fiu J¡ů wÃ≈≤ F…N° $

<J¡ŸÙ y∏w∆∫ _S°fiJ¡° <fiÌuÕ„ fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF <fi#_bR¡≈ Fů y∫°, ∫F ŸtHfi° ª°<FÎ $

<k¡≤ tæ*fiu ÎJ¡°∏w tu* bæŸu FÙ ÌqŸ≤u ≈C”TJ¡ů Ìu©° bF ˚Ù _b∫a N≈fiu «¡≈≤ N≈fiÙ fnÙ _S¥Ô
f°F…Nů*Ÿu _b∫a ≈®F°≤ J¡≤w° F…N° ˚°y ≤F° S° $ ≈FÔu JC¡Î≥ tu* <y≤° $ JC¡Î≥Ÿu <fiJ¡ÔJ¡≤ <k¡≤

Ì°ænfiu Ôy° $ <k¡≤ N∏@ J¥¡≈tu* <y≤° <k¡≤ ≈Ù<nw FůJ¡≤ Ì°æn°, <k¡≤ J¡≤°æ*Ìu Ju¡ bfiR¡≈ yâutu*

≈®<b‹¸> F…N° $ wÌ…≈≤°∏w ÎJ¡ sd Ju¡ <ÔÎ „ÙwÔ Ju¡Ôu Ju¡ bfi tu* ≈®<b‹¸> F…N° $ J¡˚Ù Ì…#© J¡ů

≈®°›w Fůw° N°æ≤ J¡˚Ù Ÿ∏wůT J¡ů ≈®°›w Fůw° F…N° bF <k¡≤ N≈fiu «¡≈≤ _b∫a ≈®F°≤ J¡≤w°,

588

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
oŸ ≈®J¡°≤ J¡° N°ª≤d J¡≤fiub°Ôu ≈C”T J¡ů N°ÿª∫Õ≈¥bÕJ¡ <ª≤J¡°Ô wJ¡ Ìu©J¡≤ tæ*fiu Ÿu

∫ůyfÔ Ÿu ≈J¡n° N°æ≤ bæŸu FÙ ≈¥~>° $ ŸÙŸu bF ≈C”T ˚Ù J®¡t„# ≤ů N°æ≤ F≥ŸJ¡≤ wS° Nayů*

Ÿu ≤<Fw FůJ¡≤ NÂÿ∫ Fů y∫° $ wÌfi∏w≤ I°fi Ÿu NI°fiJ¡° fi°„ Fůw° Fæ, oŸ <fi∫<w J¡∑

„<•wJ¡° <bª°≤ J¡≤ <fi#_bR¡≈w°≈<W J¡ů ≈®°›w Fůfiu Ju¡ <ÔÎ wÃ≈≤ F…N° $ <k¡≤ tæ*fiu ŸÙ

≈®J¡°≤ Ju¡ ÌqŸ≤u ≈C”T J¡ů ÎJ¡°∏w tu* Ìu©°, bF ˚Ù fi Ôůyů* Ju¡ Ÿt°fi _b∫a N≈fiu «¡≈≤ ≈®F°≤

J¡≤w° F…N° Ì°æn ≤F° S° $$25-34$$ Ì°ænwu-Ì°ænwu N∏@J¡°≤°h~>∏fi fnu ˚°≤Ù JC¡Î≥ tæ* <y≤

≈n° $ ŸJ¡∑ ≈®wÙs° Ju¡ <ÔÎ tæ* bF°≥ ≈≤ fF…w Ìu≤ wJ¡ <¸>J¡° ≤F° $$35$$ ıf bF „™> fF…w Ÿt∫ fÙwfiu ≈≤ ˚Ù JC¡Î≥Ÿu fiFÙ* <fiJ¡Ô° wf tæ* ªÔfiu Ju¡ <ÔÎ ™>° $ owfiu tu* tCıu <k¡≤ bæŸ° FÙ

ÌqŸ≤° ≈C”T <Ì©°oÕ <Ì∫° $ bF ˚Ù ŸÙJu¡ N°J¡°≤ J¡° S° N°æ≤ bæŸu FÙ JC¡Î≥ N°<Ì tu* <y≤ ≤F°

S° $ Ÿu H¸>≈¸> ∫ůyfÔ Ÿu ≈J¡nJ¡≤ tæ*fiu ŸŸu ≈¥~>° $ Fu J¡tÔfi∫fi ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∏FÙ*

Ju¡ Ÿt°fi Ÿfiu ˚Ù tu≤u ≈®ÿfi J¡ů JC¡~> fiFÙ* ŸtH° $ bF t¥», "Fu ≈°≈Ù, Fu Ì…‹¸> f®°Êd, wCt JC¡~> fiFÙ* ı°fiwu Fů', ÎuŸ° tCHŸu J¡FJ¡≤ N≈fiu J¡°∫Õ tu* wÃ≈≤ FůJ¡≤ ªÔ° y∫° $ oŸJu¡ f°Ì

Ÿ tF°N≤^∫ tu* <bª≤d J¡≤ ≤Fu tæ*fiu fF…wŸu bæŸu ÌůTJ¡°≤Ù ≈C”Tů* J¡ů Ìu©° $ fitu* JC¡~> wů tu≤u π°≤° ≈®fů<@w FůJ¡≤ _b›fi˚®t J¡∑ fi°o˘ ≈¥bůÕ•w _bR¡≈fi°„R¡≈ ≈„t J¡ů ≈®°›w F…Î, JC¡~> Ôůyů* fiu tu≤u ≈Ìu„ J¡∑ „b Ju¡ „≤Ù≤ Ju¡ Ÿt°fi ≈us° N°æ≤ |¨d° J¡∑ N°æ≤ J¡ůoÕ Ôůy N∏@J¥¡≈tu* <y≤J¡≤ <k¡≤ fiŸu f°F≤ <fiJ¡Ôu $ J¡ůoÕ „ÙwÔ Ju¡Ôu Ju¡ bfiŸu fF…w Ÿt∫ fÙwfiu ≈≤

˚Ù f°F≤ fiFÙ* <fiJ¡Ôu ∫°fiÙ bFÙ* I°fi ≈®°›w J¡≤ tC•w Fů y∫u $ J¡ůoÕ <b„°Ô J¡≤°æ*Ìu Ju¡ bfi Ju¡
yCvttu* ÌÙ|ÕJ¡°Ô wJ¡ <~>≈u ≤Fu $$36-42$$ J¡°‡∫ @tů˘ tu* wÃ≈≤ J¡ůoÕ ≈C”T J¡FÙ*≈≤ ˚Ù <_S≤w°

J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůwu Fæ* $ Fu ≤|CJC¡ÔÌÙ≈, oŸ ≈®J¡°≤J¡∑ bF <b_w¨w tF°¸>bÙ N°ı ˚Ù <bΩt°fi Fæ, <ıŸtu* oŸ ≈®J¡°≤ bu ≈C”T <_Sw Fæ* $ N°≈Ÿu Ÿf ∆∫bF°≤b°ÔÙ bF tF°¸>bÙ N°≈fiu Ìu©Ù

Fæ $ Fu ZÙ≤°tıÙ, fC<]R¡≈Ù Ÿ°≤ b_wC Ju¡ N≈®°æ» Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N°≈J¡ů ŸJ¡° _t≤d fiFÙ*

Fůw° Fæ $ •w tF°¸>bÙ ∫Ω<≈ fnÙ ˚∫aJ¡≤ <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ J¡°≥¸>ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ, <fi<fn N∏@J¡°≤

Ÿu ∆∫°›w N°æ≤ |ů≤ Fæ wS°<≈ N<@J¡°≤Ù <πı°<w N°<Ì ı∏ttu* Ÿ°@fiŸ‡≈<WR¡≈ ŸC© ≈°J¡≤

˚Ù N˚°À∫b„ <ı∏Fu* ≈≤t°Ãtfů@ fiFÙ* F…N° ÎuŸu Ôůy <bT∫°Ÿ<•w Ÿu ŸJ¡° k¥¡Ôů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ

Ω°fib°<¸>J¡° Ju¡ Ÿt°fi Ÿubfi J¡≤wu Fæ* $$43-45$$

Nl>°fifub°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

<fi∏∫°fifub°≥ ŸyÕ

≈¥bÕ ŸyÕ tu* J¡Fu y∫u <ªW°¶∫°fi J¡° J®¡t N°æ≤ N°æ≤ ∆∫CÃJ®¡tŸu w°Ã≈∫Õ bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig - bF tF°¸>bÙ J¡°æfi Fæ, tæ*fiu Ÿu J¡f N°æ≤ Jæ¡Ÿu Ìu©°, bu

≈C”T J¡°æfi Fæ* N°æ≤ N≈fiu „≤Ù≤≈≤ ≈®F°≤ J¡≤fiu wS° JC¡Î≥ N°æ≤ J¡≤°æ*Ìu Ju¡ bfi N°<Ì tu* ≈®bu„ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ bu •∫ů* Ωw F…Î (") ? $$1$$

" <J¡ŸÙ ≈C_wJ¡ tu* "><J*¡wÃJ¡w¨ÕJ¨¡wůΩt°#' ÎuŸ° ˚Ù ≈°™> Fæ $ •w ≈°™> tu* ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡°

ŸyÕ - 99]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

589
b°_wb tu* f®Ê FÙ <tØ∫°˚¥w _byÕ, fi≤J¡ N°<Ì bæ<ªc∫ J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu ŸaŸ°≤°¸>bÙ Fæ N°æ≤

ŸJ¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiub°Ôu tfi FÙ bu ≈C”T Fæ*, oŸ<ÔÎ bu Ôůy J¡ůoÕ Ìq≤ Ju¡ tæ*fiu J¡Fu Fæ*, Ÿů f°w fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤|Cfi°SıÙ, Fu tF°f°Fů, N°≈ ŸC<fi∫u, tæ* N°≈Ÿu Ÿf J¡F¥≥y° $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, fi wů bF tF°¸>bÙ J¡FÙ* Ìq≤ Fæ N°æ≤ fi bu tfiC‹∫ FÙ Ìq≤bwÙÕ Fæ*¡$ Fu ≤°tª∏Ì®ıÙ, N<wya˚Ù≤ N°æ≤ N≈°≤ (Nfi∏w) ÔůJ¡ů* Ÿu ≈¥dÕ ıů ∫F ŸaŸ°≤≈ÌbÙ Fæ, Ÿu N°≈ ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu ŸJ¡∑ ŸW° fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d „¥∏∫ N°æ≤ ˚®°<∏wÂ<‹¸> Ÿu wů ŸJ¡∑ ŸW° Fůfiu Ÿu <b<b@

<bJ¡°≤ů* Ÿu ≈¥dÕ tF°¸>bÙ ı°<fi∫u $$2,3$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ J¡f bF „¥∏∫ FůwÙ Fæ NSb° ÎuŸÙ bF <J¡Ÿ ≈°∫ Ÿu ≈®°›w FůwÙ

Fæ, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫F ıf N<πwÙ∫ b_wC Ÿu (f®Ê Ÿu) FÙ ≈¥dÕ FůwÙ Fæ, N∏∫ b_wC Ÿu oŸJ¡° J¡ůoÕ Ÿa≈JÕ¡
fiFÙ* ≤Fw° Fæ w˚Ù ∫F „¥∏∫ ŸÙ FůwÙ Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ („¥∏∫-ŸÙ) ∫F "wwg-Ãbtg'

≈Ì°SÕ„ů@fi°ÃtJ¡ Ju¡bÔ <bª°≤R¡≈Ù ≈®J¡°„ Ÿu ≈®°›w FůwÙ Fæ $$4$$ Ÿtu* ıů ∫u <b„°Ô

J¡Ôub≤b°Ôu ≈C”T |¥twu Fæ, ∏Fu* N°≈ fnu ˚°≤Ù •Ôu„ tu* ±¥>fu F…Î tfi ı°<fi∫u $ ıů ∫F "tæ*'

fiJ¡° B‹¸>° Fq≥, bF <bª°≤ (wwg-Ãbtg-≈Ì°SÕ„ů@fiR¡≈ <bª°≤R¡≈) Fæ, Fu ≈C^∫t∫, •w

<bª°≤R¡≈ tæ*fiu fiJ¡ů Ìu©° Fæ N°æ≤ <J¡ŸÙfiu ∏Fu* fiFÙ* Ìu©° Fæ $$5,6$$ ıæŸu Ÿ¥∫Õ <fi≤∏w≤

≈®J¡°„ Ÿu J¡tÔů* J¡ů ≈®kC¡<vÔw J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ ∏FÙ* tfiů* J¡ů <bbuJ¡R¡≈ tæ* ≈®fC] J¡≤w°

Fq≥ $$7$$ Fu tF°twu, fitu* Ÿu J¡oÕ ÎJ¡ tfi <bbuJ¡ Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu w[bI°fiJ¡ů ≈®°›w J¡≤ tfiů˚°b J¡° fi°„ FůfiuŸu tC<•w J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ* $$8$$ fitu* Ÿu J¡oÕ tfi NI°fib„ <bbuJ¡R¡≈ tu≤°

N<˚fi∏Ìfi fiFÙ* J¡≤wu Fæ* $ <bbuJ¡R¡≈ tu≤° <w≤_J¡°≤ J¡≤fiu Ÿu ∫°fiÙ <bª°≤J¡∑ ≈us° J¡≤fiu Ÿu bu JC¡Nů* tu* FÙ fiÙªu <y≤wu Fæa $$9$$ Fu ≤|CJC¡Ôtdu, ıů ∫u tæ*fiu N∏@J¥¡≈ J¡Fu Fæ*, bu |ů≤
fi≤J¡ Fæ* $ ıů tfi Ju¡Ôu Ju¡ bfi tu* ≈®<b‹¸> F…Î Fæ*, ∏Fu* N°≈ ÎJ¡t°` _byÕ tu* ≈®Ù<w ≤©fiub°Ôu tfi ı°<fi∫u, ∫°fiÙ ıů tæ*fiu J¡ÌÔÙ Ju¡ bfi J¡Fu Fæ*, bu _byÕ Fæ* $ Fu ≤°tª∏BıÙ, ıů N∏@u JC¡Nů*

Ju¡ N∏Ì≤ ≈®<b‹¸> F…Î <k¡≤ fiŸu <fiJ¡Ôu fiFÙ*, ∏Fu* N°≈ tF°≈°wJ¡∑ <ªW ı°<fi∫u $ Fu ≤|Cb≤, Ju¡Ôu Ju¡ bfiů* tu* <_Sw ıů tfi bF°≥ Ÿu <ª≤J¡°Ô fÙwfiu≈≤ ˚Ù fiFÙ* <fiJ¡Ôu, bu ≈®ªC≤≈C^∫≤°<„

Ÿu Ÿ‡≈∏fi <ªW Fæ* $ Fu ≤|Cfi∏Ìfi, ıů J¡≤°æ*Ìu Ju¡ bfitu* ı°J¡≤ ŸŸu f°F≤ fiFÙ* <fiJ¡Ôu, bu tfiC‹∫˚°btu* ≈¿≤dw <ªW Fæ* $ tfiC‹∫ı∏t tu* J¡ůoÕ w[bI°fi ≈®°›w J¡≤ (c) f∏@fi Ÿu tC<•w N°„∫ ∫F Fæ <J¡ _bw# N≈fiu <ÔÎ N<fi‹¸> _b„≤Ù≤≈®F°≤ N°<Ì tu* ≈®b¨<W fiFÙa Fů ŸJ¡wÙ, oŸ<ÔÎ

J¡Ffi° Fůy° <J¡ bF ≈®b¨<W <J¡ŸÙ ÌqŸ≤u Ÿu F…oÕ "<J¡Ÿ fiJu¡ J¡w°ÕŸu (ıf≤Ì_wÙ bæŸu N<fi‹¸>tu*

<fi∫C•w J¡≤fiub°Ôu <J¡Ÿ FuwC˚¥w Ÿu) bu _bw# N≈fiu «¡≈≤ ≈®F°≤ N°<Ìtu* Ωw F…Î- ∫F NSÕ Fæ $

"J¡ÿª°&Ÿ°æ wÃJ¡w°Õ <J¡wÃJ¡w°Õ wufi J¨¡wůΩt°#' ÎuŸ° Ÿt°Ÿ J¡≤fi° ª°<FÎ $
c tfiC‹∫ ÌuF tu* bæ≤°À∫ N°<ÌJ¡° <b„uTR¡≈ Ÿu Ÿa˚b Fæ, oŸ<ÔÎ tfiC‹∫ÌuF tu* I°fi J¡° N<@J¡°≤
tC¶∫ Fæ, ∫F Ÿ¥<ªw J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ "Ÿa≈®fC]<fi' (w[bI°fi J¡ů ≈®°›w F…Î) J¡F° Fæ $

590

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈° y∫u Fæ* $ fitu* Ÿu J¡oÕ ÎJ¡ tfi Ÿu fF…w R¡≈ @°≤d J¡≤ ÎJ¡ ∫ů<fiŸu ÌqŸ≤Ù ∫ů<fi tu* ≈®bu„

J¡≤wu Fæ*, bu tfi ˚¥<t tu* tfiC‹∫ N°<Ì R¡≈Ÿu <_Sw Fůuwu Fæ*, fi≤J¡ů* tu* <y≤wu Fæ* N°æ≤ _byÕ tu*
ı°wu Fæ* $$10-15$$ ıů bF J¡≤°æ*Ìu J¡° bfi Fæ, Ÿu JC¡Ç>‡f_fiuF Ÿu ∫C•w, Ì…#©R¡≈Ù J¡^¸>J¡ů*

Ÿu ∆∫°›w wS° ≈C`æTd°, <bWæTd° N°æ≤ ÔůJæ¡Td° Ÿu ≈¥dÕ tfiC‹∫ı∏t J¡Fwu Fæ* $$16$$ ıů tfi J¡≤°æ*Ìu Ju¡ bfi tu* ≈®<b‹¸> J¡Fu y∫u Fæ*, fi tfiů* J¡ů N°≈ tfiC‹∫∫ů<fi tu* Ã≈∏fi F…Î N°æ≤
bFÙ* ≈≤ ≤tu F…Î ∫°fiÙ <bT∫ů* Ju¡ _b°Ìtu* wÃ≈≤ F…Î ı°<fi∫u $$17$$ Fu ≤|CJC¡ÔÌÙ≈J¡, ª∏Bt°

J¡∑ <J¡≤dů* J¡∑ fi°o˘ „ÙwÔ ıů J¡ÌÔÙbfi ≈Ù~>u J¡F° y∫° Fæ, Ÿu <ªW J¡ů ≈®Ÿ∏fi J¡≤fiub°Ô°

_byÕ ı°<fi∫u $$18$$ fitu* Ÿu J¡oÕ ÎJ¡ tfi „°˜ π°≤° <b<Fw, º∫u∫ w[b tu* tfi Ôy°fi°R¡≈

@°≤d°≈®@°fi ≈°Ÿfi°ÃtJ¡ w≈Ÿu y®F, Ÿ›w<TÕ, @®Cb N°<ÌJ¡° „≤Ù≤ @°≤d J¡≤wu Fæ*, bu N°æ≤ů*

J¡∑ N≈us° wuı N°æ≤ ˚ůy J¡∑ N<@J¡w° Ÿu N°æ≤ w[bI°fiŸu NU∫CÌ∫∫C•w FůJ¡≤ <ª≤J¡°Ô

Ÿu <_Sw Fæ* $$19$$ <ıfi NI°fiÙ ≈C”Tů*fiu fC<] NSb° <ªW Ÿu <bª°≤R¡≈ tu≤Ù ≈us° J¡∑

∫°fiÙ <bª°≤ůΩůy fiFÙ* <J¡∫°, ÎuŸ° tæ*fiu ıů J¡F°, bF fi NI°fiÙ tfiů*fiu N≈fiu <bbuJ¡J¡°

<w≤_J¡°≤ <J¡∫° $ wCtŸu Ìu©° y∫° tæ* <bfi‹¸> Fů y∫° Fq≥ wCt tu≤u „`C Fů, ıů ∫F J¡F°, bF
w[bI°fi Ÿu ııÕ¿≤w Fů ≤Fu (yÔ ≤Fu) <ªW fiu <bÔ°≈ <J¡∫° $$20,21$$ Fu ≤°tª∏BıÙ, ıů tæ*fiu J¡F° <J¡ ≈C”Tfiu fnu w°≤ _b≤ Ÿu fF…w ≤ůÌfi <J¡∫°, bF ˚ůyŸt¥F J¡° Ã∫°y J¡≤ ≤Fu tfifiu ≤ůÌfi <J¡∫° $ <ıŸu N°@° <bbuJ¡ ≈®°›w Fů y∫° Fæ, ≈≤t≈Ì ≈®°›w fiFÙ* F…N° Fæ, ÎuŸu

<ªW J¡ů ˚ůyů* J¡° Ã∫°y J¡≤fiu tu* NÃ∫∏w ≈¿≤w°≈ Fůw° Fæ $$22,23$$ fnu ©uÌ J¡∑ f°w Fæ, ofi Nayů*J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ J¡F°≥ ı°«≥¡, ∫ů* ≤ů ≤Fu Sůnu fF…w <bbuJ¡ J¡ů ≈®°›w F…Î tfifiu fnÙ

J¡”d° Ÿu N≈fiu Nay Ìu©u $$24$$ <ıŸu N°@° <bbuJ¡ ≈®°›w Fů y∫° Fæ, <fitÕÔ ≈Ì ≈®°›w fiFÙ*

F…N°, ÎuŸu <ªW J¡ů N≈fiu _fiuF, Ôů˚ N°<Ì Nayů* J¡° Ã∫°y J¡≤wu fn° ≈¿≤w°≈ Fůw° Fæ $$25$$
tu≤u ≈¿≤I°fi (w[bI°fi) Ÿu ≈C”T fiu N°fi∏Ìt∫ F°Ÿ <J¡∫°, ÎuŸ° ıů tæ*fiu J¡F°, bF <ªW

J¡ů, <ıŸu ≈¥dÕ <bbuJ¡ Fů y∫° S°, N°fi∏Ì ≈®°›w F…N° $$26$$ <ıŸu ≈¥dÕR¡≈ Ÿu <bbuJ¡ J¡∑

≈®°<›w Fů yoÕ Fæ wS° <ıŸfiu ŸaŸ°≤<_S<wJ¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° Fæ, ÎuŸu <ªW J¡ů N≈fiu R¡≈J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤wu tF°fig N°fi∏Ì Fůw° Fæ $$27$$ F≥Ÿ ≤Fu ≈C”T fiu ≈F°Ÿ≈¥bÕJ¡ N≈fiu Nay-≈®Ã∫ay Ìu©u, ÎuŸ° ıů tæ*fiu J¡F° S°, ŸJ¡° ∫F NSÕ Fæ <J¡ tfifiu N≈fiÙ baªfi° Ju¡ <fi<tW

Ôů˚, _fiuF N°<Ì Ìu©u $$28$$ <tØ∫° <bJ¡v≈ů* Ÿu J¡<v≈w <bT∫ů* Ÿu tæ* <ª≤J¡°ÔwJ¡ ™>y°
y∫°, ∫ů* ≈F°Ÿ Ÿu <ªW fiu N≈fiu Nayů* J¡∑ Nů≤ Ìu©° $ tfi ıf <bbuJ¡ ≈®°›w J¡≤ <b_w¨w

≈Ìtu* (≈≤t ≈Ì tu*) <bZ°∏w Fůw° Fæ wf ≈®°•wfi N≈fiÙ ÌÙfiw° Ju¡ N°@°≤ <bT∫ů* J¡ů F≥Ÿw°

F…N° Ìq≤Ÿu Ìu©w° Fæ $ tæ*fiu Ÿ ≈C”T J¡ů ∫ůyfÔ Ÿu ≈J¡nJ¡≤ fnu ıwfi Ÿu ≈¥~>°, oŸJ¡°
twÔf <bbuJ¡ ıf≤Ì_wÙ <ªW J¡ů ∆∫°›w J¡≤w° Fæ, ∫F Ì„°Õfiu tu* Fæ $$29-31$$ <~>∏fi-

<˚∏fi F…Î Nay tu≤u Ÿ°tfiu N∏w<FÕw Fů y∫u, ÎuŸ° ıů tæ*fiu J¡F° ŸŸu <ªW Ju¡ <ffi° NSÕŸ<Fw N°„° „°∏w Fů ı°wÙ Fæ, ∫F Ì„°Õ∫° Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ tfi J¡° f°@ Fůfiu ≈≤ <bT∫ů* Ju¡ Ÿ°S

<bT∫ů* J¡∑ N°„° ˚Ù <fib¨W Fů ı°wÙ Fæ, ∫F Ì„°Õ∫° Fæ $$32$$ ıů tæ*fiu ≈C”T Ju¡ Fı°≤ů* fiùů*

ŸyÕ - 99]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

591

N°æ≤ ˚Cı°Nů* J¡° bdÕfi <J¡∫° Fæ, ŸŸu <ªW J¡∑ NŸa¶∫ N°J¨¡<w∫°≥ Fæ*, ∫F Ì„°Õ∫° Fæ $$33$$
ıů ∫F bdÕfi <J¡∫° Fæ <J¡ ≈C”T N≈fiu-N°≈ N≈fiu «¡≈≤ ≈®F°≤ J¡≤w° Fæ, bF <b<b@

JC¡J¡v≈fi°R¡≈Ù N°|°wů* (≈®F°≤ů*) Ÿu tfi N≈fiu «¡≈≤ ≈®F°≤ J¡≤w° Fæ, ∫F Ì„°Õ∫° Fæ $ N≈fiu

«¡≈≤ ≈®F°≤ J¡≤w° F…N° ≈C”T N≈fiu Ÿu ˚°yw° Fæ ∫F ıů bdÕfi <J¡∫° Fæ, ŸŸuu N≈fiu b°Ÿfi°R¡≈Ù ≈®F°≤ů* Ÿu tfi ˚°yw° Fæ, ∫F Ì„°Õ∫° Fæ $ tfi N≈fiu-N°≈ N≈fiÙ oh~>° Ÿu N≈fiu

«¡≈≤ ≈®F°≤ J¡≤w° Fæ N°æ≤ _b∫a ˚°yw° Fæ, NI°fi J¡∑ t<Ft° J¡ů wů Ìu<©∫u $ ∫Ω<≈ tfiů* tu*
f®Ê≈Ì J¡° I°fi ≈®°›w J¡≤fiu J¡∑ _bR¡≈∫ůÀ∫w° Fæ, wS°<≈ Ÿ˚Ù tfi N≈fiÙ-N≈fiÙ b°Ÿfi°

Ÿu Ÿ∏w›w Fæ* ∫°fiÙ <bsů<˚w Fæ*; NwÎb _b∫a FÙ ˚°ywu Fæ* $$34-37$$ ıů ∫F Ì…#© <b_w°≤

J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ, ŸJ¡ů tfi FÙ _b∫a f»°w° Fæ $ <k¡≤ _b∫a FÙ f∏@fi tu* ≈nw° Fæ bæŸu FÙ
tfi N≈fiu ŸaJ¡v≈b°Ÿfi°ı°Ôů* Ÿu _b∫a FÙ f∏@fi tu* ≈nw° Fæ $$38,39$$ ıæŸu f°ÔJ¡ N≈fiu

«¡≈≤ ≈nfiub°Ôu NfiSÕ (Ì^±>) J¡∑ J¡ůoÕ ≈≤b°F fi J¡≤ fi°fi°<b@ Ì…ÔÙÕÔ°Nů* Ÿu ©uÔw° Fæ N°æ≤ NfiSÕJ¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ bæŸu FÙ ªaªÔ tfi ˚Ù N≈fiu ˚°bÙ Ì…#©J¡∑ Nů≤ JC¡~> ˚Ù º∫°fi fi ÌuJ¡≤ ıæŸu-ıæŸu NfiSÕJ¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ bæŸu-bæŸu Ì…‹¸> ÔÙÔ°Nů* π°≤° ©uÔ J¡≤w° Fæ $$40$$
oŸ <bT∫ tu* Ô°æ<J¡J¡ y°S° J¡° Ì°F≤d Ìuwu Fæ* $
ıæŸu N°@u ªÙ≤u F…Î ©‡˚u tu* ±>°ÔÙ F…oÕ J¡∑Ô J¡ů ©°nfiub°Ô° b°fi≤, ∫F º∫°fitu* fi

≤©J¡≤ <J¡ J¡∑Ô <fiJ¡°Ôfiu Ÿu J¡°™> Ju¡ <~>B Ju¡ fÙªtu* <_Sw tu≤u b¨Td Ìf ı°∫u*yu, Ì…#© ≈°w°

Fæ, bFÙ Ì„° tfi J¡∑ ˚Ù Fæ (N) $$41$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ∫ůy N°<Ì Ÿu <fiR¡] <ªW ˚Ù <bsu≈ů* π°≤° ∫<Ì ˚°yw° Fæ, wů ≈≤t≈Ì

≈®°<›wR¡≈ o‹¸><Ÿ<] Jæ¡Ÿu FůyÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ÎJ¡ f°≤ Ju¡ <fi≤ů@ Ÿu o‹¸><Ÿ<] fiFÙ* FůwÙ Fæ, <J¡∏wC <ª≤J¡°ÔwJ¡ <fi≤ů@J¡∑ ≤s° J¡≤fiu Ÿu N°æ≤ <ª≤J¡°ÔwJ¡ NŸay N<πwÙ∫ N°Ãt° J¡∑ ˚°bfi°Ÿu NU∫°Ÿb„ wCh~>w° J¡ů ≈®°›w (I°fi Ÿu f°º∫) FůJ¡≤ <k¡≤ tfi „ůJ¡ fiFÙ* J¡≤w° Fæ $$42$$
tfi FÙ ≈®t°Ì N°æ≤ <bbuJ¡ Ÿu f∏@ N°æ≤ tůs J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ, ∫F k¡<Ôw NSÕ J¡Fwu Fæ* $ tfi Ju¡ ≈®t°Ì Ÿu <b<b@ Ì…#© ≈bÕwJu¡ <„©≤ Ju¡ Ÿt°fi f»wu Fæ* N°æ≤ <bbuJ¡ Ÿu ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ju¡

Ÿ°tfiu fkÕ¡ yÔ ı°w° Fæ bæŸu FÙ Ÿf Ì…#©¡ıÔ ı°wu Fæ* $$43$$ ∫<Ì tfi „°˜ů* Ju¡ NSÕI°fiŸu

Ã≈∏fi F…oÕ ÿÔ°|fiÙ∫ b°Ÿfi° Ÿu Ÿ≤°fů≤ FůJ¡≤ ≤°y N°<Ì <bT∫ů* tu* <fi≤ů@Ÿu ıÙbfi≈∫Õ∏w N ıayÔ tua f»oÕ N°<Ì fnu-fnu fvÔů* J¡ů N°≤u Ÿu ªÙ≤wu Fæ* $ ªÙ≤fiu Ju¡ Ÿt∫ N°≤° Ÿ≤Ôw°Ÿu N°≤-

≈°≤ N°-ı° ŸJu¡ oŸ<ÔÎ ªÙ≤u F…Î J¡°™> Ju¡ tº∫ tu* J¡∑Ô Ìu ÌÙ ı°wÙ Fæ $ <J¡ŸÙ Ÿt∫ J¡∑ |¸>fi°

Fæ <J¡ ªÙ≤fiub°Ôu Ôůy ÎJ¡ fnu fvÔuJ¡ů N°@° ªÙ≤J¡≤ ŸJu¡ fÙªtu* ÎJ¡ J¡∑Ô ÌuJ¡≤ ˚ůıfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ N∏∫` ªÔu y∫u Su $ ÎJ¡ ªaªÔfC<] b°fi≤ Ÿ ªÙ≤u F…Î fvÔu ≈≤ fæ™>J¡≤ Ÿ J¡∑Ô J¡ů F°S

Ÿu <FÔ°fiu Ôy° $ ŸJu¡ N^±>J¡ůT ªÙ≤u F…Î fvÔu Ju¡ fÙª tu* Su $ f°≤-f°≤ J¡∑Ô J¡ů <FÔ°fiu Ÿu J¡∑Ô

<fiJ¡Ô yoÕ, ŸŸu tº∫ tu* <_Sw ŸJu¡ b¨Td Ìf ı°fiu Ÿu bF t≤ y∫° $ oŸ t≤dR¡≈Ù Ì…#© J¡°

Ÿfiu ıæŸu _b∫a N°b°Ffi <J¡∫°, bæŸu FÙ tfi ˚Ù fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ Ì…#©ů* J¡° _b∫a N°b°Ffi J¡≤w° Fæ $

592

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
tC<fi J¡∑ fi°o˘ ≤tw° Fæ, wů f°Ì tu* w[bI°fi Ÿu ≈≤t ≈<b`, ı∏t N°<Ì <bJ¡°≤ů* Ÿu „¥∏∫ NwÎb wÙfiů* ≈®J¡°≤Ju¡ w°≈ů* Ju¡ _≈„Õ Ÿu ≤<Fw ≈¿≤≈¥dÕ f®Ê≈Ì J¡ů ≈®°›w J¡≤ Ÿtu* <_Sw ∫°fiÙ
ıÙb∏tC•w ≈C”T J¡ů ≈®Ô∫ N°<Ì fnÙ-fnÙ N°≈<W∫ů*tu* ˚Ù „ůJ¡ fiFÙ* Fůw°, •∫ů*<J¡ "w≤<w

„ůJ¡t°Ãt<bwg' (N°ÃtI°fiÙ ≈C”T „ůJ¡ J¡ů ≈°≤ J¡≤ ı°w° Fæ) ÎuŸÙ ZC<w Fæ $$44$$

<fi∏∫°fifub°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ°æb°≥ ŸyÕ
tfi J¡∑ „<•w Ÿu f®Ê J¡∑ ŸbÕ„<•ww° J¡° wS°

ÎJ¡t°` NI°fiŸu N<πwÙ∫ f®Ê tu* f∏@, tůs N°<ÌJ¡∑ J¡v≈fi° J¡° bdÕfi $
f∏@ N°æ≤ tůs J¡∑ J¡v≈fi° tfiJu¡ N@Ùfi FÙ Fæ, ÎuŸ° ıů ≈Ù~>u J¡F° S°, Ÿtu* ≈≈<W

<Ì©Ô°wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu Ÿ°y≤ Ÿu ıÔJ¡∑ <bJ¡°≤R¡≈ N°æ≤
ıÔŸW° J¡∑ <bbwÕR¡≈ w≤ayu* ™>wÙ Fæ* bæŸu FÙ ≈≤t≈ÌR¡≈ f®Ê Ÿu ∫F <ªW N°∫° Fæ, ıů <J¡

Nf®Ê˚¥w NI°fiJ¡° <bJ¡°≤ N°æ≤ „C] f®Ê J¡° <bbwÕ Fæ $$1$$ Fu ZÙ≤°tª∏Ì®ıÙ, ıæŸu w≤ayŸW°
ıÔJ¡∑ ŸW° Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ ÎuŸ° ŸtHfiub°Ôu ≈C”Tů* J¡∑ Â<‹¸> tu* w≤ay ŸtCB Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ oŸ ÔůJ¡tu* I°fiÙ (<ªW J¡∑ ŸW° f®ÊJ¡∑ ŸW° Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ, ∫F ı°fifiub°Ôu)

≈C”Tů* J¡° <ªW f®Ê FÙ Fæ, ŸŸu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $$2$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu ıÔ N°æ≤ w≤aytu*, ıÔŸW° J¡ů fi Ìu© ≤Fu ≈C”T J¡ů, ˚uÌ ≈®wÙw Fůw° Fæ bæŸu FÙ NI°fiÙ ≈C”Tů* J¡° tfi ŸaŸ°≤˚®t J¡° J¡°≤d Fæ $$3$$

≈Ìuÿ∫, ≈Ìu„J¡, „ÆÌ, NSÕ N°<Ì „°˜Ù∫ ∆∫bF°≤J¡∑ J¡v≈fi° ˚Ù NI°<fi∫ů* J¡°

NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ FÙ Fæ, w[bÂ<‹¸> Ÿu fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

NI°<fi∫ů* Ju¡ ≈s tu* Ju¡bÔ fiJu¡ ≈Ìu„ Ju¡ <ÔÎ b°h∫-b°ªJ¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu Ã≈∏fi ˚uÌ

J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ ı°wÙ Fæ $$4$$

NI°w f®Ê FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡° J¡°≤d Fæ, I°w fiFÙ*, oŸ N°„∫ Ÿu NI°w f®ÊJ¡∑ FÙ

ŸbÕ„<•w„°<Ôw° J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

<fiÃ∫ ≈¿≤≈¥dÕ N<bfi°„Ù ≈≤tf®Ê ŸbÕ„<•w„°ÔÙ Fæ $ Ÿ ŸbÕ∆∫°≈J¡ f®Ê tu* ıů fiFÙ*

Fæ, ÎuŸÙ J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Fæ $$5$$ ˚yb°fig ŸbÕ„<•w„°ÔÙ Fæ*, fiJ¡ů ıf ıů „<•w R¡ªwÙ Fæ, ŸbÕ∆∫°≈Ù bu ŸÙ „<•wJ¡ů J¡°∫ÕR¡≈ tu* ≈®J¡¸> J¡≤wu Fæ* $$6$$ Fu ≤°tª∏BıÙ, ı≤°∫Cı, N^±>ı, _buÌı N°æ≤ Ìg<˚≠ı-ofi ª°≤ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°<d∫ů* tu* f®Ê J¡∑ <ªwg-„<•w <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $
b°∫CNů*tu* f®Ê J¡∑ _≈∏Ìfi„<•w, ≈ÃS≤tu* ın„<•w, ıÔtu* Bb„<•w, N<Àfitu* wuı#„<•w, N°b≤d≤<Fw FůfiuJu¡ J¡°≤d N°J¡°„tu* „¥∏∫„<•w ∫°fiÙ Ÿb°Õb≤d„<•w N°æ≤ ıywg¿_Swtu*

˚°b„<•w ("Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ∆∫bF°≤∫ůÀ∫w°) Fæ $$7,8$$ f®Ê J¡∑ ŸbÕ„<•w ÌŸů* <Ì„°Nů*
tu* Nůw-≈®ůw <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $ <bfi°„ů* tu* fiJ¡∑ <bfi°„„<•w <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, „ůJ¡∫C•w

ŸyÕ - 100]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

593

≈C”Tů*tu* „ůJ¡„<•w, ≈®Ÿ∏fi ıÙbtu* N°fi∏Ì„<•w, ∫ů]°tu* bÙ∫Õ„<•w, <b<b@ Ÿ¨<‹¸>∫ů* tua ŸyÕ„<•w, ≈®°J¨¡w ≈®Ô∫tu* ≈®J¨¡<wtu* fiJ¡∑ ŸbÕ„<•ww° Fæ, •∫ů*<J¡ bFÙ Ÿf J¡°∫ů˘J¡∑ fÙı˚¥w Fæ $$9,10$$ ıæŸu b¨s Ju¡ fÙıtu* k¡Ô, k¥¡Ô, Ôw°, ≈Wu, „°©°, ≈®„°©°Î≥ N°æ≤ wfiu Ÿu ∫C•w b¨s ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F ıywg f®Ê tu* <_Sw Fæ $$11$$
f®Ê Ju¡ ≈®St J¡°∫Õ <ªW tu* <ª[b N°æ≤ ınw° <Ì©°oÕ Ìufiu Ÿu ˚Ù NI°w f®Ê FÙ ıywg J¡°

J¡°≤d Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

<ªwgw° N°æ≤ ınw° Ju¡ tº∫ tu* <_Sw tfi, <ıŸJ¡° ÌqŸ≤° fi°t ıÙb Fæ, NI°fi Ÿ°sÙ Ju¡

J¡°≤d FÙ f®Ê Ju¡ tº∫ tu* <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $$12$$

ª¥≥<J¡ b¨s, H°nÙ N°<Ì Âÿ∫ ≈®≈aª NI°w<ªÌg<bbwÕ Fæ, Nw# ÎJ¡t°` <ªwg FÙ w[b Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<b<b@ b¨s, Ôw°, H°<n∫°≥, ≈vÔb N°æ≤ ≈un, ≈°æ@u N°<Ì NI°w w[btu* ∫F fi°fi° J¡v≈fi°

Fæ, Nw# <fi<bÕJ¡v≈¡<ª∏t°` FÙ Fæ $$13$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Nf oŸ ıywg J¡ů N°æ≤ "NFtg'

R¡≈ Ÿu ˚°<Ÿw Fů ≤Fu ıÙbw[b J¡ů N°≈ f®ÊR¡≈ FÙ Ìu<©∫u, bF f®Ê Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $
bF N°Ãt° ŸbÕ∆∫°≈J¡ Fæ N°æ≤ ŸJ¡° Nfi∏w_bR¡≈ <fiÃ∫ ≈®J¡°„t°fi Fæ $$14$$
f®Ê FÙ wwg-wwg „<•w∫ůa Ÿu ˚®°<∏wb„ tfi N°<Ì „ÆÌů* Ÿu ≈CJ¡°≤° ı°w° Fæ, bF f®Ê Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bF ıf w<fiJ¡ tfifi„<•wJ¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ, wf tfi J¡FÔ°w° Fæ $ ıæŸu N°J¡°„tu*

˚®tb„ tů≤ Ju¡ ≈a©ů* J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ N°æ≤ ıÔtu* N°bwÕfC<] FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ f®Ê tu*
tfiJ¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ $ N°Ãt° tu* ıÙb N°æ≤ tfi ∫F Ju¡bÔ ≈®wÙ<wt°` FÙ Fæ, b°_w<bJ¡
fiFÙ* Fæ $ ıů ∫F tfiJ¡° tfifi°ÃtJ¡ R¡≈ <Ìw F…N° Fæ, bF f®°ÊÙ „<•w FÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ

Fu ¿≤≈CŸ¥Ìfi, bF f®Ê FÙ Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $ „<•w N°æ≤ „<•wJu¡ J¡°∫Õ tu* N˚uÌ

Fæ, Nw# "oÌtg' (∫F) ∫ů* Ÿ°tfiu <_SwR¡≈ Ÿu, "wwg' (bF) ∫ů* ≈≤ůsR¡≈Ÿu N°æ≤ "NFtg'

(tæ*) ∫ů* ≈®Ã∫y°Ãt° Ju¡ N˚uÌ Ÿu ≈®wÙw Fů ≤F° wÙfi ≈®J¡°≤ J¡° ıů Âÿ∫<b˚°y Fæ, bF

≈®°<w˚°<ŸJ¡ FÙ Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ $$15-17$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ J¡°t, J¡tÕb°Ÿfi° N°<Ì ˚Ù πæw≈®≈aª Ju¡ FuwC ŸCfiu ı°wu Fæ*, ÎuŸÙ

Nb_S°tu* f®Ê„<•w FÙ ≈®≈aªJ¡∑ FuwC Fæ, ∫F Jæ¡Ÿu J¡F° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tfi Ju¡ ∫°fiÙ ıÙb Ju¡ N°æ≤ f®Ê Ju¡ ˚uÌ N°<Ì ˚®ttu* N∏∫°∏∫ J¡°t N°<Ì ıů JC¡~> ˚Ù ≈≤t J¡°≤d ÔůJ¡ tu* J¡Fu y∫u Fæ, tfi tu* FÙ N°<b˚°Õb N°æ≤ <w≤ů˚°b Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ŸÌŸÌ°ÃtJ¡ fi ŸfJ¡ů <bI ≈C”T ŸbÕ„<•w„°ÔÙ f®Ê J¡∑ ≈¥bůÕ•w f®Êw° (f¨Fd„<•w) FÙ ı°fiwu Fæ*, bu

ŸŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $$18$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ J¡°t N°<Ì tfiJu¡ @tÕ Fæ*, bu f®Êtu* <_Sw Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wu Fæ*,

<ıŸŸu <J¡ bu f®Ê„<•w J¡Fu ı°∫ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu tfi J¡° ŸW°ÃtJ¡ f®ÊR¡≈ fi°t ŸaŸy°Õº∫°ŸŸu tfitu* <_Sw Fæ NSb° ıæŸu bŸ∏w

594

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N°<Ì M¡wCNů* J¡∑ „<•w∫°≥ b¨s N°<Ì tu* <_Sw Fæ* bæŸu FÙ tfiJu¡ @tÕ ˚Ù f®Ê tu* <_Sw Fæ* $$19$$

∫<Ì Ÿ˚Ù tfiů@tÕ f®Ê„<•w∫°≥ Fæ*, wů ŸfJ¡° Ÿf ıÙbů* tu* Ÿa<tZd •∫ů* fiFÙ* Fůw° ?

oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

∫Ω<≈ ≈¨<SbÙ tu* Ÿf M¡wCNů* Ju¡ k¥¡Ôů* J¡∑ „<•w ∆∫°›w Fæ wS°<≈ bF ıæŸu wwg-wwg

≈®Ìu„ů* Ju¡ fÙıů* Ju¡ Ÿa_J¡°≤ N°<ÌJu¡ <fi∫t˚uÌ Ÿu wwg-wwg J¡°Ôtu* ∆∫b_S° Ju¡ Ÿ°S FÙ k¥¡Ô

N°<Ì J¡ů @°≤d J¡≤wÙ Fæ, ŸfJ¡ů ÎJ¡ Ÿ°S @°≤d fiFÙ* J¡≤wÙ, bæŸu FÙ ÔůJ¡ů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiub°Ôu f®Ê ˚Ù <ªW J¡∑ „<•w∫ů* J¡ů ∆∫b_S°Ÿu FÙ @°≤d J¡≤wu Fæ*; ŸfJ¡ů Ÿ°aJ¡∫Õ

(ŸaJ¡≤w°) Ÿu @°≤d fiFÙ* J¡≤wu Fæ* $$20$$ ıæŸu Ìu„, J¡°Ô N°<Ì J¡∑ <bÔsdw°Ÿu ≈¨ØbÙwÔ

Ÿu @°fi N°<Ì Ju¡ ≈°æ@u ywu Fæ* bæŸu FÙ f®Ê Ÿu ˚Ù J¡FÙ*-J¡FÙ* ≈≤ J¡˚Ù FÙ •w <ªW„<•w∫°≥

∆∫b_S°Ÿu N°<b˚¥Õw FůwÙ Fæ* $$21$$

∫F ≈®<w∫ůyÙ, ˚uÌ, Ÿa¶∫°, R¡≈ N°<Ì_bR¡≈ ıywg J¡∑ <b<ª`w° J¡v≈fi° π°≤° t°fiJ¡≤

Ì„°ÕoÕ yoÕ Fæ, ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu ∫F tfi„ÆÌ Ÿu J¡<v≈w f®ÊJ¡° ≈®<w˚°Ÿt°` FÙ Fæ $ ıů Ju¡bÔ

≈®<w˚°Ÿt°` Fæ, Ÿtu* b°_w<bJ¡w°J¡° Ÿa˚b fiFÙ* Fæ $ Nw# ≈®<w˚°<ŸJ¡ ∫F ıy≠ı°Ô fi wů

Ã≈∏fi F…N° Fæ, fi JC¡~> Fæ N°æ≤ fi J¡ůoÕ <J¡ŸÙŸu oŸu Ìu©w° Fæ $ ≈¥bůÕ•w ıyÌgbæ<ªc∫ tfi„ÆÌ

Ÿu J¡<v≈w f®Ê Ÿu Ã≈∏fi F…N° Fæ, Nw# Ju¡bÔ f®ÊR¡≈ FÙ Fæ, ÎuŸ° N°≈ ı°<fi∫u; ∫ů*

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ZÙ≤°tª∏BıÙŸu J¡Fwu Fæ* $

≈®<w˚°Ÿ Ÿu ıů Ã≈∏fi F…N° Fæ bF Ã≈∏fi fiFÙ* F…N° Fæ, •∫ů*<J¡ ≈®<w˚°<ŸJ¡ (t¨yw¨‹d°

N°<Ì) tu* b°_w<bJ¡w° fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ Fæ; NSb° fi <J¡ŸÙJ¡ů <J¡ŸÙ ÌqŸ≤u J¡≤d N°<Ì Ÿu J¡ůoÕ Ìu©w° Fæ $ "∫` Ãb_∫ ŸbÕt°Ãtæb°˚¥wg wwg Ju¡fi Ja¡ ≈ÿ∫uwg' (<ıŸ Nb_S°tu* oŸJ¡°

Ÿf N°Ãt° FÙ Fů y∫° bF°≥ ≈≤ <J¡ŸJ¡ů <J¡ŸŸu Ìu©u) ÎuŸÙ ZC<w Fæ $ ≈®<w∫ůyÙ, ˚uÌ, Ÿa¶∫°, R¡≈ N°<Ì ıů JC¡~> ≈Ì°SÕı°w Fæ, fiJ¡∑ J¡v≈fi° tfi#„ÆÌJ¡<v≈w f®Ê Ÿu FůwÙ Fæ, Nw#

fiJ¡ů N°≈ f®Ê FÙ ı°<fi∫u $$22,23$$ oŸ tfiJ¡° ıæŸ°-ıæŸ° ≈®<w˚°Ÿ Fůw° Fæ bæŸ°-
bæŸ° FÙ ∫F Fů ı°w° Fæ, oŸtua Îu∏Ìb (N) f®°Êd Ì¨‹¸>°∏w Fæ* $$24$$ ıæŸu <fiÿªÔ N°æ≤

<fitÕÔ ıÔ≤°<„tu* N≈fiu-N°≈ _≈∏Ì (J¡‡≈fi) Fůw° Fæ bæŸu FÙ ≈≤t°Ãt° tu* ∫F ıÙb ˚Ù

Ã≈∏fi F…N° Fæ, ∫FÙ ŸaŸ°≤ J¡° J¡°≤d Fæ, ˚°b ∫F Fæ <J¡ ıywgJ¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiub°Ô° ıÙb FÙ ıf f®Ê Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ wf ŸŸu J¡<v≈w ıywg f®Ê Ÿu <˚∏fi Jæ¡Ÿu Fůy° ? $$25$$
ıæŸu Ÿ°y≤ J¡° ıÔ J¡vÔůÔ, ÔF≤ N°æ≤ w≤ayJu¡ R¡≈ tu* ª°≤ů* Nů≤ <_Sw ≤Fw° Fæ bæŸu FÙ

I°fiÙJ¡∑ Â<‹¸> tu* ∫F Ÿ°≤° ≈®≈aª ≈¿≤≈¥dÕ f®Ê FÙ ª°≤ů* Nů≤Ÿu <bΩt°fi Fæ, ≈®≈aª ≈¿≤≈¥dÕ
f®Ê Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $ ıæŸu <b<b@ w≤ayů* Ÿu ∆∫°›w <b„°Ô Ÿ°y≤ tu* ıÔŸu N<w¿≤•w J¡ůoÕ J¡v≈fi° fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ ıÔ Ÿu N<w¿≤•w JC¡~> fiFÙ* Fæ, ÎJ¡t°` ıÔ FÙ Fæ; bæŸu FÙ ≈≤t f®Êtu* fi°tR¡≈°ÃtJ¡ ÌqŸ≤Ù ŸW° fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ÎJ¡ FÙ ŸW° Fæ $ ıů ∫F ıy≠ı°Ô Ã≈∏fi Fůw° Fæ, fi‹¸> Fůw° Fæ, ytfi J¡≤w° Fæ, <_Sw Fůw° Fæ bF f®Êtu* f®Ê FÙ f®Ê Ÿu N Îu∏Ìbů* J¡° N°¶∫°fi ≈Ù~>u J¡F° y∫° Fæ $

ŸyÕ - 100]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

595

Nb°_w<bJ¡R¡≈ Ÿu ˚°<Ÿw Fůw° Fæ $$26-28$$ ıæŸu ≈®ªa±> Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„ N≈fiutu* FÙ
t¨yw¨‹d°R¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w Fůw° Fæ bæŸu FÙ fi°tR¡≈ ≤<Fw f®Ê ˚Ù N≈fiu N°≈ ıyÌgbæ<ªc∫R¡≈

Ÿu _kC¡¿≤w Fůw° Fæ $$29$$ J¡≤d, J¡tÕ, J¡w°Õ, ı∏t, t≤d, <_S<w, Ÿf f®Ê FÙ Fæ, ŸJu¡

<Ÿb° J¡ůoÕ ÌqŸ≤Ù J¡v≈fi° Fæ FÙ fiFÙ* $$30$$ fi Ôů˚ Fæ, fi tůF Fæ, fi w¨‹d° Fæ N°æ≤ fi NÃ∫∏w N°Ÿ<•w Fæ $ N°Ãt° tu* N°Ãt° J¡° Ôů˚ Jæ¡Ÿ° NSb° N°Ãt° tu* N°Ãt° J¡∑ w¨‹d° ∫° tůF

Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? ÌqŸ≤u Ju¡ N˚°btu* Ôů˚, tůF N°<ÌJ¡∑ ≈®°<›w FÙ fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ Fæ, ∫F

˚°b Fæ $$31$$ ∫F Ÿ°≤° ıywg N°Ãt° FÙ Fæ $ ıů JC¡~> ∫F J¡v≈fi°J®¡t Fæ, bF Ÿf N°Ãt° FÙ

Fæ, fF…w •∫° J¡Fu*, ıæŸu ŸCbdÕ NayÌ (f°ı¥f∏Ì) R¡≈Ÿu <Ìw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ N°Ãt°
tfiR¡≈Ÿu <Ìw F…N° Fæ $$32$$ ıæŸu f∏@C FÙ •∫ů* fi Fů, ∫<Ì ∫F tu≤° f∏@C Fæ, ÎuŸ° I°fi fi Fů wů „Ù|® FÙ Nf∏@C Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ NI°fiŸu N°b¨W ıů ≈≤t @°t (≈≤f®Ê) Fæ, bFÙ <ªW N°æ≤ ıÙb fi°tŸu J¡F° ı°w° Fæ, ∫°fiÙ NI°fib„ f®Ê tu* FÙ ıÙb˚°b, <ªW˚°b N°<Ì <Ìw F…Î Fæ* $$33$$ N„¥∏∫ ˚Ù N°J¡°„ ıæŸu N≈fiÙ „¥∏∫w° ≈®J¡¸> J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ

NI°fi°b¨W <ª∏t∫ N°Ãt°fiu N≈fiÙ J¡v≈fi°Ÿu _b∫a ıÙbÃb ≈®J¡¸> <J¡∫° Fæ $$34$$ N°Ãt°

FÙ oŸ ıywg tu* Nfi°Ãt˚¥w NFaJ¡°≤ Ju¡ N˚uÌ Ÿu Nfi°Ãt° J¡∑ fi°o˘ ıÙbR¡≈Ÿu <b≤°ıt°fi Fæ $ ıæŸu Â<‹¸> Ju¡ ÌůT Ÿu ÎJ¡ FÙ ª∏Bt° Ìů R¡≈ů* Ÿu ≈®J¡¸ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ NI°fib„ bF

N°Ãt° FÙ Ìů R¡≈ů* Ÿu ≈®J¡¸> Fůw° Fæ $ <πwÙ∫ R¡≈ Ÿu (<bT∫R¡≈ Ÿu) bF NŸwg Fæ N°æ≤

≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu Ÿwg Fæ $$35$$ ∆∫°tůFı<fiw f∏@-tůs„ÆÌ°SÕÂ<‹¸>∫ů* J¡° N°Ãt° tu* NÃ∫∏w NŸ‡˚b Fæ, wS° N°Ãt° ŸÃ∫ Fæ, oŸ J¡°≤d J¡F°≥ N°Ãt° f] Fůw° Fæ N°æ≤ J¡F°≥ tC•w Fůw°

Fæ ∫°fiÙ N°Ãt° Ju¡ f∏@ N°æ≤ tůs J¡∑ J¡v≈fi° NI°fi _kC¡¿≤w Fæ $$36$$ <ıŸJ¡° f∏@fi Fůfi° J¡˚Ù Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, ŸJ¡∑ "tæ* f] Fq≥' ∫F JC¡J¡v≈fi° fiFÙ* Fæ wů N°æ≤ •∫° Fæ ? <ıŸJ¡°
f∏@ J¡°v≈<fiJ¡ Fæ, ŸJ¡° tůs ˚Ù <tØ∫° FÙ Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ, wf tůs Jæ¡Ÿ° ? ˚°b

∫F <J¡ ≈≤t°SÕÂ<‹¸>Ÿu J¡v≈fi°≈®Ÿ¥w f∏@ N°æ≤ tůs Ìůfiů* wCh~> Fæ* >$$37$$

•∫ů*<J¡ - fi <fi≤ů@ů fi ªůÃ≈<WfiÕ f]ů fi ª Ÿ°@J¡# $ fi tCtCsCfiÕ bæ tC•w oÃ∫uT°

≈≤t°SÕw° $$ ÎuŸÙ ZC<w Fæ $

ª¥≥<J¡ ≈FÔu ∫°æ<•wJ¡ Â<‹¸> Ÿu J¡°v≈<fiJ¡ N<fibÕªfiÙ∫ f∏@ J¡° <b_w°≤ Ÿu ≈≈°Ìfi

<J¡∫° y∫° Fæ, NwÎb J¡°v≈<fiJ¡ Fůwu F…Î ˚Ù f∏@ J¡∑ wCh~>Ãb<•w J¡ů ŸFfi fi J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $

Fu ≈®˚ů, N°≈ ≈FÔu <b_w°≤ Ÿu J¡F N°∫u Fæ* <J¡ tfi <ıŸ <fiÿª∫ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bFÙ

Fů ı°w° Fæ $ Ÿtu* JC¡~> ˚Ù N∏w≤ fiFÙ* ≈nw° Fæ $ oŸŸu ∫F°≥ J¡°v≈<fiJ¡ f∏@ fiFÙ* Fæ, ∫F

N°≈fiu Jæ¡Ÿu J¡F° ? $$38$$

∫°æ<•wJ¡Â¿‹¸> J¡∑ Ô°æ<J¡J¡Â<‹¸> J¡∑ Ì¨»w° J¡° <b|¸>fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈≤t°SÕÌ¨<‹¸> Ju¡
π°≤R¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡∑ yoÕ Fæ, oŸ<ÔÎ bFÙ*≈≤ ŸJ¡∑ <bZ°<∏w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ZC<w π°≤°

≈®<w≈°<Ìw f∏@ J¡∑ wCh~>w°Ì¨<‹¸> tu* <bZ°<∏w Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ W≤ Ìuwu Fæ* $

596

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu _b›fiJ¡∑ J¡v≈fi° ı°y®wÌ¨<‹¸> Ÿu wCh~> Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ NI°<fi∫ů* J¡∑ ∫F f∏@ J¡∑ J¡v≈fi° <tØ∫° Fæ, oŸ<ÔÎ fiJ¡∑ ÌqŸ≤Ù
tůsJ¡v≈fi° ˚Ù <tØ∫° FÙ <Ìw F…oÕ Fæ $$39$$ ≈¥bůÕ•w ≤Ù<w Ÿu wCh~> NI°fiŸu FÙ f∏@ N°æ≤
tůsJ¡∑ Â<‹¸>∫°≥ Ã≈∏fi F…oÕ Fæ $ "fi°&Ÿwů <bΩwu ˚°bů fi°&˚°bů <bΩwu Ÿw# $ ˚∫ů≤<≈

Â‹¸>ů&∏w_Ãbfi∫ů_w[bÌ<„Õ<˚#' (NŸwg J¡∑ ŸW° fiFÙ* FůwÙ N°æ≤ Ÿwg J¡° N˚°b fiFÙ* Fůw°, ofi Ìůfiů* J¡° FÙ <fidÕ∫ w[bÌ<„Õ∫ů*fiu Ìu©° Fæ) oŸ _t¨<wJu¡ <b≤ů@Ÿu Ÿwg-NŸwg Ju¡ tº∫bwÙÕ

N<fibÕªfiÙ∫w° tu* ∫°æ<•wJ¡ Â<‹¸>J¡∑ <bZ°<∏w fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ Fæ, NwÎb Fu tF°twu, b_wCw#
fi wů f∏@ Fæ N°æ≤ fi tůs Fæ $$40$$ Fu tF°twu, <ıŸJ¡∑ fC<] ≈®fC] Fæ, ∫°fiÙ ıů I°fiÙ Fæ,

ŸJu¡ ≈®<w ≤≠ıCtu* Ÿ≈ÕJ¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ wCv∫ f∏@-tůsJ¡∑ J¡v≈fi° Nb°_w<bJ¡ (wCh~>) Fæ,

≈¥bůÕ•w N<fibÕªfiÙ∫w° wů NfC]t<w ∫°fiÙ NI°fiÙ Ju¡ ≈®<w FÙ Fæ, I°fiÙ Ju¡ ≈®<w fiFÙ* Fæ $$41$$

Fu ≤|Cb≤, fC<]t°fig J¡ů (I°fiÙJ¡ů) f∏@, tůs N°<ÌJ¡° ŸatůF JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fůw° Fæ, tůFı<fiw f∏@, tůs N°<Ì NI°fiÙ J¡ů FÙ Fůwu Fæ* $$42$$

≈¥bůÕ•w NSÕ tu* f°ÔJ¡°¶∫°<∫J¡° J¡∑ Nbw°≤d° J¡≤wu F…Î ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈ŸaF°≤

J¡≤wu Fæ* $

Fu ŸC∏Ì≤wt ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈FÔu tfi F…N°, wÃ≈ÿª°wg f∏@ N°æ≤ tůsJ¡∑ Â<‹¸> F…oÕ, wÌfi∏w≤ ≈®≈aªJ¡∑ ≤ªfi° F…oÕ, <ıŸJ¡° <J¡ ˚Cbfi fi°t ≈n° oÃ∫°<Ì ∫F f∏@ J¡∑ <_S<w f°ÔJ¡

Ju¡ <ÔÎ @°∫ Ÿu J¡FÙ yoÕ N°¶∫°<∫J¡° Ju¡ Ÿt°fi f]t¥Ô F…oÕ Fæ $$43$$

Ÿ°æb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ ÎJ¡b°≥ ŸyÕ
b_wCw# NSÕ„¥∏∫ FůwÙ F…oÕ ˚Ù ŸaJ¡v≈ Ÿu ŸæJ¡nů* <bJ¡v≈b°ÔÙ Ÿ¨<‹¸> J¡°
f°ÔJ¡°¶∫°<∫J¡°R¡≈ Â‹¸>°∏w bdÕfi $

ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈ R¡≈ tfi J¡° ŸaJ¡v≈ FÙ t¥Ô Fæ $ ŸaJ¡v≈ J¡° <fi≤ů@ J¡≤fiu ≈≤ t¥Ô J¡°

h~>uÌ Fů ı°fiu Ju¡ J¡°≤d <bJ¡v≈ů* Ju¡ fi ™>fiu ≈≤ <fi<bÕJ¡v≈ ≈Ì tu* <_S<w ≈®°›w FůwÙ Fæ, ∫F

Ÿ¥ªfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈¥bÕ ŸyÕ tu* Nbw°¿≤w f°ÔJ¡°¶∫°<∫J¡° J¡ů ŸCfifiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiu b°Ôuu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fiZu‹™>, f°ÔJ¡°¶∫°<∫J¡° J¡° Â‹¸>°∏w ÔůJ¡ tu* <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ J¡°

J¡F° ı°w° Fæ $ tfiJu¡ bdÕfi tu* J¡°≤d R¡≈ Ÿu N°≈ J¨¡≈° J¡≤ J®¡t„# tCHŸu J¡<F∫u $$1$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, <J¡ŸÙ ∫C•w°∫C•w<bª°≤„¥∏∫ f°ÔJ¡ fiu N≈fiÙ

@°∫ Ÿu J¡F° # @°∫, tfi fFÔ°fiub°ÔÙ J¡ůoÕ J¡S° ŸCfi°Nů $$2$$ tF°twu, Ÿ f°ÔJ¡ Ju¡
tfiů<bfiůÌ Ju¡ <ÔÎ @°∫ fiu Ÿ≤Ô N°æ≤ J¡ůtÔ ≈Ìů* Ÿu ∫C•w N°¶∫°<∫J¡° J¡FÙ $$3$$ J¡FÙ*

NÃ∫∏w NŸwg fiy≤ tu* wÙfi fnu ŸC∏Ì≤ ≤°ıJC¡t°≤ Su $ bu fnu tfi_bÙ, @°<tÕJ¡ N°æ≤ „°æ∫Õ

Ÿ‡≈∏fi Su $ ıæŸu N°J¡°„ tu* ıÔt∫ w°≤u Fůwu Fæ* bæŸu FÙ Ÿ <b_wÙdÕ „¥∏∫ fiy≤ tu* bu ≤Fwu

ŸyÕ - 101]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

597

Su $ fitu* Ÿu Ìů Ã≈∏fi FÙ fiFÙ* F…Î N°æ≤ ÎJ t°≥ Ju¡ y˚Õtu* ˚Ù ¿_Sw fiFÙ* F…N° $ <J¡ŸÙ Ÿt∫, ıf <J¡ Ì…˚°ÕÀ∫b„ fiJu¡ f∏@C-f°∏@b t≤ y∫u Su, Ì…<˚Õs N°<Ì Ÿu t<ÔfibÌfi F…Î N≈fiu fi°y¿≤J¡ů* Ju¡ Ÿt°ı Ÿu <J¡ŸÙ Wt ÌqŸ≤u fiy≤ J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ <fiJ¡Ôu $ ıæŸu N°J¡°„ Ÿu

≈≤_≈≤ <tÔu F…Î fC@, „CJ®¡ N°æ≤ „fiæÿª≤ <fiJ¡Ôwu Fæ* bæŸu FÙ <b„°Ô bÌfib°Ôu bu wÙfiů*

≤°ıJC¡t°≤ Ÿ „¥∏∫ fiy≤ Ÿu <fiJ¡Ôu $ <„≤ÙT Ju¡ k¥¡Ô Ju¡ Ÿt°fi fiJu¡ Nay ŸCJC¡t°≤ Su, NwÎb

≈Ù~>u Ÿu Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿaw°≈ Ÿu Ÿ∏w›w F…Î bu y®Ù‹t Ju¡ Ÿ∏w°≈ Ÿu Ÿ∏w›w F…Î ≈vÔbů* J¡∑ fi°o˘ t°yÕ
tu* tC≤H° y∫u $$4-8$$ ©¥f w≈Ù F…oÕ t°yÕ J¡∑ f°Ô¥ Ÿu fiJu¡ ª≤dJ¡tÔ ıÔ y∫u, NwÎb

∫¥SŸu NÔy F…Î t¨yů* J¡∑ fi°o˘ F° w°w ! N°<Ì J¡FJ¡≤ bu „ůJ¡ J¡≤ ≤Fu Su $ JC¡„Ju¡ Ny® ˚°y Ÿu

fiJu¡ ª≤d <bº@ y∫u Su $ Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®ª^±> w°≈ Ÿu Nayů Ju¡ Ÿf ıůn <„<SÔ Fů y∫u Su $ fiJ¡°

Ÿb°˘y @¥<Ô Ÿu @¥Ÿ≤ Fů y∫° S° $ Ô‡fu t°yÕ J¡ů w∫ J¡≤ ∏Fů*fiu t°yÕtu* k¥¡Ôů* J¡∑ taı¿≤∫ů* Ÿu

∆∫°›w, k¡Ô N°æ≤ ≈vÔbů*Ÿu NÔaJ¨¡w wS° t¨y N°æ≤ ≈<s∫ů* Ju¡ <fib°Ÿ˚¥w wÙfi ≈un ≈°∫u $

<ıfi wÙfi b¨sů*tu* Ÿu Ìů b¨s wů <fÔJC¡Ô ˚Ù Ã≈∏fi fiFÙ* F…Î Su, ŸC©Ÿu ª»fiu ∫ůÀ∫ wÙŸ≤u b¨s J¡° fÙı ˚Ù fi S° $$9-12$$ bu fF…w SJu¡ Su, NwÎb ÎJ¡ b¨s Ju¡ fiÙªu ∏Fů*fiu ÎuŸu <bZ°t

<Ô∫° ıæŸu <J¡ _byÕ tu* ≈°¿≤ı°w b¨s Ju¡ fiÙªu o∏B, b°∫C N°æ≤ ∫t <bZ°t Ôuwu Fæ* $$13$$ Nt¨w Ju¡ wCv∫ ŸC_b°Ì… k¡Ô ©°J¡≤, fiJ¡° ≤Ÿ ≈ÙJ¡≤ N°æ≤ yCÔCh~> fi°t J¡∑ Ôw°Ju¡ f°æ≤ů* Ÿu t°Ô°

<≈≤ůJ¡≤ wS° fF…w Ìu≤ wJ¡ bF°≥ N°≤°t J¡≤ bu bF°≥ Ÿu ªÔu y∫u $ <k¡≤ fF…w Ìq≤ ı°J¡≤ tº∫°Ö

Fůfiu ≈≤ ∏Fu* wÙfi fi<Ì∫°≥ <tÔÙ, ıů ÔF≤ů* Ÿu ªaªÔ N°æ≤ tC©¿≤w SÙ $ fitu* ÎJ¡ fiÌÙ <fvJC¡Ô

Ÿ¥©Ù FÙ SÙ N°æ≤ Ìůtu* ıæŸu N∏@u Ju¡ fiùyůÔJ¡ů* tu* Ì„Õfiu¿∏B∫ fiFÙ* FůwÙ Fæ bæŸu FÙ w<fiJ¡ ˚Ù
ıÔ fi S° $$14-16$$ ıů fiÌÙ NÃ∫∏w Ÿ¥©Ù SÙ, Ÿtu* ∏Fů*fiu Ÿ¥∫Õ J¡∑ @¥≈ Ÿu ≈Ù<nw Ôůyů* J¡∑ w≤F fnu ≈®ut Ÿu ÎuŸu _fi°fi <J¡∫° ıæŸu <J¡ yay°ıÙ tu* f®Ê°, <b‹dC N°æ≤ tFu„ _fi°fi J¡≤wu Fæ* $ o<h~>w fiy≤ J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ ÃŸCJ¡ bu ≤°ı≈C` <ª≤J¡°Ô wJ¡ ıÔJ®¡∑n° J¡≤, Ìq@

Ju¡ wCv∫ _bh~> ıÔ ≈ÙJ¡≤ bF°≥Ÿu ªÔu $ wÌ…≈≤°∏w Ÿ°∫aJ¡°Ô Ju¡ Ÿt∫ ıf <J¡ Ÿ¥∫Õ ˚yb°fig N_w°ªÔ ≈≤ Ô¸>J¡ ≤Fu Su wf ∏Fu* ≈bÕw Ju¡ wCv∫ «≥¡ª° fiy≤ <tÔ° <ıŸJ¡∑ N<˚fib ≤ªfi°

N°yu Fůfiub°ÔÙ SÙ $$17-19$$ Ÿ fiy≤ tu* «¡≈≤ wů ≈w°J¡°Î≥ ∆∫°›w SÙ N°æ≤ fiÙªu J¡tÔJu¡
w°Ô°f ˚≤u F…Î Su $ fiÙÔu N°J¡°„ Ju¡ ŸÂ„ ŸC∏Ì≤ ıÔ°„∫ Su $ Ÿ fiy≤ Ju¡ fi°y¿≤J¡ů* Ju¡

ÌÔJu¡-ÌÔ y°fi° y° ≤Fu Su, fiJu¡ _b≤ů* Ju¡ N°≤ůF°b≤ůFJ®¡t Ì¥≤ Ÿu FÙ ŸCfi°oÕ Ìu ≤Fu Su $$20$$

Ÿ fiy≤ tu* ∏Fů*fiu wÙfi ≤tdÙ∫ Wt ˚bfi Ìu©u, bu t<d N°æ≤ ŸCbdÕ Ju¡ |≤ <Ft°Ô∫ ≈bÕw Ju¡ <„©≤ů* Ju¡ Ÿt°fi <b„°Ô Su $$21$$ fitu* Ìů ˚bfi wů ffiu FÙ fi Su, ÎJ¡ <ffi° ÌÙb°≤ J¡°

S° $ ÌÙb°≤≤<Fw ŸC∏Ì≤ ˚bfi tu* bu wÙfiů* ≈C”T ≈®<b‹¸> F…Î $$22$$ •w ˚bfi tu* „Ù|® ≈®bu„J¡≤

N°æ≤ fæ™> J¡≤ <bF°≤ J¡≤ ≤Fu ŸC∏Ì≤ tC©-J¡tÔb°Ôu fi ≤°ıJC¡t°≤ů* J¡ů w≈u F…Î Ÿůfiu Ÿu ffiÙ
wÙfi f¸>Ôů<F∫°≥ <tÔÙ $ fitu* Ÿu Ìů Ju¡ wů Ìů Ç>J¡nu Fů y∫u Su N°æ≤ ÎJ¡ ª¥≤-ª¥≤ Fů yoÕ SÙ $

fi tF°fC<]∫ů* fiu ª¥≤-ª¥≤ F…oÕ f¸>ÔůFÙ J¡ů y®Fd <J¡∫° $$23,24$$ fF…w-Ÿ° ˚ůıfi J¡≤fiub°Ôu fi ≤°ıJC¡t°≤ů* fiu Ÿ f¸>ÔůFÙ tu* <fifi°fifu N°æ≤ ÎJ¡ J¡t Ÿ°æ Bůd (ÎJ¡ Bůd = 15

598

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<J¡.y®°.) ª°bÔ ≈J¡°∫u $ •w ≤°ıJC¡t°≤ů* fiu wÙfi f®°Êdů* J¡ů ˚ůıfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <fit∏`d

<Ì∫° $ fitu* Ÿu Ìů wů ÌuF≤<Fw Su N°æ≤ ÎJ¡ J¡° tC≥F FÙ fi S° $ bÃŸ, <ıŸJ¡° tC≥F fi S°, Ÿfiu Ÿ°æ Bůd N∏fi ©° ±>°Ô° $ f®°Êd Ju¡ ˚ůıfi J¡≤fiu Ÿu ıů N∏fi fª y∫° S°, bF fi wÙfiů*

≤°ıJC¡t°≤ů*fiu ©°∫° $ Ÿu ©°J¡≤ fi ≤°ıJC¡t°≤ů* J¡ů fnÙ w¨<›w F…oÕ $ Fu ≈C`, Ÿ ˚°bÙ fiy≤
tu* bu wÙfi ≤°ıJC¡t°≤ ŸC© „°¿∏w Ÿu ¿_Sw Fæ* N°æ≤ t¨y∫° Ÿu J®¡∑n° J¡≤wu Fæ* ∫°fiÙ <„J¡°≤ ©uÔwu Fæ* $$25-28$$ Fu Nfi| bÃŸ, ∫F fnÙ ŸC∏Ì≤ N°¶∫°<∫J¡° tæ*fiu wCtŸu J¡FÙ Fæ $ oŸu wCt

⁄Ì∫ayt J¡≤ů $ oŸŸu wCt Nbÿ∫ ≈¿^±>w Fů ı°Nůyu $$29$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, @°∫ fiu ∫F

ŸC∏Ì≤ f°ÔJ¡°¶∫°<∫J¡° J¡FÙ Fæ, oŸ ŸC∏Ì≤ N°¶∫°<∫J¡° Ÿu f°ÔJ¡ J¡ů ˚Ù fn° N°fi∏Ì

F…N° $$30$$ Fu J¡tÔfi∫fi ZÙ≤°tª∏BıÙ, tæ*fiu N°≈Ju¡ <ÔÎ ∫F f°ÔJ¡°¶∫°<∫J¡° <ªW°¶∫°fi Ju¡ Nfi∏w≤ ≈®b¨w F…oÕ ıů ıywg≈®wÙ<w FÙ <bJ¡v≈t°`Ãb J¡S° Fæ, ŸJu¡ Ì°F≤d R¡≈ Ÿu J¡FÙ Fæ $ <bJ¡v≈t°`R¡≈ ∫F ŸaŸ°≤ ≤ªfi° f°ÔJ¡°¶∫°<∫J¡° Ju¡ Ÿt°fi Â»w°≈¥bÕJ¡ J¡¿v≈w

y® ŸaJ¡v≈ů* Ÿu Â»w° J¡ů ≈®°›w F…oÕ Fæ, b_wCw# ∫F JC¡~> fiFÙ* Fæ $$31,32$$ Fu <fi‹≈°≈

ZÙ≤°tª∏BıÙ, <bJ¡v≈R¡≈Ù ı°Ôů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ∫F ≈®°<w˚°<ŸJ¡ ŸaŸ°≤ ≤ªfi° fa@, tůs N°<Ì

J¡∑ Ÿæ*J¡nů* J¡v≈fi°Nů* Ju¡ R¡≈ Ÿu b¨<] J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $$33$$

<bJ¡v≈ ŸaJ¡v≈ů* Ju¡ J¡°∫Õ Fæa, ∫°fiÙ ŸaJ¡v≈ı<fiw Fæ*, Nw# ŸaJ¡v≈ Ÿu ≈¨SJg¡ fiJ¡∑ ŸW°
fiFÙ* Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
b_wCw# ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈ Ju¡ <Ÿb° ∫F°≥ N°æ≤ JC¡~> fiFÙ* Fæ $ ıů <bJ¡v≈R¡≈ ≈®wÙw Fůw°

Fæ, bF Ÿf ŸaJ¡v≈ Ju¡ J¡°≤d FÙ ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ıů <bJ¡v≈ Ÿt¥F J¡° ˚°fi Fůw° Fæ, bF

JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, NSb° JC¡~> Fæ, JC¡~> fiFÙ* Fæ NS°Õwg ≤≠ıC Ÿ≈Õ Ju¡ wCv∫ <tØ∫° Fæ, JC¡~> Fæ

∫°fiÙ ˚®°¿∏w J¡° N°@°≤ ªæw∏∫ Fæ $$34$$ <J¡aª, ∫F ΩCÔůJ¡, ≈¨<SbÙ, b°∫C, N°J¡°„,

≈bÕw, fi<Ì∫°≥, <Ì„°Î≥ N°<Ì Ÿ˚Ù N°Ãt° Ju¡ _b›fi Ju¡ Ÿt°fi ŸaJ¡v≈t∫ <ªW Ju¡ ŸaJ¡v≈

Ÿu <bJ¡<Ÿw (_kC¡¿≤w) Fæ* $$35$$ ıæŸu wÙfi ≤°ı≈C`, wÙfi fi<Ì∫°≥ N°æ≤ ˚<b‹∫wg fiy≤tu*

N°æ≤ N°æ≤ ŸaJ¡v≈ ≤ªfi° F…oÕ bæŸu FÙ ∫F ŸaŸ°≤ ¿_S<w ˚Ù ŸaJ¡v≈t∫ FÙ Fæ $$36$$ ÎJ¡t°`
ıÔ_bR¡≈ ªaªÔ ŸtCB N≈fiu _bR¡≈˚¥w ıÔ tu* N≈fiu N°≈ _kC¡¿≤w Fůw° Fæ bæŸu FÙ

ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈ FÙ ª°≤ů* Nů≤ _kC¡¿≤w Fů ≤F° Fæ $$37$$ ≈FÔu ≈≤t°Ãt° Ÿu ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈

<Ìw F…N° $ bFÙ ŸaJ¡v≈ ıæŸu <Ìfi Ÿ¥∫Õ Ju¡ ∆∫°≈°≤ů* Ÿu N°æ≤ Ôůyů* Ju¡ <b<b@ ∆∫°≈°≤ů* Ÿu

<b_w°≤J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ bæŸu FÙ <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ $$38$$

Ju¡bÔ ŸaJ¡v≈ Ju¡ Ã∫°yt°` Ÿu <fi<bÕJ¡v≈ _bR¡≈ tu* ¿_S<w FůwÙ Fæ, ÎuŸ° Ì„Õ°wu F…Î

≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸaJ¡v≈ R¡≈Ùı°Ôů* J¡∑ ≤ªfi° FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ıyw Fæ $ ŸaJ¡v≈ J¡ů FÙ N°≈

≤°y N°<Ì <ªWb¨<W∫°≥ N°æ≤ Ÿt_w <bT∫ ı°<fi∫u $ N°≈ ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈J¡° ≈¥dÕR¡≈ Ÿu ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <fi<bÕJ¡v≈ N°ÃtI°fi J¡° ıů <J¡ _°aJ¡v≈ Ju¡ ≈¿≤Ã∫°yJ¡° ÎJ¡t°` FuwC Fæ, NbÔ‡ffi J¡≤

„°¿∏w J¡ů ≈®°›w FůoÎ $$39$$

ÎJ¡ Ÿ°æ ÎJ¡b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 102]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

599

ÎJ¡ Ÿ°æ Ìůb°≥ ŸyÕ

NFaJ¡°≤ N°æ≤ ŸaJ¡v≈ Ju¡ <bfi°„ Ju¡ ≈°∫ J¡°, Nfi°ÃtbyÕ Ju¡ <bbuJ¡ J¡° wS°

≈≤t°Ãt° J¡∑ <fiÃ∫w° J¡° <fiR¡≈d $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu f°ÔJ¡ N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu ™¥>≥™> N°¿Ì tu* buw°Ô

N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ ˚∫˚Ùw Fůw° Fæ bæŸu FÙ NI°fiÙ ≈C”T N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu ≈≤t°Ãt° tu*
fiÿb≤°Ã‡°° Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu tůF J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, I°fiÙ ≈C”T tůF J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° $$1$$
s∫ŸaJ¡v≈°wg (sÙ∫wu o<w s∫ů fiÿb≤°Ãt° wÃŸaJ¡v≈°wg ∫°fiÙ fiÿb≤°Ãt°Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu) oŸ FuwC bªfitu* ŸaJ¡v≈ J¡° J¡°æufi J¡w°Õ Fæ N°æ≤ J¡°æfi J¡tÕ Fæ ∫F <b„uTR¡≈ Ÿu ı°fifiu J¡∑ oh~>°

J¡≤ J¡Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $
f®ÊbuW°Nů* tu* ŸbÕZu‹™>, ŸaJ¡¿v≈w fiÿb≤°Ãt° J¡°æfi Fæ N°æ≤ <J¡Ÿfiu ŸJ¡° ŸaJ¡v≈ <J¡∫° ?

<ıŸŸu oŸ N°Ãt° fiu <ffi° <J¡ŸÙ J¡°≤d Ju¡ ŸaŸ°≤˚®°¿∏w J¡° y®Fd <J¡∫° Fæ $$2$$

˚°b ∫F Fæ <J¡ •∫° <fiÃ∫ N°Ãt° fiÿb≤ N°Ãt° J¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤w° Fæ ∫° fiÿb≤ N°Ãt° FÙ fiÿb≤

N°Ãt° J¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤w° Fæ ? ≈FÔ° ≈s ffi fiFÙ* ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ <fiÃ∫ N°Ãt° N≈fiu _b˚°b Ÿu <b≈≤Ùw J¡° ŸaJ¡v≈ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° Fæ ∫°fiÙ bF fiÿb≤ N°Ãt° J¡° ŸaJ¡v≈<∫w° fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $

ÌqŸ≤° ≈s ˚Ù fiFÙ* ffi ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ Ÿtu* N°Ãt°Z∫ ÌůT <bΩt°fi Fæ $ ıf fiÿb≤°Ãt° Ã≈∏fi Fů ı°∫ wf fiÿb≤°Ãt° J¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤uy° ? N°æ≤ ŸC<fiÎ, ŸaJ¡¿v≈w fiÿb≤ N°Ãt° ˚Ù •∫° ın Fæ NSb° ªuwfi Fæ ? ≈FÔ° ≈s ⁄Ì∫ Nay fiFÙ* Fůw°, •∫ů*<J¡ ∫<Ì bF ın Fůy°, wů N°Ãt° Ju¡

Ÿ°S ŸJ¡° N˚uÌ fiFÙ* Fů ŸJu¡y° $ ÌqŸ≤° ≈s ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ* ı≥ªw°, •∫ů*<J¡ ∫<Ì bF <ªBq≈

Fæ, wů ŸaJ¡v≈ J¡° <bT∫ fiFÙ* Fů ŸJu¡y° $ ∫Ìg ∫Ìg ˚b¿∏w wÌ° ˚b¿∏w (≈FÔu oŸ ÔůJ¡ tu* ıů ıů F…Î Su bFÙ <k¡≤ ∫F°≥ N°J¡≤ Fůwu Fæ*) oŸ ZC<w (N) Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈¥bÕı∏tů* Ju¡ <Ÿ*F, f°|

N°<Ì ≈®°<d ŸtCÌ°∫tu* N°Ãt˚°b J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw "NŸwg" „ÆÌb°h∫ N<bΩ° Ÿu ≈<Fw

≈≤t°Ãt° fiu <ªw-N<ªwg-Ÿ¿‡tZd°ÃtJ¡ <Ÿ*F ∆∫°|® N°<Ì tu* NFaJ¡°≤°ÃtJ¡ fiÿb≤ N°Ãt° J¡°

ŸaJ¡v≈ <J¡∫° Fæ, oŸ<ÔÎ <ıfi ÌůTů* J¡∑ N°≈fiu Ÿ‡˚°bfi° J¡∑ Fæ, bu J¡ůoÕ ˚Ù fiFÙ* Fæ*, oŸ N°„∫

Ÿu ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tıÙ, ıæŸu NI f°ÔJ¡ <tØ∫° buw°Ô J¡∑ J¡v≈fi°

N ≈¥≤Ù ZC<w oŸ ≈®J¡°≤ Fæ-'w oF ∆∫°|®ů b° <Ÿ*Fů b° b¨J¡ů b° b≤°Fů b° J¡∑¸>ů b° ≈wayů b°

Ìa„ů b° t„J¡ů b° ∫Ìg ∫Ìg ˚b¿∏w wÌ° ˚b¿∏w' ıů N≈fiÙ ŸBq≈w° J¡° I°fi ≈®°›w <J¡∫u <ffi° FÙ

Ÿwg tu* ≈®<b‹¸> Fůwu Fæ* bu oŸ ÔůJ¡ tu* <ıfi J¡tů˘ Ÿu ≈®°›w F…oÕ ∆∫°|® N°<Ì <ıŸ, <ıŸ ı°<w J¡ů ≈®°›w F…Î Su - "tæ* ∆∫°|®® Fq≥, tæ* <Ÿ*F Fq≥' oÃ∫°<Ì R¡≈ Ÿu ¿_Sw Su- bu ≈¥bÕ J¡tÕ, I°fi J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ Ÿwg tu* ≈®<b‹¸> Fůfiu ≈≤ ˚Ù Ÿ ˚°b Ÿu FÙ <k¡≤ N°J¡≤ Fůwu Fæ* $ ≈Cfi# Ÿwg Ÿu N°J¡≤ f°| ∫°

„u≤ ∫° ˚u<n∫° ∫° ŸCN≤ ∫° J¡∑n° ∫° ≈w*y° NSb° ±>°≥Ÿ ∫° th~>≤ ıů ÔůJ¡ tu* ≈FÔu F…Î Su bFÙ

<k¡≤ N°J¡≤ Fůwu Fæ* $ Fı°≤ů* J¡≤ůnů* ∫Cy fÙwfiu ≈≤ ˚Ù ŸaŸ°≤Ù ıÙb J¡∑ ıů b°Ÿfi° ≈FÔu ˚°<bw SÙ, bF fi‹¸> fiFÙ* FůwÙ $

600

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ <Ÿ*F, f°| N°<Ì ≈®°<d∫ů* tu* NFa˚°b J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw ∫°fiÙ ≈¥bÕJ¡v≈
tu* ıÙb˚°b J¡ů ≈®°›w F…Î NFaJ¡°≤ Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu Ÿa_J¨¡w N<bΩ° Ÿu ≈<Fw ≈≤t°Ãt° fiu wwg-wwg J¡v≈ tu* <tØ∫° N<˚t°fi N°æ≤ <tØ∫° fi°t @°≤d J¡≤fiub°Ôu fiÿb≤ N°Ãt° J¡∑

J¡v≈fi° J¡∑ Fæ $$3$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ NFaJ¡°≤ J¡∑ N°Ãt_b˚°bw° FÙ •∫ů* fi Fů, ŸJ¡° <tØ∫°Ãb Jæ¡Ÿu ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıf ÎJ¡t°` ≈¿≤≈¥dÕ ≈≤tb_wC FÙ ¿_Sw Fæ, wf ∫F NFaJ¡°≤ fi°t J¡° J¡°æææfi Fæ N°æ≤ J¡F°≥

Ÿu Jæ¡Ÿu <Ìw F…N° Fæ ? N<πwÙ∫ ≈¥dÕ ≈≤tb_wC Ÿu N<w¿≤•w NFaJ¡°≤fi°tJ¡ J¡ůoÕ b_wC fiFÙ*

Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$4$$ ˚uÌ≤<Fw ≈≤t°Ãt°tu* b°_wb tu* NFaJ¡°≤ Fæ FÙ fiFÙ* $ ıæŸu ˚®°¿∏wb„ wÙb®

Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„ tu* t¨yw¨‹d° J¡∑ ≈®wÙ¿w FůwÙ Fæ bæŸu FÙ ˚®°¿∏wb„ ≈≤t°Ãt° tu* NFaJ¡°≤ J¡° ˚°fi Fůw° Fæ $$5$$ tfiR¡≈Ù <ª∏w°t<d J¡∑ fnÙ ˚°≤Ù J¡°∫ÕŸt¥FŸ¨<‹¸> ŸaŸ°≤R¡≈ Ÿu Ìu©Ù ı°wÙ Fæ $

„aJ¡° # wů •∫° tfi FÙ ŸaŸ°≤ J¡∑ ≤ªfi° J¡≤fiu tu* _bw∏` Fæ ?

Ÿt°@°fi # fiFÙ*, N°Ãt° J¡° N°Z∫ Ôu J¡≤Ju¡ bF _b∫a ŸaŸ°≤R¡≈ tu* _kC¡¿≤w Fůw° Fæ ıæŸu

<J¡ ıÔJ¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ ıÔ FÙ w≤ay R¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w Fůw° Fæ $$6$$
oŸ¿ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ NŸÌg<bT<∫dÙ ˚®°¿∏w J¡° Ã∫°y J¡∑<ı∫u N°æ≤

ŸÃ∫°SÕ<bT∫J¡ wS° ŸÃ∫ Ÿ‡∫Jg¡ Ì„Õfi J¡° NbÔ‡ffi J¡∑<ı∫u ıů <J¡ N°fi∏ÌÌ°∫J¡ Fæ $$7$$

NŸÌg<bT∫J¡ ˚®t Ju¡ Ã∫°y N°æ≤ ŸÌg<bT∫J¡ Ÿ‡∫Jg¡ Ì„Õfi Ju¡ N°Z∫ Ju¡ <ÔÎ J¡°æfi Wt

≈°∫ Fæ, ÎuŸÙ <ıI°Ÿ° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ZÙ≤°tıÙ, N°≈ <bª°≤R¡≈Ù N≈fiu @tÕ Ÿu Ÿ‡≈∏fi N°æ≤ tůF Ju¡ buy Ÿu FÙfi fC<] Ÿu ŸÃ∫ w[b J¡° <bª°≤ J¡∑<ı∫u N°æ≤ NŸÃ∫ J¡° Ã∫°y J¡∑<ı∫u $$8$$ N°≈ b°_wb tu* f≥@u fiFÙ*

Fæ*, <k¡≤ ˚Ù "tæ* f≥@° Fq≥"ÎuŸ° t°fiJ¡≤ N°≈ ∆∫SÕ FÙ •∫ů* „ůJ¡ J¡≤ ≤Fu Fæ* ? N°Ãtw[b J¡°
ıů <J¡ NŸÙt Fæ, •∫°, <J¡ŸŸu N°æ≤ Jæ¡Ÿu f°≥@° ı° ŸJ¡w° Fæ NS°Õwg ıf ÎJ¡ N<πwÙ∫

NŸÙt N°ÃtwÃb FÙ Fæ wf <k¡≤ J¡°æfi <J¡ŸJu¡ π°≤° Jæ¡Ÿu f] Fůy° ? $$9$$ N<πwÙ∫

≈≤t°Ãt° tu* ˚uÌ N°æ≤ N˚uÌ J¡∑ ˚®°¿∏w Fů ≤FÙ Fæ $ oŸ ŸJ¡Ô ≈®≈aª Ju¡ f°@ π°≤° f®Êt°`

„uT Fůfiu ≈≤ J¡°æfi f] N°æ≤ J¡°æfi tC•w Fůw° Fæ ? Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª Ju¡ f®Êt°` „uT Fůfiu ≈≤
f]-tC•w J¡∑ J¡ůoÕ J¡S° FÙ fiFÙ** Fæ $$10$$

~>uÌfi N°æ≤ ˚uÌfi Ju¡ N∫ůÀ∫ f®Ê J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fůfiu ≈≤ ÌuF Ju¡ ~>uÌfi, ˚uÌfi N°<Ì Ÿu Fůfiub°Ôu ÌC#© J¡° ˚Ù NbŸ≤ fiFÙ* N°w° Fæ <k¡≤ N∏∫ •Ôu„ů* J¡∑ wů f°w FÙ •∫° Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $
ıf wJ¡¡f®Ê Ÿ°s°ÃJ¡°≤ fiF∑* Fůw°, w˚Ù wJ¡ ÌuF N°<Ì Ju¡ ≈Ù<nw Fůufiu ≈≤ ≈Ùn° Ÿu

≤<Fw ˚Ù ıÙb ≈Ùn° Ÿu ∫CC•w Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $ Nay Ju¡ J¡¸> ı°fiu ≈≤ J¡ů≈ J¡≤w° Fæ, ≈≤ ıf N°Ãt° J¡° Ì„Õfi Fů ı°w° Fæ wf ∫u fiFÙ* Fůwu $ ≈≤t°Ãt° tu* ˚uÌ, N˚uÌ, ~>uÌfi, ˚uÌfi N°<Ì

<bJ¡°≤ Îba fiŸu Fůfiub°ÔÙ ≈Ùn° JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $$11$$ ıæŸu @°æ*J¡fiÙ Ju¡ ıÔ ı°fiu ≈≤ b°∫C

ŸyÕ - 102]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

601
fi‹¸> fiFÙ* FůwÙ bæŸu FÙ ÌuF Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤, J¡¸>fiu ≈≤ ∫° sÙd Fůfiu ≈≤ N°Ãt° J¡∑ J¡ůoÕ s<w fiFÙ* FůwÙ Fæ $$12$$ ÌuF ª°Fu fi‹¸> Fů ª°Fu NU∫CÌ∫ J¡ů ≈®°›w Fů oŸŸu Ft°≤Ù J¡°æfi F°<fi F…oÕ ?

k¥¡Ô Ju¡ <~>∏fi-<˚∏fi Fů ı°fiu ≈≤ N°J¡°„ tu* ≤Ffiub°ÔÙ k¥¡Ô J¡∑ J¡°ææfi tFJ¡ fi‹¸> F…oÕ ? $$13$$

„≤Ù≤ R¡≈Ù J¡tÔtu* ŸC©-Ì…#©R¡≈Ù wCT°≤≈°w ˚Ôu FÙ Fůw° ≤Fu, ŸŸu N°J¡°„ tu* nfiub°Ôu

˚®t≤R¡≈Ù Ft Ôůyů* J¡∑ J¡°æfi F°<fi ≈®°›w F…oÕ ? $$14$$ ÌuF ª°Fu <y≤ ≈nu, ª°Fu ™> ©n° Fů NSb° ÌqŸ≤u N°J¡°„ tu* ªÔ° ı°∫ $ tu≤° _bR¡≈ wů ŸŸu <fÔJC¡Ô <˚∏fi Fæ, Nw# ∫F tu≤Ù

J¡°æfi- ŸÙ s<w Fæ $$15$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, ıæŸu tu| N°æ≤ b°∫C J¡° Ÿ‡f∏@ Fæ ıæŸu ˚≥b≤ N°æ≤

J¡tÔ J¡° Ÿ‡f∏@ Fæ bæŸu FÙ N°≈Ju¡ „≤Ù≤ N°æ≤ N°≈J¡∑ N°Ãt° J¡° Ÿ‡f∏| Fæ, N°Ãt° N°æ≤

„≤Ù≤ J¡° Ÿ‡f∏@ t°fifiu ≈≤ ˚Ù Ôu≈≤<Fw N°Ãt° tu* ÌuF≈®∫C•w Ì…#© N°<Ì J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ*

FůwÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$16$$

ÌqŸ≤Ù f°w ∫F Fæ <J¡ ∫<Ì „≤Ù≤ N°<Ì Ÿt_w ıywg J¡ů ÎJ¡t°` tfi FÙ t°fiů, wů ˚Ù tfi Ju¡ ≤Fwu „≤Ù≤ N°<Ì Ju¡ fi°„ Ÿu Fůfiu b°Ô° „ůJ¡ <ªw fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì ∏Fu* ÎJ¡t°` N°Ãt°
t°fi° ı°∫, wů ÎuŸÙ ¿_S<w tu* wůu „≤Ù≤ N°<Ì Ju¡ fi°„ Ÿu Fůfiub°Ôu „ůJ¡ N°<Ì J¡∑ J¡S° FÙ
fiFÙ* ™>wÙ Fæ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tfi Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡° _bR¡≈ Fæ $ tfiJ¡∑ FuwC N°Ω° „<•w ∫°fiÙ

N°<ÌJ¡°≤d <ªÌ°Ãt° Fæ bF tfi Ÿu ˚Ù f»J¡≤ Fæ, bF J¡˚Ù ˚Ù fi‹¸> fiFÙ* Fůw° Fæ, ŸJu¡ fi°„

J¡∑ ˚®°¿∏w ŸbÕS° NfiC<ªw Fæ $$17$$

N°Ãt° Ju¡ fi°„ J¡∑ ˚®°¿∏w FÙ Ÿf „ůJ¡ů* J¡∑ ın Fæ, Nw# ŸJ¡° ≈Cfi# b°≤d J¡≤wu F…Î

J¡Fwu Fæ* $

Fu tF°twu, ∫F ıů N°Ãt° Fæ ∫F fi wů fi‹¸> Fůw° Fæ N°æ≤ fi ı°w° Fæ $ oŸJ¡° J¡Ì°¿≈

<bfi°„ fiFÙ* Fůw°, N°≈ oŸJu¡ <bfi°„ Ju¡ ˚∫ Ÿu •∫ů* b¨S° Ÿ∏w°≈ J¡≤wu Fæ* ? $$18$$ ıæŸu tu| Ju¡ <~>∏fi-<˚∏fi Fůfiu ≈≤ b°∫C wS° J¡tÔ Ju¡ Ÿ¥©fiu ≈≤ ˚≥b≤ <b_wÙdÕ N°J¡°„ tu* ªÔ°
ı°w° Fæ bæŸu FÙ ÌuF J¡° s∫ Fůfiu ≈≤ N°Ãt° NŸÙt N°J¡°„ tu* ªÔ° ı°w° Fæ >$$19$$ oŸ

ŸaŸ°≤ tu <bª≤d J¡≤ ≤Fu (N°b°ytfi≤w) ≈®°dÙ J¡° I°fiR¡≈Ù N<Àfi Ju¡ <ffi° tfi wJ¡ fi‹¸> fiFÙ* Fůw°, N°Ãt° Ju¡ <bfi°„ J¡∑ wů J¡S° FÙ •∫° Fæ ?$$20$$ f¸>ÔůoÕ N°æ≤ fu≤ J¡° ıů ∏∫°∫

Fæ N°æ≤ |nu N°æ≤ N°J¡°„ J¡° ıů ∏∫°∫ Fæ, bFÙ ∏∫°∫ <bfi°„Ù N°æ≤ N<bfi°„Ù ÌuF N°æ≤ N°Ãt°

J¡° Fæ $ ıæŸu f¸>ÔůoÕ Ju¡ k¥¡¸>fiu ≈≤ fu≤ F°S tu* N° ı°w° Fæ bæŸu FÙ ÌuF Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ıÙb b°Ÿfi°J¡°„ J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ $ ıæŸu |nu Ju¡ k¥¡¸>fiu (ª¥≤-ª¥≤ Fůfiu) ≈≤ |¸>°J¡°„ tF°J¡°„
tu* <_Sw Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ ÌuF Ju¡ <bfi‹¸> Fůfiu ≈≤ ∫F <fiÌůÕT ÌuFÙ (ıÙb) ≈≤t°Ãt° tu*

¿_Sw Fůw° Fæ $$21-23$$ ıÙbů* J¡° tfiůt∫ „≤Ù≤ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu <w≤ů<Fw Fæ wS°
t≤d R¡≈Ù b_` Ÿu f°≤-f°≤ N°h~>∏fi ≤Fw° Fæ $ ™>yfiub°Ôu oŸ tfiůt∫ ÌuF Ju¡ fi‹¸> Fůfiu

≈≤ •∫° •Ôu„ ? ∫°fiÙ •Ôu„ J¡≤fi° <ªw fiFÙ* Fæ $$24$$
t≤d •∫° Fæ ? oŸ ≈®ÿfi ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

602

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fu tF°f°Fů, t≤d Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô J¡° <w≤ů@°fit°` FÙ Fæ $ Ìu„-J¡°Ô J¡° <w≤ů@°fit°`
t≤d Fůfiu ≈≤ t¥» ≈C”T •∫ů* ˚∫˚Ùw Fůw° Fæ ? ∫F <fi¿ÿªw Ÿt<H∫u <J¡ N≈fi° fi°„ wů J¡ůoÕ

Ìu© FÙ fiFÙ** ŸJ¡w° Fæ $ |≤ N°<Ì tu* N≈fiu N¿∏wt Ÿt∫ ÌqŸ≤ů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu N≈fi° <~>≈ ı°fi°

FÙ t≤d Fæ, N°Ãtfi°„ t≤d fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$25$$ oŸ<ÔÎ Fu ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu N°J¡°„
tu* nfiu Ju¡ <ÔÎ ÃJ¡<^™>w ≈sÙJ¡° fhª°, <ıŸJu¡ ≈a© ıt y∫u Fů*, N≈fiu N°b≤dR¡≈ N^±>u Ju¡ <~>ÔJu¡ J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ N°≈ "NFtg" R¡≈ Ÿu <tØ∫° FÙ ¿_Sw b°Ÿfi° J¡° Ã∫°y J¡∑<ı∫u $$26$$ ∫F b°Ÿfi° o‹¸> N°æ≤ N<fi‹¸> tu* NfiC≤°y N°æ≤ πuT Ÿu N<˚<fibu„R¡≈ f∏@fi J¡≤fiub°ÔÙ t°fiŸÙ „<•w Fæ $ oŸÙ fiu ∆∫SÕ ˚®°¿∏w Ÿu _b›fi Ju¡ Ÿt°fi ∫F J¡v≈fi° J¡∑ Fæ $ ∫F
b°Ÿfi° N<bΩ°<bÔ°Ÿ Fůfiu Ÿu N<bΩ° Fæ $ oŸJ¡° N∏w Fůfi° fn° J¡<™>fi Fæ, ∫F Ju¡bÔ Ì…#©

Ju¡ <ÔÎ FÙ f»wÙ Fæ $ oŸJu¡ _bR¡≈ J¡° ≈¿≤I°fi fi Fůfiu Ÿu FÙ ∫F NŸBq≈ oŸ ≈®≈aª J¡° <b_w°≤

J¡≤wÙ Fæ $$27,28$$ ıæŸu JC¡F≤° Fůfiu ≈≤ ˚®°∏w ≈C”T N°J¡°„ J¡ů JC¡F≤u Ÿu t<Ôfi ∫°fiÙ

N<fitÕÔ Ìu©wu Fæ* bæŸu FÙ ˚®°∏w ∫F t°fiŸÙ b¨<WR¡≈ b°Ÿfi° _bh~> N°Ãt° J¡ů wCh~> Ju¡ Ÿt°fi Ìu©wÙ Fæ, •∫ů*<J¡ ÎuŸu Ìu©fi° tfi J¡° _b˚°b FÙ Fæ $$19$$ oŸ t°fiŸÙ „¿•w fiu FÙ oŸ

<b„°Ô ıywg J¡ů ÌÙ|ÕJ¡°ÔÙfi _b›fi Ju¡ wCv∫ NŸwg Fůwu F…Î ˚Ù <b<b@ ∆∫°≈°≤ů* Ÿu ≈¥dÕ Ÿwg Ju¡ Ÿt°fi <Ìw ffi°∫° Fæ $$30$$ ıæŸu <w<t≤ N°<Ì ÌůT Ÿu Ìq<Twfiù N°J¡°„ tu* tů≤ Ju¡ ≈*©, Ju¡„ů* Ju¡ bwCÕÔ°J¡°≤ yůÔu Ju¡ N°J¡°≤ Ju¡ ª∏Bt°, Ÿ¥∫Õ N°<Ì Ju¡ <f‡f Ju¡ <b˚°bfi°t°` tu* J¡w°Õ

Fůw° Fæ bæŸu FÙ oŸJ¡° _bR¡≈ ıywg Ju¡ N°J¡°≤ J¡∑ ˚°bfi°t°`tu* FÙ J¡w¨Õw° J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ,

ŸŸu N<w¿≤•w Ju¡ <fit°Õd ≈®<Ÿ] fiFÙ* Fæ, Nw# bFÙ ıywg Ju¡ fi°t Ÿu <Ÿ] F…N° Fæ $$31$$

NwÎb N<bª°≤ı<fiw πæw J¡∑ ˚°bfi°t°` Ÿu <Ÿ] ıywg J¡° <bª°≤ı∏∫ I°fit°`Ÿu Ô∫

Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ <bª°≤ Nbÿ∫ J¡≤fi° ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°t∏BıÙ, ıæŸu Ÿ¥∫Õ N≈fiu w°≈ Ÿu fkÕ¡ J¡∑ ª\>°fi Ju¡ _bR¡≈ J¡ů fi‹¸> J¡≤ Ìuw° Fæ bæŸu FÙ N°≈ <bª°≤ Ÿu oŸ t°fiŸÙ „<•w Ju¡ _bR¡≈ J¡ů fi‹¸> J¡≤ ÌÙ<ıÎ $$32$$ ıæŸu „Ùw Ju¡

N˚°b J¡ů ª°Ffiub°Ôu Ÿ¥∫Õ Ju¡ N≈fiu Ì∫t°`Ÿu „Ùw J¡° fi°„ Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ tfi Ju¡ fi°„

J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu ≈C”T J¡° Ju¡bÔ <bª°≤ Ÿu tfiůfi°„ R¡≈ N<˚Ô°T° <Ÿ] Fů ı°wÙ Fæ $$33$$

ÎJ¡ tfi Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ˚Ù <k¡≤ N<bΩ° Ÿu tfi N°<ÌR¡≈ f∏@ J¡∑ Ã≈<W Fů ı°∫uyÙ, ÎuŸÙ N°„aJ¡° J¡≤ J¡Fwu Fæ* $
fnu-fnu NfiSů˘ Ÿu ≈¥dÕ N<bΩ°R¡≈Ù tu|t°Ô° ıf N°Ãtw[b Ju¡ ≈¿≤I°fi Ÿu „¥∏∫ FůwÙ

Fæ, w˚Ù ıæŸu „‡f≤ fi°tJ¡° NŸC≤ <b<b@ t°∫° J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ o∏Bı°ÔJ¡v≈fi°R¡≈ NŸwg ŸCbdÕ J¡∑ b¨<‹¸> J¡≤wÙ Fæ, <J¡∏wC ıf Ÿu N°Ãt_bR¡≈ J¡° ≈¿≤I°fi Fů ı°w° Fæ, wf <fi#_bR¡≈

F° ı°fiuJu¡ J¡°≤d bF NŸwg J¡∑ b¨<‹¸> fiFÙ* J¡≤wÙ Fæ $$34$$
oŸ ≈®J¡°≤ tfi FÙ <ª≤J¡°Ô wJ¡ ıywg-R¡≈ Ÿu fi°ªJ¡≤ N∏wtu* <bΩ°R¡≈ ≈¿≤d°t Ÿu N<bΩ° Ju¡ Ÿ°S N≈fi° <bfi°„ J¡≤ Ìuw° Fæ, ∫F k¡<Ôw NSÕ J¡Fwu* Fæ* $
oŸ N≈fiÙ <bfi°„ <J®¡∫° J¡ů tfi FÙ _b∫a ˚ÔÙ-˚°≥<w J¡≤w° Fæ, tfi N°Ãtb@ R¡≈

ŸyÕ - 103]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

603

(_bŸaF°≤R¡≈) fi°¸>J¡ J¡ů (_b≤<ªw fi°¸>J¡ J¡ů) Ìu©J¡≤ t°≤u N°fi∏Ì Ju¡ ©¥f fi°ªw° Fæ $

Ju¡bÔ N≈fiu <bfi°„Ju¡ <ÔÎ <ªW N°Ãt° J¡° Ì„Õfi J¡≤w° Fæ, ≈≤ Ì…fCÕ¿] ∫F tfi ≈¿_Sw F…Î

N≈fiu <bfi°„ J¡ů fiFÙ* ı°fiw° Fæ $$35,36$$ tfi Ju¡ <bfi°„ J¡° ≈°∫ ©ůı ≤Fu <bbuJ¡∑

≈C”Tů* Ju¡ tfiůfi°„ J¡ů tfi _b∫a N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu „Ù|® <Ÿ] J¡≤ Ìuw° Fæ, tfiůfi°„ Ju¡ <ÔÎ
w≈_∫° N°<Ì •Ôu„ ≈∫ůyÙ fiFÙ* Fæ* $$37$$ <bbuJ¡ Ÿu Ÿa_J¨¡w („C]) F…N° tfi N≈fiu

≈¥bÕJ¡°ÔÙfi ŸaJ¡v≈<bJ¡v≈-Na„ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ f®Ê°J¡°≤ <b_w°≤b°Ô° N°Ãt-Ÿ°s°ÃJ¡°≤
b¨<W R¡≈ N≈fi° ≈¿≤d°t J¡≤w° Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tfi J¡° <bfi°„ Fůfi° ≈≤t≈C”T°SÕ J¡∑

≈®°<›w Fæ N°æ≤ Ÿf Ì…#©ů* Ju¡ Ÿt¥Ô fi°„ J¡° Ì∫ Fæ $ oŸ<ÔÎ N°≈ tfi Ju¡ fi°„ Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡∑<ı∫u, tfi Ju¡ f°fl ∆∫°≈°≤ tu* ≈®∫Ãfi tw J¡∑<ı∫u $$38,39$$

•w NSÕ J¡∑ ≈us° J¡≤fiu ≈≤ NfiSÕ J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ, ∫F Ì„°Õwu F…Î ≈ŸaF°≤

J¡≤wu Fæ* >$

N<w Ÿ|fi ÌCC#©-ŸC© R¡≈ b¨sů* Ju¡ HC^±>ů* Ÿu ˚≤≈¥≤, J®¥¡≤ J¡°ÔR¡≈Ù <bTæÔu Ÿ°≥≈ Ÿu

∫C•w, Ì…”h~>uΩ oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù N<Ÿ≈`bfi tu* ∫F <bbuJ¡FÙfi tfi FÙ ÎJ¡t°` ≈®˚C - Ì…©ů*

J¡°, <ıfiJ¡° N°≤-≈°≤ fiFÙ* Fæ, FuwC -wS° ŸaŸ°≤Ù ıÙbů* J¡∑ <b≈Ì°Nů* J¡° ÎJ¡t°` J¡°≤d Fæ $$40$$ ZÙ tC<fiıÙ Ju¡ ÎuŸ° J¡Ffiu ≈≤ <Ìfi fÙw y∫° ˚yb°fig Ÿ¥∫Õ N_w°ªÔ tu* ±¥>f y∫u, Ÿf tC<fi∫ů* J¡∑ Ÿ˚° tF°tC<fi J¡ů fit_J¡°≤ J¡≤ Ÿ°∫aJ¡°Ô J¡∑ Ÿ∏º∫°b∏Ìfi N<ÀfiFů` N°<Ì <b<@

Ju¡ <ÔÎ ™> yoÕ N°æ≤ ≤°w fÙwfiu ≈≤ ÌqŸ≤u <Ìfi Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dů* Ju¡ Ÿ°S <k¡≤ Ÿ˚° N° yoÕ $$41$$

ÎJ¡ Ÿ°æ Ìůb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ wÙfib°≥ ŸyÕ

<bbuJ¡FÙfi tfi <ıfi-<ıfi NfiSů˘ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ, tCtCsC Ju¡ <bbuJ¡ Ju¡ <ÔÎ fi ŸfJ¡° bdÕfi $

NfiSů˘ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ FÙ ≈≤t°Ãt° Ÿu tfi J¡∑ Ÿ¨<‹¸> F…oÕ Fæ, ∫F Ì„°Õwu Fæ* $
ıæŸu Ÿ°y≤ Ÿu ŸJ¡Ù fnÙ-fnÙ ÔF≤u* ™>wÙ Fæ bæŸu FÙ ≈≤t°Ãt° Ÿu <ªW Ã≈∏fi F…N° Fæ, ıæŸu w≤ay _b_b˚°b Ÿu <b„°Ôw°J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ bæŸu FÙ tfi _b_b˚°b Ÿu <b„°Ôw°J¡ů

≈®°›w FůJ¡≤ ª°≤ů* Nů≤ ˚Cbfi J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ $$1$$
tfi tu* b_wC Ju¡ _b˚°b Ÿu <b”] J¡v≈fi° J¡≤fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Fæ, ÎuŸ° Ì„°Õwu Fæ* $
tfi _b J¡ů (fiù Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ¿_Sw Nay…ÔÙ N°<Ì J¡ů) N<w<b_w¨w Ÿ¥∫Õ t^±>Ô N°<Ì

Ju¡ N°h~>°ÌJ¡R¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡≤ „Ù|® ÌÙ|Õ ffi° Ìuw° Fæ, N<wÌÙ|Õ Ÿq∫Õt^±>>Ô N°<Ì J¡ů _b (~>ů¸>°) ffi° Ìuw° Fæ $ oŸÙ ≈®J¡°≤ N°Ãt° N°æ≤ Nfi°Ãt° Ju¡ _bR¡≈ J¡∑ <b<fit∫J¡v≈fi° ˚Ù tfi FÙ J¡≤w° Fæ $ bF Nfi°Ãt ÌuF N°<Ì J¡ů N≈fiÙ J¡v≈fi° π°≤° N°Ãt° ffi° ±>°Ôw° Fæ N°æ≤ ŸÙ

≈®J¡°≤ N°Ãt° J¡ů N∏∫ (Nfi°Ãt°) ffi° ±>°Ôw° Fæ $ ıů b_wC Ju¡bÔ ÎJ¡ <fÔ_w ˚≤ J¡∑ FůwÙ

Fæ, ŸJ¡ů tfi „Ù|® _b∫a Ã≈∏fi F…oÕ J¡v≈fi° π°≤° ≈bÕw≤°ı <Ft°Ô∫ Ju¡ Ÿt°fi ≈®J¡°„t°fi (<b„°ÔJ¡°∫) ffi° ±>°Ôw° Fæ $$2-3$$

604

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
tfi J¡ů ÎuŸÙ Ÿ°tØ∫Õ J¡F°≥ Ÿu ≈®°›w Fů yoÕ, ÎuŸÙ „aJ¡° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

vÔ<Ÿw tfi ≈≤t≈ÌR¡≈ f®Ê J¡∑ ŸW° Ÿu ŸW° J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ, ∫F ≈ÔJ¡ ˚≤ tu*

<b<b@ ŸaŸ°≤ů* J¡∑ ≤ªfi° J¡≤ Ìuw° Fæ N°æ≤ ≈ÔJ¡ ˚≤ tu* ∏Fu* t<¸>∫°tu¸> J¡≤ ±>°Ôw° Fæ $$4$$ ıů JC¡~> ˚Ù _S°b≤ ıayt (ª≤°ª≤) ıywg <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ Ÿu ˚≤° F…N° ∫F Ÿ°≤°
ıywg <ªW Ÿu FÙ ¿Ìw F…N° Fæ $$5$$ ıæŸu fi¸> ÎJ¡ ≈°` Ju¡ N°J¡°≤ Ÿu ÌqŸ≤u ≈°` Ju¡ N°J¡°≤ J¡ů

@°≤d J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ Ìu„, J¡°Ô, <J®¡∫° N°æ≤ B∆∫ J¡∑ „<•w Ÿu ∆∫°JC¡Ô F…N° tfi ªaªÔ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ÎJ¡ b_wC Ju¡ N°J¡°≤ Ÿu ÌqŸ≤Ù b_wC Ju¡ N°J¡°≤ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$6$$ bF Ÿwg ≈Ì°SÕ

J¡ů NŸwg ffi° Ìuw° Fæ N°æ≤ NŸwg J¡ů ŸbÕS° Ÿwg ffi° ±>°Ôw° Fæ $ wÌfiCR¡≈ FÙ ŸC©-Ì…#©ů*

J¡° y®Fd J¡≤w° Fæ $$7$$ ªaªÔ tfi J¡tÕ π°≤° ≈_S°<≈w ˚ůÀ∫ ≈Ì°SÕ J¡ů ıf ıæŸu <ıŸ

<J¡ŸÙ J¡v≈fi° Ju¡ i>ay Ÿu, ª°Fu bF NfiCJ¥¡Ô Fů ª°Fu ≈®<wJ¥¡Ô Fů, y®Fd J¡≤w° Fæ wf F°S, ≈æ≤

N°<Ì J¡tuÕ¿∏B∫Ÿa| ŸJu¡ NfiCŸ°≤ FÙ y®Fd ∫° Ã∫°y tu* ≈®b¨W Fůw° Fæ ∫ů* Ÿ˚Ù ∆∫bF°≤ů tu*
tfi J¡∑ _bw∏`w° Fæ, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $$8$$ wÌfi∏w≤ ˚ůÀ∫ ≈Ì°Sů˘ J¡ů ≈¿_Sw J¡≤fiub°ÔÙ bF

<J®¡∫° FÙ <ªW π°≤° J¡¿v≈w k¡Ô°k¡Ô ∫°fiÙ ŸC©-Ì…#© J¡ů ÎJ¡ sd tu* bæŸu FÙ ÌuwÙ Fæ ıæŸu Ÿt∫ ≈≤ ŸÙ*ªÙ yoÕ Ôw° k¡Ô ≈®J¡¸> J¡≤wÙ Fæ $$9$$ Fu ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu fhª° |≤ tu* <t\>Ù Ÿu fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ <©Ô°æfiů* J¡ů ffi°w° Fæ, bæŸu FÙ tfi ıyBq≈ <bJ¡v≈ů* J¡∑ Ÿ¨¨<‹¸> J¡≤w° Fæ $$10$$

∫F ıywg ÎJ¡t°` tfi J¡∑ J¡v≈fi° Fæ oŸtu* J¡ůoÕ ≈Ì°SÕ b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $
oŸ J¡°≤d tfi J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ ıfiR¡≈ Ÿu ıů J®¡Ùn° Fæ Ÿ J®¡Ùn° tu* tfiC‹∫ ÌuFR¡≈ J¡∑ªn tu*
ıů R¡≈ ŸÃ∫ Ÿ° J¡¿v≈w Fæ, bF •∫° JC¡~> ŸÃ∫ Fů ŸJ¡w° Fæ ? NS°Õwg JC¡~> ˚Ù ŸÃ∫ fiFÙ*

Fæ $$11$$ ıæŸu M¡wCNů* J¡° <fit°Õd J¡≤fiub°Ô° J¡°Ô b¨s J¡∑ N∏∫R¡≈w° J¡≤ Ìuw° Fæ b¨s J¡ů

<bÔsd ffi° Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ <ªW FÙ ofi Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡ů <bÔsd ffi°w° Fæ $$12$$ ıæŸu tfiů≤S tu*, _b›fi tu* N°æ≤ ŸaJ¡v≈J¡v≈fi°Nů* tu* NfiuJ¡ ∫ůıfi ˚¥<t yů≈Ì Ju¡ Ÿt°fi N<w Nv≈

≈®wÙw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ N≈fiÙ ÔÙÔ°Nů* tu* <ªW J¡v≈ J¡ů sd ffi° Ìuw° Fæ N°æ≤ sd J¡ů J¡v≈
ffi° Ìuw° Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿ‡≈¥dÕ Ìu„-J¡°ÔJ®¡t J¡ů Ÿ˚Ù Ôůy <ªW Ju¡ N@Ùfi t°fiwu Fæ* $$13,14$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ∫<Ì tfi FÙ ŸfJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> tu* ŸtSÕ Fæ, wů Ft°≤Ù oŸ Ÿt∫ Ÿ‡≈¥dÕ

≈Ì°Sů˘ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu tu* NŸ°tØ∫Õ Jæ¡Ÿu ? oŸ ≈≤ J¡Fwu* Fæ $

≤ıůyCd J¡° N°<@•∫ Fůfiu ≈≤ wÙb®w° N°æ≤ wtůyCd J¡∑ N<@J¡w° Fůfiu ≈≤ t*Ìw°, oŸ

≈®J¡°≤ buy Ju¡ ˚uÌ Ÿu N°F°≤ J¡∑ b¨<] Ÿu ≈C<‹¸> Fůfiu ≈≤ fF…Ãb N°æ≤ N°F°≤ Ju¡ ∏∫¥fi FůfiuŸu sÙdw° Fůfiu ≈≤ Nv≈w° ofiJu¡ ˚uÌ Ÿu wwg-wwg b_wCNů** J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ≈°Ÿfi° N°<Ì
tu* <bÔ‡f Fůfiu Ÿu tfi tu* ≈®°›w F…oÕ ıů ŸyÕ J¡∑ (Ÿ¨<‹¸> J¡∑) N„<•w Fæ, ŸŸu Ft tfi J¡∑
b°_w<bJ¡ ŸbÕŸ¨<‹¸>„<•w J¡° N≈Ô°≈ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu $$15$$ ıæŸu b¨s Ÿu ≈vÔb (fi∫u-fi∫u

≈Wu) Ã≈∏fi Fůwu Fæ* bæŸu FÙ tůF, ˚®t, NfiSÕ, Ìu„, J¡°Ô, ytfi N°æ≤ N°ytfi ∫u Ÿf tfi Ÿu FÙ Ã≈∏fi Fůwu Fæ* $$16$$ ıæŸu ıÔ FÙ Ÿ°y≤ Fæ N°æ≤ ıæŸu N<Àfi FÙ ‹dw° Fæ bæŸu FÙ <b<b@

ŸyÕ - 104]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

605

∆∫°≈°≤ů* Ÿu ≈¥dÕ ŸaŸ°≤ <ªW FÙ Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ J¡°∫Õ J¡°≤d Ÿu N<˚∏fi Fůw° Fæ, Nw# <ªW J¡° J¡°∫Õ ∫F ŸaŸ°≤ ˚Ù <ªW R¡≈ FÙ Fæ $$17$$ J¡w°Õ, J¡tÕ N°æ≤

J¡≤d Ÿu ∫C•w B‹¸>°, Ì„Õfi N°æ≤ Âÿ∫ Ÿu Ÿ‡≈∏fi wS° ˚ů•w°, ˚ůÀ∫ N°æ≤ ˚ůyR¡≈ ıů ∫F fi°æ

≈®J¡°≤ J¡° ŸaŸ°≤R¡≈Ù NfiSÕ ≈®°›w F…N° Fæ ∫F Ÿf <ªW FÙ Fæ $$18$$

Ÿf <ªW FÙ Fæ, ∫F <ıŸ ≈°∫ Ÿu <Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ, Ÿu <Ì©Ô°wu F…Î ≈ŸaF°≤

J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu ŸCbdÕ ≈≤Ùs° J¡≤fiub°Ô° ≈C”T f°ı¥f∏Ì, tCJC¡¸>, J¡n°, F°≤ N°<Ì N°˚≤dů* Ÿu J¡¿v≈w fi°fi° _bR¡≈ J¡° Ã∫°y J¡≤ ÎJ¡t°` J¡°≥ªfi tu* fC<] J¡° ≈®<d@°fi J¡≤fiu Ÿu ŸCbdÕ J¡∑ ≈≤Ùs°

J¡≤fiu ≈≤ b°_wb ŸCbdÕ J¡ů Ìu© ŸJ¡w° Fæ, f°ı¥f∏Ì N°<Ì Ju¡ ≤ªfi°bæ<ªc∫tu* <ıfiJ¡∑ fC<]

k≥¡ŸÙ Fæ, bu b°_w<bJ¡ ŸCbdÕw[b J¡ů fiFÙ* Ìu© ŸJ¡wu, bæŸu FÙ <bbuJ¡∑ ≈C”T ˚Ù ıywů* J¡ů wÌ∏wyÕw ˚Cbfiů* J¡ů N°æ≤ fiJu¡ N∏wyÕw bfi N°<Ì Ÿf b_wCNů* J¡ů N°Ãt˚uÌů* Ÿu (_bbæ<ªc∫ů*

Ÿu) <ªW _b∫a ≈®°›w F…N° Fæ, Nw# ∫u <ªWt°` FÙ Fæ*, <ªW Ÿu N<w¿≤•w b_wC fiFÙ* Fæ, ÎuŸ°

Ìu©wu Fæ*, N<bbuJ¡∑ ÎuŸ° fiFÙ* Ìu© ≈°wu $$19$$

ÎJ¡ Ÿ°æ wÙfib°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ ª°æS° ŸyÕ

Ôbd°¶∫°fi tu* ≈FÔu Ìu„, ≤°ı° N°æ≤ Ÿ˚° J¡° bdÕfi wS°

Ÿ˚° tu* Îu∏Bı°<ÔJ¡ Ju¡ |ůnu J¡° Ì„Õfi N°æ≤ ≤°ı° Ju¡ <b_t∫ J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤|Cba„tdu, ∫F ıyBq≈ o∏Bı°Ô <ıŸ ≈®J¡°≤ <ªW Ju¡ N@Ùfi Fæ ∫°fiÙ <ªW J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ N@Ùfi Fæ, Ÿu ŸtH°fiu Ju¡ <ÔÎ ∫F°≥ ≈≤ tæ* N°≈Ÿu ÎJ¡ Wt

≈°¶∫°fi J¡Fq≥y°, N°≈ Ÿ°b@°fi FůJ¡≤ ŸC<fi∫u $$1$$ oŸ ˚¥t^±>Ô tu* NfiuJ¡ bfiů* Ÿu ∆∫°›w,

@fi-ıfi Ÿu ŸCŸt¨] "W≤°≈°^±>b" fi°t J¡° ÎJ¡ <b„°Ô Ìu„ Fæ $ ŸJu¡ NÃ∫∏w |fiu N°æ≤
yFfi bfiů* tu* w≈_bÙ „°∏w <ªW Ÿu <fib°Ÿ J¡≤wu Su NS°Õwg f°|, ªů≤ N°<Ì J¡° J¡FÙ* J¡ůoÕ

≈Bb fi S° $ ŸJu¡ fiy≤ů* Ju¡ ≈bfiů* tu* <bΩ°@°¿≤∫°≥ Ôw°Nů* Ju¡ <F*±>ůÔu ffi°J¡≤ H¥ÔwÙ

SÙ $ Ÿ Ìu„ Ju¡ Ÿf ≈bÕw b°∫C Ÿu n°oÕ yoÕ J¡tÔ Ju¡ Ju¡Ÿ≤ ≤°<„ Ÿu ≈ÙÔu ≈n y∫u Su $

„ů˚°∫t°fi k¥¡Ôů* J¡∑ ≤°<„ Ÿu ≈¥dÕ bfiZudÙ FÙ ŸJ¡° NbwaŸ (<„≤ů˚¥Td ∫°fiÙ <Ÿ≤ ≈≤

<w≤~>Ù t°Ô°) S° $$2-4$$ ŸJu¡ y°≥bů* Ju¡ ª°≤ů* Nů≤ J¡≤°æ*Ìu Ju¡ k¥¡Ô, H°<n∫°≥ N°æ≤ k¡¥Ôů* Ju¡
yCh~>ů* Ÿu ˚≤u F…Î ıayÔ Su $ «≥¡ªu-«≥¡ªu ©ı¥≤ Ju¡ ≈unů* Ÿu ŸJu¡ fF…w Ÿu y°≥b N°h~>∏fi Su $

Ôů*yů* Ju¡ |C≥, |C≥ „ÆÌ Ÿu N°J¡°„ y¥≥ıw° S° $ Wt ≈ÙÔu ≤ay J¡∑ t<d∫ů* J¡∑ ZudÙ Ju¡ ŸÂ„ ≈Ju¡

F…Î @°fiů*Ju¡ ©uwů* Ÿu Ÿ°≤° Ìu„ ≈ÙÔ° <Ì©w° S° $ fiÙÔJ¡^™> Ju¡ „ÆÌ Ÿu ©¥f y¥≥ıu F…Î bfi N°æ≤
ıayÔů* Ÿu bF Ìu„ ŸC„ů<˚w S°, Ÿ°≤Ÿů* Ju¡ „ÆÌ Ju¡ buy Ÿu ŸJu¡ k¥¡Ôů* Ju¡ Ju¡Ÿ≤ Ÿu J¡fiJ¡t∫Ÿu J¡°fifi tC©¿≤w Su $ wt°Ô N°æ≤ ≈°¸>Ô Ju¡ b¨sů* Ÿu <b<ª` ≈®J¡°≤ Ju¡ fiÙÔu ≈bÕwů* Ju¡ ~>ů¸>u-~>ů¸>u y°≥b ŸJu¡ JC¡^±>Ô Su $ ≤ay-<f≤ay Ju¡ ≈<s∫ů* Ju¡ J¡Ô≤b Ÿu Ÿtu* fnÙ t@C≤ N°æ≤ N∆∫•w

606

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ºb<fi Fů ≤FÙ SÙ $ fiÌÙ Ju¡ <J¡fi°≤u ≈≤ ©¥f <©Ôu F…Î tÙ™>Ù fiÙb Ju¡ b¨sů* Ÿu bF Ÿ°≤° Ìu„ Ô°Ô

S° @°fi Ju¡ ©uwů* tu* y° ≤FÙ ∫Cb<w∫ů* Ÿu Ÿtu* t∏tS J¡° N°b°Ffi Fů ≤F° S° $ k¥¡Ô N°æ≤ k¡Ôů*
tu*, fiJu¡ <„<SÔ b¨∏w (±>a™>Ù) J¡ů <y≤°fiu Ju¡ <ÔÎ, fF ≤Fu b°∫C Ÿu Ÿtu* k¥¡ÔR¡≈Ù tu| J≥¡≈°∫u ı° ≤Fu Su $ tu” ≈bÕw J¡∑ yCk¡°Nů* Ÿu <ıŸJu¡ <Ÿ], ª°≤d N°æ≤ f∏ÌÙ <fiJ¡Ô y∫u Su, ÎuŸu Ô°b^∫ J¡ů _byÕ Ÿu Ô°J¡≤ t°fiů* bF Ìu„ ffi°∫° y∫° S° $$5-10$$ ŸJu¡ Ju¡Ôů* Ju¡ t^±>≈ů* tu*

<J¡∏fi≤ N°æ≤ y∏@Õb y°wu Su $ t∏Ì-t∏Ì b°∫C Ju¡ „ÆÌů* Ÿu bF fn° ≤tdÙ∫ S° $ k¥¡Ôů* Ÿu ˚≤u F…Î ≈bfiů* Ÿu bF Ÿku¡Ì S° $$11$$ •w W≤°≈°^±>bfi°tJ¡ Ìu„ tu* F¿≤ÿª∏B JC¡Ô tu*

Ã≈∏fi F…N° ≈≤t@°<tÕJ¡ Ôbd fi°tJ¡ ≤°ı° S° $ bF ˚¥<t tu* Ÿ¥∫Õ Ju¡ ŸÂ„ wuı_bÙ S° $

<ıŸJu¡ ∫„R¡≈Ù k¥¡Ôů* J¡∑ <„≤ůt°Ô°Nů* Ÿu „C˚® tº∫˚°yb°Ôu „æÔ <b˚¥<w Ÿu <b˚¥<Tw ˚yb°fig

„aJ¡≤ıÙ Ju¡ b¨T˚ N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi ŸC„ů<˚w Fů ≤Fu Su $$12,13$$ ŸJu¡ ≈®@°fi-≈®@°fi „`Cıfi wÔb°≤ů* Ÿu Ç>J¡nu-Ç>J¡nu J¡≤Ju¡ J¡°¸>u y∫u NwÎb <fi#„uT Fů y∫u Su $ ŸJu¡ „`CNů* Ju¡ ŸubJ¡ů*

J¡ů ŸJu¡ _t≤d Ÿu FÙ ≠b≤ Fů N°w° S° $$14$$ @°<tÕJ¡ ≈C”Tů* Ju¡ ≤sJ¡ Ì°≤ J¡tů˘ Ÿu ˚≤u F…Î <ıŸJu¡ ª¿≤w J¡° ZÙ F¿≤ Ju¡ ª¿≤w J¡∑ fi°o˘ <ª≤J¡°Ô wJ¡ Ôůy _t≤d J¡≤u*yu $ <ıŸ ≤°ı°

Ju¡ yCdů* Ju¡ yÙwů* J¡ů N›Ÿ≤°Î≥ ≈bÕw≤°ı <Ft°Ô∫ Ju¡ <„©≤ů* ≈≤ ¿_Sw Ìubt¿∏Ì≤ů* tu* ≈®ªC≤

≤ůt°aªů* Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ N°ı ˚Ù y°wÙ Fæ <ıŸJu¡ yCdů* Ju¡ yÙwů* J¡° <ı∏Fu* _byÙÕ∫ ŸC∏Ì¿≤∫ů* fiu y°∫° S° N°æ≤ ÔůJ¡≈°Ôů* fiu <ª≤J¡°Ô wJ¡ ŸCfi° S°, f®Ê° Ju¡ FaŸ ŸC∏Ì≤ NU∫°Ÿ Ÿu N≈fiÙ

ºb<fi∫ů* π°≤° NfiCJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $$15-17$$ Fu ≤°tª∏BıÙ, <ıŸJ¡° Ì°≤ ªtÃJ¡°≤ N∏∫

≤°ı°Nů* Ju¡ wCv∫ fiFÙ* S° ∫°fiÙ fiŸu J¡FÙ* N<@J¡ f»°-ª»° S°, <ıŸJ¡∑ ÌÙfiw°R¡≈Ù ÌůT

Ÿu ∫C•w <J®¡∫° fi wů _b›fi tu* ˚∑ Ìu©Ù yoÕ SÙ N°æ≤ fi ŸCfiÙ yoÕ SÙ $$18$$ JC¡<¸>Ôw° wů bF
ı°fiw° FÙ fi S°, N<bfiÙww° wů Ÿfiu Ìu©Ù ˚Ù fi SÙ $ ıæŸu f®Ê° ”B°st°Ô° J¡ů ŸÌ°

@°≤d J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ Ÿfiu <fi≤∏w≤ Ì°≤w° @°≤d J¡∑ SÙ $ <J¡ŸÙ Ÿt∫, ıf Ÿ¥∫Õ N°J¡°„
tu* Ÿ _S°fi ≈≤ ≈F…≥ª y∫u Su ıF°≥ ≈F…≥ªfiu ≈≤ ª°≤ Ì^±> <Ìfi ª»w° Fæ, bF Ÿ˚°y¨F tu*

<Ÿ*F°Ÿfi ≈≤ <b≤°ıt°fi F…N° $$19,20$$ ıæŸu ª∏Bt° N°J¡°„ tu* <Ìw Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ ıf

•w ≤°ı° Ÿ˚°y¨F tu* <Ÿ*F°Ÿfi ≈≤ <b≤°ıt°fi Fů y∫° wf Ÿ°t∏w ≤°ı°Nů* J¡∑ Ÿufi°Î≥ buy Ju¡

Ÿ°S ≈®<b‹¸> Fůfiu ÔyÙ, <˜∫°≥ y°fiu ÔyÙ, N∏∫°∏∫ ≤°ı° ∫S°_S°fi fæ™ y∫u, N°fi∏ÌÌ°∫J¡
bÙd° N°æ≤ f°≥ŸC≤Ù J¡∑ t@C≤ ºb<fi tfi J¡ů F≤fiu ÔyÙ, ŸC∏Ì≤ ª≥b≤ F°S tu* ÔÙ F…oÕ <˜∫°≥

<bÔ°Ÿ≈¥bÕJ¡ ≤°ı° Ju¡ «¡≈≤ ª≥b≤ ±C>Ô°fiu ÔyÙ N°æ≤ „CJ®¡ Ju¡ Ÿt°fi ≈®©≤t<w t¿∏`t^±>Ô

∫S°_S°fi fæ™> y∫°, ıf ≈®<b‹¸> ≤°ıJ¡°∫Õ t¿∏`∫ů* π°≤° ≈®_wCw Fů ≤Fu Su, ªwC≤ b°w°Õb°FJ¡

Ìqw Ìu„ J¡∑ ©f≤ ŸCfi° ªCJu¡ Su, ≈<b` tF°˚°≤w N°<Ì o<wF°Ÿt∫ ≈C_wJ¡ ≈»Ù ı° ≤FÙ SÙ

N°æ≤ <bfit® f∏ÌÙyd Ÿ°tfiu ≈<b` _wC<w∫°≥ ≈» ≤Fu Su, ıæŸu tu|, <ıŸfiu Fůfiub°ÔÙ b¨<‹¸> Ÿu

<fıÔÙ J¡∑ ªtJ¡-ÌtJ¡ N°<Ì N°¸>ů≈ J¡ů @°≤d <J¡∫° Fæ, ≈¨ØbÙ tu* ≈®bu„ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ

<J¡ŸÙ Îu∏Bı°<ÔJ¡ fiu Ÿ Ÿ˚° tu* ≈®bu„ <J¡∫° $$21-26$$ ıæŸu ≈bÕw Ju¡ ŸtÙ≈ Ju¡ ~>ů¸>u ≈bÕw tu* ¿_Sw k¡Ôů* Ÿu ÔÌ° F…N° b¨s <ıŸJ¡Ù «¡≈≤ J¡∑ ˚¥<t ˚ÔÙ t°Ô¥t FůwÙ Fæ ÎuŸu ŸC∏Ì≤ ≈bÕw

ŸyÕ - 104]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

607

J¡ů ≈®d°t J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ tCJC¡¸> Ÿu <ıŸJ¡∑ yÌÕfi ŸC„ů<˚w Fů ≤FÙ SÙ ÎuŸu ŸC∏Ì≤ ≤°ı° J¡ů

Ÿfiu ≈®d°t <J¡∫° $$27$$ ıæŸu ~>°∫°Ì°≤, «≥¡ªu wfiub°Ôu, k¥¡Ôů* Ÿu ŸC„ů<˚w N°æ≤ k¡Ôů* Ÿu ÔÌu F…Î b¨s Ju¡ N°yu f∏Ì≤ ≈®bu„ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ bF ŸC∏Ì≤ J¡°¿∏wb°Ôu, ∏fiw J¡∏@ub°Ôu, k¥¡Ôů* Ÿu ŸC„ů<˚w Fů ≤Fu wS° k¡Ô„°ÔÙ ≤°ı° Ju¡ Ÿ°tfiu ≈®<b‹¸> F…N° $$28$$ ıæŸu ˚≥b≤°

ŸCy∏@∫C•w J¡tÔ Ÿu t@C≤ _b≤ Ÿu fůÔw° Fæ bæŸu FÙ NÃ∫∏w ª≈Ô N°æ≤ @fiÔůÔC≈ Ÿfiu

«¡≈≤ J¡ů yÌÕfi <J¡∫u F…Î wS° ŸCy∏@ NwÎb ŸC©J¡°≤Ù ÿb°Ÿb°∫C>b°Ôu ≤°ı° Ÿu J¡F° # ≤°ıfig,

∫F°≥ ≈≤ N°≈ ÎJ¡ N°ÿª∫Õ∫C•w <tØ∫° J¡°æwCJ¡ J®¡∑n° J¡ů <ŸaF°Ÿfi tu* fæ™>u F…Î FÙ oŸ ≈®J¡°≤

Ìu<©∫u, <ıŸ ≈®J¡°≤ <J¡ N°J¡°„ tu* ¿_Sw ª∏Bt° N°ÿª∫Õ≈¥dÕ ≈¨<SbÙ J¡ů Ìu©w° Fæ $$29,30$$

∫F J¡FJ¡≤ Ÿfiu ˚®t Ã≈∏fi J¡≤fiub°Ôu tů≤≈a© Ju¡ tů≤~>Ô J¡ů |Ct°∫° ıů <J¡ fi°fi°<b@

≤ªfi°Nů* Ju¡ J¡°≤d ≈≤t°Ãt° J¡∑ t°∫° Ju¡ wCv∫ S° $ ıæŸu Ìub<bt°fi tu* ¿_Sw o∏B N≈fiÙ

@fiCTÔw° J¡ů (o∏B@fiCT J¡ů) Ìu©w° Fæ bæŸu FÙ ≤°ı° fiu wuı Ju¡ J¡dů* Ÿu <b≤°<ıw Ÿ tů≤~>Ô

J¡ů Ìu©° $$31,32$$ oŸÙ Ÿt∫ ÎJ¡ Nÿb≈°ÔJ¡ ıæŸu tu| <Ÿw°≤ů* Ÿu ≈¥dÕ N°J¡°„ tu* ≈®<b‹¸> Fůw° Fæ bæŸu FÙ Ÿ˚° tu* ≈®<b‹¸> F…N° $$33$$ NÃ∫∏w buyb°fig Ÿ°æ‡∫ |ůn° ŸJu¡ ≈Ù~>u ÎuŸu ªÔ°
ıæŸu _byÕ J¡∑ Nů≤ ı° ≤Fu N<w≈®Ÿ∏fi bÌfi o∏B Ju¡ ≈Ù~>u hªæ#Zb° fi°tJ¡ |ůn° ı°w° Fæ $
ıæŸu sÙ≤Ÿ°y≤ fiu hªæ#Zb° Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ o∏B Ÿu J¡F° S° bæŸu FÙ Ÿfiu Ÿ |ůnu J¡ů Ô°J¡≤ ≤°ı° Ÿu J¡F° $$34,35$$ Fu ≤°ıfig, hªæ#Zb° Ju¡ wCv∫ oŸ Wt Nÿb J¡ů N°≈

Ìu<©∫u $ buy Ÿu nfiu tu* ∫F t¥<wÕt°fig b°∫C J¡∑ w≤F Fæ $ Fu ≈®˚ů, Ft°≤u _b°tÙ fiu oŸu N°≈Ju¡

ŸtÙ≈ ˚uı° Fæ, •∫ů*<J¡ Wt ≈Ì°SÕ tF°fig ≈C”Tů* Ju¡ Ÿt≈Õd Ÿu N<@J¡ ŸC„ů<˚w Fůw°

Fæ $$36,37$$ ıæŸu tu|<fi|ůÕT Ju¡ „°∏w Fůfiu ≈≤ ª°wJ¡ tu| Ÿu J¡Fwu Fæ* bæŸu FÙ ŸJu¡ ÎuŸ°

J¡Ffiu ≈≤ Îu∏Bı°<ÔJ¡ fiu J¡F° $$38$$ Fu ≈®˚ů, ıæŸu Ÿ¥∫Õ N≈fiu ≈®w°≈ Ÿu N<@J¡ „ů˚°∫C•w

≈¨<SbÙ ≈≤ <bª≤d J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ oŸ ŸC∏Ì≤ |ůnu ≈≤ Ÿb°≤ FůJ¡≤ N°≈ Ÿ‡≈¥dÕ ˚Cbfi tu*

<bª≤d J¡∑<ıÎ $ ŸJu¡ ÎuŸ° J¡Ffiu ≈≤ ıæŸu t∫¥≤ yÌÕfi ™>°J¡≤ |ů≤ „ÆÌb°Ôu tu| J¡ů Ìu©w°

Fæ bæŸu FÙ ≤°ı° fiu yÌÕfi «≥¡ªÙ J¡≤Ju¡ Ÿ |ůnu J¡ů Ìu©° $$39,40$$ Ìu©fiu Ju¡ Nfi∏w≤ <ª` tu*

<Ô<©w N°J¡°≤ Ju¡ wCv∫ N°J¡°≤b°Ô° ≤°ı° <fi<fiÕtuT Â¿‹¸> Ÿu |ůnu J¡ů Ìu©w° F…N° ˚Ùw tu*

<Ô©u F…Î <ª` Ju¡ wCv∫ <fiÿªÔ Fů y∫° $ ıæŸu ŸtCB ≈Ùfiu Ju¡ <ÔÎ Ωw F…Î Ny_Ã∫ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu sCÆ@ FůJ¡≤, N≈fiu ˚Ùw≤ ¿_Sw ≈bÕw R¡≈Ù tÙfiů* Ju¡ Ÿ°S ˚∫ Ÿu _w¿‡˚w FůJ¡≤ ¿_Sw FCN° S° bæŸu FÙ ≤°ı° sd ˚≤ Ìu©J¡≤ <Ÿ*F°Ÿfi tu* FÙ N°≥© f∏Ì J¡≤Ju¡ ¿_Sw Fů y∫° $$41,42$$ Ìů tCF¥wÕ wJ¡ ≤°ı° N°Ãt° tu* º∫°fi°Ÿ•w Ju¡ Ÿt°fi ÎuŸu ¿_Sw F…N° ıæŸu <J¡
bÙw≤°y N°æ≤ f°flÌ¨¿‹¸> „¥∏∫ tC<fi ≈≤t°fi∏Ì tu* ¿_Sw Fůw° Fæ $$43$$ N≈fiu ≈≤°J®¡t Ÿu fÔb°fiů* ≈≤ <ıŸfiu <bı∫ ≈°∫Ù SÙ, ÎuŸu Ÿ ≤°ı° J¡ů <J¡ŸÙ fiu fiFÙ* ıy°∫° •∫ů*<J¡ bu Ÿůªwu Su ∫u <J¡Ÿ∑ fnÙ ˚°≤Ù <ª∏w° J¡° N≈fiÙ fC<] Ÿu <ª∏wfi J¡≤ ≤Fu Fæ* $$44$$ <ıfitu*

ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤du* _w¿‡˚w Fů*, ÎuŸÙ ≤°<`∫ů* J¡∑ fi°o˘ Ju¡bÔ bF°≥ ≈≤ ª≥b≤ ±C>Ô°fiub°ÔÙ t<FÔ°Î≥

<fiÿªÔ Ÿku¡Ì ª≥b≤b°ÔÙ Fů yo˘ ∫°fiÙ ∏Fů*fiu ª≥b≤ ±C>Ô°fi° faÌ J¡≤ <Ì∫° $$45$$ ıæŸu <t\>Ù Ÿu

608

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ffiu F…Î <fiÿªÔ Ju¡Ÿ≤ N°æ≤ ÌÔb°Ôu J¡tÔ „ů<˚w Fůwu Fæ bæŸu FÙ <b_t∫≈¥dÕ <fiÿªÔ bu Ÿf Ÿ˚°ŸÌ „ů<˚w F…Î $$46$$ ıæŸu bT°Õ M¡wC J¡∑ Ÿt°<›w tu* N°J¡°„ tu* tu| J¡° yıÕfi „°∏w Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ Ÿ˚°t^±>≈ tu* @Ù≤u-@Ù≤u J¡ůÔ°FÔ „°∏w Fů y∫° $ ıæŸu <J¡ ˚yb°fig <b‹dC Ju¡

NŸC≤∫C] tu* ≈Ù<nw Fůfiu ≈≤ Ìubw°Nů* J¡ů <ª∏w° FůwÙ Fæ bæŸu FÙ Ÿ∏ÌuFŸtCB tu* ±¥>fu F…Î
fC¿]t°fig t∏`Ù ≈≤t <ª∏w° J¡ů ≈®°›w F…Î $$47,48$$ ≤°ı° Ju¡ N°≥© f∏Ì J¡≤Ju¡ fæ™>fiu ≈≤

N<w N°ÿª∫Õ Ÿu <fi”ÃŸ°F F…oÕ ˚∫ N°æ≤ tůF Ÿu Ì…#©Ù Ÿ˚°t^±>≈ J¡∑ ıfiw° fiu <ıŸtu* J¡tÔ
tCJC¡<Ôw Fæ* ÎuŸu J¡tÔ bfi J¡∑ „ů˚°@°≤d J¡∑ $$49$$

ÎJ¡ Ÿ°æ ª°æS° ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ ≈°≥ªb°≥ ŸyÕ
tůF≤<Fw ≈®J¨¡<w_S ≤°ı° Ju¡ ≈®<w Ÿ˚°ŸÌů* J¡° tůF FuwC Ju¡ <bT∫ tu*

≈®ÿfi Ju¡ Nfi∏w≤ ≤°ı° J¡∑ <•w Ju¡ N°≤‡˚ J¡° bdÕfi $
b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu bT°ÕJ¡°Ô Ju¡ ıÔ Ÿu tC•w F…N° Wt J¡tÔ

<bJ¡<Ÿw Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ Ìů tCF…wÕ tu* ≤°ı° fů@ J¡ů ≈®°›w Fů y∫° $$1$$ ıæŸu ˚¥J¡‡≈ Ju¡

Ÿt∫ <b„°Ô bfi N°æ≤ <„©≤ů* Ju¡ Ny®˚°yů* Ÿu ∫C•w ≈bÕw N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů J≥¡≈°w° Fæ bæŸu FÙ
ı°y¡J¡≤ f°ı¥f∏Ì N°æ≤ <„≤ůt°Ô°Ÿu <b˚¥<Tw ≤°ı° fiu N°Ÿfi Ÿu N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů J≥¡≈°∫° $

≈°w°Ô F_wÙ Juuu¡ (≈¨<SbÙ J¡ů @°≤d J¡≤fiub°Ôu <ÌÀyı Ju¡) sCÆ@ Fůfiu ≈≤ ıæŸu <Ft°Ô∫> J¡¿‡≈w Fůw° Fæ bæŸu FÙ ≈®f…] FůJ¡≤ N°Ÿfi Ju¡ «¡≈≤ bF J¡¿‡≈w FCN° $$2,3$$ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°Ô tu*
sCÆ@ F…Î tu” J¡ů JC¡Ô≈bÕw N≈fiu w¸>ů* Ÿu Ÿ‡F°Ôwu Fæ* bæŸu FÙ <y≤ ≤Fu Ÿ ≤°ı° J¡ů Ÿ°tfiu

¿_Sw t∏`Ù N°<Ì fiu N≈fiÙ ˚Cı°Nů* Ÿu Ÿ‡F°Ô° $$4$$ t∏`Ù N°<Ì Ÿ∏tC©bwÙÕ ≈C”Tů* π°≤°

Ÿ‡F°Ôu ı° ≤Fu ∆∫°JC¡ÔfC<] Ÿ ≤°ı° fiu ª∏Ì®t° J¡° Ì∫ Fůufiu ≈≤ ~>Ô ≤Fu ŸtCB Ju¡ ıÔ

J¡∑ „ů˚° @°≤d J¡∑ $$5$$ ıæŸu ±¥>f ≤Fu J¡tÔ Ju¡ J¡ů„ Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw ˚®t≤ t∏Ì-t∏Ì ºb<fi J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ Ÿ ≤°ı° fiu ∫F J¡°æfi ≈®Ìu„ Fæ N°æ≤ ∫F <J¡ŸJ¡∑ Ÿ˚° Fæ ? ∫ů* @Ù≤u-@Ù≤u J¡F° $$6$$ wÌfi∏w≤ ıæŸu ≤°Fq Ÿu y®_w Ÿ¥∫Õ Ÿu fi<ÔfiÙ, <ıŸŸu ˚®t¿≤∫°≥ „ÆÌ J¡≤ ≤FÙ Fů*, N°Ì≤ Ju¡ Ÿ°S N°ÿb°Ÿfi bªfi J¡FwÙ Fæ bæŸu FÙ Ÿ˚° fiu "Fu Ìub, ∫F N°≈ •∫° J¡F ≤Fu Fæ*'; ∫ů*
fnu N°Ì≤ Ju¡ Ÿ°S ≤°ı° Ÿu J¡F° $$7$$ wÌfi∏w≤ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ˚∫˚Ùw ZÙ t°JÕ¡^±>u∫
tC<fiıÙ Ÿu Ìubw° ≈¥~>wu Fæ Fæ* bæŸu FÙ Ÿ∏tC©bwÙÕ t¿∏`∫ů* fiu ≤°ı° Ÿu ≈¥~>° $$8$$ tF°≤°ı, N°≈J¡∑ ÎuŸÙ F°Ôw Fůfiu ≈≤ Ft NÃ∫∏w ∆∫°JC¡Ô Fæ* $ ∫Ω<≈ tfi N˚uΩ Fæ wS°<≈ ˚®t ŸJ¡°

˚uÌfi <J¡ŸÙ J¡°≤d Ju¡ <ffi° J¡≤ ±>°Ôwu Fæ* $$9$$ N°≈°w≤tdÙ∫ N°æ≤ ≈¿≤d°t tu* <b≤Ÿ ˚ůyů* tu*
ıæŸu ≈°t≤ ıfiů*J¡° tfi ÔÔª°w° Fæ bæŸu FÙ <J¡fi <bJ¡v≈ů* tu* N°≈J¡° tfi tůF J¡ů ≈®°›w F…N° $$10$$ Ì°≤ b¨W°∏wb°ÔÙ <bπwgªª°ÕNů* Ju¡ <bT∫ tu* ≈¿≤„ÙÔfi J¡≤fiu Ÿu „ÙwÔ NwÎb

<fitÕÔ N°≈J¡° tfi ˚∫ů* tu* •∫ů* <fitÀfi Fů ≤F° Fæ ?$$11$$

<J¡Ÿ ≈®J¡°≤ J¡° tfi tůF ∫ůÀ∫ Fæ ? ÎuŸÙ <ıI°Ÿ° Fůfiu ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 105]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

609
wCh~> <bT∫ů* tu* N°Ÿ•w NwÎb <bT∫ Ju¡ <~>∏fi-<˚∏fi Fůfiu ≈≤ <~>∏fi-<˚∏fi Ÿ° N°æ≤

<bT∫ Ÿu ııÕ¿≤w Ÿ° tfi ÔůJ¡∆∫bF°≤ů* tu* tůF J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ≈≤ <bbuJ¡ Ÿu ≈¿≤‹J¨¡w tfi J¡Ì°<≈ tůF J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° $$12$$ ÌuF°<˚t°fi Ÿu <bbuJ¡≤<Fw Nb_S°Nů* tu* oŸ tfi J¡∑

˜Ù, ≈C` N°<Ì Ju¡ <bT∫ tu* ÎJ¡ @°≤° Ÿu ıů b¨<W <Ìw F…oÕ, ŸÙ b¨<W J¡∑ Nů≤ ∫F Ì°ænw°

Fæ $$13$$ N°≈J¡° tfi wů NwCh~> (N<bfi°„Ù) b_wC J¡° NbÔ‡ffi J¡≤w° Fæ $ @Ù≤, ≈®fC]

N°æ≤ yCdů* Ÿu tfiůF≤ Fæ <k¡≤ ˚Ù bF <~>∏fi-<˚∏fi Ÿ° <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, ∫F fnu N°ÿª∫Õ J¡∑ f°w Fæ $ <ıŸ tfi fiu <bbuJ¡ J¡° NU∫°Ÿ fiFÙ* <J¡∫° N°æ≤ ıů Ìu„-J¡°Ô J¡° b„bwÙÕ Fæ, bF t∏`

N°æ≤ N°æT<@ J¡° b„Ù˚¥w Fůw° Fæ $ Ì°≤ b¨<Wb°Ô° tfi t<d, t∏` N°æ≤ N°æT<@ Ju¡ b„ tu*
fiFÙ* Fůw° $$14,15$$ <ıŸJ¡ů <fiÃ∫<bbuJ¡ ≈®°›w Fæ, <bbuJ¡ Ÿu ≈¿≤‹J¨¡w ŸJu¡ <ªW J¡ů •∫°

<~>∏fi <˚∏fiw° N°æ≤ ııÕ≤w° J¡¿‡≈w J¡≤ ŸJ¡wÙ Fæ ? •∫° N°≥@Ù J¡˚Ù ˚Ù tu” J¡ů J¡≥≈°

ŸJ¡wÙ Fæ ? NS°Õwg¡ ıæŸu N°≥@Ù J¡° tu”≈bÕw J¡ů J≥¡≈°fi° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ <bbuJ¡∑ ≈C”T

Ju¡ <bbuJ¡ Ÿu <b„C] ⁄Ì∫ J¡ů <b„ÙdÕw° J¡¿‡≈w fiFÙ** J¡≤ ŸJ¡wÙ $$16$$ oŸ ≈®J¡°≤ N≈fiu N°ÃtÙ∫Ôůyů* Ÿu NfiCJ¥¡Ô b°<d∫ů* π°≤° N°ÿb°<Ÿw ≤°ı° Ju¡ tC© J¡ů J¡°¿∏w fiu ÎuŸu <b˚¥<Tw

<J¡∫° ıæŸu ≈°ædÕt°ŸÙ Ju¡ <Ìfi ≈¥dÕw° ª∏Bt° J¡ů <b˚¥<Tw J¡≤wÙ Fæ $$17$$ bF ≤°ı°, <ıŸJu¡

Ôůªfi ≈®kC¡<vÔw Su, tfiůF≤ tC© Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ ÎuŸu ŸC„ů<˚w F…N° ıæŸu <J¡ Fut∏w M¡wC Ju¡
fÙw ı°fiu ≈≤ k¥¡Ôů* Ju¡ ŸtCF Ÿu ∫C•w bŸ∏w vÔ<Ÿw FůJ¡≤ ŸC„ů<˚w Fůw° Fæ $$18$$ ıæŸu

±¥>ffiu Ju¡ <ÔÎ wæ∫°≤ ª∏Bt° N°J¡°„ tu* ≤°Fq J¡ů Ìu©J¡≤ ˚∫ Ÿu N°æ≤ N°ÿª∫Õ Ÿu <©∏fitC©b°Ô°

Fůw° Fæ bæŸu FÙ ≤°ı° Îu∏Bı°<ÔJ¡ J¡ů Ìu©J¡≤ N<w˚∫ N°æ≤ N°ÿª∫Õ Ÿu <©∏fi N°æ≤ ≈¥b°Õ≈≤

Ÿf b¨W°∏wů* Ju¡ NfiCŸ∏@°fi Ÿu ∫C•w tC©b°Ô° FůJ¡≤ ŸC„ů<˚w F…N° $ wÌfi∏w≤ Îu∏Bı°<ÔJ¡

J¡ů Ìu©J¡≤ F≥Ÿwu F…Î ≤°ı° ŸŸu ıæŸu Ÿ≈Õ J¡ů t°≤ ±>°Ôfiub°Ôu fiubÔu J¡ů Ìu©J¡≤ ~>ů¸>u Ÿ°≥≈ Ju¡
buT tu* <~>≈° F…N° fi°y≤°ı ŸŸu J¡Fw° Fæ bæŸu FÙ J¡F° $$19,20¡$$ N≤u <ffi° <bª°≤u J¡°t J¡≤fiub°Ôu Îu∏Bı°<ÔJ¡, t°∫°R¡≈Ù ı°Ô Ÿu ı¸>°b°Ôu wCtfiu ∫F •∫° <J¡∫° ? <ıŸŸu <fiÿªÔ

N°æ≤ ≈®Ÿ∏fi Ÿ°y≤ Ju¡ ŸÂ„ tu≤° tfi ÎJ¡ sd tu* N≈®Ÿ∏fiw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ ˚yb°fig Ju¡

Ÿæ*J¡nů* ≈Ì°Sů˘ J¡∑ „<•w∫°≥ <b<ª` Fæ*, <ı∏Fů*fiu NÃ∫∏w „<•w„°ÔÙ tu≤u <ªW J¡ů tůF tu*

±>°Ô <Ì∫° Fæ, ∫F J¡t N°ÿª∫Õ fiFÙ* Fæ $ ÔůJ¡≈®<Ÿ] Ÿ‡≈¥dÕ ∆∫bF°≤ů* Ju¡ <Ÿ]°∏w≤F_∫ Ju¡

I°w° Ft J¡F°≥ N°æ≤ tfi J¡ů tůF tu* ±>°Ôfiub°ÔÙ oŸ Ÿt∫ NfiC˚¥w ∫u <b_w¨w N°≈<W∫°≥

J¡F°≥ ? $$21-23$$ fC<]t°fiů* J¡° ˚Ù tfi ª°Fu Ÿfiu tF° I°fi J¡° NU∫°Ÿ <J¡wfi° FÙ •∫ů*
fi J¡≤ <Ô∫° Fů, ÌuF Ju¡ ≤Fwu J¡˚Ù sd ˚≤ Ju¡ <ÔÎ _b›fiR¡≈Ù o∏Bı°Ôů* J¡° tůF @°≤d J¡≤w°

Fæ $ Fu Ÿ˚°ŸÌů*, oŸ N°ÿª∫ÕJ¡°≤Ù N°¶∫°fi J¡ů N°≈ Ôůy ŸC<fi∫u, ıů Îu∏Bı°<ÔJ¡ fiu ∫F°≥ ≈≤

ÎJ¡ tCFqwÕ tu* tCHu Ì„°Õ∫° Fæ $ tæ*fiu oŸtu* ÎJ¡ tCFqwÕ tu* fF…w ŸÙ ªaªÔ J¡°∫Õ Ì„°Nů* J¡ů Ìu©°, ıæŸu <J¡ f<Ô π°≤° ≈®Ÿ°<Ìw f®Ê° fiu, <ı∏Fů*fiu o∏B J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡ů <bfi‹¸> fiFÙ* <J¡∫° S°, ÎJ¡
tCFqwÕ o∏B J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡° t°∫° J¡°æwCJ¡ Ìu©° S° (!) $$24-26$$ ÎuŸ° J¡FJ¡≤ ıf Ÿf

! ≈FÔu <J¡ŸÙ Ÿt∫ f<Ô fiu o∏B J¡ů NŸF°∫ Nb_S° tu* ≈° <Ô∫° $ bF N≈fiu fÔ Ÿu o∏B

610

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ÿ˚°ŸÌ ≤°ı° J¡∑ Nů≤ ¸>J¡¸>J¡∑ Ôy°J¡≤ Ìu© ≤Fu Su wf tC_JC¡≤°wu F…Î ≤°ı° fiu <b<ª` b¨W°∏w J¡Ffi° N°≤‡˚ <J¡∫° $$27$$

N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ J¡S° Ju¡ ≈ůÌg|°wR¡≈ Ÿu ≈FÔu ŸbÕıfi≈®<Ÿ] ˚¥<t Ju¡ N∏wyÕw N≈fiu _bÌu„ J¡∑ ŸW° J¡° NfiCb°Ì J¡≤wu Fæ* $

≤°ı° fiu J¡F° # Fu Ÿ˚°ŸÌů*, <b<b@ <b<ª` b_wCNů* Ÿu ™>Ÿ°™>Ÿ ˚≤Ù F…oÕ, w°Ô°f, fiÌÙ, fiÌ, fiy≤ N°æ≤ ≈bÕwů* Ÿu ∆∫°›w wS° JC¡Ô≈bÕw N°æ≤ ŸtCBů* Ÿu ∫C•w oŸ ≈¨ØbÙ tu* <b<b@

<b˚bů* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w ∫F ≈®Ìu„ Fæ $$28$$

ÎJ¡ Ÿ°æ ≈°≥ªb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ ~>™>° ŸyÕ

•w |ůnu π°≤° bfi tu* ≈F…≥ª°∫u y∫u ≤°ı° J¡° ª°^±>°Ô J¡∏∫° Ju¡ Ÿ°S <bb°F bdÕfi $

≤°ı° fiu J¡F° # Fu Ÿ˚°ŸÌů*, oŸ ≈¨<SbÙt^±>ÔJ¡° Ÿy° ˚°oÕ Ÿ° ∫F Ìu„, ıů <b<b@ bfi N°æ≤ fi<Ì∫ů* Ÿu ∫C•w Fæ, N°≈ Ÿf Ôůyů* Ju¡ Ÿ∏tC© <bΩt°fi Fæ $ oŸ ≈®Ìu„ tu* ∫F tæ* ≤°ı°, ıů

<J¡ fiy≤b°<Ÿ∫ů J¡° <≈®∫ Fq≥, ıæŸu o∏B _byÕ tu* Ÿ˚° Ju¡ fÙª tu* ≤Fw° Fæ bæŸu FÙ oŸ Ÿ˚° Ju¡
fÙª tu* fæ™>° S° $$1,2$$ ıæŸu ≈°w°Ô Ÿu t°∫°bÙ t∫ Ì°fib N≈fiu-N°≈ <fiJ¡Ô N°bu bæŸu FÙ

∫F J¡ůoÕ Îu∏Bı°<ÔJ¡ Ìq≤ Ÿu N° ≈Fq≥ª°, ∫F ˚Ù ŸfJ¡ů <b<Ìw Fæ $$3$$ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ b°∫C

Ÿu ∫C•w tu| o∏B@fiCTR¡≈Ù Ôw° J¡ů |Ct°w° Fæ bæŸæ FÙ oŸfiu N°ı ∫F°≥ ≈≤ wuı Ÿu ∆∫¥F ∫F
tů≤-≈a©u J¡° tů≤~>Ô |Ct°∫° $$4$$ Ÿ°tfiu fæ™>° F…N° tæ* Ÿ ªaªÔ tů≤~>Ô J¡ů Ìu©J¡≤ NJu¡Ôu oŸ |ůnu J¡∑ ≈Ù™> ≈≤ N≈fiu N°≈ Ÿb°≤ Fů y∫° $ Ÿ Ÿt∫ tu≤° tfi JC¡~> ˚®°∏w-Ÿ° Fů y∫°

S° $$5$$ wÌfi∏w≤ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°Ô tu* Ã≈°wb„ <FÔ ≤Fu ≈bÕw ≈≤ Ÿb°≤ FůJ¡≤

≈C‹J¡≤°bwÕfi°tJ¡ tu|≤°ı ªÔw° Fæ bæŸu FÙ ªÔ ≤Fu Ÿ ŸC∏Ì≤ |ůnu ≈≤ Ÿb°≤ F…N° tæ*

ªÔ° $$6$$ ıæŸu NÃ∫∏w f»u F…Î ≈®Ô∫J¡°ÔJu¡ ŸtCB J¡∑ fnÙ ÔF≤ k¡Ôu-k¥¡Ôu ©uwů* J¡∑ Nů≤
ı°fiu ÔywÙ Fæ bæŸu FÙ tæ* NJu¡Ô° fnu buy Ÿu <„J¡°≤ ©uÔfiu Ju¡ ¿ÔÎ ı°fiu J¡ů wæ∫°≤ F…N° $ ıæŸu N°≈°w≤tdÙ∫ <bT∫ů* Ju¡ ˚ůyŮ∫°Ÿ Ÿu ın ªaªÔ tfi NI°fiÙ ≈C”T J¡ů Ìq≤ Ôu ı°w° Fæ bæŸu FÙ b°∫C Ju¡ Ÿt°fi wuı Ì°ænfiub°Ô° bF |ůn° tCHu fF…w Ìq≤ Ôu y∫° $ wÌ…≈≤°∏w ∫<w Ju¡ tfiJu¡

Ÿt°fi „¥∏∫ (<bT∫≤<Fw) N°æ≤ <˜∫ů* Ju¡ <ªW Ju¡ Ÿt°fi wCh~> NSb° <bTt wS° ≈®Ô∫J¡°Ô
tu* ıÔu F…Îu f®Ê°^±> Ju¡ Ÿt°fi ˚ÙTd bfi tu* tæ* ≈F…≥ª° $ bF°≥ ≈sÙ fi°tt°` J¡ů ˚Ù fi Su, bF°≥ J¡°

„Ùw NÃ∫∏w ÌC#ŸF S°, b¨sů* J¡° J¡FÙ* fi°t<fi„°fi fi S°, wS° ıÔ J¡° ˚Ù ≈¥≤° N˚°b S° $

J¡ů ≈Ù<nw J¡≤ Ôu ı°fi° ª°Fw° S°, ≈≤ o∏B fiu N≈fiÙ t°∫° Ÿu _bŸufi° J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤ t°∫°f∏@fi π°≤° f<Ô J¡ů tů<Fw J¡≤ <Ì∫° $ wf f<Ô fiu N≈fiu f∏@fitůªfi Ju¡ <ÔÎ _wC<w Ÿu f®Ê° J¡ů ≈®Ÿ∏fi

<J¡∫° $ f®Ê° fiu bF°≥ ≈¿_Sw FůJ¡≤ o∏B J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡° <bfi°„ J¡≤fi° ª°F°, <J*¡wC o∏B Ju¡ ≈®°SÕfi°

J¡≤fiu ≈≤ f®Ê°ıÙ fiu o∏B J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡° ºbaŸ fiFÙ* <J¡∫° N°æ≤ ÎJ¡ tCF¥wÕ wJ¡ o∏B J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ t°∫°

J®¡∑n° Ìu©Ù SÙ, ÎuŸÙ ≈°æ≤°<dJ¡ J¡S° Fæ $

ŸyÕ - 106]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

611

Ÿ <b„°Ô N≤^∫ J¡° J¡FÙ* Nů≤-~>ů≤ fi S° $ tu≤° |ůn° SJ¡ y∫° S° $ ÌqŸ≤u N°J¡°„ Ju¡

Ÿt°fi N°æ≤ N°™>bu* NdÕb Ju¡ (_b°Ì…ÌJ¡ ŸtCB Ju¡ f°Ì N°™>bu* ŸtCB ∫°fiÙ ≈¥bÕ b<dÕw ˚¥<t Ju¡

≈¿≤©°R¡≈ ywÕ Ju¡) Ÿt°fi Ÿ¥©u F…Î ≈°≥ªbu* Ÿ°y≤ Ju¡ Ÿt°fi (ı‡f¥πÙ≈ tu* ª°≤ů* <Ì„°Nů* tu* ª°≤

Ÿ°y≤ů* J¡∑ ≈®<Ÿ¿] Fæ t°fiů* bF ≈°≥ªb° Ÿ°y≤ S°) bF „¥∏∫ywÕb°Ô° S°, w[bbuW° Ju¡
f®Ê°J¡°≤ <ªW Ju¡ Ÿt°fi N≈¿≤¿h~>∏fi S°, t¥©Õ Ju¡ J®¡ů@ Ju¡ Ÿt°fi Ì…yÕt S°, Ÿtu* J¡˚Ù J¡ůoÕ

≈®°dÙ ≈F≥Cª° fi S° N°æ≤ fi J¡˚Ù w¨d ≈vÔb FÙ yu Su $ ÎuŸu ˚∫aJ¡≤ ıayÔ J¡ů ≈°J¡≤ tCHu fn°

Ì…© F…N° $ ıæŸu N∏fi-k¡Ô-f∏@C-f°∏@bů* Ÿu ≤<Fw Ì¿≤Bw° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ Ì…#© ≈° ≤FÙ

ÔÔfi° ¿_Sw FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ k¡æÔ ≤Fu t”t¨yw¨‹d° Ju¡ ıÔ Ÿu ıF°≥ ≈≤ <Ì„°Nů* Ju¡ tC©

N°›Ô°<bw Fů ≤Fu Su, ÎuŸu _S°fi tu* ¿_Sw N<w Ì…#©Ù Fů ≤Fu tæ*fiu Ÿ¥∫°Õ_w Fůfiu wJ¡ Ÿ°≤° <Ìfi bF°≥ ≈≤ <fw°∫° $$7-14$$ ıæŸu <bbuJ¡Ù ≈C”T ŸaŸ°≤ J¡° N<wJ®¡td J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ Ì…#©Ù

F…Î tæ*fiu tº∫-≤<Fw N°æ≤ <b_wÙdÕ Ÿ N≤^∫ J¡ů <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ fnu •Ôu„ Ÿu Ô°≥|°, ıæŸu Ÿ¥∫Õ

<ıfiJu¡ |ůnu Z°∏w Fů y∫u Fů*, N°J¡°„ytfi Ÿu N_w°ªÔ Ju¡ <„≤ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ bæŸu FÙ oŸ
buy„°ÔÙ |ůnu Ÿu Ÿ ıayÔ J¡ů J®¡t„# Ô°≥|J¡≤ bF°≥ ≈≤ ≈®°›w F…N°, ı°tCfi N°æ≤ J¡Ì‡f FÙ

<ıfitu* ≈®ªC≤t°`° tu* Su ÎuŸu <ıfi ©^±>ů* tu* f¸>ů<F∫ů* Ju¡ f°∏@bů* J¡∑ fi°o˘ t@C≤ J¡Ô≤b J¡≤fiub°Ôu ≈sÙ n ≤Fu Su ÎuŸu ©uwů* tu* J¡FÙ*-J¡FÙ* @°fiů* J¡∑ f°w ÎuŸu FÙ Â<‹¸>yůª≤ Fů ≤FÙ SÙ
ıæŸu <J¡ JC¡<¸>Ô ≈C”T Ju¡ ⁄Ì∫ tu* N@tÕ Ÿu ≈°<ıÕw @fi Ÿu N°fi∏Ì b¨<W∫°≥ <Ìw FůwÙ

Fæa $$15-18$$ ≈¥bÕ fiÙ≤Ÿ N≤^∫ Ÿu ∫F JC¡~> ŸC©J¡≤ S° $ NÃ∫∏w Ì…#©ů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ t≤d Ÿu

≈®°<d∫ů* J¡ů ∆∫°<@ JC¡~> ŸC©J¡≤ ≈®wÙw FůwÙ FÙ Fæ $$19$$ ıæŸu ÎJ¡t°` ŸtCB tu* <bF°≤ J¡≤fiu Ju¡ f°Ì t°JÕ¡^±>u∫ıÙ ZÙ <b‹dC ˚yb°fig Ÿu N<@<‹™>w Zu‹™> b¸>b¨s J¡ů ≈®°›w F…Î Su, bæŸu FÙ tæ*

˚Ù bF°≥ ≈≤ ıa˚Ù≤ Ju¡ ≈un Ju¡ fiÙªu ≈F…≥ª° $ ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿ∏w°≈ Ÿu Ÿ∏w›w ≈bÕw fiÙÔÙ tu||¸>°

J¡° NbÔ‡ffi J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ bF°≥ ≈≤ Ÿ b¨s Ju¡ wfiu Ÿu Ÿ¸>Ù F…oÕ Ôw° J¡° |ůnu Ju¡ Ã∫°y Ju¡

<ÔÎ tæ*fiu NbÔ‡ffi <J¡∫° $ ıæŸu tfiC‹∫ Ju¡ yay°ıÙ J¡∑ „≤d Ôufiu Ÿu ≈°≈ ≤°<„ ˚°y ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ tu≤u Ÿ Ôw° Ju¡ ŸF°≤u Ô¸>J¡fiu ≈≤ bF |ůn° ˚°y y∫° $ tæ* ÌÙ|ÕJ¡°Ô J¡° ≈<SJ¡ S°, Nw# SJ¡ J¡≤ ª¥≤ Fů y∫° S° $ bF°≥ ≈≤ tæ*fiu <ª≤J¡°Ô wJ¡ ÎuŸu <bZ°t <Ô∫° ıæŸu Ÿ¥∫Õ

N_w°ªÔ ≈bÕw J¡∑ yůÌ tu* J¡v≈b¨s Ju¡ fiÙªu <bZ°t J¡≤wu Fæ* $$20-23$$ Ÿ‡≈¥dÕ ŸaŸ°≤ Ju¡

∆∫bF°≤ů* Ju¡ Ÿ°S Ÿ¥∫Õ ˚yb°fi t°fiů* <bZ°t J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ N_w°ªÔ R¡≈Ù N°≥yfi tu* ≈®<b‹¸> Fů y∫u $ ≤°<` π°≤° @Ù≤u-@Ù≤u Ÿ°≤u ˚Cbfi Ju¡ tº∫˚°y Ju¡ y®Ÿu ı°fiu ≈≤ N°æ≤ ıayÔ tu* ≤°<` Ju¡

∆∫bF°≤ů* J¡° ≤°ı Fůfiu ≈≤ ıæŸu ≈sÙ N≈fiÙ ªů*ª J¡ů ±>æfiů* Ju¡ fÙª tu* <~>≈°J¡≤ |ů*ŸÔu tu* <~>≈
ı°w° Fæ, bæŸu tæ* ÎJ¡ b¨s Ju¡ ≈Wu N°æ≤ <wfiJ¡ů* Ÿu ∫C•w J¡ůtÔ ©¿^±>w ©ů©Ôu tu* <~>≈
y∫° $$24-26$$ <bT@≤ Ÿ≈Õ Ÿu <ıŸJ¡° <bbuJ¡ ±>≥Ÿ° y∫° Fæ NwÎb yÔ ≤FÙ _t¨<wb°Ôu t¨Ã∫C

Ju¡ b„Ù˚¥w ≈CC”T J¡∑ fi°o˘, fuªu y∫u ÌÙfi-FÙfi Ju¡ ŸÂ„ N°æ≤ N∏@u≤u JC¡Î≥ tu* ±¥>fu F…Î ∆∫<•w Ju¡
wCv∫ tůF tu* ±¥>fu F…Î tu≤Ù J¡v≈ Ju¡ Ÿt°fi bF ≤°<` ÎuŸu fÙwÙ ıæŸu ÎJ¡t°` ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi Ÿ°y≤
tu* fF ≤Fu ZÙ t°JÕ¡^±>u∫ tC<fi ıÙ J¡∑ ≈®Ô∫≤°<` fÙwÙ SÙ $ Ÿ J¡°Ô tu* fi tæ*fiu _fi°fi <J¡∫°, fi

612

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ìubw°Nů* J¡∑ ≈¥ı° J¡∑ N°æ≤ fi ˚ůıfi FÙ <J¡∫° $ N°≈<W∫C•w Ôůyů* J¡∑ ≈®St ZudÙ tu* ¿_Sw Fů ≤Fu tu≤Ù <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡bÔ bF ≤°<` fÙwÙ $$27-29$$ Ÿ ˚ÙTd ≤°<` tu* fiÙ*Ì J¡° wů tCHŸu _≈„Õ ˚Ù fiFÙ* F…N°, @æ∫Õ ˚Ù tu≤° fi t°ÔCt J¡F°≥ ªÔ° y∫° S°, tæ* ≈vÔbů* Ju¡ Ÿ°S J¡°≥≈

≤F° S° ÎuŸÙ „ůªfiÙ∫ Nb_S°b°Ôu tu≤Ù bF ≤°<` Ì…_w≤ N<w Ô‡f°oÕ Ju¡ Ÿ°S <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ wů fÙwÙ $$30$$ wÌfi∏w≤ ıæŸu tæ* N≈fiu tC≥F, fiù N°æ≤ w°¿≤J¡° Ju¡ Ÿ°S t<Ôfiw° J¡ů ≈®°›w <J¡∫°
y∫° S° bæŸu FÙ N∏@J¡°≤ |¸>° Ju¡ <Ÿw°≤ů*, ª∏Bt° N°æ≤ JC≥¡oÕ Ju¡ k¥¡Ôů* Ju¡ Ÿ°S ©¥f t<Ôfiw°

J¡ů ≈®°›w <J¡∫u ı°fiu ≈≤ N°æ≤ ÌÙ|Õ ıayÔ tu* buw°Ôů*¡Ju¡ <Ÿ*Ffi°Ì Ju¡ „°∏w Fůfiu ≈≤ Ì…#ŸF „Ùw J¡∑ ∆∫S° Ÿu ∫C•w ≈®°<d∫ů* Ju¡ Ì°≥wů* J¡∑ ≈a<•w∫ů* J¡∑ ©¸>©¸>°F¸> N°æ≤ ªÙÃJ¡°≤ů* Ÿu •Ôu„ tu*

≈nu F…Î tu≤° FÙ ≈F°Ÿ J¡≤ ≤FÙ ≈¥bÕ <Ì„° J¡ů tæafiu Ìu©° <ıŸfiu tΩ≈°fi Ÿu N”dw° ≈®°›w J¡∑

SÙ $$31-33$$ ÎJ¡ sd Ju¡ f°Ì ıæŸu NI°fiÙ J¡ů I°fi ≈®°›w Fůw° Fů N°æ≤ ıæŸu Ì¿≤B J¡ů ŸCbdÕ <tÔu bæŸu FÙ tæ*fiu ≈¥bÕ <Ì„° Ju¡ Îu≤°bw fi°tJ¡ <ÌÀyı ≈≤ Ÿb°≤ Fůfiu Ju¡ <ÔÎ (ŸŸu

«¡≈≤ yfiu Ju¡ <ÔÎ) wÃ≈≤ Ÿ¥∫Õ J¡ů N°J¡°„ tu* Ìu©° $$34$$ Ÿ Ÿt∫ ™> J¡≤ tæ*fiu ıæŸu Ÿ∏º∫° Ju¡ Ÿt∫ fi¨Ã∫ tu* NfiC≤°y ≤©fiu b°Ôu „aJ¡≤ ˚yb°fig yı ªtÕ J¡ů H°nwu Fæ* - o@≤ @≤
k¡¸>J¡°≤wu Fæ* bæŸu N≈fi° <f~>°æfi° H°n° $ ıæŸu J¡°Ô ıywgR¡≈Ù JC¡<¸>∫° tu*, <ıŸtu* ≈®Ô∫J¡°Ôtu*

˚¥wŸa| ıÔ y∫u, <bF°≤ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ tæ* Ÿ N<w<b_wÙdÕ bfi_SÔÙ tu* <bF°≤ J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ Ωw F…N° $ ıæŸu t¥©Õ Ju¡ „≤Ù≤ tu* J¡ůoÕ tfiůF≤ yCd fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuw° bæŸu FÙ Ÿ ıÙdÕ
ıayÔ tu* tCHu ÎJ¡ ˚Ù ≈®°dÙ fiFÙ* <Ì©°oÕ <Ì∫° $$35-37$$ bF°≥ ≈≤ Ju¡bÔ "ªÙ* ªÙ* ª¥a ª¥a "∫ů*

ªFªF° ≤Fu ≈sÙ <fi„aJ¡ FůJ¡≤ <fi‹k¡Ô bfi≈®Ìu„ tu* ≈¿≤˚®td Ÿu N≈fiÙ ı°<w ª≈Ôw° ≈®J¡¸> J¡≤wu F…Î kC¡ÌJ¡ ≤Fu Su $ wÌ…≈≤°∏w ıf Ÿ¥∫Õ N°J¡°„ Ju¡ N°™>bu* <F_Ÿu tu* ª» ªCJu¡ Su ∫°fiÙ

Ôy˚y ª°≤ Ì^±> <Ìfi ª» y∫° S° N°æ≤ Ôw°Î≥, <ıfiJu¡ NůŸ<f∏Ì… Ÿ¥© y∫u Su, NwÎb t°Ô¥t Fůw° S° t°fiů* _fi°fi J¡≤ ªCJ¡∑ Fů*, Ÿ Ÿt∫ |¥t ≤Fu tæ*fiu <Ÿ≤ ≈≤ ˚°w J¡° S°Ô ≤•©Ù F…oÕ

ÎJ¡ J¡∏∫° J¡ů Ìu©° ıæŸu <J¡ Ì°fib fiu Nt¨w Ju¡ ŸC∏Ì≤ |nu J¡ů @°≤d J¡∑ F…oÕ t°@bÙ (tů<FfiÙ

R¡≈ @°≤d <J¡∫u F…Î ˚yb°fi) J¡ů Ìu©° S° $ ŸJu¡ fiùů* J¡∑ w°¿≤J¡° fnÙ ªaªÔ SÙ, _bR¡≈

J¡°Ô° N°æ≤ J¡°Ôu FÙ b˜ ≈<Ffiu SÙ $ ıæŸu ªaªÔ <Ÿw°≤u R¡≈Ù fiùů* Ÿu ∫C•w wS° N∏@J¡°≤

R¡≈Ù b˜ů* J¡ů @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ J¡°ÔÙ ≤°<` Ju¡ ≈°Ÿ ª∏Bt° ı°w° Fæ bæŸu FÙ bF°≥ ≈≤ tæ* ŸJu¡

ŸtÙ≈ y∫° $$38-41$$ tæ*fiu ŸŸu J¡F° # Fu f°Ôu, oŸ ˚°≤Ù ŸaJ¡¸> tu* ≈nu F…Î (c) tCHu „Ù|®

∫F ˚°w Ìů, ÌÙfi ≈C”Tů* J¡° Ì…#© F≤fiu Ÿu Ÿ‡≈<W∫°≥ b¨<] J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $$42$$ Fu f°Ôu, ıæŸu ≈C≤°fiu ≈un tu* ©ů©Ôu tu* ≤Ffiub°ÔÙ ∆∫°oÕ (!) F…oÕ J¡°ÔÙ Ÿ°≥<≈fi b¨<] J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ c "<ıŸ ≈C”T Ju¡ ≈®°dů* ≈≤ ŸaJ¡¸> ≈¿_Sw F…N° Fů bF ∫<Ì <ıŸ <J¡ŸÙ Ÿu N∏fi ÔuJ¡≤ ©°w° Fæ, wů ıæŸu J¡tÔ Ju¡ ≈Wu J¡ů ıÔ J¡° _≈„Õ fiFÙ* Fůw° bæŸu FÙ ŸJ¡ů ˚Ù ≈°≈ J¡° _≈„Õ fiFÙ* Fůw°' oÃ∫SÕJ¡ _t¨<w Fæ $

! bF N≈fiu N^±>ů* wJ¡ J¡ů ©° ı°wÙ Fæ $ ' ≈®Ÿ¥w°" <b„uTd ˚¥© J¡∑ NfiC<ªw J¡°¿≤w° J¡° Ωůwfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Fæ $ ıæŸu ∆∫°oÕ F…oÕ Ÿ°≥<≈fi N≈fiu N^±>u wJ¡ J¡ů ©° ±>°ÔwÙ Fæ, ˚Ô° oŸŸu f»J¡≤

Nfi°æ<ªÃ∫ N°æ≤ •∫° Fůy° ? bæŸu FÙ ˚¥© ˚Ù •∫°-•∫° Nfi°æ<ªÃ∫ fiFÙ* J¡≤° ±>°ÔwÙ Fæ ?

ŸyÕ - 106]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

613
bæŸu FÙ tu≤u ≈u¸ tu* ∫F ≈®°d°∏wJ¡°¿≤dÙ ˚¥© J¡∑ ≠b°Ô° b¨<] J¡ů ≈®°›w F…oÕ Fæ $$43$$ ıæŸu Ô‚tÙ

≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ J¡∑ yoÕ ≈®°SÕfi° Ÿu ≈°≈Ù J¡ů @fi fiFÙ* ÌuwÙ Fæ bæŸu FÙ tu≤Ù oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈®°SÕfi° Ÿu

˚Ù Ÿfiu tCHu JC¡~> fiFÙ* <Ì∫° $$44$$ wS°<≈ tæ* N∏fi ≈®°¿›w J¡∑ N°„° Ÿu <ª≤J¡°Ô wJ¡

ŸJ¡° NfiCy°tÙ ffi° ≤F° $ tu≤u ~>°∫° Ju¡ Ÿt°fi ÎJ¡ ≈®Ìu„ Ÿu ÌqŸ≤uu ≈®Ìu„ tu* ŸJu¡ ≈Ù~>u-≈Ù~>u ªÔfiu ≈≤ Ÿ ≤tdÙ fiu tCHŸu J¡F° # Fu F°≤Ju¡∫C≤@°¿≤fig ˚B ≈C”T, N°≈ tCHu ≈C”T, Nÿb N°æ≤
yı J¡° ˚sd J¡≤fiub°ÔÙ ≤°sŸÙ Ju¡ wCv∫ NÃ∫∏w J®¥¡≤ ª°^±>°<Ôfi ı°<fi∫u $$45,46$$ Fu

≤°ıfig, ıæŸu y®°tÙd ıfi Ÿu, <ıŸJ¡∑ oh~>° ≈¥≤Ù fi F…oÕ Fů, ŸC∏Ì≤ Ÿ°æı∏∫ J¡ůoÕ ≈° fiFÙ* ŸJ¡w°
bæŸu FÙ Ju¡bÔ ∫°ªfi°t°` Ÿu N°≈ tCHŸu ˚ůıfi fiFÙ* ≈° ŸJ¡wu Fæ* $ ∫F J¡F ªCJ¡fiu Ju¡ Nfi∏w≤

≈Ì-≈Ì ≈≤ F°b-˚°b Ju¡ Ÿ°S ªÔ ≤FÙ, b¨sů* Ju*¡ <fiJCa¡ıů* tu* <~≈ ≤FÙ wS° N≈fiÙ N<˚Ô°T°

Ju¡ Ÿ¥ªJ¡ J¡¸°s N°<Ì ªu‹¸>°Nů* Ÿu <bfit® F…oÕ Ÿfiu tCHŸu ∫F J¡F° # ∫<Ì wCt tu≤u ≈<w ffiwu Fů, wů tæ* ∫F ˚ůıfi wC‡Fu* ÌuwÙ Fq≥; •∫ů*<J¡ ≈°t≤ Ôůy ≈®ut Ju¡ <ffi° <J¡ŸÙ b_wC Ÿu ≈J¡°≤ fiFÙ*

J¡≤ ŸJ¡wu $ ıæŸu ÿt„°fi ˚¥<t tu* buw°Ô ˚¥©° N°æ≤ @¥¿Ô Ÿu @¥Ÿ≤ ≤Fw° Fæ bæŸu FÙ ∫F°≥ ©uw tu*

˚¥©° N°æ≤ @¥<Ô Ÿu Ÿfi° F…N° tu≤° <≈w°, ıů ª°^±>°Ô Fæ, fæÔů* J¡ů ªÔ° ≤F° Fæ ∫°fiÙ ©uw ıůw

≤F° Fæ $ ŸJu¡ <ÔÎ ∫F N∏fi Fæ, N°≈tua tu≤° ˚w¨ÕÃb ∫<Ì ¿_S≤ Fů ı°∫, wů oŸ N∏fi J¡ů N°≈J¡ů Ìu ŸJ¡wÙ Fq≥, •∫ů*<J¡ <≈®∫ ≈C”Tů* J¡∑ ≈®°dů* Ÿu ≈¥ı° J¡≤fiÙ ª°<F∫u $ wÌ…≈≤°∏w tæ*fiu

ŸŸu J¡F° # Fu ŸCb®wu, tæ* wC‡F°≤° ≈<w Fůw° Fq≥, N°≈<W tu* bdÕ, @tÕ N°æ≤ JC¡Ô°ª°≤ů* J¡° J¡°æfi

<bª°≤ J¡≤w° Fæ ?$$47-52$$ tu≤u ≈®<wI° J¡≤fiu Ju¡ ≈≤°∏w ıæŸu ≈®°ªÙfi J¡°Ô tu* tů<FfiÙR¡≈

@°≤d <J¡∫u F…Î ˚yb°fig fiu N°@° Nt¨w o∏B J¡ů <Ì∫° bæŸu FÙ Ÿfiu N°@° ˚°w tCHu Ìu <Ì∫° $

ŸÙJ¡ů tæ*fiuuuuu sC@° J¡∑ ≈Ùn° Ÿu fF…w ŸtH° $$53$$ tůF Ÿu tu≤° <ªW F≤° ı° ªCJ¡° S°, NwÎb tæ*fiu bF ˚ÙÔů** Ju¡ y®°t J¡° ˚°w ©°∫° N°æ≤ ı°tCfi J¡° ≤Ÿ ≈Ù∫° N°æ≤ bF°≥ ≈≤ <bZ°t ˚Ù

<J¡∫° $$54$$ ıæŸu tu|ů* Ÿu J¡°ÔÙ bT°ÕM¡wC Ÿ¥∫Õ J¡ů <~>≈° ÌuwÙ Fæ bæŸu FÙ bF ÿ∫°tÔ J¡°<tfiÙ
tCHu bF°≥ ≈≤ <~>≈°J¡≤ f°F≤ ¿_Sw ≈®°d Ju¡ Ÿt°fi F°S Ÿu ÔuJ¡≤ JC¡¿ÃŸw J¡°ÔÙ N°J¨¡<wb°Ôu Ì…‹J¡tÕJ¡°≤Ù N<w_S¥Ô wS° ˚∫°fiJ¡ <≈w° Ju¡ ≈°Ÿ ıæŸu fi°≤J¡∑∫ ∆∫S° NbÙ<ªfi°tJ¡ fi≤J¡
tu* ≈F…≥ªwÙ Fæ bæŸu FÙ ≈F…≥ªÙ $$55,56$$ bF tCH ≈≤ NfiC≤•w SÙ, Nw# ıæŸu N∏∫ ˚®t≤ ≈≤

NfiC≤•w ˚≥b≤Ù F°SÙ Ju¡ J¡°fi tu* t@C≤ ºb<fi Ÿu N≈fiÙ N<˚Ô°T° J¡FwÙ Fæ bæŸu FÙ Ÿfiu N≈fiÙ N¿˚Ô°T° Ÿ ª^±>°Ô Ju¡ (N≈fiu <≈w° Ÿu) J¡°fi tu* t@C≤ ºb<fi Ÿu J¡FÙ # <≈w°ıÙ, ∫F
tu≤° ≈<w Fů, oŸJ¡∑ N°≈ NfiCt<w ÌÙ<ı∫u $ Ÿfiu ŸŸu Nh~>° J¡FJ¡≤ <Ìfi fÙwfiu ≈≤ ıæŸu J¡°Ô N≈fiu Ìů <J*¡J¡≤ů* J¡ů f°≥@w° Fæ bæŸu FÙ Ÿfiu fæÔů* J¡ů f°≥@ <Ì∫° $ JC¡F≤u N°æ≤ tu| Ÿu J¡<≈Ô <Ì„°Nů* Ju¡ @¥<Ô-@¥Ÿ≤ Fůfiu ≈≤ buw°Ôů* Ju¡ <fib°Ÿ_S°fi ˚¥w Ÿ bfi Ÿu Ft wÙfiů*

ªÔu $ ıæŸu buw°Ô ÿt„°fi Ÿu ÌqŸ≤u fnu ÿt„°fi tu* ≈F…≥ªwu Fæ* bæŸu FÙ Ÿ∏º∫° Ju¡ Ÿt∫ Ft Ôůy

Ÿ <b„°Ô bfi Ÿu ÎJ¡ sd tu* ˚ÙÔů* J¡∑ f_wÙ tu* ≈F…≥ªu $ bF°≥ ≈≤ J¡¸>u F…Î f∏Ì≤, tCyuÕ N°æ≤

J¡°æÎ Ç>J¡nu-Ç>J¡nu J¡≤Ju¡ ≤•©u Su, ©¥fi Ÿu Ÿ∑aªÙ F…oÕ ˚¥<t tuu* t¿•©∫°≥ ˚fi˚fi° ≤FÙ

SÙ $$57-61$$ Ÿ¥©fiu Ju¡ <ÔÎ kæ¡Ô°Î F…Î yÙÔu N°≥wR¡≈Ù ≤_ŸÙ Ju¡ ı°Ô ≈≤ t°aŸ°F°≤Ù ≈sÙ

614

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

¸¥¸> ≤Fu Su, |≤ Ju¡ fyÙªů* tu* ©nu ıa˚Ù≤ Ju¡ ≈unů* ≈≤ fæ™>u ≈sÙyd J¡Ô≤b J¡≤ ≤Fu Su, Ÿ¥© ≤Fu fnu ˚°≤Ù bŸ° (ªfÙÕ) Ju¡ <≈^±>ůa Ÿu ≈¥dÕ f°F≤ Ju¡ Ì≤b°ıu J¡∑ J¡ů™>≤Ù tu* ≈<s∫ů* J¡∑ ªFÔ-≈FÔ

Fů ≤FÙ SÙ, fiùů* Ju¡ yůÔJ¡ Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î ”<@≤ Ÿu ÔS≈S ªtnů* Ÿu ”¿@≤<f∏Ì… ¸>≈J¡ ≤Fu Su, f°ÔJ¡ů* Ju¡ F°S tu* ¿_Sw t°aŸ<≈^±> tu* t¿•©∫ů* Ju¡ ÌÔ ˚fi˚fi° ≤Fu Su, f¥»u N°æ≤ f<Ô‹™> ª°^±>°Ôů* π°≤° „ů≤yCÔ tª°fiub°Ôu f°ÔJ¡ ±>°≥¸>u-±>≈¸>u ı° ≤Fu Su $ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°Ô tu* t¨w

≈®°<d∫ů* Ÿu ≈¥dÕ ıywg tu* ∫t Ju¡ NfiCª≤ ≈®bu„ J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ Ft wÙfiů* Ÿ ˚∫aJ¡≤ ˚ÙÔů* J¡∑
f_wÙ tu* y∫u $ Ÿtu* ª°≤ů* Nů≤ fiŸu* N°æ≤ N°≥wu* ¿f©≤Ù SÙ $ tæ* Ÿ fi∫u ÿbŸC≤ Ju¡ |≤ tu* fæ™>°, ıF°≥ fnu N°Ì≤ Ju¡ Ÿ°S fF…w Ÿu Ju¡Ôu Ju¡ ≈WuR¡≈Ù N°Ÿfi <f~>°∫u y∫u Su $ ©¥fi Ju¡ Ÿt°fi Ô°Ô

N°≥©b°Ôu ÿbŸC≤ fiu ∫F ıt°oÕ Fæ, ÎuŸ° tu≤Ù Ÿ°Ÿ Ÿu J¡F°, ¸>uu»° Ìu©fiub°ÔÙ tu≤Ù Ÿ°Ÿ fiu ŸJu¡

J¡Sfi J¡° N<˚fi∏Ìfi <J¡∫° $ wÌfi∏w≤ JC¡~> <bZ°t J¡≤, ªtÕ Ju¡ N°Ÿfi ≈≤ fæ™>J¡≤ oJ¡l>°

<J¡∫° F…N° <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡° ª^±>°Ôů<ªw ˚ůıfi tæ*fiu oŸ ≈®J¡°≤ ©°∫° ıæŸu ≈°≈Ù ≈C”T

NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ Ÿa<ªw ≈°≈ů* J¡° ˚ůy J¡≤w° Fæ $ tæ*fiu fF…w Ÿu ≈®ut°Ô°≈ ©¥f ŸCfiu, ıů Nfi∏w Ì…#©ů* Ju¡ fÙı Su, JC¡~> tfiůF≤ ˚Ù fi Su Îba <ıfitu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° N°J¡TÕd ˚Ù fi S° $$62-69$$ wÌ…≈≤°∏w <J¡ŸÙ <Ìfi, ıf <J¡ tu|FÙfi N°J¡°„ tu* fis` ÌtJ¡ ≤Fu Su, ıæŸu

≈°≈ fi°≤J¡∑∫ ≈Ùn° Ìuw° Fæ bæŸu FÙ J¡°Ôu bdÕb°Ôu Ÿ ª^±>°Ô fiu bF J¡°ÔÙ J¡Ô¥¸>Ù ˚∫°fiJ¡

JC¡t°≤Ù J¡∏∫° ª^±>°Ôů<ªw tΩ, t°aŸ N°<Ì Ju¡ Ÿaª∫ Ju¡ Ÿ°ı-Ÿ≤Naı°t, b˜ N°æ≤ @fi Ju¡

Ÿt≈Õd Ju¡ Ÿ°S tCHu ÌÙ $$70,71$$ oŸ <bb°FůÃŸb tu* <ı∏Fu* t<Ì≤° N°æ≤ N°Ÿb J¡° tÌ ª»°

S°, ©¥f ıů≤ Ÿu fiy°nu fı° ≤Fu Su, ÎuŸu ª^±>°Ô Ôůy fi°ª <bÔ°Ÿ J¡≤wu F…Î t¥<wÕ@°≤Ù
f®ÊFÃ∫° N°<Ì ≈°≈≤°<„∫ů* Ju¡ wCv∫ fnu buy Ÿu tu≤u ª°≤ů* Nů≤ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ „ÆÌ

J¡≤wu Su $$72$$

ÎJ¡ Ÿ°æ ~>™>° ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ Ÿ°wb°≥ ŸyÕ
bF°≥ ≈≤ ≈¥≤u Ÿ°™> bTÕ wJ¡ <fib°Ÿ J¡≤wu F…Î ≤°ı° J¡° ª^±>°Ôů<ªw J¡°∫Õ Ÿu ıÙbfi∫°≈fi bdÕfi $

≤°ı° fiu J¡F° # Fu Ÿ˚°ŸÌů*, oŸ <bT∫ tu* tæ* fF…w •∫° J¡Fq≥ <b<b@ ÃŸbů* Ÿu ∫C•w <bb°F

Ÿu tu≤° <ªW b„Ù˚¥w S° $ wf Ÿu ÔuJ¡≤ tæ* bF°≥ ≈≤ ≈¥≤° ª^±>°Ô ffi y∫° $$1$$ Ÿ°w ≤°w Ju¡

ÃŸb Ju¡ f°Ì J®¡t„# N°™> t°Ÿ fÙwfiu ≈≤ tu≤Ù bF ≈ÃfiÙ ≤ı#_bÔ° Fů yoÕ $ wÌ…≈≤°∏w Ÿfiu y˚Õ@°≤d <J¡∫° $ Ÿfiu ıæŸu <b≈<W Ì…#©Ì°<∫fiÙ <J®¡∫° J¡ů Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ ÎJ¡

Ì…#©Ì°<∫fiÙ J¡∏∫° J¡ů ı∏t <Ì∫° $ bF <b≈CÔ t¥©Õ<ª∏w°Ju¡ Ÿt°fi fF…w ıvÌÙ f»fiu ÔyÙ $
wÌfi∏w≤ ıæŸu Ì…fCÕ<] N°„°R¡≈Ù ≈°„ů* J¡∑ ≤ªfi° J¡≤fiub°Ôu NfiSÕ J¡ů Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ wÙfi bTů˘ Ju¡ f°Ì Ÿfiu N°„°R¡≈Ù ≈°„Ju¡ <fit°Õd J¡≤fiub°Ôu N„ů˚fi fi°tJ¡ ≈C` J¡ů

Ã≈∏fi <J¡∫° $ <k¡≤ Ÿfiu J¡∏∫° J¡ů ı∏t <Ì∫°, wÌfi∏w≤ ¿k¡≤ ≈C` J¡ů $ oŸ ≈®J¡°≤ ≈¿≤b°≤b°Ô°
tæ* Ÿ bfi tu* f¥»° ˚ÙÔ ffi y∫° $ ıæŸu f®ÊFÃ∫° J¡≤fiub°Ôu ≈C”T fi≤J¡ tu* <ª∏w° Ju¡ Ÿ°S

ŸyÕ - 107]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

615

<b<b@ ∫°wfi°Nů* J¡ů <fw°w° Fæ bæŸu FÙ ŸJu¡ Ÿ°S bF°≥ ≈≤ tæ*fiu fF…w bTÕ <fw°∫u $ ıæŸu f¥»°

J¡~C>N° ~>ů¸>Ù wÔæ∫° tu* <ª≤J¡°Ô wJ¡ ª•J¡≤ J¡°¸>w° ≤Fw° Fæ bæŸu FÙ „Ùw, b°∫C, w°≈ N°<Ì

Ju¡ J¡‹¸> Ÿu ≈Ù<nw tæ* bfi tu* <k¡≤w° ≤F° $$2-7$$ JC¡Ç>‡f Ju¡ ≈°Ôfi J¡∑ <ª∏w° Ÿu fi‹¸> F…oÕ

NwÎb ıÔ ≤FÙ fC<] Ÿu tæ*fiu ıÔwÙ F…oÕ <Ì„°Nů* Ju¡ Ÿt°fi NfiuJ¡ •Ôu„J¡°≤Ù J¡°∫ů˘ J¡ů Ìu©° $$8$$ wÙŸÙ J¡∑ ~>°Ô Ÿu ffiu F…Î NfiuJ¡ bTů˘ Ÿu J¡°t tu* Ô°fiu Ju¡ J¡°≤d ıÙdÕ-„ÙdÕ b˜

Ju¡ «¡≈≤ <≈^±>Ù J¡ů (J¡≤nu, <wfiJu¡ N°<Ì Ÿu ffi°oÕ yoÕ <≈^±>Ù, <ıŸu <Ÿ≤ ≈≤ ≤©J¡≤ fůH

™>°∫° ı°w° Fæ) @°≤d J¡≤fiub°Ôu tæ*fiu bfi tu* ÔJ¡<n∫°≥ i>ůoÕ, ıů t¥<wÕt°fig ÌC‹J¡tÕ Ju¡ Ÿt°fi S° $$9$$ ıC≥Nů* Ÿu ˚≤u F…Î, ıÙdÕ„ÙdÕ, ≈ŸÙfiu Ÿu w≤ NwÎb Ì…yÕ∏@ Ÿu ∫C•w J¡°æ≈Ùfit°` FÙ
tu≤° ÎJ¡t°` b˜ S° $ oŸ ≈®J¡°≤ ÎJ¡t°` J¡°æ≈Ùfi @°≤d J¡≤fiub°Ôu tæ*fiu @bÔÙJ¡ fi°tJ¡ b¨sů*

Ju¡ wÔu <bZ°t ÔuJ¡≤ NfiuJ¡ bTÕ <fw° <Ì∫u $$10$$ ıæŸu Fut∏w M¡wC tu* tui>J¡ bfi Ju¡ tº∫ tu*

<~>≈ ı°w° Fæ bæŸu FÙ ı°n° N°æ≤ „Ùwb°∫C Ÿu ııÕ¿≤w N°æ≤ JC¡Ç>‡f Ju¡ ˚≤d-≈ůTd tu* ÃJ¡<^™>w tæ* bfi Ju¡ N∏Ì≤ <~>≈° ≤F° $ fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ J¡ÔF J¡vÔůÔů* Ju¡ Ÿ∏w°≈ Ÿu <≈|Ôu F…Î ©¥fi J¡∑
f¥≥Ìu*, N°≥ŸCNů* Ju¡ fF°fiu, tæ*fiu N≈fiÙ N°≥©ů* Ÿu ~>ůnÙ $$11,12$$ ˚Ùyu F…Î ıayÔ tu* ≈°T°dů* J¡∑
yCk¡°R¡≈Ù JC¡<¸>∫ů* tu* tu| Ÿu ˚ÙTd bu ≤°<`∫°≥ fÙwÙ <ıfitu* ÎJ¡t°` b≤°F J¡° t°aŸ FÙ ˚ůıfi J¡ů <tÔw° S° $$13$$ J¡°Ôu tu|ů* Ÿu <fi<fnw° J¡ů ≈®°›w F…Î Ÿf fÙıů* J¡ů N*JC¡¿≤w J¡≤fiub°Ôu bT°ÕJ¡°Ô Ju¡ f∏@CNů* Ju¡ Ì…˚Õb Ÿu N°æ≤ ŸÌ° Fůfiub°Ôu J¡ÔFů* Ÿu fÙwfiu ≈≤ Ÿf ıyF „aJ¡°

J¡≤fiub°Ôu NwÎb Ì…#©Ù <ªWb°Ôu tæ*fiu wůwÔÙ b°dÙ fůÔfiub°Ôu f°ÔJ¡ů* Ju¡ Ÿ°S NfiuJ¡ů* bTÕ

ÌqŸ≤u ª°^±>°Ô Ju¡ |≤ tu* <fw°∫u $$14,15$$ ª^±>°ÔÙ Ju¡ J¡ÔF Ÿu Ì…#©Ù F…Î NwÎb J®C¡]

ª^±>°Ôů* Ju¡ NÃ∫∏w wıÕfi-˚ÃŸÕfi Ÿu tu≤° tC© ÎuŸ° ıÙdÕ-„ÙdÕ Fů y∫°, ıæŸu <J¡ ≤°F… Ju¡

Ì°≥wů* Ÿu ª∏Bt° ıÙdÕ-„ÙdÕ Fů ı°w° Fæ $$16$$ fi°≤J¡∑ ≈C”Tů* Ÿu Ô°oÕ yoÕ N°æ≤ fi°≤J¡∑ ≈C”Tů*

Ju¡ F°S ˚uıÙ yoÕ fi≤J¡ J¡∑ N≥w<n∫ů* J¡∑ fi°o˘ f°| J¡∑ t°aŸ≈u<„∫°≥, ~>ů¸>u <J¡∫u F…Î Nů™> Ÿu, tæ*fiu ªf°oÕ $$17$$ <Ft°Ô∫ J¡∑ J¡∏Ì≤°Nů* Ÿu <fiJ¡ÔÙ F…oÕ fnÙ ˚∫aJ¡≤ Fut∏w J¡∑ ÔF≤ů*,

<„<„≤ tu* ıÔJ¡dů* J¡∑ wuı b¨<‹¸>∫ů* N°æ≤ f≤k¡ J¡∑ ≤°<„∫ů* J¡ů tæ*fiu b˜≤<Fw „≤Ù≤ Ÿu ŸFfi

<J¡∫° $ ∫u Ÿf owfiÙ ˚ÙTd SÙ <J¡ t°Ô¥t ≈nw° S° t°fiů* ∫t≤°ı fiu f°d ~>ůnu Fů* $ fC»°≈u Ÿu ıÙdÕ N°æ≤ t¥» F…Î NJu¡Ôu tæafiu ≈C^∫ů* J¡∑ fi°o˘ NfiuJ¡ b¨sů* J¡∑ ın ©ůÌ ±>°ÔÙ $ ª^±>°Ô Fůfiu Ju¡ J¡°≤d tCHu J¡ůoÕ ~>¥w° fi S° N°æ≤ tu≤Ù ˜Ù ˚Ù ≈≤Ôu <Ÿ≤u J¡∑ ±>°<J¡fi SÙ, Nw# ıayÔ tu*

F≥<n∫° N°<Ì <t\>Ù Ju¡ fwÕfiů* tu* fnÙ Ôyfi Ÿu ≈J¡°∫° F…N° t°aŸ tæ*fiu ©°∫° $ N≈fiu wuı Ju¡
fi°„ Ju¡ <ÔÎ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ tC© Ju¡ <bJ¡°≤ J¡≤fiub°Ôu tæ*fiu N≈fiu t°aŸ J¡∑ fi°o˘ t¨y N°æ≤ ˚un J¡° t°aŸ N∏∫ Ôůyů* Ÿu ©≤ÙÌ° $ fitu* Ÿu J¡ůtÔ-J¡ůtÔ t°aŸ J¡ů <fiJ¡°ÔJ¡≤ N°æ≤ ÔůFu Ju¡

≈°` tu* ≈J¡°J¡≤ <b∏@°∫°ªÔ Ju¡ <fib°ŸÙ ˚ÙÔů* J¡∑ f¿_w∫ů* tu* N<@J¡ Ô°˚ Ju¡ <ÔÎ fuª° $ bF
t°aŸ •∫° S°, t°fiů* Fı°≤ů* ı∏t°∏w≤ů* tu* <Ìw F…N° tu≤° ≈°≈ FÙ S° $$18-23$$ fuªfiu Ÿu fªu F…Î t°aŸ J¡ů ª^±>°Ôů* Ju¡ |≤ů* Ju¡ N°Ÿ-≈°Ÿ Ju¡ f°yů* tu* Ÿ¥©fiu Ju¡ <ÔÎ tææ*fiu kæ¡Ô° <Ì∫° $
bF N≈<b` tÔ, t¥` N°<Ì Ÿu ∆∫°›w S° $ ≤°æ≤b fi≤J¡ tu* ≈nu F…Î J¡∑ w≤F NÃ∫∏w Ì…ÌÕ„° J¡ů

616

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈®°›w F…Î NwÎb <b∏º∫°ªÔ J¡∑ H°<n∫ů* Ju¡ f∏@C Ÿu ffi ≤Fu tæ*fiu Ÿ∏º∫° Ju¡ «¡≈≤ _fiuF Ÿu

≤<Fw ∫°fiÙ J¡∏Ì, t¥Ô, t°aŸ N°<Ì Ju¡ NıÕfi tu* <bPfi ±>°Ôfiub°Ôu Ÿ∏º∫°J¡°Ô J¡∑ <bπu<TdÙ
fC<] Ÿu JC¡Ì°ÔÙ J¡ů FÙ Ìu©° N∏∫ <J¡ŸÙ J¡ů fiFÙ* Ìu©°, ıů ≈ůTJ¡ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ Ÿt∫

<t`w° J¡ů ≈®°›w F…oÕ SÙ $$24,25$$ <ıŸ Ì…ÌÕ„° tu* Ô°<™>∫ů* Ju¡ N°|°w Ÿu¡JC¡Wu N°<Ì Ju¡

≈Ì®b J¡ů Ìq≤ J¡≤fiub°Ôu N°æ≤ ˚ÙÔů* Ju¡ wCv∫ „≤Ù≤b°Ôu tæ*fiu JC¡y®°t Ju¡ N∏@u Ôůyů* Ju¡ ©°fiu

∫ůÀ∫ J¡ůÌů N°<Ì tů¸>u-tů¸>u N∏fi Ÿu ≈≤‡≈≤° Ÿ‡f∏@ Ÿu Ìæb π°≤° ≈®°›w ≈C`, ˜Ù N°<Ì J¡°

˚≤d-≈ůTd <J¡∫° $ <ıfiJu¡ ≈Wu tCŸÔ°@°≤ b¨<‹¸> Ÿu „ÆÌ J¡≤wu Su ÎuŸu Ÿ¥©u F…Î w°n Ju¡ ≈unů*

Ju¡ wÔu bfi-b°fi≤ů* Ju¡ Ÿ°S ı°nu Ju¡ t°≤u Ì°≥wů* J¡ů ©¸>©¸>°wu F…Î tæ*fiu ≤°<`∫°≥ <fw°oÕ $ Ÿ

Ÿt∫ „Ùw Ÿu N°J®¡°∏w tu≤u „≤Ù≤ tu* ≤ůtů* fiu Ÿ¥ªÙ Ju¡ Ny®˚°y J¡° N°J¡°≤ @°≤d J¡≤ ≤•©°

S° $ N°æ≤ bT°Õ M¡wC tu* bu tu| Ju¡ <f∏Ì…Nů* J¡ů tů<w∫ů* Ju¡ wCv∫ @°≤d J¡≤wu Su $$26-28$$
sC@° Ÿu ≈Ù<nw N°æ≤ sÙd Ì≤b°Ôu tæ*fiu tu| Ju¡ ©^±> Ju¡ Ÿt°fi wCh~> fJ¡≤u Ju¡ t°aŸ Ju¡ Ç>J¡nu Ju¡ <ÔÎ ıayÔ tu* N≈fiu ≈¿≤b°≤ Ju¡ Ÿ°S fn° ˚°≤Ù J¡ÔF <J¡∫° $$29$$ bfi tu* „Ùw Ÿu tu≤u Ì°≥w fıwu Su N°æ≤ t°≤u ı°nu Ju¡ tu≤Ù N°≥©uu* <w≤~>Ù Fů yoÕ SÙ $ tu≤° „≤Ù≤ _∫°FÙ Ÿu ˚Ù N<@J¡ J¡°Ô°

Fů y∫° S° $ ∫F Ÿf Fůfiu Ÿu tæ* <≈„°ªůa J¡° Ÿy°-Ÿ‡f∏@Ù ffi y∫° S° $$30$$ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°Ô
tu* ıywg J¡° ˚ÔÙ˚°≥<w <bfi°„ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ k¡°≥Ÿ (ka¡Ì°) F°S tu* <ÔÎ F…Î J¡°Ô |¥tw° Fæ bæŸu FÙ tæa t~><Ô∫ů* J¡ů t°≤fiu Ju¡ <ÔÎ fiÌÙ Ju¡ <J¡fi°≤u-<J¡fi°≤u faŸÙ ÔuJ¡≤ |¥t° $$31$$ fF…w ≈b°Ÿ

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d wC≤∏w J¡°¸>u F…Î t¨y Ju¡ bs_SÔ Ÿu wÃJ¡°Ô y≤t°-y≤t ©¥fi t°w° Ju¡ _wfi Ju¡

Ìq@ Ju¡ Ÿt°fi tæ*fiu <≈∫° $$32$$ ÿt„°fi tu* fæ™>u F…Î ©¥fi Ÿu ÔS≈S wS° ÿt„°fi˚¥<t tu* ¿_Sw N≈<b` t°aŸ, f<Ô N°<Ì ©°fiub°Ôu tCHŸu bfi Ju¡ buw°Ô ÎuŸu ˚°yu t°fiů* bu ª¿^±>J¡°Nů* Ÿu

˚y°∫u y∫u Fů* $ tæ*fiu bfi tu* t¨y N°æ≤ ≈<s∫ů* Ju¡ f∏@fi Ju¡ <ÔÎ ı°Ô ÎuŸu kæ¡Ô°∫u ıæŸu <J¡ Ôůy N≈fiÙ b¨<] Ju¡ <ÔÎ ≈C`, ˜Ù, JC¡Ç>‡f N°<Ì J¡∑ N°„° J¡° ı°Ô kæ¡Ô°wu Fæ* $$33,34$$ tæ*fiu N≈fiu t°∫°R¡≈Ù ı°Ôů* Ÿu Ôůyů* J¡ů N°æ≤ ±>ů≤u Ju¡ ı°Ôů* Ÿu ≈<s∫ů* J¡ů •Ôu„ ≈F…≥ª°∫° N°æ≤

N≈fiu ≈°≈t∫ ıÙbfi Ÿu <Ì„°Nů* J¡ů Ìq<Tw <J¡∫° $$35$$ ÎuŸu ≈°≈J¡tÕ Ju¡ ≤Fwu ˚Ù tæ*fiu ≈°≈°ª≤d tu* FÙ tfi Ôy°∫° N°æ≤ ≈°≈J¡tÕ tu* FÙ N°„° ÎuŸu f»°oÕ ıææŸu bT°Õ M¡wC tu* fi<Ì∫°≥ f»wÙ Fæ* $ ıæŸu

˚°ÔC (c) Ju¡ ÿb°Ÿ Ÿu Ÿ°≥≈ Ìq≤ ˚°y ı°w° Fæ bæŸu FÙ ŸÌgfC<] tCHŸu Ìq≤ ªÔÙ yoÕ SÙ $ ıæŸu Ÿ°≥≈ J¡u*ªCÔ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìuw° Fæ bæŸu FÙ tæ*fiu Ì∫° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° S° $$36,37$$
ıæŸu y®Ù‹t M¡wC Ju¡ N∏w tu* N°J¡°„ buy Ÿu b¨<‹¸> J¡≤fiub°Ôu Îba yıÕfi-wıÕfi J¡≤fiub°Ôu J¡°Ôu tu| J¡° NayÙJ¡°≤ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ buy Ÿu f°dů* J¡∑ b¨<‹¸> J¡≤fiub°ÔÙ Îba yıÕfi J¡≤fiub°ÔÙ

J®¥¡≤w° J¡° tæ*fiu NayÙJ¡°≤ <J¡∫° $$38$$ ıæŸu Ôůyů* Ÿu J¡°¸>J¡≤ Ìq≤ kæ*¡J¡∑ yoÕ ©¥f k¥¡ÔÙ F…oÕ

©≤°f taı≤Ù J¡ů, <ıŸJ¡∑ y∏@ NÃ∫∏w ÃJ¡¸> Fů, yâ° _bÙJ¡°≤ Ôuw° Fæ bæŸu FÙ Ã≈∏fi Ì…#ŸF NfiuJ¡ N°≈<W∫°≥ tæ*fiu <ª≤J¡°Ô wJ¡ @°≤d J¡∑ ıů fF…w <b_w°≤ Ÿu ∫C•w N°æ≤ N∏∫°∏∫
ıfiů* Ÿu Ã∫•w SÙ $ "owfiu Ÿt∫ wJ¡ oŸJ¡° ˚ůy J¡≤fi° ª°<F∫u, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° <fi∫w J¡°Ô
c ˚°ÔC (¿≤h~>) N≈fiu ÿb°Ÿ Ÿu Ÿ°≥≈ J¡ů <fÔ Ÿu f°F≤ ©Ù*ªJ¡≤ ©° ±>°Ôw° Fæ, ÎuŸÙ ≈®<Ÿ¿] Fæ $

ŸyÕ - 108]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

617

FÙ' <ıfiJu¡ sù˚uÌ J¡° <b˚°y J¡≤fiub°Ô° Fæ ÎuŸÙ fi°≤J¡∑ ÃJ¡¸> ˚¥<t∫ů* tu* tæ*fiu ≈°≈R¡≈Ù fÙıů*

J¡∑ tC<V>∫°≥ fůoÕ, <ı∏Fu* tůF FÙ bT°Õ Ju¡ wCv∫ f»°w° Fæ $$39,40$$ <b∏º∫°ªÔ J¡∑ yCk¡°Nů* tu*

≤Ffiub°Ôu tæ*fiu ı°Ô N°<Ì t¨yů* J¡ů k≥¡Ÿ°fiu Ju¡ Ÿ°@fiů* Ÿu t¨yů* ≈≤ N≈fi° <fiÌÕ∫w°≈¥bÕJ¡ ÎuŸ°

≈≤°J®¡t <Ì©°∫° ıæŸ° <J¡ J¡°Ô ≈®°<d∫ů* ≈≤ Ì„°Õw° Fæ $ ıæŸu ZÙ<b‹dC ˚yb°fig „uTfi°y Ju¡

„≤Ù≤ ≈≤ „∫fi J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ tæ*, <ıŸJ¡° <bbuJ¡ fi‹¸> Fů y∫° S°, ª°t≤Ù Ju¡ J¡^™>R¡≈Ù ˚Ùw

≈≤ <Ÿ≤ ≤© J¡≤ Ÿů∫° $$41,42$$ ªaªÔ ª≤d N°æ≤ b˜b°Ôu, wS° „ÆÌ≈¥bÕJ¡ @¥t <ıŸtu*

vÔ<Ÿw Fů ≤F° Fæ ÎuŸu tu≤u „≤Ù≤ fiu, ≈<s∫ů* Ÿu <ıŸJu¡ ŸtÙ≈_S ≈bÕw N°æ≤ N°J¡°„ ªaªÔ

Fů, y≤ıwu F…Î ∆∫°|® N°<Ì Ÿu <ıŸJ¡° R¡≈ vÔ<Ÿw Fů, ÎuŸu JC¡F≤u Ÿu N°h~>∏fi <b∏º∫°ªÔ

Ju¡ ıÔt∫ ≈®Ìu„ J¡∑ „ů˚° @°≤d J¡∑ $ ıæŸu ˚yb°fig b≤°F fiu ≈¨<SbÙ J¡ů, <ıŸtu* NŸa¶∫ ıÙb ªÔ ≤Fu Su, ŸF° S° ∫°fiÙ N≈fiu «¡≈≤ @°≤d <J¡∫° S° bæŸu FÙ J¡°Ôu „≤Ù≤b°Ôu tæ*fiu y®Ù‹t M¡wC
tu* ıC≥Nů* Ju¡ HC≥±> Ÿu ≈¥dÕ J¡∏S° J¡ů fF…w <Ìfiů* wJ¡ N≈fiu J¡∏@u ≈≤ ŸF° ∫°fiÙ @°≤d <J¡∫° $
fF…w f°≤ tæ*fiu bfi tu* @@J¡wÙ F…oÕ N<Àfi Ÿu fF…w Ÿu ≈®°<d∫ů* J¡ů ˚_t J¡≤ ±>°Ô° S°, NwÎb tæ*fiu <ıŸfiu ≈®Ô∫ J¡∑ N<Àfi Ÿu ıywg J¡ů ©° ±>°Ô°, Ÿ J¡°Ô J¡° NfiCJ¡≤d <J¡∫° $ ıæŸu

˜Ù≈®Ÿay J¡° ∆∫ŸfiÙ ≈C”T ≤ůyů* J¡ů Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ NSb° ıæŸu Ì…‹¸> y®F ∫° Ì…≤°y®F bæ≤, J¡ÔF N°<Ì NfiSů˘ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ tu≤Ù ≈ÃfiÙ fiu Ì…#© N°æ≤ ŸC© R¡≈ fhªů* J¡ů

Ã≈∏fi <J¡∫° $$43-46$$ ≤°ı° Ju¡ ÔnJu¡ Ÿtu* ˚Ù oJ¡Ô°æwu ÔnJu¡ NwÎb ÌůTů* Ÿu NÃ∫∏w

<fi<fn tæ*fiu wf J¡v≈ Ju¡ ŸÂ„ Ÿ°™> bTÕ <fw°∫u $$47$$ Fu Ÿ˚°ŸÌů*, Ì…b°ÕŸfi°R¡≈Ù funÙ Ÿu f≥@u F…Î N˚°yu tæafiu bF°≥ ≈≤ N°≈ Ôůyů* J¡ů <ıwfi° Ÿt∫ t°Ô¥t F…N°, ŸJ¡∑ N≈us° J¡FÙ*

N<@J¡ Ÿt∫ wJ¡ J®¡ů@°bu„ Ÿu ˚œÙ-˚œÙ y°<Ô∫°≥ ÌÙ, N°≈<W∫ů tu* ©¥f ıů≤ Ÿu ≤ů∫°, R¡©°-Ÿ¥©° tů¸>° N∏fi ©°∫°,˚ÙÔů* J¡∑ ¸¥>¸>Ù-k¥¡¸>Ù y∏ÌÙ ¸>ůÔÙ tu* <fib°Ÿ <J¡∫° $$48$$

ÎJ¡ Ÿ°æ Ÿ°wb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ N°™>b°≥ ŸyÕ

≤°ı° Ju¡ ª^±>°Ôů* J¡∑ Ÿ f_wÙ tu* fF…w bTů˘ wJ¡ <fib°Ÿ J¡≤wu Ÿt∫

Nfi°b¨<‹¸> Ÿu Ã≈∏fi Ì…<˚Õs Ÿu Ìu„ J¡∑ Ì…ÌÕ„° J¡° bdÕfi $

≤°ı° fiu J¡F° # Fu Ÿ˚°ŸÌgb¨∏Ì, wÌfi∏w≤ J®¡t„# Ÿt∫ fÙwfiu ≈≤ tu≤Ù N°∫C b¨]°b_S°Ÿu ııÕ¿≤w Fů yoÕ, tu≤° tC≥F wCT°≤ Ÿu ÔÌu F…Î |°Ÿ Ju¡ <wfiJ¡ů* Ju¡ wCv∫ Ÿku¡Ì Ì°»Ù-t¥≥~> Ÿu N°h~>∏fi Fů y∫° $$1$$ ıæŸu b°∫C Ÿu ≈®u¿≤w ıÙdÕ-„ÙdÕ ≈Wu nwu Fæ* bæŸu FÙ J¡tÕR¡≈Ù b°∫C Ÿu

≈®u¿≤w ŸC©∫C•w N°æ≤ Ì…#©∫C•w tu≤u <Ìfi fÙwfiu Ôyu $$2$$ ıæŸu ∫C] tu* f°dů* Ju¡ Ÿt¥F Ôy°w°≤

N°wu N°æ≤ ı°wu Fæ* bæŸu FÙ ŸC©-Ì…#©, Ôn°oÕ- Hyn°, NJ¡≤dÙ∫ ªů≤Ù, ŸÙfi°ıů≤Ù N°<Ì

J¡°∫Õ N°fiu-ı°fiu Ôyu $$3$$ tu≤° <ªW J¡vÔůÔů* Ÿu ˚≤u F…Î ŸtCB Ju¡ Ÿt°fi ˚®°∏w Fů y∫° S°, tæ* ŸÌ° <bJ¡v≈ů* J¡∑ J¡v≈fi°R¡≈Ù ˚≥b≤ tu* ≈n° ≤Fw° S°, ıæŸu ≈sÙ N°J¡°„ tu* <J¡ŸÙ NbÔ‡ffi Ju¡ <ffi° nw° Fæ bæŸu FÙ tu* <J¡ŸÙ NbÔ‡ffi Ju¡ <ffi° N°J¡°„ tu* ªÔw° S° N°æ≤ <fÔJC¡Ô

618

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ın Fů y∫° S° $$4$$ <ª∏w°Nů* Ÿu ∆∫°›w ªÔ ≤Fu ªJ®¡ tu* N°R¡» Fůfiu Ÿu tu≤u ˚®°∏w Fů ı°fiu ≈≤

N°æ≤ J¡°ÔR¡≈Ù Ÿ°y≤ tu* ˚°æ*¿≤∫ů* Ju¡ Ÿ°S fF°∫u ı° ≤Fu w¨d Ju¡ wCv∫ <J¡ŸÙ NbÔ‡ffi Ju¡ <ffi°

¿_Sw Fůfiu ≈≤ <b∏º∫°ªÔ J¡∑ ˚¥<t Ju¡ bfi Ju¡ J¡∑nu N°æ≤ ÎJ¡t°` Ì≤ ˚≤fi° FÙ <ıŸJ¡° tC¶∫

J¡°t Fæ, ÎuŸu Ìů f°F…b°Ôu yÌÕ˚R¡≈ tu≤u oŸ ≈®J¡°≤ bF°≥ ≈≤ NfiuJ¡ bTÕ fÙwu $ tæ* „b J¡∑ fi°o˘

N≈fiÙ ˚¥≈w°J¡ů ˚¥Ô ªCJ¡° S° $ <ıŸJu¡ ≈a© J¡¸> y∫u Fů ÎuŸu ≈bÕw Ju¡ Ÿt°fi fnÙ buyb°ÔÙ

ª°^±>°Ôw° ≈¥dÕR¡≈ Ÿu tCHtu* ¿_S≤ Fů ªCJ¡∑ SÙ $ ıæŸu ≈®Ô∫J¡°Ô ŸaŸ°≤J¡ů wFŸ-fiFŸ J¡≤

±>°Ôw° Fæ, ıæŸu bfi°<Àfi ıayÔ J¡ů ≤°© J¡≤ ÌuwÙ Fæ, ıæŸu Ÿ°y≤ J¡∑ ÔF≤ w¸> J¡ů t<¸>>∫°tu¸> J¡≤ ±>°ÔwÙ Fæ, ıæŸu bı® Ÿ¥©u b¨s J¡ů ıÔ° ±>°Ôw° Fæ, bæŸu FÙ NfibŸ≤ tu* FÙ <ıŸtu* Ôůyů*

J¡° ≈≤ÔůJ¡ytfi Fůw° Fæ ÎuŸ° Ì…<˚Õs J®¡ů@Ù ª^±>°Ôů* J¡∑ t^±>ÔÙ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ N∏fi, w¨d, ≈Wu N°æ≤ ıÔ Ju¡ N˚°b Ÿu ∫C•w <b∏@°ªÔ Ju¡ ıÔ≈®°∫ ≈®Ìu„ tu* N°∫° $$5-9$$ tu| ŸtCF f≤Ÿwu fi Su, Ìu©wu FÙ fi‹¸> Fů ı°wu Su $ ∫F ˚Ù t°Ô¥t fiFÙ*, bu J¡F°≥ ≤Fwu Su, J¡≈nu Ÿu ~>fiu F…Î Ÿu NÃ∫∏w Ÿ¥‚t Nay°≤-J¡dů* Ÿu <t<Zw b°∫C fFwÙ SÙ $ bfi_S<Ô∫°≥ „¥∏∫ SÙ, Ÿ¥©u F…Î
ttÕ≤„ÆÌ J¡≤fiub°Ôu ≈Wů* Ÿu bu ∫C•w SÙ N°æ≤ ª°≤ů* Nů≤ bfi°<Àfi Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w SÙ, NwÎb t°Ô¥t ≈nw° S° t°fiů* fF…w <Ìfiů* Ÿu ∏Fů*fiu Ÿa∏∫°Ÿ Ôu ≤•©° Fů $$10,11$$ NfibŸ≤ tu*

Ã≈∏fi F…N° Ì…<˚Õs fn° ˚ÙTd F…N° $ Ÿtu* bfi°<Àfi œ°t y<w Ÿu kæ¡ÔÙ SÙ $ Ÿ‡≈¥dÕ bfi ŸC©°∫u y∫u Su $ w¨d N°æ≤ Ôw°Nů* J¡∑ ˚_t FÙ „uT ≤F y∫u Su $ ŸfJu¡ Nay @¥<Ô Ÿu @¥Ÿ¿≤w Fů y∫u Su $ Ÿf t°fib t°≤u ˚¥© Ju¡ ∆∫°JC¡Ô Su $ Ÿ Ì…<˚Õs tu* N∏fi, w¨d N°æ≤ ≈°fiÙ J¡° J¡FÙ* fi°t fi S° $ Ÿf fiy≤ N°æ≤ y®°t Ÿtu* ÃJ¨¡‹¸> N≤^∫ ffi y∫u Su $$12,13$$ Ÿ Ì…<˚ÕsJ¡°Ô tua

≈®wÙw Fů ≤Fu t¨yw¨‹d° Ju¡ ıÔ tu* ˚æ*Ÿů* J¡° ∫¥S fiF° ≤F° S° $ ıayÔ J¡° N°J¡°„ b°∫C Ÿu n°∫u y∫u ıÔJ¡dů* J¡ů ˚Ù @°≤d fiFÙ* J¡≤w° S° $ '≈°fiÙ" „ÆÌt°` Ju¡ Zbd Ÿu Ôůyů* Ju¡ HC^±> Ju¡

HC^±> ÃJ¡<^™>w Fůwu Su $ Ÿ¥∫Õ Ju¡ w°≈ Ju¡ <b_w°≤ Ÿu Ã≈∏fi F…Î „ůTŸu Ÿf tfiC‹∫ Ì…#©Ù Fů

≤Fu Su $ |°Ÿ-≈WÙ ©°fiu Ju¡ Ωůy Ÿu NÃ∫∏w sC<˚w F…Î Ôůyů* J¡° Ÿ Ì…<˚Õs tu* ıÙbfi ªÔ°
y∫° S° $ N≈fiu „≤Ù≤ J¡ů ªf°fiu J¡∑ N<˚Ô°T° Ÿu Ì°≥w ≈≤_≈≤ ÎJ¡-ÌqŸ≤u J¡ů J¡°¸>wu Su $ ∫F
t°aŸ Fæ, ÎuŸÙ „aJ¡° Ÿu ©æ≤ Ju¡ y® N<Àfi-J¡dů* Ju¡ Ÿt¥F J¡ů Ôůy <fiyÔ y∫u Su $ t^±>J¡ J¡∑

(ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈J¡b°fi J¡∑) ˚®°¿∏w Ÿu <fi#Ÿ°≤ bfi Ju¡ ≈ÃS≤ů* Ju¡ Ç>J¡nů* J¡ů ˚Ù Ôůy <fiyÔ y∫u Su $ t°w°, ≈C`, <≈w° N°<Ì ≈≤_≈≤ Ju¡ _fiuF Ÿu Ì…#©Ù FůJ¡≤ ≈®°dů* Ju¡ ˚∫ Ÿu <Ô≈¸>u Su $
t°aŸ°F°≤Ù ≈<s∫ů* Ju¡ ≈u¸> tu* ≈¥≤Ù <fiyÔÙ y∫Ù ŸC∏Ì≤ Ÿ°¿≤J¡°Î≥ „ÆÌ J¡≤wÙ SÙ $ ≈≤_≈≤ Nayů* Ju¡

J¡°¸>fiu Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ @≤°wÔ ”<@≤ Ÿu <Ÿ•w S° tÌů∏tW N°æ≤ sC<˚w F°SÙ „u≤ů* J¡ů <fiyÔfiu Ju¡

<ÔÎ Ÿ∏fi] Su $$14-19$$ yCk¡°Nů* tu* Ftu* J¡ůoÕ <fiyÔ fi ı°∫ oŸ N°„aJ¡° Ÿu ÎJ¡-ÎJ¡

J¡≤Ju¡ |¥t ≤Fu <Ÿ*Fů* Ÿu ŸJ¡Ù ˚ÙTdw° J¡FÙ* N<@J¡ f» yoÕ S∑ $ ≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů t°≤fiu

<Ô∫u Ωw F…Î Ôůyů* Ju¡ tvÔ ª¿≤` J¡ů bF @°≤d J¡≤w° S° $$20$$ Ÿ ˚ÙTd Ì…<˚Õs tu*

≈Wů* Ÿu ≤¿Fw ≈unů* J¡ů Nay°≤ů* Ÿu ˚≤Ù F…oÕ wuı N°≥@Ù n° ≤FÙ SÙ $ ≈®°<d∫ů* Ju¡ ”<@≤ J¡ů ≈Ùfiu Ju¡ <ÔÎ ÃJ¡<^™>w <fÔ°≤ yuR¡ N°<Ì @°wCNů* J¡∑ w¸> ˚¥<t J¡ů ª°¸>wu Su $ N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°Nů*

ŸyÕ - 109]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

619

Ju¡ |fi |¸>°¸>ů≈ Ÿu bF Ì…<˚Õs J¡°Ô N°bwÕ Ÿu N°æ≤ bfib°∫C Ÿu ∫C•w S° $ Ÿ˚Ù ıyFů* tu*

ª¸>ª¸> „ÆÌ J¡≤ ≤FÙ N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°Nů* Ÿu ŸfJu¡-Ÿf ıayÔ Ÿtu* ≈ÙÔu ≈n y∫u Su $$21,22$$ <ıfi H°<n∫ů* tu* bfi°<Àfi Ÿu Nıy≤ ıÔ y∫u Su, fiŸu ™>u F…Î @CÎ≥ Ÿu, ıů

fiJu¡ N<@J¡ k¡Ôfiu-k¥¡Ôfiu Ju¡ <ÔÎ ÌÙ yoÕ @¥≈ Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw Fůw° S°, Ÿf ≈un N°æ≤

H°<n∫°≥ ⁄‹¸>≈C‹¸> Fů yoÕ SÙ $ b°∫C Ju¡ Hů*Ju¡ Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w bfi°<Àfi J¡∑ ≠b°Ô°Nů* Ÿu Ÿ∏º∫°J¡°ÔÙfi tu| Ju¡ w…v∫ Ÿ°≤° N°J¡°„ N°h~>∏fi S° $$23$$ Ÿ Ì…<˚Õs tu* ª°≤ů* Nů≤

œ°t F°F°J¡°≤ tª° S°, bfi°<Àfi Ÿu nÙ F…Î ˚_t Ÿu <ffi° Ì^±> Ju¡ ~>°wu wfiu F…Î Su, t°≤u ˚¥©

Ju¡ ≤ů ≤Fu fi≤-fi°¿≤∫ů* Ju¡ N°yu ÌÙfi-FÙfi f°ÔJ¡ ≤ů -<ªvÔ° ≤Fu Su, Ÿa˚®°∏w ≈C”T Ì°≥wů* Ÿu fnu-fnu „bů* Ju¡ t°aŸ J¡ů J¡°¸> ≤Fu Su, t°aŸ Ju¡ ~>ů¸>u-~>ů¸>u Ç>J¡nů* J¡ů fnu buy Ÿu <fiyÔfiu Ju¡

J¡°≤d Ôůy ©¥fi Ÿu w≤ N≈fiÙ N≥yC<Ô∫ů* J¡ů <fiyÔ ≤Fu Su $$24,25$$ Ÿ ÌC<˚Õs tu* Ôůy fiÙÔu ≈Wu N°æ≤ Ôw°Nů* J¡∑ N°„aJ¡° Ÿu @CÎ≥ J¡∑ <fi<bn ~><f J¡ů ≈Ùwu Su $ N°J¡°„ tu* |¥t ≤Fu yÙ@ N°J¡°„ tu* n ≤Fu Nay°≤ R¡≈Ù t°aŸ ©^±> J¡ů <fiyÔ ≤Fu Su ∫°fiÙ N°J¡°„ tu* Nay°≤u o@≤-@≤ n ≤Fu Su, ∏Fu* ∫F t°aŸ <≈^±> Fæ, ∫F ŸtHJ¡≤ yÙ@ <fiyÔwu Su $ ≈≤_≈≤ ÎJ¡

ÌqŸ≤u Ju¡ Nay J¡ů J¡°>¸>fiub°Ôu Ôůyů* Ju¡ ≈Ô°∫fi Ÿu bF°≥ fnÙ ∆∫°JC¡Ôw° Fů ≤FÙ SÙ, ıů≤ Ÿu

@@J¡wÙ F…oÕ N<Àfi J¡∑ ˚n˚n°F¸> Ÿu Ôůyů* Ju¡ ⁄Ì∫ N°æ≤ ≈u¸> k¡¸> ≤Fu Su, yF≤u yâů* tu* ≈®bu„

J¡≤ ≤Fu b°∫C Ju¡ HfiJ¡°≤ Ju¡ Ÿt°fi ˚ÙTd bfi°<Àfi J¡∑ Ô≈¸>u* @@J¡ ≤FÙ SÙ, ˚∫˚Ùw Nıy≤ů*

J¡∑ kC¡k¡J¡°≤ Ÿu bF°≥ b¨sůa ≈≤ Nay°≤ n ≤Fu Su $$26-28$$ ıů <b∏º∫°ªÔ J¡° ≈®Ìu„ ≈FÔu fn° tfiůF≤ S°, bF oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°<d-<bfi°„J¡°≤Ù Ì…<˚Õs J¡ů ≈°J¡≤, NfibŸ≤ tu* <ıŸtu*

Ìu„ fi‹¸> Fů ≤Fu Fæ*, „C‹J¡ J¡ů¸>≤b°Ô° FůJ¡≤ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* yu F…Î f°≤F Ÿ¥∫ů˘ J¡∑ N<Àfi Ÿu ıÔu F…Î ıywg J¡∑ wCv∫w° J¡ů ≈®°›w F…N° $ bF Ìu„, ıF°≥ ≈≤ @@J¡ ≤FÙ N<Àfi Ÿu ı¸>°∫C•w F…Î
b¨sů* tu* fF ≤FÙ Fb° Ju¡ Ÿaª°≤ Ÿu Ôůy fF…w ≈Ù<nw Su, N<Àfi, Ÿ¥∫Õ N°æ≤ Ÿ¥∫Õ-≈C` „fiæÿª≤ J¡∑

J®¡∑n°˚¥<tR¡≈Ù |≤ J¡∑ wCÔfi° J¡ů ≈®°›w FCN° $$29,30$$

ÎJ¡ Ÿ°æ N°™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ fi°æb°≥ ŸyÕ

Ì…<˚Õs ≈Ù<nw <b∏º∫≈®Ìu„ Ÿu ˜ÙŸ<Fw <fiJ¡Ôu F…Î ≈C` J¡∑ N°≈<W Ìu©J¡≤

N<Àfi tu* ≈®bu„ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ oh~C>J¡ ≤°ı° J¡° ı°yJ¡≤ ŸÌ_∫ů* Ÿu Ÿab°Ì $

≤°ı° fiu J¡F° # Fu Ÿ˚°ŸÌů*, Ÿ Ÿt∫ •w J¡‹¸>Ì°<∫fiÙ Ìæb J¡∑ ≈®<wJ¥¡Ôw° Ju¡, ıů NÃ∫∏w Ÿ∏w°≈ Ìufiub°ÔÙ SÙ, NwÎb ∫<Ì Ÿu NJ¡°Ô tu* ≈®°›w |ů≤ ≈®Ô∫ J¡F° ı°∫ wů J¡ůoÕ

NÃ∫C<•w fi FůyÙ, <Ÿ≤ ≈≤ ≈nfiu ≈≤ ıæŸu „≤Ìg M¡wCtu* N°J¡°„ Ÿu tu| J¡FÙ* ÌqŸ≤u ≈®Ìu„ tu* ªÔu ı°wu Fæ* bæŸu FÙ J¡ůoÕ Ôůy N≈fiu ≈¿≤b°≤ f∏@C-f°∏@bů* Ju¡ Ÿ°S <fiJ¡Ô J¡≤ ÌqŸ≤u Ìu„ tu* ªÔu y∫u $$1,2$$ ıæŸu bfi tu* J¡°¸>u y∫u b¨s bFÙ* ≈≤ ıÙdÕ„ÙdÕ Fů ı°wu Fæ* bæŸu FÙ <J¡wfiu Ôůy, ıů N≈fiu ≈C`, ˜Ù, Zu‹™> f∏@CNů* J¡ů N≈fiu „≤Ù≤ Ju¡ Nb∫bů* J¡∑ fi°o˘ ~>ůn fiFÙ* ŸJ¡wu Su, bFÙ*

620

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈≤ wFŸ-fiFŸ Fů y∫u $$3$$ ıæŸu N≈fiu |ů*ŸÔu Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î ≈<s∫ů* J¡ů, <ıfiJu¡ ≈a© fiFÙ*

<fiJ¡Ôu Fů*, f°ı ©° ı°wu Fæ*, bæŸu FÙ N≈fiu |≤ Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î <J¡wfiů* J¡ů f°|, ˚°Ô¥ N°<Ì
ıayÔÙ ı°fib≤ ª¸> J¡≤ y∫u $$4$$ ≈w*yů* J¡∑ fi°o˘ J¡ůoÕ Ôůy ıÔÙ F…oÕ N°y tu* ≈®<b‹¸> Fů y∫u, J¡ůoÕ ≈F°n Ÿu ÔC»J¡∑ F…oÕ <„Ô°Nů* J¡∑ ˚°≥<w y±>gi>ů* tu* <y≤ y∫u $$5$$ tæ* wů fi ÿbŸC≤ N°<Ì

<t`ů* J¡ů ~>ůnJ¡≤ tu≤u ≈Ù~>u ªÔ ŸJ¡fiu tu* ŸtSÕ Ju¡bÔ N≈fiu JC¡Ç>‡f J¡ů ÔuJ¡≤ fnÙ J¡<™>fi°oÕ Ÿu

Ÿ ÌC<˚Õs ≈Ù<nw Ìu„ Ÿu <fiJ¡Ô N°∫° $$6$$ N<Àfi, b°∫C, f°| N°<Ì <F*ŸJ¡ ıÙbů* N°æ≤ Ÿ≈Õ

N°<Ì J¡∑ N°≥©ů* tu* @¥Ô Hů*J¡J¡≤ ∫°fiÙ fiŸu fªJ¡≤ tæ* t¨Ã∫C Ju¡ ˚∫ Ÿu Ÿ≈ÃfiÙJ¡ <fiJ¡Ô

N°∫° $$7$$ Ÿ Ìu„ J¡∑ ŸÙt° tu* ≈F…≥ªJ¡≤ bF°≥ ÎJ¡ w°n Ju¡ ≈un Ju¡ wÔu N≈fiu J¡∏@u Ÿu fhªů*

J¡ů, ıů <b<b@ NfiSů˘ Ju¡ Ÿt°fi ˚ÙTd Su, w°≤J¡≤ tæ*fiu <ª≤J¡°Ô wJ¡ <bZ°t <J¡∫° $ tu≤Ù

Ì„° fnÙ „ůªfiÙ∫ SÙ, ≤°æ≤b fi≤J¡ Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î ≈C”T Ju¡ ŸÂ„ tæ* SJ¡° S° N°æ≤ y®Ù‹t M¡wC

Ju¡ ≈®ªC≤ bfi°<Àfi Ju¡ Ÿ∏w°≈ Ÿu ≈Ù<nw tæ* ıÔ ≤<Fw J¡tÔ Ju¡ ŸÂ„ tC≤H°∫° S° $ wÌ…≈≤°∏w ª^±>°Ô J¡∑ ≈C`Ù Ju¡ (tu≤Ù ≈ÃfiÙ Ju¡) Ÿ ≈un Ju¡ wÔu <bZ°t Ôufiu, Ìů ÔnJ¡ů* J¡ů ~>°wÙ Ÿu Ôy°J¡≤ Ÿů ı°fiu ≈≤ ≈¨h~>J¡ fi°t J¡° ÎJ¡ ÔnJ¡° tu≤u N°yu fæ™>° S°, ıů ŸfŸu ~>ů¸>° N°æ≤ fn°

˚ůÔ°˚°Ô° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ft Ìůfiů* J¡° fn° Ì…Ô°≤° S° $ Ÿfiu ÌÙfi FůJ¡≤ N°æ≤ N°≥©ů* tu*

N°≥Ÿ¥ ˚≤J¡≤ tCHŸu J¡F° # <≈w°ıÙ tCHu ıvÌÙ ©°fiu Ju¡ <ÔÎ t°aŸ N°æ≤ ≈Ùfiu Ju¡ <ÔÎ ”<@≤

ÌÙ<ı∫u $ f°≤-f°≤ ÎuŸ° J¡Fw° FCN° bF fi∏F°-Ÿ° fhª° ≈®°d°¿∏wJ¡ Nb_S° J¡ů ≈®°›w F…N°

N°æ≤ t°≤u ˚¥© Ju¡ f°≤-f°≤ ≤ůfiu Ôy° $$8-13$$
tæ*fiu ŸŸu f°≤-f°≤ J¡F° # fu¸>°, t°aŸ fiFÙ* Fæ $ <k¡≤ ˚Ù bF t∏Ìt<w tCHu t°aŸ ÌÙ<ı∫u J¡Fw° FÙ ≤F° $$14$$ wÌ…≈≤°∏w ≈C` Ju¡ ≈®<w yF≤u _fiuF Ÿu t¥» ffiu F…Î NwÎb NÃ∫∏w Ì…#©Ù
tæ*fiu ŸŸu J¡F° # fu¸>°, ≈J¡° F…N° tu≤° t°aŸ ©°Nů $ <k¡≤ "Ìů" J¡FJ¡≤ NÃ∫∏w ˚¥©u N°æ≤
tu≤u „≤Ù≤ Ÿu <ª≈J¡ ≤Fu Ÿfiu tu≤° t°aŸ ©°fi° ˚Ù _bÙJ¡°≤ J¡≤ <Ô∫° $$15,16$$ _fiuF N°æ≤

J¡”d° Ÿu tůF tu* ≈nu F…Î wS° NÃ∫∏w Ì…#<©w F…Î tæ*fiu, ıů <J¡ Ÿ wÙb® N°≈<W J¡ů ŸFfiu tu* ŸtSÕ fi S°, fhªu J¡∑ Ÿ ≈Ùn° J¡ů Ìu©J¡≤ Ÿf Ì…#©ů* Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈°fiu Ju¡ <ÔÎ N°æ≤

Ÿ J¡°Ô Ju¡ ∫ůÀ∫ Ÿ⁄wg t≤d Ju¡ <ÔÎ tfi tu* <fiÿª∫ <J¡∫° $$17,18$$ bF°≥ ≈≤ ÔJ¡<n∫ů*

J¡ů oJ¡l>Ù J¡≤ tæ*fiu <ªw° ffi°oÕ $ bF <ªw° ª¸>ª¸> „ÆÌů* Ÿu tu≤Ù N<˚Ô°T° J¡≤fiub°ÔÙ-ŸÙ

¿_Sw F…oÕ $ Ÿ <ªw° tu* ıæŸu FÙ tæ* N≈fiu J¡ů kua¡J¡fiu Ôy° bæŸu FÙ oŸ <Ÿ*F°Ÿfi Ÿu ≤°ı°

R¡≈ tæ* fnu buy Ÿu ª<Ôw F…N° $ wÌfi∏w≤ wC≤Ù Ju¡ „ÆÌ Ÿu N°æ≤ ı∫ |ůT Ÿu tæ* ıy°∫° y∫° $
oŸ ≈®J¡°≤ Îu∏Bı°<ÔJ¡ fiu ıæŸu NI°fi ıÙb J¡∑ Ÿæ*J¡nů* Ì„°Nů* Ÿu ∫C•w tůF Ã≈∏fi J¡≤w°

Fæ bæŸu FÙ ∫F tůF tCHtu* Ã≈∏fi <J¡∫° $ NÃ∫∏w wuı_bÙ ≤°ı°<@≤°ı Ôbd Ju¡ ∫F J¡F

ªCJ¡fiu ≈≤ Îu∏Bı°<ÔJ¡ ÎJ¡ sd tu* bFÙ* ≈≤ N∏w<FÕw Fů y∫° $ N°ÿª∫Õ Ÿu N°≥©u* w≤u≤wu F…Î

ŸÌ_∫ů** fiu ≤°ı° Ÿu J¡F° # ≤°ıfig, <ıŸJ¡ů @fi J¡∑ oh~>° fiFaÙ* Fæa, bF Îu∏Bı°<ÔJ¡ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $ ∫F ŸaŸ°≤ J¡∑ ¿_S<w ŸtH°fiub°ÔÙ J¡ůoÕ ÌæbÙ t°∫° Fæ $$19-24$$ ŸaŸ°≤
tfiů<bÔ°Ÿt°` Fæ $ ∫F oŸ t°∫° tu* ≈®wÙw Fůw° Fæ $ ŸbÕ„<•w, ˚yb°fi <b‹dC J¡°

ŸyÕ - 110]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

621

<bÔ°ŸR¡≈Ù tfi FÙ ıywg Fæ $$25$$ ŸbÕ„<•w„°ÔÙ <b@°w° J¡∑ Ÿæ*J¡nů* <b<ª` „<•w∫°≥

Fæa, <ıfiŸu <bbuJ¡„ÙÔ tfi J¡ů ˚Ù bu tfi Ÿu tů<Fw J¡≤wu Fæ* $$26$$ <ı∏Fu* ÔůJ¡ J¡° b¨W°∏w

˚ÔÙ˚°≥<w I°w Fæ, ÎuŸu ∫u tFÙ≈<w J¡F°≥ N°æ≤ ≈°t≤ Ôůyů* J¡∑ tfiůb¨<W ı°fifiu ∫ůÀ∫ ∫F
fn° ˚°≤Ù Ÿa˚®t J¡F°≥ ? <b@°w° J¡∑ t°∫° Ÿu FÙ ∫F N|<¸>w |¸>fi° |¸>Ù Fæ $$27$$

Îu∏Bı°<ÔJ¡ J¡∑ oh~>° fiFÙ* Fæ $ ∫F tfitu* tůF ±>°Ôfiub°ÔÙ t°∫° Fæ $ Îu∏Bı°<ÔJ¡ wů <fiÃ∫

@fi J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ ≈®∫Ãfi J¡≤wu Fæ* $ fiJ¡° ÌqŸ≤° J¡ůoÕ ≈®∫ůıfi fiFÙ* Fůw° $ bu wů fnu

≈®∫Ãfi Ÿu @fi t°≥ywu Fæ*, bu NÂÿ∫ fiFÙ* Fů ı°wu $ ofi Ìů FuwCNů* Ÿu Ÿ∏ÌuF°JC¡Ô Ft Ôůy Ÿ∏ÌuFŸ°y≤ Ju¡ w¸>R¡≈ <fidÕ∫ J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ* $$28,29$$

∫F N°¶∫°<∫J¡° fi wů f°ÔJ¡°¶∫°<∫J¡° Ju¡ Ÿt°fi J¡<v≈w J¡S° Fæ N°æ≤ fi Ì¥Ÿ≤u Ju¡ tC≥F

Ÿu ŸCfiÙ Fæ, f<vJ¡ ≈®Ã∫s Ìu©Ù FCoÕ ŸhªÙ |¸>fi° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿ Ÿt∫ Ÿ Ÿ˚° tu* tæ* ≈¿_Sw S°, oŸ<ÔÎ ∫F Ÿf tæ*fiu N≈fiÙ N°≥©ů* Ÿu Ìu©° Fæ, ÌqŸ≤u Ju¡ tC≥F Ÿu fiFÙ* ŸCfi° Fæ $$30$$ Fu tF°Ãtfig oŸ ≈®J¡°≤ fF…w-

ŸÙ J¡v≈fi°Nů* Ÿu f]t¥Ô (<ıŸfiu N≈fiu J¡Ôub≤ J¡∑ b¨<] J¡∑ Fæ) NwÎb k¡Ô, ≈vÔb N°æ≤

„°©°Nů* Ÿu <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w b¨s Ju¡ Ÿt°fi tfi N°Ãt° Ju¡ _bR¡≈ J¡ů <~>≈°J¡≤ _b∫a ŸbůÕÃJ¡TÕ tu* ¿_Sw Fæ $ <bª°≤ı<fiw I°fi Ÿu tfi J¡ů <fib°ÕŸ¿fiJ¡w°R¡≈ „t J¡ů ≈®°›w J¡≤°

Ìufiu Ÿu tfi Ju¡ N°Ãt_b˚°b Fůfiu ≈≤ ˚uÌJ¡ ≈°<@ J¡° f°@ Fů ı°fiu Ÿu N°≈ ≈≤t ≈<b`

≈Ì J¡ů ≈®°›w Fů ı°∫u*yu $$31$$

ÎJ¡ Ÿ°æ fi°æb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ ÌŸb°≥ ŸyÕ
tfi Ju¡ bæ˚b Ju¡ bdÕfi π°≤° tfi Ju¡ „tfi Ju¡ ≈°∫ J¡° bdÕfi $
tfi b°Ÿfi°t∫ Fæ, NwÎb b°Ÿfi°Nů* J¡° N°Ã∫¿∏wJ¡ h~>uÌ FÙ tfi Ju¡ „tfi J¡° ≈°∫

Fæ $ b°Ÿfi° Ju¡ N°Ã∫¿∏wJ¡ h~>uÌ J¡° ≈°∫ „°˜Ů∫°Ÿ, N°ª°∫ůÕ≈Ìu„ N°æ≤ N≈fiu NfiC˚b Ÿu ŸJ¡Ô Âÿ∫ N°æ≤ N≈fiu NfiC˚b Ÿu ŸJ¡Ô Âÿ∫≈Ì°SÕ ÎJ¡t°` tfi J¡∑ ˚®°¿∏w R¡≈ Fæ*, ∫F

<fiÿª∫≈¥bÕJ¡ Ÿ›wt ˚¥<tJ¡°≤ůF≈∫Õ∏w I°fi J¡ů ≈¿≤≈•b¡J¡≤fiub°Ô° tfiů<fi≤ů@ FÙ Fæ, ∫F

J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ın Ÿu tfi Ju¡ _bR¡≈ J¡° „ů@fi J¡≤wu F…Î ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $
bÃŸ, ≈≤t J¡°≤d ∫°fiÙ ªæw∏∫Ÿab<Ôw NI°fi Ÿu FÙ ŸbÕ≈®St „C] ªuwfi ªuÃ∫≈ÌbÙ J¡ů

≈®°›w F…N°, b_wCw# bF ªuÃ∫ ≈ÌbÙ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ bF <fi<bÕJ¡°≤ Fæ $$1$$
ÿÔůJ¡_S "N°Ì°æ"Ÿu ∫F Ÿ¥<ªw Fůw° Fæ <J¡ ıf <ªwg Ju¡ ≈®°S<tJ¡ ªuÃ∫≈Ì≈°w NI°fi<fi<tWJ¡ Fæ wf w∏t¥ÔJ¡ πæwÌ„Õfi ˚Ù NI°fi <fi<tWJ¡ Fæ, ∫F oŸ<ÔÎ <Ÿ] F…N° $

<ª¿w Ju¡ ªuÃ∫ ≈Ì tu* ≈nfiu Ÿu FÙ '≈Ì°SÕ≈®S°" fi°t J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ fi°t-R¡≈ J¡∑ <b<ª`w° Ÿu

<ª¿w J¡ÔCTw° J¡ů ≈®°›w F…oÕ Fæ $ bF J¡ÔCTÙ ˚°b FÙ b°Ÿfi° J¡° ≈FÔ° N*JC¡≤ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $
oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ b_wC ¿_S<w b°Ôu ≈Ì°Sů˘ Ju¡ fi°t-R¡≈bæ<ªc∫°˚°Ÿ ˚®tů* Ju¡, ıů <J¡ Fæ FÙ

622

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
fiFÙ*, J®¡t„# b¨<] J¡ů ≈®°›w Fůfiu ≈≤ bF <ª¿w N≈fiÙ _b°˚°<bJ¡ ≈¥dÕw° J¡ů ˚¥ÔJ¡≤, NŸwg tfiůR¡≈w° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu ÔuJ¡≤ ı∏t, t≤d N°<Ì ˚®tů* Ÿu tůF tu* ≈nwÙ Fæ $

˚°b ∫F <J¡ ªuwfi J¡° ªuÃ∫ů∏tC© Fůfi° FÙ NfiSů˘ J¡∑ ın Fæ, oŸ<ÔÎ ŸÙJ¡° <fi≤ů@ J¡≤fi°

ª°<FÎ $$2$$ oŸ ≈®J¡°≤ N<w wCh~> b°Ÿfi°R¡≈Ù ŸF˜ů* ÌůTů* Ÿu ‡Ô°fi F…oÕ tfiůb¨<WR¡≈ Ÿu

¿_Sw bF <ª¿w ıæŸu f°<ÔJ¡° buw°Ôů* J¡° <b_w°≤ J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ NŸwg FÙ Ì…#©ů* J¡° ©¥f

<b_w°≤ J¡≤wÙ Fæ $$3$$ ıæŸu ŸJ¡ÔaJ¡ NŸwg tfiůb¨<W ªuwfi Ju¡ Ì…#© J¡∑ b¨<] J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ
b°Ÿfi°Nů* J¡° s∫ Fů ı°fiu ≈≤ b°Ÿfi°R¡≈Ù J¡ÔaJ¡ Ÿu <fitCÕ•w _b°˚°<bJ¡ ŸBq≈ tfiůb¨<W FÙ
oŸ w≤F tF°Ì…#© J¡ů „¥∏∫ J¡≤wÙ Fæ <ıŸ w≤F Ÿ¥∫Õ J¡∑ ≈®˚° N∏@J¡°≤ J¡ů Ìq≤ J¡≤ ÌuwÙ Fæ

∫°fiÙ fů@ Ÿu tF°Ì…#© J¡° f°@ J¡≤ ÌuwÙ Fæ $$4$$

•w NSÕ J¡∑ Ÿa˚°bfi° Ÿu tfiJ¡∑ N|<¸>w |¸>fi° „<•w J¡ů J¡Fwu Fæ* $
tfi Ìq≤ J¡ů ŸtÙ≈ ffi° Ìuw° Fæ N°æ≤ ŸtÙ≈ J¡ů Ìq≤ J¡≤ Ìuw° Fæ $ ıæŸu ~>ů¸>° fhª° <ª<n∫ů*

Ju¡ fhªů* tu* N≈fi° ≈≤°J®¡t <Ì©°w° Fæ bæŸu FÙ tfi ≈®°<d∫ů* tu* N≈fi° ≈®˚°b <Ì©°w° Fæ $$5$$
ıæŸu ˚®°∏w ≈<SJ¡ J¡ů Ìq≤ Ÿu _S°dC ˚Ù <≈„°ª ≈®wÙw Fůw° Fæ bæŸu FÙ b°Ÿfi°Nů* b°Ôu NI°fiÙ

<ªW J¡ů N˚∫ tu* (ıF°≥ ˚∫ fiFÙ* Fæ bF°≥ ˚Ù) ˚∫ Fůw° Fæ $$6$$ J¡ÔaJ¡ Ÿu (b°Ÿfi°Nů* Ÿu) t<Ôfi F…N° tfi <t` tu* „`CÃb J¡∑ „aJ¡° J¡≤w° Fæ $ Ìu<©∫u fi ! fi„u tu* ª¥≤ F…N° ≈®°dÙ ≈¨<SbÙ

J¡ů |¥twÙ F…oÕ Ìu©w° Fæ $$7$$ tfi Ju¡ ∆∫°JC¡Ô Fůfiu ≈≤ ª∏Bt° Ÿu bı® J¡∑ Ã≈<W FůwÙ Fæ $

Nt¨w FÙ •∫ů* fi Fů ∫<Ì ∫F <bT Fæ, ÎuŸÙ fC<]Ÿu ŸJ¡° ≈°fi <J¡∫° ı°∫ wů Nbÿ∫ <bT J¡°

J¡°∫Õ t¥h~>°Õ, t≤d N°<Ì Fůw° Fæ $$8$$ b°Ÿfi°Nů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ tfi y∏@bÕfiy≤ J¡ů, ıů NŸwg Fæ, Ÿwg Ju¡ Ÿt°fi Ìu©w° Fæ N°æ≤ ı°y®w J¡ů _b›fi Ju¡ ŸÂ„ Ìu©w° Fæ $$9$$ tfi J¡∑ ÃJ¡¸> b°Ÿfi° ≈®°dÙ Ju¡ tůF J¡∑ ÎJ¡t°` J¡°≤d Fæ $ ŸÙ J¡ů ≈®∫Ãfi Ju¡ Ÿ°S t¥Ôůh~>uÌ≈¥bÕJ¡ ın Ÿu

©°n ku*¡J¡fi° ª°<FÎ $$10$$ b°Ÿfi°R¡≈Ù ı°Ô Ÿu ©Ù*ª° y∫° tfiC‹∫ů* J¡° tfi R¡≈Ù ¿F≤fi ŸaŸ°≤R¡≈Ù bfi J¡∑ H°nÙ tu* NÃ∫∏w <bb„w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$11$$ <ıŸ <bª°≤ fiu ıÙb J¡∑ Iu∫ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ b°Ÿfi° J¡° h~>uÌ <J¡∫°, tu|ů* Ju¡ N°b≤d Ÿu ≤<Fw Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„ Ju¡ wCv∫

ŸJ¡° ≈®J¡°„ <b≤°ıt°fi Fæ $$12$$

≈FÔu tfi FÙ tu≤Ù ÌuF Fæ N∏∫ ÌuF fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° ŸÌ° NU∫°Ÿ J¡≤fi° ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ<ÔÎ wCt fi≤ J¡ů tfi FÙ ŸtHů, ÌuF fi ŸtHů $ ÌuF ın Fæ $ tfi J¡ů fi Ôůy ın J¡Fwu Fæ* N°æ≤ fi Nın J¡Fwu Fæ* $$13$$ Fu ≤|Cb≤, ıů tfi fiu <J¡∫°, ŸÙ J¡ů N°≈ <J¡∫° F…N°

Ÿt<H∫u $ Fu ≈C^∫t∫ <ıŸJ¡° tfi fiu Ã∫°y <J¡∫° ŸÙJ¡ů Ã∫°y <J¡∫° F…N° ı°<fi∫u $ ÎJ¡t°`
tfi FÙ ∫F Ÿ°≤° ıywg Fæ N°æ≤ tfi FÙ ˚¥<t J¡° ≈®°∏w Fæ $ tfi FÙ N°J¡°„ Fæ, tfi FÙ ˚¥<t Fæ, tfi FÙ b°∫C Fæ, tfi FÙ tFW[b Fæ $ tfi ∫<Ì Ÿ¥∫Õ N°<Ì ≈Ì°Sů˘ tu* ≈®J¡°„°<ÌR¡≈ Ÿu ∫C•w fi Fů, wů Ÿ¥∫ůÕÌ∫ Fůfiu ≈≤ ˚Ù ∫u ≈®J¡°„ N°<Ì J¡Ì°<≈ fi Fů* $$14-16$$ <ıŸJ¡° tfi tůF J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bF tq» J¡F° ı°w° Fæ $ „≤Ù≤ Ju¡ tůF J¡ů ≈®°›w Fůfiu ≈≤ „b J¡ů J¡ůoÕ t¥¥» fiFÙ* J¡Fw°

Fæ $$17$$ tfi ıf Ìu©w° Fæ ªsC Fů ı°w° Fæ, ıf ŸCfiw° Fæ wf Zů`w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ,

ŸyÕ - 110]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

623

_≈„Õ J¡≤fiu Ÿu bF Ãbyg˚°b J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, Ÿ¥≥|fiu Ÿu bF |®°dw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ≤Ÿ J¡°

_b°Ì Ôufiu Ÿu <ıà° ffi ı°w° Fæ $ fi°¸>J¡ tu* ıæŸu ÎJ¡ FÙ fi¸> bu„˚¥T° Ju¡ ≈¿≤bwÕfi Ÿu fi°fi°

N°J¡°≤ů* J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ bæŸu FÙ ÌuF tu* ofi ≈¥bůÕ•w<b<ª` b¨<W∫ů* tu* tfi J¡∑ FÙ NfiCb¨<W

FůwÙ Fæ $$18,19$$ tfi ~>ů¸>u ≈Ì°SÕ J¡ů fn° ffi° Ìuw° Fæ, ŸÃ∫ ≈Ì°SÕ tu* NŸW° _S°<≈w J¡≤

Ìuw° Fæ $ _b°<Ì‹¸> b_wC J¡ů J¡Ç> ffi° Ìuw° Fæ N°æ≤ „`C J¡ů <t` ffi° ±>°Ôw° Fæ $$20$$ ıů b¨<WbwÙÕ <ªW J¡° ≈®<w˚°Ÿ Fæ ∫°fiÙ ªæw∏∫ π°≤° ≠≠b<Ôw tfi J¡∑ |¸>, ≈¸> N°<Ì <bT∫°J¡°≤
b¨<W Fæ, bFÙ ≈®Ã∫sfi°tJ¡ ≈®t°d Fæ, •∫ů*<J¡ ÔůJ¡ tu* wS° „°˜ tu* ÎuŸ° FÙ NfiC˚b Fæ $$21$$

≈®<w˚°Ÿ Ju¡ J¡°≤d FÙ _b›fi Ÿu ∆∫°JC¡Ô <ªWb°Ôu F¿≤ÿª∏B J¡∑ ÎJ¡ ≤°w f°≤F bTÕ J¡∑ Fů yoÕ $ <ªW Ju¡ ≈®˚°b Ÿu FÙ f®ÊÔůJ¡ tu* y∫u F…Î ≤°ı° o∏BΩC‡fi J¡° ÎJ¡ tCF…wÕ ÎJ¡ ∫Cy tu* fÙw y∫° $ ∫<Ì F¿≤_t≤d N°<Ì R¡≈ tfiůF≤ <ªWb¨<W J¡° Ì∫ Fů, wů |ů≤ ≤°æ≤b fi≤J¡ Ì…#© ˚Ù

ŸC©R¡≈ tu* ≈¿≤b<wÕw Fů ı°w° Fæ ıæŸu <J¡ ≈®°w# tCHu Nbÿ∫ ≤°≠∫ ≈®°›w Fůfiub°Ô° Fæ, oŸ
f°w J¡° <ıŸu ≈®t°dů* tu* <fiÿª∫ Fæ N°æ≤ <ıŸJu¡ F°S-≈æ≤ FSJ¡nÙ N°æ≤ funÙ Ÿu ˚ÔÙ˚°≥<w f≥@u Fæ*, ŸJ¡° f∏@fi Ì…#© Ju¡ fÌÔu ŸC© R¡≈ tu* ≈¿≤b<wÕw Fů ı°w° Fæ $$22-24$$ ıæŸu ±>ů≤u Ju¡ ıÔ ı°fiu ≈≤ tůwÙ J¡∑ t°Ô° ¸¥>¸> ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ tfi Ju¡ ıÙw Ôufiu ≈≤ Ÿf o¿∏B∫°≥ b„ tu*

N° ı°wÙ Fæ $$25$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tfi J¡∑ oŸŸu f»J¡≤ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ <b≈≤Ùw J¡v≈fi° J¡∑

Ÿ°tØ∫Õ N°æ≤ •∫° J¡FÙ ı°∫ ? Ìu<©∫u fi, tfi Ÿf ıyF ¿_Sw, ŸtÃb, _bh~>Ãb, <fi<bÕJ¡°≤Ãb, Ÿ¥‚tÃb N°<Ì _b˚°bb°ÔÙ, Ÿ°<s_bR¡≈, Ÿf ≈Ì°Sů˘ tu* NfiCyw, ªuÃ∫ ≈Ì°Sů˘ Ÿu N<˚∏fi,

<ª∏t°`R¡≈, N°ÃtŸW°t°` Ÿu ¿_Sw, b°yg N°<Ì Ÿf <J®¡∫°Nů* Ÿu ≤<Fw ˚Ù f®Ê J¡ů ÌuFw°Ì°Ã‡∫ J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu ÌuF Ju¡ wCv∫ N°æ≤ ın ffi°J¡≤ N∏w#J¡≤d tu* J¡°t, ŸaJ¡v≈R¡≈

˚®°¿∏w Ÿu N°æ≤ f°F≤ ≈bÕw, fiÌÙ, ŸtCB, N°J¡°„, fiy≤ N°<Ì J¡∑ ÔÙÔ° Ÿu J¡v≈fi° J¡≤ ∆∫SÕ

FÙ |¥tw° Fæ $$26-28$$

∫<Ì <J¡ŸÙ J¡ů ∫F „aJ¡° Fů <J¡ t¥» tfi ˚Ôu FÙ N∏∫S° J¡v≈fi° J¡≤u ≈≤∏wC <bª°≤ Ÿu ı°y”J¡ F…CN° tfi N∏∫S° J¡v≈fi° fiFÙ* J¡≤uy°, ÎuŸÙ ≈¿≤<_S<wtu* <bª°≤ ı°y”J¡ tfiJu¡

<bfi°„ J¡∑ <ª∏w° Ÿu •∫° ≈®∫ůıfi Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

<bbuJ¡ Ÿu ı°y”J¡ F…N° tfi ˚Ù ∫Ω<≈ _`Ù-N@≤ N°<Ì b_wC N_b°ÌC N°æ≤ ¿h~‹¸> Fæ wS°<≈ Ÿu ≤°y N°<Ì Ÿu N˚Ù‹¸> Nt¨w Ju¡ wCv∫ _b°ÌC ffi° ±>°Ôw° Fæ $ ∫<Ì N<˚Ô°T° fi Fů wů Nt¨w J¡ů ˚Ù <bT Ju¡ wCv∫ Fu∫ ffi° ±>°Ôw° Fæ •∫ů*<J¡ <b≤•w ≈C”Tů* J¡∑ Nt¨w tu* ˚Ù

Fu∫w°fC<] Ìu©Ù FÙ ı°wÙ Fæ $$29$$
w[bI°fi Fůfiu ≈≤ tfi •∫ů* fiFÙ* |Ct°w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

<ı∏Fů*fiu ≈¥dÕw° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ fiFÙ* <J¡∫°, ∏FÙ*J¡° tfi ≈Ì°Sů˘ tu* N<˚tw N°J¡°≤b°Ôu N°ÃtªtÃJ¡°≤˚¥w R¡≈ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ, w[bbuW°Nů* J¡° tfi fiFÙ* J¡≤w°, •∫ů*<J¡ <tØ∫°fC<]

Ÿu f°<@w tfiů<bÔ°Ÿů* tu* fiJ¡∑ ªtÃJ¡°≤ Â<‹¸> fiFÙ* FůwÙ Fæ, ∫F N<˚≈®°∫ Fæ $$30$$ <ªwg-

„<•w Ÿu ≈®_kC¡¿≤w tfi _≈∏Ìů* tu* b°∫Cw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ≈®J¡°„ů* tu* ≈®J¡°„w° J¡ů ≈®°›w

624

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fůw° Fæ, Bbů* tu* Bbw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ≈¨<SbÙ tu* J¡<™>fiw° J¡ů wS° 'fiFÙ* Fæ" oŸ ≈®J¡°≤

<ıfiJ¡° y®Fd Fůw° Fæ, fi „¥∏∫ b_wCN°au tu*u „¥∏∫w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ ∫ů* <ªwg „<•w Ÿu _kC¡¿≤w F…N° tfi ŸbÕ` N≈®<wF≤ _bh~>∏Ìw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ju¡ <ffi° FÙ
tfi Ÿku¡Ì J¡ů J¡°Ô° J¡≤ Ìuw° Fæ N°æ≤ J¡°Ôu J¡ů Ÿku¡Ì J¡≤ ±>°Ôw° Fæ $ oŸ <ªWJ¡∑ oŸ

≈®J¡°≤J¡∑ NÌg˚Cw „<•w Ìu<©∫u $$31-33$$ tfi ∫<Ì N∏∫ _S°fi tu* ŸaÔÀfi Fů, wů ©¥f ªf°∫u y∫u _b°<Ì‹¸> ˚ůıfi wJ¡ J¡° <ıà° J¡ů _b°Ì ≈®wÙw fiFÙ* Fůw° Fæ, oŸŸu N<@J¡ N°ÿª∫Õ

N°æ≤ •∫° Fůy° ? $$34$$
ıů b_wC <ªW π°≤° Ìu©Ù yoÕ bFÙ Â‹¸> Fæ $ ∫<Ì <ªW fiu fiFÙ* Ìu©Ù, wů Ÿ°tfiu ¿_Sw Fůfiu

≈≤ ˚Ù b_wC Â‹¸> fiFÙ* FůwÙ $

ªsC N°<Ì o¿∏B∫ů* J¡∑ tfi fiu FÙ N≈fiu tu* J v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N≥@u≤u tu* ~>°∫°bæ<ªc∫R¡≈ fiÙÔw° J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ bæŸu FÙ Ÿfiu N≈fiu tu* o¿∏B∫ů*

J¡° <fit°Õd J¡≤ ≤•©° Fæ $$35$$ ∫Ω<≈ o¿∏B∫ů* π°≤° N°Ôů<ªw N°J¡°≤ J¡ů @°≤d J¡≤fiu Ÿu tfi o¿∏B∫ů* Ju¡ J¡°≤d Ÿ°J¡°≤ Fæ N°æ≤ o<∏B∫°≥ tfiJu¡ N@Ùfi ≈Ì°SÕ J¡∑ N°ÔůªJ¡ Fůfiu Ÿu tfi Ÿu Ÿ°J¡°≤ Fæ*, oŸ ≈®J¡°≤ Ìůfiů* tu* Ÿtw° Fæ wS°<≈ tfi ÃJ¨¡‹¸> Fæ, •∫ů*<J¡ tfi Ÿu o<∏B∫°≥

Ã≈∏fi F…oÕ Fæ*, o<∏B∫ů* Ÿu tfi Ã≈∏fi fiFÙ* F…N° Fæ $$36$$

Ÿ tfi J¡∑ t¥» N°ÃtJ¡ů<¸> tu* ydfi° J¡≤ "NFtg" ∫ů* ŸJ¡° N°ÃtR¡≈ Ÿu y®Fd J¡≤wu Fæ*,

<J¡∏wC w[bI°fiÙ ÌuFJ¡ů<¸> tu* ŸJ¡∑ ydfi° J¡≤ ın ÌuFR¡≈ Ÿu ŸJ¡° y®Fd J¡≤wu Fæ* $ NwÎb

<fi<bÕJ¡°≤ N°Ãt° Ju¡ I°w° bu tF°Ãt° b∏ÌfiÙ∫ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
t¥»ů J¡∑ Â<‹¸> Ÿu <ªW N°æ≤ „≤Ù≤ J¡° N∏@J¡°≤ N°æ≤ ≈®J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi NÃ∫∏w ˚uÌ Fæ $

<ıfi tF°Ãt°Nů* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu t¥»Â<‹¸> Ÿu NÃ∫∏w <˚∏fi <ªW N°æ≤ „≤Ù≤ J¡° Îu•∫ Fæ, fi tF°≈¿^±>wů* J¡ů I°w∆∫ w[b J¡° I°fi Fů y∫° Fæ, NwÎb bu ŸfJu¡ b∏ÌfiÙ∫ Fæ $$37$$

NwÎb fitu* J¡°t N°<ÌJ¡° <bJ¡°≤ fiFÙa Ìu©° ı°w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ıŸJ¡° f°Ôů* J¡° ı¥n° ŸCy¿∏@w k¥¡Ôů*Ÿu ŸC„ů<˚w Fæ N°æ≤ <ıŸfiu F°b-˚°b Ÿu J¡¸>°s t°≤u Fæ* ÎuŸÙ fi°<∫J¡° tfi≤<Fw ≈C”T Ju¡ „≤Ù≤ Ÿu <ª≈¸> ˚Ù ı°∫, wů ŸJ¡∑ Â<‹¸> tu* J¡°™> N°æ≤

˚Ùw Ju¡ wCv∫ Fæ ∫°fiÙ w<fiJ¡ ˚Ù <bJ¡°≤ ≈æÌ° J¡≤fiu tu* Ÿst fiFÙ* Fæ $$38$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ Ì…#©-<fi<tWů* Ÿu Ì…#©R¡≈ <bJ¡°≤ ˚Ù fiJ¡ů fiFÙ* Fůw° Fæ ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bÙw≤°y fi°t Ju¡ tC<fi fiu tfi Ju¡ N∏∫` ŸaÔÀfi FůfiuJu¡ J¡°≤d bfi tu* t°aŸ°F°¿≤∫ů* π°≤°

ªf°∫u y∫u F°S J¡ů fiFÙ* Ìu©°, ıů <J¡ º∫°fi Ju¡ Ÿt∫ yůÌ tu* ≈Ÿ°≤° S° $$39$$ tC¿fi Ju¡ tfi J¡∑

˚°bfi°Î≥, ıů NU∫°Ÿ J¡∑ N<@J¡w° Ÿu Ã≈∏fi J¡∑ ı°wÙ Fæ*, fnu-Ÿu-fnu Ì…#©ů* J¡ů ŸC©
ffi°fiu Ju¡ <ÔÎ wS° ŸC©ů* J¡ů Ì…#©R¡≈ tu* ≈¿≤dw J¡≤fiu <ÔÎ Nfi°∫°Ÿ FÙ ŸtSÕ FůwÙ Fæ* $$40$$
tfi J¡FÙ* N°æ≤ ıyF tu* ÔH° Fů, wů fnu ıwfi Ÿu J¡FÙ ı° ≤FÙ J¡S° ˚Ù ÎuŸu <~>∏fi-<˚∏fi Fů ı°wÙ Fæ ıæŸu <J¡ JC¡vF°nÙ Ÿu J¡°¸>Ù yoÕ Ôw° <~>∏fi-<˚∏fi Fů ı°wÙ Fæ $ ∫<Ì tfi ≈bÕwJu¡

<„©≤ ≈≤ N°R¡» Fů, wů |≤ tu* fæ™>° F…N° ıÙb ˚Ù _b›fi tu* Ÿku¡Ì tu|ů* Ÿu ∫C•w J¡∏Ì≤°Nů* J¡∑

ŸyÕ - 110]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

625

˚®°¿∏w Ju¡ Ì…#© J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$41,42$$ _b›fi tu* tfiJu¡ vÔ°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fůfiu ≈≤

⁄Ì∫ tu* FÙ <fi<tÕw fiy≤, ≈bÕw N°<Ì <b_wÙdÕ N°J¡°„ tu* <fi<tÕw fiy≤, ≈bÕw N°<Ì Ju¡ ŸÂ„

N≈fiu-N≈fiu J¡°∫Õ J¡ů J¡≤fiu tu* ŸtSÕ <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ* $$43$$ ªaªÔ ŸtCB ıæŸu N≈fiu tu* ÔF≤ů*

J¡∑ J¡w°≤ J¡ů kæ¡Ô° Ìuw° Fæ bæŸu FÙ tfi _b›fi tu* N≈fiu Ÿu <b<s›w ⁄Ì∫ tu* FÙ ≈bÕw N°æ≤ fiy≤ů*

J¡∑ ≈≤‡≈≤° J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ $ ıæŸu ŸtCB°∏wbÕwÙÕ ıÔ w≤ay, N°bwÕ N°æ≤ ~>ů¸>Ù-~>ů¸>Ù

ÔF≤ů* Ju¡ R¡≈ tu* ≈¿≤dw Fůw° Fæ bæŸu FÙ ÌuF Ju¡ tº∫bwÙÕ tfi ˚Ù _b›fi Ju¡ N°bu„ Ÿu ≈bÕw N°æ≤
fiy≤ů* J¡∑ Zu<d Ju¡ R¡≈ tu* ≈¿≤dw Fůw° Fæ $$44,45$$ ıæŸu ≈`, Ôw°, ≈C‹≈, k¡Ôů* J¡∑ „ů˚°

NaJC¡≤ Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ NaJC¡≤ Ÿu FÙ Ã≈∏fi Fæ bæŸu FÙ ı°y®wg, _b›fi N°<Ì <b˚®t tfiŸu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ* ∫°fiÙ tfi Ju¡ FÙ J¡°∫Õ Fæ* $$46$$ ıæŸu ŸCbdÕ J¡∑ ≈®<wt° ŸCbdÕ Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ •∫° ı°ywgg N°æ≤ •∫° _b›fi J¡∑ <b<b@ <J®¡∫°Î≥ <ªW Ÿu ≈¨SJ¡g fiFÙ* Fæ* ? ıæŸu ıÔJ¡∑ @°≤°, ŸÙJ¡≤, w≤ay, fCgÌgfCÌg N°<Ì „ů˚° <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ ∫°fiÙ ÎJ¡ FÙ ıÔ, @°≤° N°<Ì

NfiuJ¡ R¡≈ů* tu* ≈®wÙw Fůw° Fæ bæŸu FÙ tfiJ¡∑ ∫F <b<ª` <b˚bb°ÔÙ fi°fi° <b<ª`w° Fæ, oŸtu*

JC¡~> ˚Ù Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ ıæŸu õäy°≤ N°<Ì Ju¡ N°bu„ Ÿu fi¸> <bÔsd-<bÔsd buTů* Ju¡ N°<b˚°Õb J¡ů _bÙJ¡°≤ J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ ∫F°≥ ≈≤ N≈fiÙ <ªWb¨<W FÙ ≤°y Ju¡ N°bu„ Ÿu ı°y®w N°æ≤ _b›fi Â<‹¸> Ÿu N°<b˚°Õb J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $$47-49$$$ ıæŸu ≤°ı° Ôbd tu* ˚®tb„ ª^±>°Ôw°

_kC¡¿≤w F…oÕ SÙ bæŸu FÙ ∫F <b„°Ô ıywg tfi J¡° _kC¡≤dR¡≈ FÙ Fæ $$50$$ tfi <ıŸ <J¡ŸÙ J¡°

ŸaJ¡v≈ J¡≤w° Fæ „Ù|® bFÙ Fů ı°w° Fæ $ oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, _kC¡≤dR¡≈ tfi J¡ů N°≈
ıæŸ° ª°Fwu Fæ* bæŸ° J¡∑<ı∫u $$51$$ ∫F tfi <b<b@ fiy≤, fiÌÙ, ≈bÕw R¡≈w° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤

Ìu<F∫ů* Ju¡ N∏Ì≤¿_Sw FůJ¡≤ FÙ ı°y®w-_b›fit∫ıywg J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ $$52$$ ıæŸu

˚®°¿∏w b„ Ôbd ≤°ı° ª^±>°Ôw° J¡ů ≈®°›w F…N° S° bæŸu FÙ <ªW ˚®tb„ ÌubÃb Ÿu ÌæÃ∫w°

J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ fi°yw° Ÿu (yıw° ∫° Ÿ≈Õw° Ÿu) b¨sw° ∫° ≈bÕww° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $ ıæŸu

<≈w¨Ãb Ÿu ≈C`w° J¡ů ≈®°›w F…N° tfiC‹∫ N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu fi≤w° Ÿu fi°≤ÙÃb J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ bæŸu FÙ N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu tfi „Ù|® ≈®Ã∫uJ¡ b_wC Ju¡ R¡≈ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$53,54$$ tfi <ª≤J¡°Ô

Ÿu NU∫_w ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ t≤w° Fæ N°æ≤ ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ <k¡≤ Ã≈∏fi Fůw° Fæ N°æ≤ _bw#

N°J¨¡<w≤<Fw Fůfiu ≈≤ ˚Ù ıÙb°J¡°≤ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$55$$ <b_w¨w tfitu*, <ıŸtu* tfifi π°≤° t¥»b°Ÿfi° NÃ∫∏w tůF J¡ů ≈®°›w F…oÕ Fæ, ŸaJ¡v≈ Ÿu ı∏t_S°fi, ŸC©-Ì…#© ≤Fwu Fæ* $ bu Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ju¡ J¡°≤d J¡˚Ù ≈®ªC≤ Fů ı°wu Fæ* NSb° J¡˚Ù _bv≈ Fů ı°wu Fæ* $$56,57$$
ıæŸu J¡ůvFq N°<Ì ∫∏` Ÿu <wÔů* Ju¡ ≈u≤fiu Ÿu wuÔ ŸÌ° Ju¡ <ÔÎ _≈‹¸> Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ <ªW Ju¡

N∏Ì≤ |fiÙ˚¥w ŸC©-Ì…#© tfi J¡∑ b¨<W Ÿu _kC¡¸>w° J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $$58$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ J¡tÕ J¡∑ <b<ª`w° Ÿu FÙ ŸC©-Ì…#© N°<Ì J¡∑

<b<ª`w° ≈®<Ÿ] Fæ, <k¡≤ tfifiR¡≈ tfi J¡∑ b¨<W Ÿu (ŸaJ¡v≈ Ÿu) ŸC© J¡∑ <b<ª`w° FůwÙ Fæ,

∫F Jæ¡Ÿu J¡Fwu Fæ*, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸaJ¡v≈ FÙ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ju¡ fi°t Ÿu J¡F° ı°w° Fæ, •∫ů*<J¡ ŸaJ¡v≈ Ju¡

626

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

J¡°≤d FÙ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô J¡∑ ¿_S<w Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô _bv≈ FÙ •∫ů* fi Fů* ∫<Ì
tfi Ÿu fiJu¡ ≈®°ªC∫Õ J¡° ŸaJ¡v≈ <J¡∫° ı°∫, wů fiJ¡∑ <b≈CÔw° J¡° NfiC˚b Fůw° Fæ wS°

<bT∫ <J¡wfi° ˚Ù wCh~> •∫ů* fi Fů tfi Ÿu Wt ŸtHu, wů Ÿtu* N<@J¡ NfiC≤°y Ìu©° ı°w°

Fæ $ oŸŸu Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô J¡∑ ¿_S<w ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ Fæ, ∫F ıů J¡F° bF ™>ÙJ¡ J¡F° Fæ $$59$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ „≤Ù≤ ˚Ù tfi Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ju¡ N@Ùfi FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tfi# „≤Ù≤ Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ju¡ Ÿk¡Ô Fůfiu ≈≤ FÙ _S¥Ô „≤Ù≤ „°¿∏w J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ,

vÔ<Ÿw Fůw° Fæ, N°w° Fæ, ı°w° Fæ, ≈®Ÿ∏fi Fůw° Fæ, „ÆÌ J¡≤w° Fæ, _b∫a _b∏`R¡≈ Ÿu JC¡~> fiFÙ* J¡≤w° Fæ $$60$$ ıæŸu ≈<wb®w° fi°≤Ù N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu <Ìw <b<b@ <b_w¨w

tayů* Ÿu N∏w#≈C≤Ju¡ N°≥yfi tu* <bÔ°Ÿ J¡≤wÙ Fæ bæŸu FÙ tfi oŸ ÌuF tu* N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡¿v≈w <b<b@ <b_w¨w tayů* Ÿu <bÔ°Ÿ J¡≤w° Fæ $$61$$
tfi Ju¡ <fiy®F Ju¡ ≈°∫ J¡ů, k¡Ô Ju¡ Ÿ°S, Ì„°Õwu Fæ* $
oŸ<ÔÎ ıů ≈C”T <bT∫ů* Ju¡ NfiCŸ∏@°fi tu* tfi J¡ů _bw∏`w° fiFÙ* Ìuw°, ŸJ¡° tfi yıf∏@fi_w‡˚ tu* f≥@u F…Î F°SÙ Ju¡ Ÿt°fi <bÔ∫ J¡ů ≈®°›w Fů ı°w° Fæ $$62$$ ıæŸu _w‡˚fi°˜

Ÿu _wÆ@ F…N° „`C <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ªu‹¸>° fiFÙ* J¡≤w° Fæ bæŸu FÙ <ıŸJ¡° tfi ŸÌgb_wC Ju¡ <Ÿb°

N∏∫` JC¡~> ªu‹¸>° fiFÙ* J¡≤w°, bFÙ ≈≤t°SÕ R¡≈ Ÿu Wt ≈C”T Fæ, ŸŸu N<w¿≤•w ≈C”T

J¡∑ªn Ju¡ J¡Ùnu Fæ* $$63$$ Fu <fi‹≈°≈, ÎJ¡ _S°fi tu* ¿_Sw <ıŸJ¡° tfi <fiÿªÔ Fů y∫° Fæ, bF

º∫°fi Ÿu ŸbůÕWt ≈Ì ∫°fiÙ f®Ê Ÿu Ÿayw Fů y∫° ∫°fiÙ f®ÊÙ˚¥w Fů y∫° $$64$$ ıæŸu t∏Ì≤°ªÔ

Ju¡ <fiÿªÔ Fůfiu ≈≤ sÙ≤Ÿ°y≤ „°∏w Fů ı°w° Fæ bæŸu FÙ tfi Ju¡ Ÿa∫t Ÿu ŸaŸ°≤˚®°¿∏w „°∏w Fů ı°wÙ Fæ $$65$$ ˚ůyŸaJ¡v≈ Ju¡ <bÔ°Ÿů* Ÿu ıů ıů t°fi<ŸJ¡ b¨<W∫°≥ <Ìw FůwÙ Fæ*, bu FÙ

ŸaŸ°≤R¡≈Ù <bT b¨s Ju¡ NaJC¡≤ Ju¡ fÙı Fæ* $$66$$ tÌ N°æ≤ tůF Ÿu t∏Ìt<w N°æ≤ t¥» ∫u ≈C”TR¡≈Ù

Ì…‹¸> ˚≥b≤ <ªWR¡≈Ù ªaªÔ J¡tÔ J¡ů (ŸaŸ°≤R¡≈Ù Ì…‹¸> fiÌÙ Ÿu fF°∫u ı° ≤Fu J¡tÔ J¡ů)

|u≤J¡≤ |¥twu F…Î tF°ınw° Ju¡ ≈®b°FR¡≈ ıÔbuy Ÿu ∫C•w, fba±>≤Ju¡ ª•J¡≤ů* Ÿu |¥tfiub°Ôu,

≈®fÔ ÌqŸ≤Ù <ª∏w° Ÿu J¡¸>u F…Î N°æ≤ <ª≤J¡°Ô wJ¡ <fi‹k¡Ôw° ≈®°›w Fůfiu Ÿu ÌuF Ju¡ Ÿ°S fi‹¸> F…Î <ª∏w°R¡≈Ù ªJ®¡˚®td tu* <y≤wu Fæ* $$67$$

ÎJ¡ Ÿ°æ ÌŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ À∫°≤Fb°≥ ŸyÕ

∫Ãfi Ÿu N<˚tw b_wC Ju¡ wS° NF∏w° - ttw° Ju¡ Ã∫°y J¡° N°æ≤

<ªW ≈≤ <bı∫ ≈°fiu Ju¡ ≈°∫ J¡° wS° <ªW J¡∑ ÎJ¡°y®w° J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, tæ* oŸ <ªW R¡≈Ù tF°∆∫°<@ J¡∑ <ª¿J¡ÃŸ° J¡∑
tF°æT<@ J¡ů N°≈Ÿu J¡Fq≥y°, ıů _b°@Ùfi Fæ, Nbÿ∫ ≈C”T°SÕ J¡ů <Ÿ] J¡≤wÙ Fæ, fnÙ tÙ™>Ù

N°æ≤ N∆∫SÕ Fæ, ŸC<fi∫u $$1$$ <≈®∫ f°fl <bT∫ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ÎJ¡t°` N°Ãt°J¡°≤b¨<W@°≤°R¡≈Ù

N≈fiu FÙ ≈°æ”T ≈®∫Ãfi Ÿu <ªWR¡≈Ù buw°Ô ≈≤ „Ù|® <bı∫ ≈®°›w J¡∑ ı°wÙ Fæ $$2$$

ŸyÕ - 111]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

627

N<˚tw b_wC Ã∫°y R¡≈Ù ≈FÔÙ ˚¥<tJ¡° J¡ů Â» ffi°fi° ª°<F∫u, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

N<˚tw b_wC J¡° Ã∫°y J¡≤w° F…N° ıů ≈C”T ≤°y N°<Ì <ªW J¡∑ ∆∫°<@ Ÿu ≤<Fw FůJ¡≤

≤Fw° Fæ, bF tfi J¡ů oŸ ≈®J¡°≤ ıÙw FÙ ªCJ¡° <ıŸ ≈®J¡°≤ <J¡ ŸC∏Ì≤ Ì°≥wb°Ô° F°SÙ ©≤°f

¸¥>¸>u-k¥¡¸>u Ì°≥wb°Ôu F°SÙ J¡ů ıÙw Ôuw° Fæ $$3$$ N°Ãtt°`°J¡°≤-b¨<W@°≤°R¡≈Ù ≈®∫Ãfi Ÿu

<ªWR¡≈Ù f°ÔJ¡ J¡∑ ≤°y, ª≈Ôw° N°<Ì ≤ůyů* Ju¡ ≈®<wJ¡°≤ π°≤° ≤s° J¡∑ ı°wÙ Fæ, bF Nb_wC

Ÿu F¸>°J¡≤ b_wC tu* (w[b tu*) Ôy°∫° ı°w° Fæ N°æ≤ fů<@w <J¡∫° ı°w° Fæ $$4$$ Fu tfifi„ÙÔ

ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ <ª∏w°R¡≈Ù N<Àfi tu* w≈°∫u y∫u tfi R¡≈Ù ÔůFu J¡ů „°˜Ů∫°Ÿ N°æ≤

ŸÃŸay Ÿu @Ù≤ wS° Ÿ∏w°≈≤<Fw tfi R¡≈Ù ÔůF „˜ Ÿu J¡°¸> ±>°<Ô∫u $ ıæŸu f°ÔJ¡ Ô°n-

›∫°≤ N°æ≤ ˚∫ Ÿu <J¡ŸÙ ≈®∫Ãfi Ju¡ <ffi° o@≤-@≤ ıF°≥ ª°Fů bF°≥ Ôy°∫° ı° ŸJ¡w° Fæ bæŸu FÙ <ªW ˚Ù „t-Ìt N°<Ì ≈°∫ů* Ÿu <ı@≤ ª°Fů @≤ Ôy°∫° ı° ŸJ¡w° Fæ, oŸ<ÔÎ <ªW

≈≤ <bı∫ ≈®°›w J¡≤fiu tu* J¡°æfi ŸÙ J¡<™>fi°oÕ Fæ ? W≤J¡°Ô tu* NU∫CÌ∫R¡≈ k¡Ô Ìufiub°Ôu Ÿt°<@ Ju¡ NU∫°ŸR¡≈ J¡tÕ tu* Ôyu F…Î tfi J¡ů ≈C”T N≈fiu ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu FÙ <ªÌ°Ãt° Ju¡ R¡≈

Ÿu ÎJ¡w° J¡ů ≈®°›w J¡≤°∫u $$5-7$$

N<b≤•w Ôůyů* J¡∑ <fi∏Ì° J¡≤wu Fæ* $

<ıŸJ¡ů N≈fiu N˚Ù‹¸> b_wC Ju¡ <bT∫ tu* bæ≤°À∫b¨<W tC¿ÿJ¡Ô Fů yoÕ Fů, ıů N≈fiu N°@Ùfi N°æ≤ ≈≤t <FwJ¡≤ Fæ, Ÿ ≈C”T R¡≈Ù J¡∑nu J¡ů <@•J¡°≤ Fæ $$8$$ N≈fiÙ b¨<] Ÿu N≤tdÙ∫
b_wC J¡∑ ≈≤t ≤tdÙ∫f®ÊR¡≈ Ÿu ˚°bfi° J¡≤Ju¡ ıæŸu J¡ůoÕ fn° fi°tÙ ≈FÔb°fi fhªu J¡ů Nfi°∫°Ÿ ≈~>°n Ìuw° Fæ, ıÙw Ôuw° Fæ bæŸu FÙ tfi ≈≤ Nfi°∫°Ÿ <bı∫ ≈®°›w FÙ ı° ŸJ¡wÙ

Fæ $$9$$ N≈fiu ≈°æ”T ≈®∫Ãfi Ÿu „Ù|® FÙ tfi ≈≤ <bı∫ ≈®°›w J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ Fæ, <ªW≤<Fw

≈C”T (<ıŸJ¡° <ªW _bw∏` fiFÙ* Fæ, bF ≈C”T) ≈®∫°Ÿ Ju¡ <ffi° „Ù|® FÙ f®Ê tu* ≈æ≤ ≤©w° Fæ

∫°fiÙ f®Ê J¡ů ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$10$$ ıů Ôůy Ju¡bÔ N≈fiu <ªW J¡° <fiy®F fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, ıů <J¡ _b°@Ùfi N°æ≤ ŸFı Ÿ°º∫ Fæ, bu ≈C”Tů* tu* yÙÌn Fæ*, fiJ¡ů f°≤-f°≤ <@•J¡°≤ Fæ $$11$$

ÎJ¡t°` N≈fiu ≈°æ”T Ÿu ≈®°›w Fůfiu b°Ôu N≈fiu N˚Ù‹¸> J¡° ≈¿≤Ã∫°y R¡≈Ù tfi Ju¡ <fiy®F t°` Ju¡

<ffi° „C˚ y<w fiFÙ* Fæ $$12$$ ÎJ¡t°` tfi Ju¡ t°≤d Ÿu ≈®°›w Fůfiu b°Ôu N°Ãtw[b-Ÿ°s°ÃJ¡°≤

Ÿu _b≤°≠∫ ŸC© Ju¡ <b≤ů@Ù tůF N°<Ì „`CNů* Ÿu ≤<Fw NwÎb NªÔ Nfi°<Ì Nfi∏w _b≤°≠∫

J¡∑ oŸÙ ıÙb∏tC•w ÌuF tu* N°≈ <fi#„aJ¡ FůJ¡≤ ≈®<wI° J¡∑<ı∫u $$13$$ N≈fiu N˚Ù‹¸> tůsŸC©

J¡° <fibuÌfi J¡≤fiub°Ôu ≈®@°fi Ÿ°@fi R¡≈ tfi Ju¡ <fiy®F Ju¡ <ffi° yC”≈Ìu„, „°˜Ů∫°Ÿ, t∏` N°<Ì Ÿ°@fi w¨d Juu¡ wCv∫ NŸ°≤ Fæ* $ ∫F°≥ yC”≈Ìu„, „°˜Ů∫°Ÿ N°<Ì J¡∑ <fi∏Ì° tu*
w°Ã≈∫Õ fiFÙ* Fæ*, <J¡∏wC tfi Ju¡ „tfi J¡∑ _wC<w tu* w°Ã≈∫Õ Fæ $$14$$ ZÙ≤°t, ıf ŸaJ¡v≈

≈¿≤Ã∫°yR¡≈ wÙ‚d „˜ Ÿu t¥Ô Ju¡ Ÿ°S <ªW J¡° h~>uÌ Fů y∫°, w˚Ù ≈C”T ŸbÕ_bR¡≈

ŸbÕ∆∫°≈Ù „°∏w f®Ê Fů ı°w° Fæ $$15$$ N≈fiu ŸabuÌfi π°≤° oŸ ŸaJ¡v≈R¡≈ NfiSÕ J¡° <fiy®F

Fůfiu ≈≤ wÌfi∏w≤ „°¿∏w N°<Ì Ÿ°@fiů* Ÿu Ÿ‡≈∏fi ıÙb∏tC<•w Fůfiu ≈≤ N<@J¡°≤Ù ≈C”T Ju¡

„≤Ù≤ tu* J¡°æfi •Ôu„ Fæ ? NS°Õwg JC¡~> fiFÙ* Fæ $$16$$

628

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ Ìæb Ju¡ ≈®<wJ¥¡Ô Fůfiu ≈≤ J¡æŸu J¡°∫Õ <Ÿ<] FůyÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤°tª∏BıÙ, t¥» ≈CC”Tů* Ÿu ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡¿v≈w Ìæb J¡° Nfi°Ì≤ J¡≤ ≈C”T°SÕ R¡≈

N°ÃtŸabuÌfi Ÿu N≈fiu ¿ªW J¡ů N<ªW ffi° ÌÙ<ı∫u $ ∫°fiÙ ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈ ≤<Fw ffi°

ÌÙ<ı∫u $$17$$

N<ªWw° J¡∑ ≈®°<›w tu* J¡°æfi ≈°∫ Fæ ? ∫F ≈¥~>fiu ≈≤ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

<ªW J¡ů fF…w J¡°Ô wJ¡ Ÿ <J¡ŸÙ ÎJ¡ tF°≈ÌbÙ J¡ů (f®ÊR¡≈w° J¡ů) ≈®°›w F…N° ffi°J¡≤

≈Ù~>u Ÿ°s°ÃJ¡°≤ b¨<W Ÿu N°<b˚¥Õw F…oÕ <ª¿w Ÿu tfi Ju¡ Ÿ°S N<bΩ° J¡° fů@ Fůfiu Ÿu <ªÌg Ÿu

˚<sw J¡≤Ju¡ <ªW Ÿu ˚Ù ≈≤ ≈¿≤≈¥dÕ <ª∏t°`R¡≈ FůNů, ∫F NSÕ Fæ $ ≈FÔu N°≈ <ª∏t°`˚°bfi°

Ÿu ∫C•w FůoÎ $ <ª∏t°`˚°bfi° J¡∑ ¿_S≤w° Ju¡ <ÔÎ N<wŸ°b@°fi fC<] Ÿu ∫C•w FůoÎ $ wÌfi∏w≤

<ªW J¡ů <ªwg Ÿu y®_w J¡≤Ju¡ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ ∆∫°JC¡Ôw° Ÿu ≤<Fw FůJ¡≤ <ªW Ÿu ≈≤ N°Ãt° J¡°

@°≤d J¡∑<ı∫u $$18,19$$ ≈≤t ≈°æ”T J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ <ªW J¡ů N<ªW ffi°J¡≤ Ÿ
tF°≈ÌbÙ J¡ů (≈≤f®ÊR¡≈w° J¡ů) ≈®°›w FůoÎ, ıF°≥ ≈≤ fi°„ fiFÙ* Fůw° Fæ $$20$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu <ÌÀ˚®t Fůfiu ≈≤ ≈¿ÿªt <Ì„° tu* ∫F ≈¥bÕ <Ì„° Fæ, ∫F ŸabuÌfi<b≈∫°ÕŸR¡≈Ù
fC<], ıů Ÿ Ÿt∫ <fÔJC¡Ô ¿_S≤ ≤FwÙ Fæ, <bbuJ¡ ¿_S≤w° R¡≈Ù ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu ıÙwÙ ı°

ŸJ¡wÙ Fæ bæŸu FÙ tfi ˚Ù ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu¡ FÙ „Ù|® ıÙw° ı° ŸJ¡w° Fæ $$21$$

<ª≤J¡°Ô Ÿu tfi Ju¡ <fiy®F tu* Ôy° F…N° ≈C”T πuy Fůfiu Ÿu ŸJ¡° ≈¿≤Ã∫°y fi J¡≤ fæ™>u, oŸ<ÔÎ ŸJu¡ ÃŸ°F J¡ů f»°wu F…Î J¡Fwu Fæ* $

πuy fi Fůfi° ≤°≠∫ N°<Ì Ÿa≈<W J¡° J¡°≤d Fæ, NfiCπuy Ÿu ıÙb Ju¡ tfiůı∫ J¡∑ <Ÿ<]

FůwÙ Fæ <ıŸ tfiůı∫ Ÿu wÙfiů* ÔůJ¡ů* J¡° <bı∫ ˚Ù w¨d Ju¡ ŸÂ„ ŸFı Fů ı°w° Fæ $$22$$

≤°ıÔ‚tÙR¡≈ ŸC© Ìufiu b°Ôu ∫C] tu* „˜h~>uÌfiR¡≈ •Ôu„ Fůw° Fæ, _byÕR¡≈ ŸC© tu*

˚≤J¡≤ «¡ºbÕytfi N°æ≤ bF°≥ Ÿu N@#≈wfiR¡≈ •Ôu„ Fůw° Fæ $ tfiůı∫R¡≈ ŸC© tu* wů J¡ůoÕ ˚Ù

•Ôu„ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<ıŸtu* „_`°˜ Ÿu, Nayh~>uÌfi, ºbÕytfi, N@#≈wfi N°<Ì JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fůwu, Ÿ

_b˚°bt°` J¡∑ ∆∫°b¨<W tu* J¡°æfi Ÿ° •Ôu„ Fæ ? $$23$$ ıů fi≤°@t N≈fiu tfi Ju¡ <fiy®F tu* ˚Ù

ŸtSÕ fiFÙ* Fæ*, bu ∆∫bF°≤°b_S°Nů* tu* Jæ¡Ÿu ∆∫bF°≤ J¡≤u*yu ? $$24$$

Ÿt°<@, ŸCTC<›w N°<Ì tu* ı∏t, t≤d N°<Ì ÌC©ů* J¡° NfiC˚b fiFÙ* Fůw° N°æ≤ ∆∫bF°≤J¡°Ô
tu* tfiůb¨<W≈¥bÕJ¡ FÙ ı∏t, t≤d N°<Ì Ì…©ů* J¡° NfiC˚b Fůw° Fæ, Nw# <Ÿ] F…N° <J¡ ŸaŸ°≤
tfiůb¨<Wt°` Fæ, ∫F Ì„°Õwu Fæ*>$
tæ* ≈C”T Fq≥, tæ* t≤° Fq≥, tæ* Ã≈∏fi F…N° Fq≥ N°æ≤ tæ* ıÙw° Fq≥ oÃ∫°<Ì JC¡Â<‹¸>∫°≥ ª≈Ô <ªW J¡∑

NŸwg FÙ <Ìw F…oÕ b¨<W∫°≥ ≈®wÙw FůwÙ Fæ* $ ∫F°≥ ≈≤ fi J¡ůoÕ t≤w° Fæ fi Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ tfi N≈fiu t≤d N°æ≤ N≈fiu ÔůJ¡ytfi J¡∑ _b∫a J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ $$25,26$$ oŸ ÔůJ¡ Ÿu tfi

≈≤ÔůJ¡ tu* ı°w° Fæ N°æ≤ bF°≥ N∏∫R¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w Fůw° Fæ $ bu t≤d N°æ≤ ≈≤ÔůJ¡ytfi ıf wJ¡
tůs fiFÙ* Fůw° wf wJ¡ tfi J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, oŸ<ÔÎ ≈C”T J¡ů t≤d J¡° ˚∫ Jæ¡Ÿu ? $$27$$

ŸyÕ - 111]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

629
oŸ ÔůJ¡ tu* oŸ ÔůJ¡ Ju¡ R¡≈ Ÿu tfi <bª≤d J¡≤u N°æ≤ ≈≤ÔůJ¡ tu* ≈≤ÔůJ¡ R¡≈ Ÿu <bª≤d J¡≤u, oŸ<ÔÎ ıf wJ¡ tůs fi Fů wf wJ¡ <ªW FÙ wwg-wwg R¡≈ Ÿu <bΩt°fi J¡Fwu Fæ* $ oŸ ŸaŸ°≤

J¡° <ªW Ÿu N<w¿≤•w R¡≈ fiFÙ* Fæ $$28$$ Ôůy ˚°oÕ, ŸubJ¡ N°<Ì Ju¡ t≤fiu ≈≤ ∆∫SÕ „ůJ¡ J¡≤wu Fæ*, bF <fi<bÕJ¡°≤ N≈fiu ªæw∏∫ Ÿu ≈¨Syg˚¥w N≈fi° <ªW FÙ Fæ, ÎuŸ° tu≤° <fiÿª∫ Fæ $$29$$

Nw# ≈≤t°Ãt° tu* Ÿt¥Ô <ªW J¡° <bfi°„ J¡≤ Ìufi° FÙ tC<•w J¡° ≈°∫ Fæ, N∏∫ ≈°∫
fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu F…Î ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

N∏∫ŸW°<fi≤≈usŸW°b°Ôu (<ıŸJ¡∑ ŸW° <J¡ŸÙ N∏∫ ŸW° J¡∑ N≈us° fiFÙ* J¡≤wÙ) ŸfJu¡

<FwJ¡°≤Ù, t°∫°R¡≈Ù t<Ôfiw° Ÿu ≤<Fw Ÿf ≈®t°dů* tu* ŸbÕZu‹™> ≈®t°dR¡≈ ZC<w π°≤° fů<@w

≈≤t°Ãt° tu* <ªÌg˚°bt°` Ÿu ≈¿≤„uTR¡≈ <ªW Ju¡ ≈„tfi Ju¡ <Ÿb° tC<•w J¡° ÌqŸ≤° ≈°∫ FÙ
fiFÙ* Fæ $ oŸ f°w J¡° «¡≈≤ Ju¡ _byÕ N°<Ì ÔůJ¡ů* tu*, fiÙªu Ju¡ ≈°w°Ô N°<Ì ÔůJ¡ů tu* N°æ≤ N∏∫°∏∫
πÙ≈ů* tu* w[bÌ„ÙÕ <bπ°fiů* fiu ÎJ¡ f°≤ fiFÙ* NfiuJ¡ f°≤ <bª°≤ J¡≤ <fiÿª∫ <J¡∫° Fæ $$30$$

<ªWů≈„tfi Ju¡ <Ÿb° tůs J¡° ÌqŸ≤° ≈°∫ Fæ FÙ fiFÙ*, ∫F <fi<ÿªw Fæ $ tfi Ju¡ <bÔ∫ J¡°

≈°∫ Ÿt°<@ J¡∑ ≈¿≤≈°J¡°b_S° Ÿu „ů<@w tfi tu* N≈≤ůs R¡≈ Ÿu N°<b˚Õ¥w f®Ê°ÃtJ¡ fů@

FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

ŸbÕZu‹™> ≈®t°dR¡≈ ZC<w Ÿu fů<@w ŸÃ∫ ŸbÕ∆∫°≈J¡ wS° t°∫°J¡ÔaJ¡≤<Fw fů@ Ju¡ ⁄Ì∫
tu* <Ìw Fůfiu ≈≤ tfi Ju¡ <bÔ∫t°` Ÿu ≈≤t„°¿∏w ≈®°›w FůwÙ Fæ $ NÃ∫∏w <b_wÙdÕ

ÌF≤°J¡°„R¡≈Ù f®Ê<ªwg tu* ª≤tb¨<W Ÿu ≈®ÌÙ›w <ªwgR¡≈Ù wÔb°≤ J¡∑ @°≤° Ÿu tfi J¡ů <ffi°

<J¡Ÿ∑ ŸaÌuF Ÿu t°≤ů $ ÎuŸ° J¡≤fiu Ÿu t°fi<ŸJ¡ <ª∏w° N°≈J¡ů f∏@fi tu* fiFÙ* ±>°ÔuyÙ $$31,32$$

N°≈°ww# ≤tdÙ∫ <bT∫ů* tu* ÌůT°fiCŸa@°fi Ÿu N≤tdÙ∫w°Â<‹¸> ≈FÔu J¡≤fiÙ ª°<F∫u, oŸ

N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì N°≈°ww# ≤‡∫-Ÿu ≈®wÙw Fůfiub°Ôu ˜Ù-≈C` N°<Ì J¡ů N°≈fiu N≤tdÙ∫ ı°fi <Ô∫°
wf wů <ªW Ju¡ Ÿf Nay-≈®Ã∫ay <fiÿª∫ FÙ J¡¸> y∫u, ÎuŸ° tu≤° <bÿb°Ÿ Fæ $$33$$

J¡°¸>fiu ∫ůÀ∫ tfi Ju¡ Nay-≈®Ã∫ay fwÔ°J¡≤ Nf tfi Ju¡ „≤Ù≤ J¡ů fwÔ°wu Fæ* $

∫F <Ì©°oÕ Ìu ≤F° <≈w° π°≤° Ã≈°<Ìw ÌuF N°æ≤ ∫F ÌuF Ÿu Ÿ‡f∏@ ≤©fiub°Ô° |≤, ©uw N°<Ì, <ıŸJ¡° <J¡ ≈FÔu <≈w° fiu ≈°ıÕfi <J¡∫° S°, "tu≤° Fæ" ÎuŸ° ıů ˚®t Fæ, Ju¡bÔ ∫FÙ tfi J¡° „≤Ù≤ Fæ $ ıæŸu J¡ůoÕ b_wC F≥<Ÿ∫° Ÿu J¡°¸>Ù ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ ∫F tfi „≤Ù≤ ˚°bfi° fi J¡≤fi°

R¡≈ „˜ Ÿu J¡°¸>° ı°w° Fæ $ ıæŸu „≤Ì M¡wC tu* N°J¡°„ tu* <f©≤u F…Î f°ÌÔ Ju¡ Ç>J¡nu b°∫C Ÿu

n°∫u ı°wu Fæ* bæŸu FÙ ≈¥bůÕ•w NFtg, tt oÃ∫°<Ì J¡v≈fi° fi J¡≤fiu Ÿu tfi n°∫° ı°w° Fæ, fi‹¸> <J¡∫° ı°w° Fæ $$34,35$$ N≈fiu N@Ùfi, NJ¡<™>fi (Nfi°∫°ŸŸ°º∫), N<w _bh~>, NŸaJ¡v≈fi tu* (J¡v≈fi°˚°b tu*) J¡°æfi-Ÿ° ˚∫ Fæ ? ıF°≥ ≈≤ „˜, N<Àfi, N°≥@Ù N°<Ì Fůwu Fæ*, bFÙ* ≈≤ ˚∫ Fůw° Fæ $$36$$ ∫F J¡v∫°dJ¡°≤Ù Fæ, ∫F fiFÙ* Fæ, ∫F f°w f°ÔJ¡ů* wJ¡ tu*

≈®<Ÿ] Fæ, oŸ<ÔÎ ıæŸu J¡ůoÕ <bI ≈C”T f°ÔJ¡ ≈C` J¡ů ˚Ôu J¡°∫Õ tu* Ôy°w° Fæ bæŸu FÙ ≈¿^±>w J¡ů ª°<F∫u tfi J¡ů Wt J¡v∫°d tu* Ôy°∫u $$37$$ Ns∫ (<ıŸJ¡° fi°„ Fůfi° J¡<™>fi Fæ),

630

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

NfibÙfi (Nf°Ô ∫°fiÙ N<˚t°fiÙ), tfiR¡≈ <Ÿ*F J¡ů ıů <J¡ ŸaŸ°≤ J¡∑ b¨<] J¡≤w° Fæ, ıů Ôůy t°≤wu Fæ*, bu oŸ ŸaŸ°≤ tu* ŸfŸu f»J¡≤ ÃJ¡TÕ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* N°æ≤ N∏∫ Ôůyů* J¡ů ˚Ù

≈Ìu„ π°≤° <fib°Õd ≈Ì Ìufiub°Ôu Fůwu Fæ* $$38$$
tfi FÙ tF°˚∫ Fæ N°æ≤ tfi ≈≤ <bı∫ FÙ N˚∫ ≈Ì Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸaJ¡v≈R¡≈Ù •Ôu„ Ÿu fnÙ ˚ÙTd, ˚®°¿∏w Ã≈∏fi J¡≤fiub°ÔÙ ∫u <b≈<W∫°≥ t”˚¥<t tu*
t¨yw¨¿‹dJ¡° Ju¡ Ÿt°fi Ã≈∏fi FůwÙ Fæ* $$39$$ ˚Ôu FÙ ≈®Ô∫ J¡°Ô J¡∑ b°∫C fFu, ˚Ôu FÙ ª°≤ů* ŸtCB

ÎJ¡ Fů ı°∫ N°æ≤ ˚Ôu FÙ f°≤F Ÿ¥∫Õ ÎJ¡ Ÿ°S w≈u*, ≈≤ <ıŸJu¡ tfi J¡° „tfi Fů y∫° Fæ, Ÿ ≈C”T

J¡∑ J¡ůoÕ ˚Ù F°<fi fiFÙ* FůwÙ Fæ $$40$$ tfiR¡≈Ù fÙı Ÿu ŸC©-Ì…#© N°æ≤ „C˚-N„C˚R¡≈Ù ∫u ŸaŸ°≤©^±> (ŸaŸ°≤ R¡≈Ù bfi) Ã≈∏fi Fůwu Fæ*, ofi bfi©^±>ů* Ju¡ Ÿ°wů** ÔůJ¡ ≈vÔb Fæ* $$41$$

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ ≈≤t°Ãt≈ÌR¡≈ <Ÿ*F°Ÿfi Ôy°J¡≤ ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈ Ju¡ N˚°b Ÿu <Ÿ]

Fůfiub°Ôu, Ÿty® <Ÿ<]∫°≥ Ìufiub°Ôu, NŸaJ¡v≈R¡≈ Ÿ°t®°≠∫ tu* ¿_Sw Fůo∫u $ ıæŸu Nay°≤ Ju¡ <bfi°„

J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu ∫°fiÙ ıÔwu F…Î Nay°≤ Ju¡ <bfi°„ Ÿu w°≈„°¿∏wR¡≈ ŸC© J¡ů ª°Ffiub°Ôu ≈C”T

J¡ů J¡°™> J¡ů J®¡t„# ˚_t J¡≤w° F…N°, NwÎb sÙd Fůw° F…N° Nay°≤ w°≈ J¡° ≈„tfi N°fi∏Ì

Ìuw° Fæ bæŸu FÙ sÙd Fů ≤F° tfi J®¡t„# N<w Wt N°fi∏Ì Ìuw° Fæ $$42,43$$

ŸaJ¡v≈ J¡∑ b¨<] Fůfiu ≈≤ <ªÌgNdC Ju¡ tº∫ tu* Ô°©ů* f®Ê°^±>ů* J¡∑ J¡v≈fi° Fů ŸJ¡wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì tfi ŸaJ¡v≈ů* π°≤° b°Ÿfi°∫C•w Fů, wů NdC Ju¡ N∏Ì≤ ˚Ù Ô°©ů* f®Ê°^±> Ÿ°k¡ N°æ≤

NÔy-NÔy <Ì©°oÕ Ìu ŸJ¡wu Fæ* $$44$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈R¡≈ N≈fiu bæ˚b Ÿu, <ıŸfiu f®Ê°^±> N°<Ì J¡≤ůnů* ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ˚ÔÙ˚°≥<w ≤ªfi° J¡∑ Fæ, NwÎb ÎJ¡t°`

ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ ı∏t, t≤d N°<Ì NÃ∫∏w NfiSů˘ J¡° <ıŸfiu <fit°Õd <J¡∫° Fæ, ÎuŸu tfi J¡ů

<fi≤∏w≤˚°<bw, ŸaJ¡v≈≤<Fw, ÎJ¡t°` Ÿ∏wůTR¡≈ bæ˚b Ÿu ıÙwJ¡≤ <bı∫ J¡ů (ŸbůÕÃJ¡TÕ)

≈®°›w Fůo∫u $$45$$ N°ÃtI°<fi∫ů* J¡∑ ˚Ù N<˚tw, ≈≤t ≈<b`, bæT‡∫b¨<W≤<Fw <btfi_ww°

Ÿu N°æ≤ „°∏w J¡Ù yoÕ fF…w <b≈CÔ NF∏w° Ÿu ˚Ù N∏Ì≤ tu* ıů ı∏t N°<Ì <bJ¡°≤ů* Ju¡ ≤<Fw ∫F

(w[b) Nb<„‹¸> Fæ, bFÙ N°≈J¡ů ≈®°›∫ Fů $$46$$

ÎJ¡ Ÿ°æ À∫°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ f°≤Fb°≥ ŸyÕ

<ª∏t°` b°Ÿfi° Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu wS° ÎJ¡t°` ŸÙ Ju¡ Â» <fiÿª∫ Ÿu

¿ªWs∫ Ju¡ ≈°∫˚¥w b°Ÿfi°Ã∫°y J¡° bdÕfi $
b°Ÿfi°s∫ Ju¡ <ÔÎ πæw tu* tfi Ju¡ wÙb® buy J¡° <fi≤ů@ J¡≤fi° ª°<FÎ N°æ≤ <ª∏t°`°J¡°≤ tu*
wů tfi Ju¡ buy J¡ů f»°fi° ª°<FÎ, ∫F J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ tfi J¡° N≈fiu wÙb® buy Ju¡ NfiCŸ°≤
k¡ÔŸ‡≈°ÌfiR¡≈ _b˚°b Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <ıŸ ≈Ì°SÕ tu* <ıŸ-<ıŸ N<˚Ô°T° Ju¡ <ÔÎ

ŸyÕ - 112]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

631
ıæŸu-ıæŸu ≈®J¡TÕ Ÿu tfi wÙb® buy Ÿu ∫C•w Fůw° Fæ Ÿ ≈Ì°SÕ tu* ŸÙ buy Ÿu wwg-wwg N<˚Ô°T°

J¡ů Ìu©w° Fæ $$1$$ Fu Ÿ°æ‡∫, ıÔ Ju¡ fCÌfCÌu Ju¡ Ÿt°fi ∫F tfi J¡° wÙb® buy ≈us° J¡≤fiu Ÿu _b˚°bw# Ã≈∏fi Fůw° Fæ N°æ≤ ≤ůJ¡fiu Ju¡ ≈®∫Ãfi Ÿu „°∏w Fůw° Fæ, •∫ů*<J¡ ŸJ¡∑ Ã≈<W tu*

J¡ůoÕ <fi<tW fiFÙ* Fæ $$2$$

'_b˚°bw#" ÎuŸ° ıů J¡F° Fæ, ŸJ¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu fkÕ¡ J¡° „ÙwÔw° R¡≈ Fæ N°æ≤ J¡°ıÔ J¡° J¡°<Ôt° R¡≈ Fæ bæŸu FÙ ÎJ¡t°` wÙb®

R¡<≈dÙ wÙb® ªaªÔw° tfi J¡° R¡≈ Fæ $$3$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, NÃ∫∏w ªaªÔ
oŸ tfi Ju¡ wÙb® buy J¡° tC¶∫ J¡°≤d buy J¡° ∫°fiÙ ªaªÔw° J¡° fÔ Ÿu Jæ¡Ÿu <fib°≤d Fů ŸJ¡w°

Fæ ? $$4$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ŸaŸ°≤ tu* J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù ª>aªÔw° Ÿu FÙfi tfi <Ì©°oÕ fiFÙ* Ìuw° $ ıæŸu N¿Àfi J¡° @tÕ ‹dw° Fæ bæŸu FÙ tfi J¡° @tÕ ªaªÔw° Fæ $$5$$
ıů ∫F ıywg J¡°≤d t°∫°Ÿab<Ôw ªææw∏∫ tu* ¿_Sw ªaªÔ <J®¡∫°„<•w Fæ, ŸÙJ¡ů N°≈ tfi R¡≈¡ Ÿu ≈¿≤dw FCoÕ ıyÌ°±>‡f≤R¡≈ „<•w ı°<fi∫u $ ıæŸu _≈∏Ìfi N°æ≤ N_≈∏Ì Ju¡ <ffi° b°∫C

Ju¡ N¿_wÃb J¡° NfiCt°fi fiFÙ* Fůw° bæŸu FÙ ªaªÔ _≈∏Ì Ju¡ <ffi° <ªW J¡° N¿_wÃb fiFÙ*

Fæ $$6,7$$ ıů tfi ªaªÔw° ≤<Fw Fæ, bF t¨wJ¡ tfi J¡F° ı°w° Fæ, bFÙ w≈ N°æ≤ „°˜ J¡°

<Ÿ]°∏wR¡≈ tůs J¡F° ı°w° Fæ $$8$$ tfi Ju¡ Ju¡bÔ <bfi°„t°` Ÿu Ì…#© J¡∑ „°¿∏w ≈®°›w FůwÙ

Fæ N°æ≤ tfi Ju¡ ŸaJ¡v≈fit°` Ÿu ≈≤t Ì…#© ≈®°›w Fůw° Fæ $ ™>° F…N° <ªW R¡≈Ù ≤°sŸ <b≈CÔ

Ì…#© J¡ů Ã≈∏fi J¡≤w° Fæ, oŸ<ÔÎ tůs ŸC© Ju¡ <ÔÎ ŸJ¡ů ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ <y≤°Nů $$9,10$$

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tfi J¡∑ ıů ªaªÔw° Fæ, bF N<bΩ° fi°t Ÿu J¡FÙ ı°wÙ Fæ $ b°Ÿfi°≈Ì
fi°tJ¡ Ÿ N<bΩ° J¡° <bª°≤ Ÿu <bfi°„ J¡≤ů $$11$$ N¿bΩ° N°æ≤ b°Ÿfi°R¡≈ Ÿ <ªWŸW°

Ju¡ f°fl <bT∫ů* Ju¡ NfiCŸ∏@°fi Ã∫°y Ju¡ <bÔÙfi Fůfiu ≈≤ <fi≤<w„∫ ŸC© ≈®°›w Fůw° Fæ $$12$$
oŸ ≈®J¡°≤ b•w∆∫ <bT∫ Ju¡ ≈∫ůyÙR¡≈ Ÿu tfi J¡∑ ª°aªv∫@tÕw° J¡° ŸtSÕfi J¡≤
b°_w<bJ¡ N°æ≤ Nb°_w<bJ¡R¡≈ <π_bR¡≈w° J¡ů, Nb°_wb°a„J¡∑ Fu∫w° <Ì©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ

N°æ≤ b°_w<bJ¡R¡≈ J¡∑ ≈®<w‹™>° Ju¡ <bfi°„ Ju¡ b°≤d Ju¡ <ÔÎ, J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿwg N°æ≤ NŸwg J¡° ıů tº∫ Fæ N°æ≤ <ª[b N°æ≤ ı°Œ J¡° ıů tº∫ Fæ, bF Ìůfiů* tu* ÌůÔ°∫t°fi ¿_S<wb°Ô° tfi J¡F° ı°w° Fæ $$13$$ ınw° Ju¡ NfiCŸ∏@°fi Ÿu

<fyn° F…N° <ªW f]t¥Ô F…oÕ ı°Œ°ÃtJ¡w° Ÿu Â»Ů∫°Ÿb„ ınw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$14$$

<bbuJ¡ Ju¡ NfiCŸ∏@°fi Ÿu f]t¥Ô F…oÕ <ªÌa„°Ãtw° Ÿu tfi Â»Ů∫°Ÿb„ <ª∏t°`w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$15$$ ≈°æ”T ≈®∫Ãfi Ÿu, ª°Fu bF „°˜Ù∫ Fů, ª°Fu _b°˚°<bJ¡, <ıŸÙ ≈Ì tu* tfi Ôy°∫° ı°w° Fæ, Ÿ ≈Ì J¡ů ≈®°›wJ¡≤ NU∫°Ÿb„ wBq≈ Fů ı°w° Fæ $$16$$ <k¡≤ ≈C”T≈®∫Ãfi J¡° NbÔ‡ffi J¡≤, <ªW J¡ů <ªW Ÿu N°J®¡°∏w J¡≤, „ůJ¡ ≤<Fw ≈Ì J¡ů ≈°J¡≤ <fi#„aJ¡ FůJ¡≤

¿_S≤ Fůo∫u $$17$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸaŸ°≤ J¡∑ ˚°bfi° Ÿu ±¥>f° F…N° tfi ∫<Ì tfi Ÿu FÙ
ıf≤Ì_wÙ fiFÙ* f°≤° ı°w° Fæ, wů ŸJ¡ů f°≤fiu J¡° ŸŸu N∏∫ ≈°∫ fiFÙ* Fæ $$18$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈Ju¡ tfi J¡° ˚ÔÙ-˚°≥<w <fiy®F J¡≤fiu tu* N°≈J¡° tfi FÙ ŸtSÕ Fæ $ ˚Ô°,

632

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ıů _b∫a ≤°ı° fiFÙ* Fæ, bF ≤°ı° Ju¡ <fiy®F tu* Jæ¡Ÿu ŸtSÕ Fů ŸJ¡w° Fæ ? ıů Ôůy ŸaŸ°≤R¡≈Ù

Ÿ°y≤ Ju¡ buy tu* w¨‹d°R¡≈Ù y®°F Ÿu y®_w Fæ* N°æ≤ N°bwů˘ Ÿu Ìq≤ fF°∫u ı° ≤Fu Fæ*, fi Ôůyů* Ju¡

<ÔÎ N≈fi° tfi FÙ fi°æJ¡° Fæ $$19,20$$ ≈≤t f∏@fi ı°ÔR¡≈ tfi J¡ů N≈fiu tfi Ÿu FÙ J¡°¸> J¡≤ <ıŸfiu N≈fiÙ N°Ãt° J¡ů fiFÙ* ~C>n°∫°, ŸJ¡∑ tC<•w N∏∫ Ÿu fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ $$21$$
f°fl ≈Ì°Sů˘ J¡° tfifi FÙ <ıŸJ¡° fi°t Fæ, ÎuŸÙ ⁄Ì∫ J¡ů b°<Ÿw J¡≤fiub°ÔÙ ıů ıů b°Ÿfi°

<Ìw FůwÙ Fæ, <bπ°fig ≈C”T Ÿ-Ÿ b°Ÿfi° J¡° <tØ∫°Ãb Ju¡ NfiCŸ∏@°fi Ÿu Ã∫°y J¡≤u $
wÌfi∏w≤ ıæŸu ‹dw° Ju¡ sÙd Fůfiu ≈≤ N¿Àfi „°∏w Fů ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ b°Ÿfi° J¡° s∫ Fůfiu

≈≤ tfi Ju¡ Ÿ°S N<bΩ° J¡° s∫ Fů ı°w° Fæ $$22$$
b°Ÿfi° Ju¡ Ã∫°y tu* J®¡t <Ì©Ô°wu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ˚ůÀ∫≈Ì°Sů˘ J¡∑ b°Ÿfi° J¡° Ã∫°y J¡≤ N°≈ ˚uÌb°Ÿfi° J¡° Ã∫°y J¡∑<ı∫u $
wÌfi∏w≤ <ªW N°æ≤ ªuÃ∫ J¡° Ã∫°yJ¡≤ <bJ¡v≈ ≤<Fw FůJ¡≤ ŸC©Ù FůoÎ $ ˚°bfi° J¡∑ ˚°bfi°
fi J¡≤fi° FÙ b°Ÿfi°s∫ Fæ $ bFÙ tfiůfi°„ N°æ≤ N<bΩ°fi°„ J¡F° ı°w° Fæ $ NS°Õwg <ıŸ

N<bΩ° Ju¡ N°b≤d Ÿu ≈¥dÕw∫° NfiC˚b fiFÙ* Fůw°, ŸJ¡° w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu Ã∫°y J¡≤ ŸC©Ù

Fůo∫u $ Ÿ°s°wg NSb° ¿ªW π°≤° Ÿ°sÙ Ÿu <ıŸ <J¡ŸÙ J¡° I°fi Fůw° Fæ bF°≥ ≈≤ ŸabuΩw° J¡°

NŸabuÌfi FÙ ÃJ¨¡‹¸> tfiůfi°„R¡≈ <fib°Õd Fæ, ∫F Ÿa<s›w NSÕ Fæ, ÎuŸu J¡Fwu Fæ* # ıů JC¡~> ı°fi° ı°w° Fæ Ÿtu* ıů ≈≤t NŸabuÌfi Fæ, bF NŸabuÌfi FÙ <fib°Õd ŸC© Fæ N°æ≤ ŸabuÌfi Ÿu Ì…#© Fůw° Fæ $$23-25$$
bF buΩ J¡° NbuÌfi ≈C”T Ju¡ ≈®∫Ãfi Ÿu Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu*u Fæ* $
bF buΩ J¡° NbuÌfi ≈C”T Ju¡ N≈fiu ≈®∫Ãfi Ÿu FÙ sdt°` tu* Fůw° Fæ $ buΩ J¡° NbuÌfi J¡v∫°d Ju¡ <ÔÎ Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ N≈fiu ≈®∫Ãfi J¡° <fiÃ∫ NU∫°Ÿ J¡≤u $$26$$ N°≈Ju¡ tfi tu*
ıů-ıů <bT∫ N°æ≤ fiJu¡ ≈°∫ N˚Ù‹¸> Fæ*, fiJ¡ů N°≈ Nb°_w<bJ¡ ı°fiJ¡≤, fÙı Ju¡ tC©

Ÿu <fiJ¡Ô ≤Fu NaJC¡≤ů* Ju¡ wCv∫ ≤°y N°<Ì <ıŸJu¡ tC© Ÿu <fiJ¡Ô ≤Fu Fæ*, ÎuŸu tfi J¡° ˚Ù NI°fi N°æ≤ b°Ÿfi°fÙıůa Ju¡ Ÿ°S Ã∫°y J¡≤, ≈¿≤≈¥dÕ N°Ãt° Ju¡ NfiC˚b Ÿu w¨›w FůJ¡≤ FTÕ N°æ≤ „ůJ¡

J¡ů ≈®°›w fi Fůo∫u $$27$$

•∫ů*<J¡ 'tÃb° @Ù≤ů FTÕ„ůJ¡°æ ıF°<w" (Nº∫°Ãt∫ůyÙ <ªW Ju¡ N°Ãt° tu* Ÿt°<@ J¡∑ ≈®°<›w Ÿu ≈≤t°Ãt° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ <J¡∫° F…N° @Ù≤ ≈C”T FTÕ b „ůJ¡ J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fæ) ÎuŸÙ ZC<w Fæ $

ÎJ¡ Ÿ°æ f°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ wu≤Fb°≥ ŸyÕ

<b<b@ <bª°≤ů* Ÿu ≈C‹¸> F…Î, Ÿ‡≈¥dÕ Ì…b°ÕŸfi°Nů* J¡° Ÿt¥Ô fi°„ J¡≤fiub°Ôu wS°
πæw<tØ∫°ÃbfC<] Ÿu f]t¥Ô F…Î w[bI°fi J¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ª¥≥<J¡ ∫F b°Ÿfi° <fiÃ∫ NŸÃ∫ FůwÙ F…oÕ FÙ

<Ìw F…oÕ Fæ, oŸ<ÔÎ Ìů ª∏Bt°Nů* J¡∑ ˚®°¿∏w Ju¡ Ÿt°fi ŸJ¡° Ã∫°y J¡≤fi° <ªw Fæ $

ŸyÕ - 113]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

633

N<bΩ° <bbuJ¡<bI°fiFÙfi ≈C”Tů* tu* ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ Ju¡ Ÿt°fi Â»w≤R¡≈ Ÿu <bΩt°fi Fæ, <J¡∏wC
ıů Ôůy <bbuJ¡<bI°fi Ÿu Ÿ‡≈∏fi Fæ*, fitu* wů N≈≤t°SÕ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d b∏º∫°≈C` Ju¡ wCv∫
fi°t t°` FÙ ŸJ¡° NayÙJ¡°≤ Fæ, Nw# bF J¡F°≥ Fæ ? $$1,2$$ Fu ZÙ≤°tª∏B, N°≈ NI°fiÙ tw f<fi∫u, N°≈ I°fib°fig f<fi∫u, ˚ÔÙ˚°≥<w <bª°≤ J¡∑<ı∫u, N°J¡°„ tu* ÌqŸ≤° ª∏Ì®t° Fæ FÙ fiFÙ*,

≈≤ ˚®°¿∏w Ÿu ŸJ¡∑ <tØ∫° ≈®wÙ¿w FůwÙ Fæ $$3$$ ∫F°≥ ≈≤ w[b Ju¡ (N<πwÙ∫ f®Ê Ju¡) <Ÿb°
fi J¡ůoÕ ˚°b ≈Ì°SÕ Fæ N°æ≤ fi N˚°b Fæ $ ıæŸu <b„°Ô ŸtCB tu* ıÔ≤°<„ Ju¡ <Ÿb° N∏∫ JC¡~> fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ ŸaŸ°≤ tu* f®Ê Ju¡ <Ÿb° N∏∫ ˚°b ∫° N˚°b ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ $$4$$ ∫u ˚°b N°æ≤

N˚°b ≈Ì°SÕ NŸ∏t∫ Fæ* $ N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ju¡ <Ÿb° ofiJ¡° ÌqŸ≤° R¡≈ fiFÙ* Fæ* $ ofiJ¡° N°≈

ÌuF°<Ìf∏@fiů* Ÿu ≤<Fw, ŸbÕ∆∫°≈J¡, <fiÃ∫, „C] f®Ê tua N°≤ů≈ tw J¡∑<ı∫u $$5$$
f∏@fi J¡∑ ın J¡wÕ¨Ãb°<˚t°fi Fæ, oŸ<ÔÎ ≈FÔu ŸÙ J¡° Ã∫°y J¡∑<ı∫u, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* >$

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ J¡w°Õ fiFÙ* Fæ*, <k¡≤ N°≈J¡∑ ofi <J®¡∫°Nů* tu* ttw° •∫ů* Fæ* ? ıf ÎJ¡ N<πwÙ∫ f®Ê Ju¡ <Ÿb° ÌqŸ≤° J¡ůoÕ Fæ FÙ fiFÙ*, wů J¡°æfi <J¡ŸJ¡ů <J¡ŸŸu N°æ≤ Jæ¡Ÿu J¡≤u ?

˚°b ∫F <J¡ Ju¡bÔ ÎJ¡t°` Ÿu Ÿ°º∫ J¡ůoÕ <J®¡∫° ≈®<Ÿ] fiFÙ* Fæ $$6$$ Fu I°<fi∫ů* tu* Zu‹™> ZÙ≤°tıÙ, 'tæa NJ¡w°Õ Fq≥" ÎuŸ° N<˚t°fi ˚Ù N°≈ tw J¡∑<ı∫u $ NJ¡w¨ÕÃbR¡≈ Ÿu N<˚t°fi J¡≤fiu ≈≤ ≈®°›w Fůfiu ∫ůÀ∫ N≈fiu ∫Ãfi Ÿu Ÿ°º∫ •∫° k¡Ô Fæ ? NS°Õwg JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, NwÎb NJ¡w¨ÕÃb°<˚t°fi ˚Ù ∆∫SÕ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $ oŸ<ÔÎ Fu <fi‹≈°≈, N°≈ N<˚t°fi Ÿu ≤<Fw FůJ¡≤

_b_S Fůo∫u $$7$$ Fu ≤|Cb≤, N<˚t°fi J¡° N˚°b Fůfiu ≈≤ J¡w°Õ Fůwu F…Î ˚Ù N°≈ Ÿtu*

N°Ÿ•w fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NJ¡w°Õ ˚Ù Fæ, oŸÙ ≈®J¡°≤ NJ¡w°Õ Fůwu F…Î ˚Ù Ÿtu* ˚Ù N<˚t°fi fi Fůfiu ≈≤ NJ¡w¨ÕÃb tu* ˚Ù N°Ÿ<•w≤<Fw Fůfiu Ÿu J¡w°Õ ˚Ù Fæ* $

„aJ¡° # wů, •∫° tæ* NI°fiÙ Ju¡ ŸÂ„ J¡w°Õ Fq≥ ?

Ÿt°@°fi # fiFÙ*, N°≈ tu* NI°fiÙ J¡w°Õ Ju¡ Ÿt°fi _≈∏ÌfiR¡≈ J¡wÕ¨Ãb Jæ¡Ÿu ? ∫°fiÙ N_≈∏Ì

N°Ãt° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤ ªCJu¡ N°≈ tu* NI°fiÙ J¡w°Õ Ju¡ Ÿt°fi ÌuF Ju¡ _≈∏Ìfi Ÿu N°Ãt_≈∏Ìfi˚®tR¡≈ J¡wÕ¨w° J¡∑ ≈®Ÿ<•w fiFÙ* Fæ $$8$$

<J®¡∫° Ju¡ k¡Ô Ju¡ <tØ∫° Fůfiu Ÿu J¡tÕ tu* N°Ÿ<•w FÙ ∫C•w fiFÙ* Fæ, ∫ů* wJÕ¡ Ÿu ˚Ù Â» J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì <J®¡∫° J¡° k¡Ô ŸÃ∫ Fůw° wů J¡w¨Õw° (<J®¡∫°) ≈°Ìu∫ FůwÙ N°æ≤ ∫<Ì <J®¡∫° J¡°
k¡Ô <tØ∫° Fůw° wů <J®¡∫° Fu∫ FůwÙ, •∫ů*<J¡ ÎJ¡t°` ≈°Ìu∫ tu* FÙ Ôůyů* J¡∑ N°Ÿ<•w FůwÙ Fæ $ <J®¡∫°k¡Ô Ju¡ <tØ∫° Fůfiu ≈≤ <J®¡∫° tu* N°Ÿ<•w <ªw fiFÙ* Fæ $ o∏Bı°Ô Ju¡

Ÿt°fi Ÿ˚Ù t°∫°t∫ N°æ≤ Nb°_w<bJ¡ Fæ, fitu* J¡°æfi N°_S° Fæ N°æ≤ Jæ¡Ÿu Fu∫ N°æ≤

≈°Ìu∫ Â¿‹¸>∫°≥ Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? $$9,10$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıů ∫F ŸaŸ°≤ J¡∑ fÙıJ¡<dJ¡°

N<bΩ° Fæ, bF ∫Ω<≈ <bΩt°fi fiFÙ* Fæ wS°<≈ <bΩt°fi-ŸÙ <b„°Ôw° J¡ů ≈®°›w F…oÕ

Fæ $$11$$ ıů ∫F J¨¡<`t buTb°ÔÙ Ÿ°≤<bFÙfi ŸaŸ°≤R¡≈ |¸>-„≤°b°au J¡ů Ã≈∏fi J¡≤fiub°ÔÙ

ª<J®¡J¡° (JC¡‡F°≤ J¡∑ ~>ů¸>Ù ª°J¡) Fæ, Ÿu N°≈ <ªW J¡ů tůF tu* ±>°Ôfiub°ÔÙ b°Ÿfi°

634

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ı°<fi∫u $$12$$ bF ŸC∏Ì≤ f°≥Ÿ J¡∑ Ôw° Ju¡ Ÿt°fi ˚Ùw≤ tu* ≈ůÔÙ Fæ ∫°fiÙ ŸJu¡ N∏Ì≤

J¡° <F_Ÿ° NŸ°≤ Fæ $ fiÌÙ J¡∑ ÔF≤ů* J¡∑ ≈≤‡≈≤° Ju¡ wCv∫ ∫<Ì bF ˚ÔÙ ˚°≥<w J¡°¸>Ù ˚Ù
ı°∫, wů ˚Ù fi‹¸> fiFÙ* FůwÙ Fæ $ bF F°S Ÿu y®Fd J¡≤fiu≈≤ ˚Ù y®Fd fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ, NÃ∫∏w J¡ůtÔ FůwÙ F…oÕ ˚Ù H≤fiu Ju¡ ≈®b°F Ju¡ Ÿt°fi ŸJ¡° Ny®˚°y NÃ∫∏w wÙ©° Fæ (H≤fiu J¡° ≈®b°F w¸>b¨s J¡° ~>uÌfi J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d wÙ‚d°y® Fůw° Fæ) $ ∫Ω<≈ bF J¡°∫Õ

J¡≤fiu tu* ŸtSÕ J¡°≤dJ¡Ô°≈ Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw FůwÙ Fæ wS°<≈ ŸÃ∫ ≈C”T°SÕ tu* ŸJ¡° J¡ůoÕ

≈∫ůy fiFÙ* Fůw° $ ŸÃ∫ w≤ayů* Ÿu „¥∏∫ _b›fi J¡∑ w≤*<ydÙ Ju¡ ŸÂ„, t¨yw¨‹d° J¡∑ fiÌÙ

Ju¡ wCv∫ ≈®wÙ<w t°` Ÿu „ů˚°∫t°fi bF N°J¡°≤ tu* FÙ ≈¿≤<fi<‹™>w Fæ, NSÕ<J®¡∫° tu* ≈¿≤<fi<‹™>w fiFÙ* Fæ $$13-15$$ <ıŸ ≈®_wCw ª<J®¡J¡° Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu Ã≈∏fi F…Î Ÿf ≈Ì°SÕ J¡FÙ* ≈≤ ¸>u»u Fæ, J¡FÙ* ≈≤ Ÿ°k¡ Fæ*, J¡FÙ* ≈≤ Ô‡fu, J¡FÙ* ≈≤ f°æfiu, J¡FÙ* ≈≤ _S°∫Ù N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ ªaªÔ

Fæ*, oŸ<ÔÎ ≈≤_≈≤ ˚uÌ J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ* $$16$$ ∫Ω<≈ ∫F ˚Ùw≤ Ÿu ≈ůÔÙ (<fi_Ÿ°≤) Fæ wS°<≈ Ÿ°≤ Ÿu ŸC∏Ì≤ ŸÙ ÔywÙ Fæ $ ∫Ω<≈ bF J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù ¿_Sw fiFÙ* Fæ, wS°<≈ ∫F°≥

Ÿ˚Ù _S°fiů* tu* <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $$17$$ bF ∫Ω<≈ ın FÙ Fæ wS°<≈ tfi J¡∑ ªaªÔw° J¡ů

@°≤d J¡≤wÙ F…oÕ ªæw∏∫t∫Ù (ªuwfi) ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ $ ∫Ω<≈ ÎJ¡ ≈ÔJ¡˚≤ ˚Ù bF J¡FÙ*

¿_S≤ fiFÙ* FůwÙ, wS°<≈ N≈fiu tu* ¿_S≤w° J¡∑ N°„aJ¡° ≈æÌ° J¡≤wÙ Fæ $$18$$ Ÿ[byCd Ÿu N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô° Ju¡ Ÿt°fi „C] bdÕb°ÔÙ Fůfiu ≈≤ ˚Ù bF wtůyCd Ÿu _∫°FÙ Ju¡ Ÿt°fi

˚Ùw≤ tu* J¨¡‹dbdÕb°ÔÙ Fæ $ ≈≤t°Ãt° J¡∑ Ÿ<∏fi<@ Ÿu Ÿtu* ªÔfi<J®¡∫° Fæ N°æ≤ ∏FÙ* Ju¡

Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu ŸJ¡° <bfi°„ Fů ı°w° Fæ $$19$$ <fitÕÔ N°Ãt≈®J¡°„ tu* ≈®J¡°„ J¡∑ N°b≤J¡

Fůfiu J¡u J¡°≤d bF t<Ôfi Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ N∏@J¡°≤ tu* ˚Ù <b≤°ıt°fi ≤FwÙ Fæ $ ∫Ω<≈
t¨yw¨‹d° Ju¡ Ÿt°fi „C‹J¡ J¡°¿∏wb°ÔÙ Fæ, wS°<≈ <b<b@ bdů˘ Ÿu <bÔ<Ÿw FůwÙ Fæ $ bF

J¡°ÔÙ-Ÿ°≥<≈fi Ju¡ Ÿt°fi ¸>u»Ù, <bT Ÿu ˚≤Ù F…oÕ, Ì…fÔÙ-≈wÔÙ, fnÙ J¡ůtÔ, Ì…#© J¡∑ FuwC

Fůfiu Ÿu NÃ∫∏w J¡JÕ¡„, fi°≤Ù Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ, w¨‹d° Ju¡ Ÿt°fi ÔůÔC≈ Fæ $ _fiuF J¡° <bfi°„

Fůfiu ≈≤ ÌÙ≈J¡ J¡∑ Ô°æ Ÿu Ÿt°fi N≈fiu-N°≈ „Ù|® fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ, _fiuF Ju¡ <ffi° ˚Ù

<Ÿ∏Ìq≤ J¡∑ fCJ¡fiÙ J¡∑ ≤u©° Ju¡ Ÿt°fi ≤°ybwÙ FůJ¡≤ <b≤°ıt°fi FůwÙ Fæ $$20-22$$ ıæŸu ıÔ J¡∑ N°„° Ÿu <fıÔÙ tu| tu* ≤FwÙ Fæ bæŸu FÙ <fıÔÙ Ju¡ wCv∫ ªaªÔ Ÿfiu ın N°„°

Ÿu N≈fiÙ ¿_S<w J¡≤ ≤•©Ù Fæ $ bF t¥» Ôůyů* tu* `°Ÿ ≈æÌ° J¡≤fiub°ÔÙ ¸>u»Ù <fıÔÙ Ju¡

Ÿt°fi <Ìw F…oÕ Fæ $ <fıÔÙ Ju¡ Ÿt°fi NÃ∫∏w ˚ay…≤ bF fnu ∫Ãfi Ÿu ≈J¡nJ¡≤ ıÔ°wÙ

Fæ ∫°fiÙ Ÿ∏w°≈ Ì…#© tu* ±>°ÔwÙ Fæ, Fů FůJ¡≤ ÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ ©ůıfiu ≈≤ ˚Ù fiFÙ*

<tÔwÙ Fæ $$23,24$$ ∫F NJ¡°Ô tu* Ã≈∏fi F…Î k¥¡Ôů* J¡∑ t°Ô° Ju¡ Ÿt°fi <ffi° <J¡ŸÙ

≈®∫Ãfi N°æ≤ ≈®°SÕfi° Ju¡ FÙ ≈®°›w F…oÕ Fæ, Ìu©fiu tu* tfiůF≤ FůwÙ F…oÕ ˚Ù fnu-fnu NfiSů˘ J¡ů ÌuwÙ Fæ N°æ≤ tůsR¡≈ J¡v∫°d Ju¡ <ÔÎ N<˚fi<∏Ìw fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ J¡v∫°d tu* f°@° ≈FC≥ª°wÙ

Fæ $ <b<b@ ˚®t Ã≈∏fi J¡≤fiub°ÔÙ ∫F ıf NÃ∫∏w <b_t¨w FůwÙ Fæ, w˚Ù N<w ŸC© ≈®°›w Fůw° Fæ $ J¡v≈fi° π°≤° ıf ≈Cfi# ≈Cfi# oŸJ¡° NfiCŸ∏@°fi <J¡∫° ı°w° Fæ wf Ì…#_b›fiů* J¡∑

ŸyÕ - 113]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

635

J¡v≈fi° Ju¡ Ÿt°fi ∫F NfiSÕÌ°<∫fiÙ FÙ FůwÙ Fæ $ ∫F ≈®<w˚°Ÿ Ÿu fnu-fnu wÙfiů* ıywů*

J¡ů ÎJ¡ tCF¥wÕ tu* Ã≈∏fi J¡≤ @°≤d J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ ŸaF°≤ J¡≤ ±>°ÔwÙ Fæ $ oŸfiu ≤°ı° Ôbd Ju¡ ÎJ¡ tCF¥wÕ J¡ů NfiuJ¡ bTÕ ffi° ±>°Ô° N°æ≤ ≤°ı° F¿≤ÿª∏B J¡∑ ÎJ¡ ≤°w J¡ů f°≤F bTÕ J¡≤

<Ì∫° $$25-28$$ J¡°∏w°R¡≈Ù <b˚b Ÿu „ů<˚w Fůfiu b°Ôu <b≤FÙ ≈C”Tů* J¡∑ ÎJ¡ ≤°w oŸÙ

Ju¡ ≈®˚°b Ÿu ÎJ¡ bTÕ ŸÙ Ô‡fÙ Fů ı°wÙ Fæ $$29$$ <ıŸJu¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu, ÎJ¡t°` ˚®t FÙ

<ıfiJ¡° _b˚°b Fæ, ÎuŸu ≈C”Tů* tu* ŸC©Ù ≈C”T J¡ů Ÿt∫ Nv≈ t°Ô¥t Fůw° Fæ N°æ≤ Ì…#©Ù

≈C”T J¡ů ÌÙ|Õ ≈®wÙw Fůw° Fæ $$30$$ ıæŸu ≈®J¡°„ Ju¡ J¡°∫ů˘ tu* ÌÙ≈J¡ J¡∑ N≈fiu Ÿa<fi@°fit°`Ÿu J¡w¨Õw° Fæ, bæŸu FÙ ŸJ¡∑ N≈fiÙ Ju¡bÔ ŸW° Ÿu FÙ ofi b¨<W∫ů* tu* J¡w¨Õw° Fæ, b_wCw# J¡w¨Õw°
fiFÙ* Fæ $$31$$
oŸJ¡∑ b°_wb tu* J¡w¨Õw° •∫ů* fiFÙ* Fæ ∫<Ì ÎuŸÙ J¡ůoÕ <ıI°Ÿ° J¡≤u, wů Ÿtu* J¡w¨ÕÃb J¡∑

∫ůÀ∫w° fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d bF J¡w°Õ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu <ª` tu* <Ô©Ù yoÕ <fiw‡f, _wfi N°<Ì Nayů* Ÿu ∫C•w ˜Ù y¨FJ¡°∫Õ N°<Ì J¡≤fiu tu*

ŸtSÕ fiFÙ* FůwÙ bæŸu FÙ ≈FÔu NfiC˚¥w ≈Ì°Sů˘ J¡∑ b°Ÿfi°R¡≈ ∫F N<bΩ° JC¡~> ˚Ù J¡≤fiu J¡Ù

∫ůÀ∫w° fiFÙ* ≤©wÙ $ tfiů≤°≠∫ Ju¡ Ÿt°fi ∫F ÎJ¡t°` N°J¡°≤ Ÿu ≈®J¡°„t°fi Fæ $ b°_w<bJ¡w°

J¡° wů oŸtu* fi°t<fi„°fi ˚Ù fiFÙ* Fæ $ ∫Ω<≈ ∫F Ô°©ů* „°©° ≈®„°©°Nů* Ÿu ∫C•w t°Ô¥t FůwÙ

Fæ, wS°<≈ ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu ∫F JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $$32,33$$ ıæŸu N≤^∫ tu* t¨yw¨‹d° <tØ∫° FÙ

_bR¡≈°±>‡f≤ Ÿu ∫C•w Fæ, b°_wb tu* JC¡~> fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ∫F <tØ∫° _bR¡≈°±>‡f≤ Ÿu ∫C•w Fæ N°æ≤ ∏FÙ* ˚ůÔu-˚°Ôu t¨yů* J¡ů ∫F ™>ywÙ Fæ, tfiC‹∫ů* J¡ů fiFÙ* ™>ywÙ ıæŸu t¨yw¨‹d° t¨yů* J¡ů FÙ ™>ywÙ Fæ, tfiC‹∫ů* J¡ů fiFÙ* ™>ywÙ bæŸu FÙ ∫F ˚Ù t¨yů* J¡∑ fi°o˘ NI ıÙbů* J¡ů FÙ ™>ywÙ Fæ, I°fiÙ ≈C”Tů* J¡ů fiFÙ* ™>ywÙ Fæ $ ∫F ıÔ J¡∑ ku¡fi≤°<„ J¡u Ÿt°fi Ã≈∏fi Fůwu FÙ fi‹¸> Fůfiub°ÔÙ

Fæ N°æ≤ ≈®b°FR¡≈ Ÿu <fiÃ∫ Fæ $ ≈°Ôu Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ N°J¡°≤b°ÔÙ Fæ $ oŸu ≈J¡nfiu ı°Nů, wů JC¡~> ˚Ù F°S fiFÙ* Ôyw° $$34,35$$ ˚∫aJ¡≤ N°J¨¡<wb°ÔÙ, ≤ıůyCd Ju¡ N°<@•∫ Ÿu

@¥Ÿ≤bdÕb°ÔÙ wS° <ıŸfiu F™>°wg N≈fiu Ÿu ˚Cbfitº∫ J¡ů N°J®¡°∏w <J¡∫° Fæ, ÎuŸÙ ∫F ≈®Ô∫J¡°Ô

Ju¡ fba±>≤ Ju¡ Ÿt°fi Fæ $ fba±>≤ J¡∑ ˚Ù N°J¨¡<w ˚ÙTd FůwÙ Fæ, @¥<Ô Ÿu bF @¥Ÿ≤ Fůw° Fæ N°æ≤
ıf≤Ì_wÙ ˚Cbfitº∫ J¡ů N°J®¡°∏w J¡≤ Ôuw° Fæ $$36$$ oŸfiu ≈≤t°Ãt° J¡ů y˚Õ tu* J¡≤ ≤•©°

Fæ ∫°fiÙ N°b¨w J¡≤ ≤•©° Fæ, NwÎb „≤Ù≤ tu* Ôyfiu Ÿu Ì°F N°æ≤ •Ôu„ Ìufiub°ÔÙ, <ıŸfiu ıÔ

J¡ů y˚Õ tu* @°≤d <J¡∫° Fæ, ÎuŸÙ |¥≈≈a<•w Ju¡ Ÿt°fi ∫F „≤Ù≤ tu* Ôyfiu Ÿu Ì°F N°æ≤ •Ôu„

Ìufiub°ÔÙ ÔůJ¡ů* J¡ů N°J®¡°∏w J¡≤ (<w≤_J¨¡w J¡≤) |¥twÙ Fæ $ ∫F ©¥f Ô‡fÙ N°æ≤ ıÔ Ÿu ffiÙ

F…oÕ tu| J¡∑ @°≤° Ju¡ Ÿt°fi Fæ N°æ≤ w¨d ŸtCF Ÿu Â» ≤_ŸÙ Ju¡ Ÿt°fi NŸ°≤(fi°ıCJ¡) ŸaŸ≤d„ÙÔ

ŸaŸ°≤ Ÿu Â» Fæ $ J¡<b∫ů* π°≤° J¡v≈fi°t°` Ÿu b<dÕw ıÔ°ÃtJ¡ ÔF≤ů* J¡∑ Zu<d Ju¡ Ÿt°fi, J¡∑ªn tu* ≈®°æ» J¡tÔů* J¡∑ Zu<d Ju¡ Ÿt°fi N°æ≤ fF…w Ÿu ~>uÌů* Ÿu ∫C•w J¡tÔfi°Ô Ju¡ Ÿt°fi ∫F
ın°ÃtJ¡, ≈°≈ tu* ≈®°æ» N°æ≤ <b<b@ <~>Bů* Ÿu ∫C•w Fæ $$37-39$$ Ôůy oŸu f»°fiu tu* wÃ≈≤

<Ì©wu Fæ* ≈≤ ∫F f»wÙ fiFÙ* Fæ, <bT<t<Zw tůÌJ¡ Ju¡ _b°Ì Ju¡ Ÿt°fi ∫F N°≈°ww# t@C≤

636

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
t°Ô¥t FůwÙ Fæ, ≈≤ N∏w tu* tF°˚ÙTd R¡≈ @°≤d J¡≤wÙ Fæ $$40$$ fCHÙ F…oÕ ÌÙ≈J¡ J¡∑ Ô°æ Ju¡

Ÿt°fi f°<@w F…oÕ ∫F fi t°ÔCt J¡F°≥ ªÔÙ ı°wÙ Fæ $ ˚°b ∫F <J¡ f°<@w ≈Ì°SÕ Ju¡ _bR¡≈ J¡°

ÎJ¡ Ìů J¡∑ wů f°w FÙ •∫° Fı°≤ů* b°ÌÙ ˚Ù ∫<Ì ª°Fu* wů, <fiR¡≈d fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu Fæ* $ wCT°≤

Ÿu <fiJ¡ÔwÙ F…oÕ @¥≈≈a¿•w Ju¡ Ÿt°fi N°yu Ÿu <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, ≈≤ ≈J¡nfiu ≈≤ JC¡~> ˚Ù F°S fiFÙ*

N°wÙ $$41$$ ıæŸu <f©u≤ J¡≤ Ìu©Ù yoÕ ≈≤t°dCNů* J¡∑ @¥<ÔtC<‹¸> JC¡~> ˚Ù ≈®wÙw fiFÙ* FůwÙ, bæŸu FÙ ∫F ˚Ù JC¡~> ˚Ù ≈®wÙw fiFÙ* FůwÙ $ N°J¡°„ J¡∑ fiÙ<Ôt° ıæŸu <ffi° <J¡ŸÙ J¡°≤d Ju¡

Â<‹¸>yůª≤ FůwÙ Fæ bæŸu FÙ ∫F NJ¡°≤d <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $$42$$ <πª∏B Ju¡ ˚®t Ju¡ Ÿt°fi ∫F

Ã≈∏fi FCoÕ Fæ, _b›fi Ju¡ Ÿt°fi <b<b@ ˚®t Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ, ıæŸu fi°æJ¡° Ÿu ∫°`° J¡≤fiu b°Ôu Ôůyů* J¡ůu _S°dC (™¥>≥™)> tu* _≈∏Ì J¡∑ (y<w) ≈®wÙ¿w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F <Ìw F…oÕ Fæ $$43$$
ıf ∫F <ªW J¡ů Ìq<Tw J¡≤ ±>°ÔwÙ Fæ wf ∆∫°JC¡Ô F…Î Ôůyů* J¡ů ÌÙ|ÕJ¡°Ô wJ¡ <tØ∫° Ô‡fu ŸaŸ°≤ _b›fi J¡° ˚®t Fůw° Fæ $$44$$$ oŸJu¡ π°≤° N°Ãt° Ju¡ Ìq<Tw Fůfiu ≈≤ ∫°fiÙ N°b≤d π°≤°

NŸÃ≈®°∫ <J¡∫u ı°fiu ≈≤ tfi tu* ˚°≥<w-˚°≥<w J¡∑ ˚®°¿∏w∫°≥, ŸtCB Ju¡ w≤ayů* J¡∑ fi°o˘, Ã≈∏fi FůwÙ Fæ* N°æ≤ fi‹¸> FůwÙ Fæ* $$45$$ tfiůF≤ N°æ≤ ŸÃ∫ f®Ê J¡ů bF NŸwgR¡≈ Ÿu (ıywgR¡≈ Ÿu) Ìu©wÙ Fæ, NtfiůF≤ N°æ≤ NŸwg ıywg J¡ů ŸwgR¡Ÿu (f®ÊR¡≈ Ÿu) Ìu©wÙ Fæ $$46$$ <bT∫R¡≈

≤S ≈≤ fæ™>Ù F…oÕ ∫°fiÙ <bT∫°J¡°≤ ffiÙ F…oÕ Ìg˚¥wb°Ÿfi°R¡≈ tF°fÔbwÙ ∫F N<bΩ°, ıæŸu ı°Ô ≈<s∫ů* ≈≤ N°J®¡td J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ „Ù|® tfi ≈≤ N°J®¡td J¡≤wÙ Fæ ∫°fiÙ tfiJ¡ů tůF
tu* ±>°ÔJ¡≤ f°≥@wÙ Fæ $$47$$

∫F N<bΩ° FÙ t°w° N°æ≤ ≈ÃfiÙ J¡° R¡≈ ˚Ù @°≤d J¡≤wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫F N<bΩ° J¨¡≈° Ÿu NZC≈¥dÕ fiùb°ÔÙ wS° <ıŸJu¡ _wfiů* Ÿu Ìq@ J¡∑ @°≤° fF ≤FÙ Fů, ÎuŸÙ t°w° wS° y¨<FdÙ Ju¡ Ÿt°fi fnu N°fi∏Ì Ju¡ Ÿ°S FůwÙ Fæ $$48$$ ª°≥ÌfiÙ Ju¡ R¡≈ tu*

≈¿≤b<wÕw Nt¨w <f∏Ì…Nů* Ÿu <ıŸfiu wÙfiů* ÔůJ¡ů* J¡ů w¨›w <J¡∫° Fæ, ÎuŸu Nt¨w Ÿu NÃ∫∏w N°BÕ, ≈¥dÕ ª∏Bt° Ju¡ <f‡f J¡ů ˚Ù ∫F ÎJ¡ sd tu* <bT ffi° ÌuwÙ Fæ $$49$$ N∏@ ffi°fiub°ÔÙ
oŸ N<bΩ° Ÿu b°dÙ N°<Ì Ÿf J¡tuÕ¿∏B∫ů* Ÿu ≤<Fw _S°dC (™¥>≥™>) ˚Ù ∏tW „ÆÌb°Ôu buw°Ôů*

Ju¡ fi°ªfiu, J¥¡Ìfiu N°<Ì J¡° ˚®t Ã≈∏fi J¡≤wu Fæ* $$50$$ oŸÙJu¡ ≈®w°≈ Ÿu Ÿ∏º∫° N°<Ì J¡°Ôů*
tu* i>uÔu, ≈ÃS≤ N°æ≤ ˚Ùw Ÿ°≥≈, Nıy≤ N°<Ì J¡∑ ˚®°<∏w Ÿu Ìu©u ı°wu Fæ* $$51$$ oŸÙJu¡ ≈®w°≈

Ÿu ıæŸu Ìů ª∏Bt°Nů* J¡° Ì„ÕfiR¡≈ ˚®t Fůfiu ≈≤ ÎJ¡ ª∏Bt° Ìů R¡≈ Ÿu <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ

ÎJ¡ FÙ b_wC Ìů R¡≈ů* J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, ıæŸu _b›fi tu* N≈fi° t≤d Ìq≤ Fůw° F…N° ˚Ù ŸtÙ≈ tu*

≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ Ìq≤ J¡∑ b_wC fiıÌÙJ¡ tu* N° ı°wÙ Fæ, ıæŸu ŸaF°≤”BJ¡∑ N˚Ù‹¸> ≈®Ô∫≤°<`

ÌÙ|Õ FůwÙ F…oÕ ˚Ù sdR¡≈ tu* ≈¿≤b<wÕw Fů ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ ÌÙ|Õ J¡°Ô sdw° J¡ů ≈®°›w Fůw°

Fæ, ıæŸu <≈®∫° Ju¡ ¿b≤F Ÿu Ì…#©Ù ≈C”Tů* J¡° ÎJ¡ sd bTÕ J¡∑ w≤F ≈®wÙw Fůw° Fæ bæŸu FÙ ÎJ¡
sd bTÕ-Ÿ° t°Ô¥t Fůw° Fæ $$52,53$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ÎuŸÙ J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Fæ, <ıŸJ¡°

∫F ]w N<bΩ° <fit°Õd fi J¡≤wÙ Fů $ ∫Ω<≈ ∫F N≈fiÙ ŸW° tu* ˚Ù Ì¿≤B Fæ wS°<≈ oŸJ¡∑

Ÿ°tØ∫Õ wů Ìu<©∫u $ ∫F •∫° •∫° fiFÙ* J¡≤ ±>°ÔwÙ Fæ ? ıæŸu <bbuJ¡fC<] Ÿu <bT∫fC<] J¡°

ŸyÕ - 113]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

637

<fi≤ů@ <J¡∫° ı°w° Fæ bæŸu FÙ <bbuJ¡fC<] Ÿu ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ b°Ÿfi°R¡≈ N<bΩ° J¡° „Ù|® <fi≤ů@

J¡≤fi° ª°<F∫u, ıæŸu Ÿ®ůwů* J¡ů ≤ůJ¡fiu Ÿu fiÌÙ Ÿ¥© ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ oŸJu¡ <fi≤ů@ Ÿu ∫F tfi R¡≈Ù fiÌÙ Ÿ¥© ı°wÙ Fæ $$54,55$$
oŸ ≈®J¡°≤ N°ÿª∫ÕŸ°y≤ tu* ±>°Ôu y∫u ZÙ≤°tª∏BıÙ N<bΩ° Ju¡ _bR¡≈ J¡° ≈∫°ÕÔůªfi J¡≤fiu Ÿu <b¿_tw FůJ¡≤ ŸJ¡° bdÕfi J¡≤wu F…Î N≈fiu <b_t∫ J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤wu Fæ* $> ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ∫F N<bΩ° N<bΩt°fi (NŸwg) Fæ, N<wŸCJC¡t°≤

Nayb°ÔÙ Fæ, NÃ∫∏w wCh~> Fæ ∫°fiÙ b°_w<bJ¡w° wů oŸu ~¥> wJ¡ fiFÙ* yoÕ N°æ≤ <tØ∫° ˚°bfi°R¡≈

Fæ $ oŸ fÔ° fiu Ÿ°≤u ıywg J¡ů N∏@° ffi° ≤•©° Fæ, ∫F J¡t N°ÿª∫Õ J¡∑ f°w fiFÙ* Fæ $$56$$
oŸJ¡° fi J¡ůoÕ Ô°Ô, ≈ÙÔ°,F≤° N°<Ì R¡≈ Fæ N°æ≤ fi J¡ůoÕ N°J¡°≤ Fæ, ŸC∏Ì≤ ªæw∏∫ Ÿu ˚Ù ∫F

FÙfi Fæ, ∫F NŸwg Fæ wS°<≈ t¨yw¨‹d° J¡∑ fiÌÙ Ju¡ Ÿt°fi ∫F fi‹¸> fiFÙ* FůwÙ $ oŸ <fiyůnÙ fiu Ÿ°≤u ıywg J¡ů N∏@° J¡≤ ≤•©° Fæ, ∫F fnu N°ÿª∫Õ J¡∑ f°w Fæ $$57$$ ∫F N°ÔůJ¡ Ÿu (N°Ãt≈®J¡°„ Ÿu) fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ N∏@J¡°≤ Ju¡ tº∫ tu* ©¥f ªtJ¡wÙ Fæ, NwÎb ∫F

vÔq Ju¡ fiùů* Ju¡ ŸÂ„ Fæ $ oŸfiu ıywg J¡ů N∏@° ffi° ≤•©° Fæ, ∫F fnu Nª‡˚u J¡° <bT∫

Fæ $$58$$ ÎJ¡t°` <J®¡∫°„<•w J¡∑ ∫F N°Z∫ Fæ, NwÎb Ju¡bÔ JC¡¿ÃŸw J¡tÕ J¡≤wÙ Fæ,

˚ybW[bŸ°s°ÃJ¡°≤ J¡ů wů ∫F k¥¡¸>Ù N°≥© Ÿu ˚Ù fiFÙ* Ìu© ŸJ¡wÙ Fæ N°æ≤ I°fi„<•w„¥∏∫

Fůfiu Ju¡ J¡°≤d N≈fiÙ ÌuF J¡ů ˚Ù fiFÙ* ı°fiwÙ Fæ $ oŸfiu Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů N∏@° ffi° ±>°Ô° Fæ,

∫F N°ÿª∫Õ Fæ $$59$$ ıæŸu ≈°t≤ J¡∑ ˜Ù NÃ∫∏w ÌÙfi-FÙfi N°ª°≤ N°æ≤ @tÕb°ÔÙ N°æ≤ <fiÃ∫

N∏@J¡°≤ Ÿu (NI°fi Ÿu) i>J¡∑ ≤FwÙ Fæ bæŸu FÙ oŸJ¡° ˚Ù N°ª°≤ N°æ≤ @tÕ NÃ∫∏w ÌÙfi-FÙfi Fæ, ∫F ≈°t≤ Ôůyů* J¡∑ <≈®∫ Fæ N°æ≤ ŸÌ° NŸwÙ Fæ, oŸfiu Ÿty® ıywg J¡ů N∏@° ffi° ±>°Ô° Fæ,

∫F fnu ©uÌ J¡∑ f°w Fæ $$60$$ ŸÌ° Nfi∏w Ì…#©ů* Ÿu N°JC¡Ô t¨w Ju¡ wCv∫ Nw# ŸaI°FÙfi oŸfiu oŸ ıywg J¡ů N∏@° ffi° ≤•©° Fæ $$61$$ oŸ N<bΩ° Ju¡ J¡°t N°æ≤ J¡ů≈ FÙ ŸCÂ» Nay Fæ, wtůyCd J¡∑ N<@J¡w° Ÿu ∫F fnÙ J®¥¡≤ Fæ, I°fi J¡° Ì∫ Fůfiu ≈≤ ∫F „Ù|® FÙ „≤Ù≤≤<Fw Fů ı°wÙ Fæ, NwÎb ∫F J¡°t N°æ≤ J¡ů≈ Ÿu ŸC|fi Nayb°ÔÙ, Na@u≤u J¡∑ N<@J¡w° Fůufiu Ÿu N<wJ®¥¡≤, t≤fiu ≈≤ wC≤∏w „≤Ù≤ ≤<Fw Fůfiu b°ÔÙ <J¡ŸÙ <fi„°ª≤Ù ÌÙfiFÙfi fi°≤Ù Ju¡ wCv∫ Fæ $
fnu Nª‡˚u J¡∑ f°w Fæ <J¡ oŸfiu ıywg J¡ů N∏@° ffi° ≤•©° Fæ $$62$$ N°Ãt° Ju¡ <bT∫ tu* ıů N∏@R¡≈ t¥» Fæ, bu FÙ oŸJu¡ N°Z∫ Fæ*, ∫F ın Fæ, N≈fiÙ ınw° Ÿu ıÙdÕ„ÙdÕ Fæ, Ì…#©Ÿu ÌÙ|Õ ≈®Ô°≈ J¡≤fiub°ÔÙ Fæ, NwÎb ≈¥bůÕ•w <fi„°ª≤Ù ÌÙfi-FÙfi ˜Ù Ju¡ wCv∫ Fæ $ oŸfiu ıywg J¡∑ N°≥©ů* tu* @¥Ô Hů*J¡ ≤•©Ù Fæ, ∫F J¡t Nª‡˚u J¡∑ f°w fiFÙ* Fæ $ ∫F N<bΩ° ≈C”T Ju¡ Ÿ°S

Îu•∫°º∫°Ÿ Ÿu ≈C”T J¡∑ Ÿa<yfiÙ Fæ wS° <b<b@ ¿b<ª` <bT∫ů* J¡∑ J¡v≈fi <J®¡∫° Ÿu ≈C”T J¡°

˚ůy Ÿa≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ≈C”T J¡∑ NfiC≤°<ydÙ Fæ $ _bw[b<bª°≤ů* tu* ˚°y ≤FÙ oŸfiu ≈C”T

J¡ů N∏@° ffi° ±>°Ô° Fæ, ∫F J¡t <b<ª` fiFÙ* Fæ $$63,64$$ ıů ≈C”T Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡ů w<fiJ¡ ˚Ù ŸFfiu Ju¡ <ÔÎ ŸtSÕ fiFÙ* Fæ, Ÿ N°b≤d J¡≤fiub°ÔÙ N<bΩ°R¡≈ ˜Ù Ÿu ≈C”T

N∏@° ffi°∫° y∫° Fæ, ∫F fnu Nª‡˚u J¡∑ f°w Fæ $$65$$ fi <ıŸtu* ªuwfi° FÙ Fæ N°æ≤ ıů fi‹¸>

638

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù fi°„ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, Ÿ J¡JÕ¡„ ˜ÙR¡≈Ù N<bΩ° Ÿu ≈C”T N∏@° <J¡∫° y∫°

Fæ, ∫F fnu N°ÿª∫Õ J¡° <bT∫ Fæ $$66$$

≈¥bÕ b<dÕw b°Ÿfi°t∫Ù N<bΩ° J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ N<bΩ° Ju¡ h~>uÌ J¡°

≈°∫ ≈¥~>wu Fæ* $

˚ybfig, NŸa¶∫ Ì…ÿªu‹¸>°R¡≈ <bÔ°Ÿ J¡≤fiub°ÔÙ, t≤d, ı∏t N°<Ì ŸC©-Ì…#© ≈®°›w J¡≤°fiub°ÔÙ, <bTt, wS° tfiR¡≈ yCF°y¨F tu* <ıŸfiu b°Ÿfi° f°≥@ ≤•©Ù Fæ ÎuŸÙ ∫F N<bΩ°

<J¡Ÿ ≈°∫ Ÿu fi‹¸> FůwÙ Fæ ? $$67$$

ÎJ¡ Ÿ°æ wu≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ ª°æÌFb°≥ ŸyÕ

N<bΩ° Ju¡ <bfi°„ Ju¡ ≈°∫˚¥w N°ÃtÌ„Õfi J¡°,

<b„C] N°Ãt_bR¡≈ J¡° wS° NŸaJ¡v≈ Ÿu b°Ÿfi°s∫ J¡° bdÕfi $
b°Ÿfi° Ju¡ s∫ Ju¡ ≈°∫ J¡ů ≈¥~>J¡≤ w∏t¥ÔJ¡ N<bΩ° R¡≈ N°b≤d Ju¡ <bfi°„ J¡° ≈°∫

≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, N<bΩ° Ju¡ ≈®w°≈Ÿu Ã≈∏fi F…N°, NÃ∫∏w Ÿ|fi N°b≤dR¡≈ ıů ∫F ≈C”T J¡° tF°fig N∏@Ãb (Na@w°) Fæ, ŸJ¡° <bfi°„ Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ ?$$1$$
oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ≈¥~>fiu ≈≤ b<Ÿ‹™>ıÙ ≈FÔu N<bΩ° Ju¡ s∫ J¡° ≈°∫ J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ì„Õfi Ÿu ≈°Ô° ÎJ¡ sd tu* fi‹¸> Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ N°Ãtw[b Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu ∫F N<bΩ° fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ $ ∫F N<bΩ°
w˚Ù wJ¡ ŸaŸ°≤R¡≈∑ ≈bÕw Ju¡ i¥>Fů* tu* (¸>ÙÔů* tu*), ıů <J¡ Ÿ|fiJ¡°≥¸>uR¡≈Ù Ì…#©ů* Ÿu ˚≤u Fæ*, N≈fiu Ÿ°S ≈®°<d∫ů* J¡ů N@#≈°w π°≤° ÔC»J¡°wÙ Fæ, ıf wJ¡ <J¡ oŸJ¡° <bfi°„ J¡≤fiub°ÔÙ

N°æ≤ tůF J¡ů Ìq≤ J¡≤fiub°ÔÙ N°Ãt-Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡∑ oh~>° _b∫a Ã≈∏fi fiFÙ* F…oÕ $$2-4$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu @¥≈ J¡° N°_b°Ì Ôufiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°ÔÙ ~>°∫° J¡° N°Ãt<bfi°„ Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° Ju¡ Ì„Õfi J¡≤ ≤FÙ oŸ N<bΩ° J¡° N°Ãt<bfi°„ Fů ı°w°

Fæ $$5$$ ıæŸu Ÿ˚Ù <Ì„°Nů* tu* f°≤F Ÿ¥∫ů˘ Ju¡ ÎJ¡ Ÿ°S <Ìw Fůfiu ≈≤ ~>°∫° N≈fiu N°≈ <bfi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ ŸbÕ∆∫°≈J¡ I°fi_bR¡≈ ≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fůfiu ≈≤ ∫F

N<bΩ° N≈fiu-N°≈ fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ $$6$$

J¡°≤dR¡≈ N<bΩ° Ju¡ <bfi°„ J¡° ≈°∫ J¡FJ¡≤ Nf J¡°∫ÕR¡≈ N<bΩ° J¡∑ ı∫ Ju¡ ≈°∫

J¡ů J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, f°fl ≈Ì°Sů˘ tu* oh~>°t°` J¡° fi°t N<bΩ° Fæ $ oh~>°t°` J¡° <bfi°„
tůs J¡F° ı°w° Fæ, •∫ů*<J¡ ˚ybwÙ ZC<w J¡FwÙ Fæ- "∫Ì°" ŸbuÕ ≈®tCh∫∏wu J¡°t° ∫u&_∫ ⁄<Ì

¿_Sw°# $ NS tÃ∫ůÕ&t¨wů ˚bÃ∫` f®Ê ŸtÿfiCwu $$" NS°Õwg ıf tfiC‹∫ Ju¡ ⁄Ì∫ tu* ¿_Sw Ÿf N<˚Ô°T°Î≥ ~¥>¸> ı°wÙ Fæ* wf t≤d@t°Õ ıÙb Nt¨w Fů ı°w° Fæ N°æ≤ ∫F°≥ ≈≤ f®Ê J¡° N°_b°Ì

ŸyÕ - 114]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

639

Ôuw° Fæ $ •w tůs ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈ Ju¡ N˚°b Ÿu <Ÿ] Fůw° Fæ $$7$$ tfiR¡≈Ù N°J¡°„ tu* „C]

ªææw∏∫R¡≈Ù Ÿ¥∫Õ J¡° Ì∫ FůfiuŸu J¡°tb°Ÿfi° R¡≈Ù ≤°<` Ju¡ Sůn° fF…w sÙd Fůfiu ≈≤

N<bΩ°R¡≈Ù N°b≤d sÙd Fů ı°w° Fæ $$8$$ ıæŸu Ÿ¥∫Õ ˚yb°fig J¡° Ì∫ Fůfiu ≈≤ N≥@u≤Ù ≤°w fi t°Ô¥t J¡F°≥ ªÔÙ ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ <bbuJ¡ Ju¡ <Ìw Fůfiu ≈≤ N<bΩ° fi t°Ô¥t J¡F°≥ <~>≈
ı°wÙ Fæ ? $$9$$ ıæŸu buw°Ô J¡∑ Â»w≤ b°Ÿfi° Ÿu b°<Ÿw f°ÔJ¡ J¡° Ÿ∏º∫° Ju¡ Ÿt∫
buw°ÔŸaJ¡v≈ N≈fiu-N°≈ F™>°wg f»fiu Ôyw° Fæ, bæŸu FÙ N≈fiÙ Â»w≤ <bT∫b°Ÿfi° Ÿu <ªW

J¡° f∏@fi tıf¥w Fůw° ı°w° Fæ $$10$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ıů JC¡~> ˚Ù ∫F

Âÿ∫ b_wCŸa|°w Fæ, bF N<bΩ° Fæ N°æ≤ bF N<bΩ° N°Ãt<ª∏wfi Ÿu fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ, J¨¡≈∫°
fwÔ°o∫u bF N°Ãt° Jæ¡Ÿ° Fæ ? $$11$$ ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <bT∫ů* Ju¡

ŸaŸyÕ Ÿu ≤<Fw, Ÿ°t°∏∫ (c) Ÿu ≤<Fw NS°Õwg <bsu≈ N°æ≤ N°b≤d Ÿu ≤<Fw wS° <ıŸJ¡°
b°dÙ π°≤° bdÕfi fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ÎuŸ° ıů <ªwg-w[b Fæ, bF ≈≤tuÿb≤ N°Ãt° Fæ $$12$$

•w N°Ãt° J¡∑ NŸa˚°bfi° Ju¡ <fib°≤dJu¡ <ÔÎ J¡°∫ÕŸ<Fw N<bΩ° Ju¡ Ÿtu* f°@

Ì„°Õwu Fæ* $

Fu ≈C^∫ª¿≤w ZÙ≤°tª∏BıÙ, f®Ê° Ÿu ÔuJ¡≤ ≈un ≈°æ@ů* wJ¡ ıů ∫F w¨d N°<ÌR¡≈ ıywg Fæ, bF Ÿf ŸÌ° N°Ãt° FÙ Fæ, N<bΩ° wů Fæ FÙ fiFÙ* $$13$$ ∫F Ÿf <fiÃ∫, ªæw∏∫|fi, N<bfi°„Ù, N©^±> f®Ê FÙ Fæ, tfi fi°tJ¡∑ J¡ůoÕ ÌqŸ≤Ù J¡v≈fi° Fæ FÙ fiFÙ* $ ofi wÙfiů* ıywů*
tu* fi J¡ůoÕ ı∏t Ôuw° Fæ N°æ≤ fi J¡ůoÕ t≤w° Fæ N°æ≤ fi ı∏t, t≤d N°<Ì ˚°b<bJ¡°≤ů* J¡° J¡FÙ*

≈≤ N¿_wÃb FÙ Fæ $ N<πwÙ∫, Ju¡bÔ ≈®J¡°„_bR¡≈, Ÿftu* NfiCyw, ŸwgR¡≈, N©^±> N°æ≤

<bT∫ ŸaŸyÕ„¥∏∫ <ª∏t°` FÙ ∫F°≥ ≈≤ Fæ $$14-16$$ Ÿ <fiÃ∫, ŸbÕ∆∫°≈J¡, „C], ªæw∏∫|fi,

<J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈Bbů* Ÿu ≤<Fw, „°∏w, ŸbÕ` ŸtÂ<‹¸>, <fi<bÕJ¡°≤, ≈®J¡°„t°fi N°Ãt° tu* ıů

∫F N°b≤dŸ<Fw <ª<w <ªÃ_b˚°b Ju¡ <b≈≤Ùw ∫°fiÙ ınw°, ≈¿≤h~>uÌ N°<Ì _b˚°bb°Ôu ªuÃ∫ (<bT∫) J¡∑ _b∫a J¡v≈fi° J¡≤ Ì°ænwÙ Fæ, bF <bsu≈ Ÿu t<Ôfi F…oÕ <ª¿w FÙ tfi fi°t Ÿu J¡FÙ yoÕ Fæ $$17,18$$ ıæŸu ŸtCB Ÿu w≤ay ™>wÙ Fæ, bæŸu FÙ ŸbÕ„<•w„°ÔÙ ŸbÕ`y°tÙ
tF°Ãt° oŸ tfi R¡≈Ù Ìubw° Ÿu ≈Ì°Sů˘ J¡∑ <b˚°yJ¡v≈fi°„<•w Ã≈∏fi F…oÕ Fæ $$19$$ N¿πwÙ∫

ŸbÕ∆∫°≈J¡ „°∏w N°Ãt° tu* ∫F Ÿ¨<‹¸> JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $ ∫F ≈≤t°Ãt° tu* Ju¡bÔ ŸaJ¡v≈ Ÿu

Ã≈∏fi F…oÕ Fæ $$20$$ ª¥≥<J¡ ∫F ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ Fæ, Nw# ıæŸu N<Àfi J¡∑ ≠b°Ô° <ıŸŸu

Ã≈∏fi F…oÕ ŸÙ b°∫C Ÿu „°∏w FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ oŸJ¡° <bfi°„ Fůw° Fæ $$21$$
oŸ N<bΩ° fiu ≈C”T Ju¡ Ωůy Ÿu Fůfiu b°Ôu ŸaJ¡v≈ Ÿu <bT∫˚ůy J¡∑ N°„° J¡° R¡≈ @°≤d

<J¡∫° Fæ $ <fi<Ìº∫°Ÿfi J¡∑ ≈¿≤≈C‹¸>w°R¡≈ ≈C”T≈®∫Ãfi Ÿu <Ÿ] Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu f]t¥Ô ÎJ¡t°`

NŸaJ¡v≈fi Ÿu ∫F N<bΩ° <bÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ $$22$$
f∏@fi N°æ≤ tůs ˚Ù tfi Ju¡ FÙ @tÕ Fæ*, N°Ãt° Ju¡ @tÕ fiFÙ* Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

" tæ* f®Ê fiFÙ* Fq≥' oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Â» ŸaJ¡v≈ Ÿu tfi J¡ů f∏@fi ≈®°›w Fůw° Fæ $ "∫F Ÿf f®Ê
c Ÿ°t°∏∫ (N<bΩ°) •∫ů*<J¡ bF Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡∑ J¡°≤d Fæ, Nw# "Ÿ°t°∏∫" „ÆÌ Ÿu J¡FÙ yoÕ Fæ $

640

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

FÙ Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Â» ŸaJ¡v≈ Ÿu tfi tC•w Fůw° Fæ $ ŸaJ¡v≈ FÙ tıf¥w f∏@fi Fæ N°æ≤

ŸaJ¡v≈ J¡° N˚°b tC<•w Fæ $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, "tæ* f®Ê fiFÙ* Fq≥" oŸ ŸaJ¡v≈ J¡ů " ∫F Ÿf f®Ê

FÙ Fæ' oŸ ŸaJ¡v≈ Ÿu ıÙwJ¡≤ ıæŸ° ª°Fwu Fů bæŸ° J¡≤ů $$23,24$$ ∫Ω<≈ oŸ N°J¡°„ tu* ıů ŸCbdÕ Ju¡ J¡tÔů* Ÿu ˚≤Ù F…oÕ, ªaªÔ fiÙÔt<dR¡≈Ù ˚≥b≤ů* Ÿu yCÔı°≤, <Ì„°Nů*J¡ů ŸCy¿∏@w J¡≤fiub°ÔÙ, ©¥f fnu-fnu, ≈®J¡¸> _bR¡≈b°Ôu t¨d°ÔR¡≈Ù ˚Cı°Nů* Ÿu ≈®J¡°„t°fi ª∏Bt° J¡∑

<J¡≤dů* J¡° ≈F°Ÿ J¡≤ ≤FÙ ÎuŸÙ J¡t<ÔfiÙ(J¡tÔů* Ÿu ˚≤° F…N° w°Ô°f) fiFÙ* Fæ, <k¡≤ ˚Ù

ŸJ¡∑ ıæŸu f°ÔJ¡ N≈fiu tfiů≤S Ÿu <bÔ°Ÿ Ju¡ <ÔÎ ©¥f Â» R¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡≤ Ôuw° Fæ, bæŸu FÙ oŸ Ìů ≈®J¡°≤ J¡∑ N<bΩ° J¡∑, ıů <J¡ oŸ ≈®J¡°≤ <bJ¡v≈Ÿt¥Fů* Ju¡ wCv∫ NŸÃ∫ FÙ Fæ wů ˚Ù

ŸÃ∫ Ju¡ wCv∫ ≈®wÙw FůwÙ Fæ, tC»ıfiů* fiu NÃ∫∏w •Ôu„ Ju¡ <ÔÎ FÙ Â»R¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡≤

≤•©Ù Fæ $ ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù f∏@fi tu* ±>°Ôfiub°ÔÙ Fæ N°æ≤ fnÙ ªaªÔ Fæ $$25-28$$
f∏@-J¡v≈fi° Ju¡ ˚uÌů* J¡ů <b_w°≤≈¥bÕJ¡ Ì„°Õwu Fæ* $
tæ* J¨¡„ Fq≥, N<w Ì…#<©w Fq≥, f∏@fi Ÿu ıJ¡n° F…N° Fq≥, F°S, ≈æ≤ N°<Ì Nb∫bů* Ÿu ∫C•w Fq≥ , oŸ ˚°bfi° Ju¡ NfiCR¡≈ ∆∫bF°≤ Ÿu ıÙb f∏@fi tu* ≈nw° Fæ $$29$$
f∏@fi Ÿu tůs ≈°fiu J¡∑ ≈°∫ ˚¥w J¡v≈fi° J¡ů <Ì©Ô°wu Fæ $
fi tæ* Ì…#<©w Fq≥, fi tu≤Ù ÌuF Fæ, f∏@fi <J¡Ÿ N°Ãt° J¡ů ≈®°›w Fů ŸJ¡w° Fæ, oŸ ˚°bfi° Ju¡

NfiCR¡≈ ∆∫bF°≤ Ÿu ıÙb J¡ů tC<•w ≈®°›w FůwÙ Fæ $$30$$ fi tæ* t°aŸ Fq≥, fi tæ* F<ß>∫°≥ Fq≥, tæ* wů ÌuF Ÿu ÃJ¨¡‹¸> JC¡~> N°æ≤ FÙ Fq≥ <ıŸJu¡ ⁄Ì∫ tu* ÎuŸ° Â» <fiÿª∫ Fæ, bF sÙd N<bΩ°b°Ô° J¡F°
ı°w° Fæ $$31$$

N<bΩ° N°<Ì J¡v≈fi°Nů* Ju¡ ÌqŸ≤u Â‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $

Fu ≤|Cb≤, ıæŸu ≈¨<SbÙ wÔ ≈≤ ©n° FCN° ≈C”T f»Ù-ª»Ù N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu NÃ∫∏w

«≥¡ªu ŸCtu” ≈bÕw Ju¡ NyÔu <F_Ÿu Ju¡ fiÙÔt<d Ju¡ <„©≤ů*J¡∑ J¡°¿∏w J¡∑ NSb° Ÿ¥∫Õ<J¡≤dů* Ÿu

<ıŸJ¡° ˚uÌfi fiFÙ* Fů ŸJ¡w° ÎuŸÙ N°J¡°„ Ju¡ «¡≈≤ <_Sw N∏@J¡°≤ ≤°<„ J¡∑ N°J¡°„ J¡∑

_b°˚°<bJ¡ J¡°<Ôt° Ju¡ R¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ NI°fiÙıfiů* fiu Nfi°Ãt°tu*

N°Ãt˚°bfi°R¡≈ oŸ N<bΩ° J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ Fæ, ≈®fC] ≈C”Tů* fiu fiFÙ* J¡∑ Fæ $$32-34$$

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ∫F N°J¡°„J¡∑ fiÙÔw° fi wů ŸCCtu” ≈bÕw Ju¡ fiÙÔt<d Ju¡

<„©≤ů* J¡∑ ≈®˚° Fæ N°æ≤ fi N∏@J¡°≤ J¡∑ J¡°¿∏w Fæ, •∫ů*<J¡ ∫<Ì Ÿu ŸCtu” ≈bÕw Ju¡ fiÙÔt<dt∫

<„©≤ J¡∑ ~>°∫° t°fiu*, wů ŸCtu” ≈bÕw Ju¡ ≈µ≤°y N°<Ì t<d∫ů* Ju¡ ˚Ù <„©≤ Fæ*, fiJ¡∑ ˚Ù

J¡°¿∏w <Ì©°oÕ ÌufiÙ ª°<F∫u, ≈≤ bF fiFÙ* <Ì©°oÕ ÌuwÙ, oŸ<ÔÎ ∫F J¡v≈fi° ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ $ ∫<Ì

Ÿu Ÿ¥∫ÕJ¡∑ <J¡≤dů* Ÿu Ì…˚uÕΩ N∏@J¡°≤ ≤°<„ t°fiu*, wů f®Ê°^±> Ju¡ «¡≈≤ N°æ≤ fiÙªu Ju¡ J¡≈°Ô

ŸCbdÕt∫ N°æ≤ ≤ıwt∫ Fæ* $' wÌ^±>t˚b]æta ŸFŸ®°a„CŸt≈®˚tg" oŸ ≈®J¡°≤ ≈C≤°dů* tu* f®Ê°^±> J¡∑ tF°≈®J¡°„w° ŸCfiÙ ı°wÙ Fæ $ «¡≈≤-«¡≈≤ ŸÃ∫ÔůJ¡ N°<Ì NÃ∫∏w ªtJ¡Ì°≤ÔůJ¡ů* Ÿu

∫F f®Ê°^±> ©›≈≤ ∆∫°›w Fæ $ ∆∫b@°fi Ju¡ fi ≤Ffiu ≈≤ N°<ÌÃ∫ N°<Ì J¡∑ <J¡≤dů* J¡° Ÿ‡f∏@
fiFÙ* ≤ůJ¡° ı° ŸJ¡w°, fÙª tu* N∏@J¡°≤ J¡° Ÿaa˚b fiFÙ* Fæ, wf J¡<F∫u <J¡ bF N°J¡°„ J¡∑

ŸyÕ - 114]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

641
fiÙÔw° (!) <J¡ŸJ¡∑ Fæ ? $$35$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # „¥∏∫ N°J¡°„ J¡∑ fiÙÔw° yCd Ju¡

Ÿt°fi ¿_Sw fiFÙ* Fæ, ≈µ≤°y N°<Ì ÌqŸ≤u ≤Ãfiů* J¡∑ ≈®˚° N°J¡°„ tu* fiFÙ* <Ì©°oÕ ÌuwÙ, oŸ<ÔÎ
bF ŸCtu” ≈bÕwJu¡ fiÙÔt<dt∫ <„©≤ů* J¡∑ ≈®˚° ˚Ù fiFÙ* Fæ $ f®Ê°^±> wuıůt∫ Fæ N°æ≤ wuı

≈®ªC≤ Fæ Îba f®Ê°^±> Ju¡ tº∫bwÙÕ N°J¡°„ J¡° «¡≈≤Ù ˚°y ≈®J¡°„ Ÿu ∆∫°›w Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F°≥

≈≤ N∏@J¡°≤ J¡° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ $$36,37$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ìůfiů* ≈sů* J¡° NfiCb°Ì J¡≤ <Ÿ]°∏w ≈s J¡ů J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N<bΩ° J¡∑ NfiCR¡≈ Ÿ©Ù Ju¡ Ÿt°fi NŸ∏t∫Ù ∫F Ju¡bÔ <b≈¥Ô „¥∏∫w°

FÙ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ $$38$$ fiùů* J¡∑ FÙ N≈fiÙ Ì„Õfi„<•w J¡° s∫ Fůfiu ≈≤ ıů b_wC_b˚°b Ÿu N∏@J¡°≤ <Ìw F…N° Fæ, bF N°J¡°„ J¡∑ fiÙÔw° Ju¡ R¡≈ Ÿu <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $$39$$ ∫F ı°fiJ¡≤
ıæŸu N°J¡°„ tu* <Ì©°oÕ ÌuwÙ F…oÕ ˚Ù J¡°<Ôt° "∫F J¡°<Ôt° fiFÙ* Fæ' ÎuŸÙ fC<] FůwÙ Fæ, bæŸu FÙ

N<bΩ° R¡≈Ù N∏@J¡°≤ J¡ů ˚Ù ı°<fi∫u $$40$$

≈®°Ÿa<yJ¡ ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡≤ ≈®_wCw <bT∫ J¡ů J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N°J¡°„J¡t<ÔfiÙ J¡° <fiy®F ŸaJ¡v≈ J¡° N˚°b Fæ, bæŸu FÙ <bπ°fiů* fiu ŸaJ¡v≈ Ju¡

N˚°b J¡ů N<bΩ° J¡° <fiy®F J¡F° Fæ $ ŸaJ¡v≈ J¡° N˚°b ŸFı ≈®wÙw Fůw° Fæ, J¡<™>fi fiFÙ*

Fæ $$41$$ ıywg Ju¡ oŸ ˚®t J¡° ıů <J¡ N°J¡°„ J¡∑ fiÙ<Ôt° J¡∑ w≤F Ã≈∏fi F…N° Fæ, <k¡≤

<ıŸJ¡° _t≤d fi Fů, ÎuŸ° <b_t≤d FÙ tæ* Wt ŸtHw° F¥≥ $$42$$ "tæ* fi‹¸> Fů y∫°" oŸ

ŸaJ¡v≈ Ÿu ıæŸu _b›fi tu* Ì…#© Ÿu fi‹¸> Fůw° Fæ N°æ≤ "tæ* ı°y y∫° Fq≥" oŸ ŸaJ¡v≈ Ÿu _b›fi Ì…#©

Ju¡ fi°„ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ŸC© J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <bT∫ Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu tfi t¥»w° J¡ů

≈®°›w Fůw° Fæ $ ≈®fů@R¡≈ Ì°≤ ŸaJ¡v≈ Ÿu fů@t∫ f®Ê˚°b J¡∑ Nů≤ Ny®Ÿ≤ Fůw°

Fæ $$43,44$$ "tæ* NI°fiÙ Fq≥" ÎuŸu ŸaJ¡v≈ Ÿu ∫F Nfi°<Ì N<bΩ° ÎJ¡ sd tu* <Ìw FůwÙ Fæ N°æ≤ <b_t≤d Ju¡ ∫°fiÙ ŸaJ¡v≈b°Ÿfi°Nů* Ju¡ t¥Ôůh~>uÌ Ÿu <fiÃ∫ fi‹¸> F…oÕ ∫F fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ $

! Â<‹¸> kæ¡Ô°fiu ≈≤ «¡≈≤ N°J¡°„ tu* ≈®y°» J¡°¿Ôt°-ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ, ≈≤ N°J¡°„ tu* J¡ůoÕ

≤ay fiFÙ* Fæ, J¡°≤d <J¡ N°J¡°„ fiÙR¡≈ Fæ $ oŸ<ÔÎ ≈¿^±>w Ôůy NfiCt°fi J¡≤wu Fæ* <J¡ N°J¡°„ J¡∑
ıů fiÙÔw° Fæ bF N°æ≈°<@J¡ Fæ ∫°fiÙ bF N°J¡°„ Ÿu <˚∏fi <J¡ŸÙ ÌqŸ≤Ù b_wC J¡∑ ≈®˚° ∫° ≈®<wh~>°∫°

Fæ $ oŸ <bT∫ tu* ∫ů<y∫ů* J¡∑ J¡v≈fi° ∫ů* Fæ- ŸCtu” Ÿu «¡≈≤ Ju¡ <„©≤ o∏BfiÙÔ t<dt∫ Fæ*, ∏FÙ*J¡Ù

J¡°¿∏w <~>¸>J¡ J¡≤ «¡≈≤ N°J¡°„ tu* ı°J¡≤ fiÙÔw° <Ì©Ô°wÙ Fæ $ ≠∫ů<wTÙ Ôůy J¡Fwu Fæ*- N<wÌq≤w°

Ju¡ J¡°≤d Ÿ¥∫Õ J¡∑ <J¡≤dua f®Ê°^±> ©›≈≤ Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ¿_Sw N∏@J¡°≤ J¡° <bfi°„ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ, oŸ J¡°≤d Ÿ N∏@J¡°≤ J¡∑ ≈®<wh~>°∫° J¡ů FÙ ˚¥<t tu* ¿_Sw Ôůy Ìu©wu Fæ* $ N∏∫ <bπ°fig J¡Fwu*

Fæ*- ∫F fiÙ<Ôt° «¡≈≤ J¡ů <~>¸>J¡∑ F…oÕ ≈¨<SbÙ J¡∑ ~>°∫° π°≤° FůwÙ Fæ $ ofi wÙfiů*u* J¡v≈fi°Nů*u tu* J¡ůoÕ

˚Ù J¡v≈fi° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů ŸaywR¡≈ Ÿu ≈®wÙw fiFÙ* F…oÕ $ NwÎb oŸ fiÙÔw° J¡° b°_w<bJ¡R¡≈
ı°fifiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿu b<Ÿ‹™>ıÙ fiu ŸJu¡ W≤ tu* J¡F° # ıÙbů* J¡∑ Â<‹¸>„<•w Ju¡ JC¡<^™>w Fůfiu ≈≤ NS°Õwg Ÿ°tØ∫Õ„¥∏∫ Fůfiu ≈≤ b_wCÌ„Õfi J¡° N˚°bR¡≈ N∏@J¡°≤ _kC¡¿≤w Fůw°

Fæ $ bFÙ b_wCÌ„Õfi Ju¡ N˚°b”≈ wt N°J¡°„ J¡∑ J¡°<Ôt°R¡≈ Ÿu NI°<fi∫ů* J¡ů ≈®wÙw Fůw° Fæ $

642

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

N°Ãt° Ju¡ NÌ„Õfi Ÿu NÃ∫∏w ˚°≤∫C•w ∫°fiÙ f»fiub°ÔÙ Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡ů Ã≈∏fi J¡≤fiub°ÔÙ

N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫ů* J¡ů tůF tu* ±>°Ôfiub°ÔÙ ∫F N<bΩ° N≈¿≤¿h~>∏fi N°Ãt_bR¡≈ J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu ≈≤ fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ $$45,46$$
tfi J¡° <fi≤ů@ J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù o¿∏B∫ů* Ÿu b°Ÿfi° J¡° Ìg˚b •∫ů* fiFÙa Fůw°, ÎuŸÙ ∫<Ì J¡ůoÕ

„aJ¡° J¡≤u, wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu t∏`Ù Ôůy ≤°ı° J¡∑ N°I° J¡ů ÎJ¡ sd tu* ≈¥≤Ù J¡≤ Ìuwu Fæ*, bæŸu FÙ tfi <ıŸ <bT∫ J¡°

NfiCŸ∏@°fi J¡≤w° Fæ Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫ b¨<W∫°≥ ŸJ¡ů sd˚≤ tu* J¡≤ ±>°ÔwÙ Fæ* $ oŸ<ÔÎ ıů

≈C”T f°fl ≈Ì°Sů˘ tu* tfi J¡° NfiCŸ∏@°fi fiFÙ* J¡≤w°, bF f®Ê°Fa˚°bfi°”≈ ∫Ãfi Ÿu „°¿∏w J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$47,48$$

•w NFa˚°bfi°R¡≈ ≈®∫Ãfi Jæ¡Ÿu J¡≤fi° ª°<F∫u, ŸÙJ¡ů Ì„°Õwu Fæ* $
ıů ∫F ≈FÔu ˚Ù fiFÙ* S°, bF N°ı ˚Ù fiFÙ* Fæ $ ıů ∫F ˚°<Ÿw Fůw° Fæ, bF „°∏w, N<πwÙ∫, <fi<bÕJ¡°≤, <fiÌůÕT f®Ê Fæ $$49$$ f®Ê Ÿu N<w¿≤•w J¡FÙ* ≈≤ J¡ůoÕ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡°

<J¡ŸÙ J¡°≤d Ju¡ <ÔÎ tfifiÙ∫ Ì…Ÿ≤° fiFÙ* Fæ, Nw# <fi<bÕJ¡°≤ N°<Ì-N∏w≤<Fw ≈¥dÕR¡≈ Ÿu

¿_Sw FůoÎ $$50$$ ≈≤t ≈°æ”T J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ≈®∫Ãfi Ju¡ Ÿ°S Wt fC<] Ÿu <bT∫˚ůy J¡∑ N°„° J¡∑ ˚°bfi° J¡ů Ÿt¥Ô <ªW Ÿu ©°n J¡≤ ku*¡J¡ ÌÙ<ı∫u $$51$$ N°Ãtw[b J¡° NI°fi FÙ ı≤°, t≤d N°<Ì J¡° J¡°≤d Fæ $ ıů ıů b_wC J¡°∫Õ-R¡≈ Ÿu <Ìw FůwÙ Fæ, bF Ÿf Ÿæ*J¡nů*

N°„°R¡≈Ù ı°Ôů* Ÿu b°Ÿfi° FÙ <b_w°≤ J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ, bF b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ $$52$$ ∫u tu≤u

≈C` Fæ*, tu≤° @fi Fæ, ∫F tæ* Fq≥, ∫F tu≤° |≤ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ o∏Bı°Ô Ÿu ∫F b°Ÿfi° FÙ b¨<] J¡ů

≈®°›w FůwÙ Fæ $$53$$ ıæŸu ıÔ tu* b°∫C π°≤° w≤ay R¡≈Ù Ÿ≈Õ J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ
oŸ Nfi∏∫ b°Ÿfi° π°≤° oŸ „¥∏∫ „≤Ù≤ tu* FÙ NFa˚°bR¡≈ Ÿ≈Õ J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ yoÕ Fæ $$54$$

Fu w[bI ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈≤t°SÕÌ„Õfi Ÿu "tu≤°", "tæ*" ∫u Ìůfiů* FÙ fiFÙ* Fæ* $ N°Ãtw[b Ju¡ <Ÿb°

J¡ůoÕ ˚Ù b_wC J¡˚Ù ˚Ù ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ $$55$$ N°J¡°„, ≈bÕw, ΩCCÔůJ¡, ≈¨<SbÙ, fi<Ì∫ů* J¡∑

Zu<d∫°≥, ∫u Ÿf Â<‹¸>ŸtJ¡°<ÔJ¡ Ÿ¨<‹¸> Ÿu ≈Cfi# ≈Cfi# Ã≈∏fi Fůwu Fæ* $ bFÙ ∫F N<bΩ° N∏∫ Ju¡

Ÿt°fi <b<ª` ≈¿≤b<wÕw FůwÙ Fæ $$56$$ ∫F NI°fit°` Ÿu Ã≈∏fi FůwÙ Fæ N°æ≤ I°fi Ÿu fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ $ <`<b@ ≈¿≤h~>uÌb°ÔÙ ∫F N<bΩ° ≤≠ıC tu* Ÿ≈Õ J¡∑ ˚®°¿∏w J¡∑ fi°o˘ Ÿ∏t°` Ÿu

˚®°¿∏w Ÿu ≈®wÙw FůwÙ Fæ $$57$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, I°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> tu* ∫F N<bΩ° fiFÙ* Fæ $

N°J¡°„, ≈bÕw, ŸtCB, ≈¨<SbÙ, fiÌÙR¡≈ ıů ∫F N<bΩ° Fæ, bF NI Ju¡ <ÔÎ Fæ $ I°fiÙ J¡∑

Â<‹¸> tu* wů N°J¡°„ N°<Ì R¡≈Ÿu f®Ê FÙ N≈fiÙ t<Ft° Ÿu ¿_Sw Fæ $$58$$ ≤≠ıC tu* Ÿ≈Õ J¡∑

≈®wÙ¿wR¡≈Ù ≈®°<w˚°<ŸJ¡ N°æ≤ ∆∫°bF°¿≤J¡ ∫u Ìů <bJ¡v≈ NI π°≤° FÙ J¡¿v≈w Fæ* $ I°fiÙ fiu wů ÎJ¡t°` _bw#<Ÿ] f®ÊÂ<‹¸> J¡° FÙ <fidÕ∫ <J¡∫° Fæ $ Fu ≤°tª∏BıÙ, N°≈ NI°fiÙ tw Fůo∫u, I°fiÙ f<fi∫u, ŸaŸ°≤b°Ÿfi° J¡° fi°„ J¡∑<ı∫u, Nfi°Ãt ÌuF N°<Ì tu* N°Ãt˚°bfi° Ÿu NI J¡∑
fi°o˘ N°≈ •∫ů* ≤ůwu Fæ ? $$59,60$$

Nfi°Ãt° ÌuF N°<Ì tu* N°Ãtw[b J¡∑ ˚®°¿∏w FÙ Ÿf Ì…#©ů* J¡° <fiÌ°fi Fæ, oŸ<ÔÎ ≈FÔu ÌuF

ŸyÕ - 114]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

643
tu* N°Ãt ˚®°¿∏w J¡° FÙ b°≤d J¡≤wu Faæ $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ın, t¥J¡ „≤Ù≤ N°≈J¡° •∫° Fæ ? <ıŸJu¡ <ÔÎ Nb„ FůJ¡≤ ŸC©

N°æ≤ Ì…#© π°≤° N°≈ N<˚˚¥w Fů ≤Fu Fæ* $$61$$ ıæŸu J¡°‹™> N°æ≤ ÔůF ≈≤_≈≤ <tÔu ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù

ÎJ¡ fiFÙ* Fæ* N°æ≤ ıæŸu fu≤ N°æ≤ fwÕfi ≈≤_≈≤ NÃ∫∏w Ÿa∫C•w Fůfiu ≈≤ ˚Ù N<˚∏fi fiFÙ* Fæ* bæŸu FÙ ÌuF N°æ≤ N°Ãt° ˚Ù ≈≤_≈≤ Ÿa∫C•w Fůfiu ≈≤ ˚Ù N<˚∏fi fiFÙ* Fæ* $$62$$

N°Ãt° ÌuF≤<Fw Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJu¡ ı∏t, t≤d N°<Ì J¡∑ Ÿa˚°bfi° ˚Ù fiFÙ* Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu @°æ*J¡fiÙ Ju¡ ıÔ ı°fiu ≈≤ @°æ*J¡fiÙJu¡ N∏Ì≤ ¿_Sw b°∫C J¡° Ì°F fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ ÌuF

J¡° fi°„ Fůfiu Ÿu N°Ãt° fi‹¸> fiFÙ* Fůw° $$63$$ Fu ≤°|b, tæ* ÌC#©Ù Fq≥, tæ* ŸC©Ù Fq≥, oŸ ˚®°¿∏w J¡ů t¨yw¨‹d° Ju¡ wCv∫ ŸtH J¡≤ ~>ůnů N°æ≤ ŸÃ∫w[b J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ů $$64$$ ∫F •∫°

Nª‡˚u J¡∑ f°w fiFÙ* Fæ ? ıů ŸÃ∫ f®Ê Fæ, Ÿu wů Ôůy ˚¥Ô y∫u Fæ* N°æ≤ ıů NŸÃ∫

N<bΩ°fi°tJ¡ b_wC Fæ ŸJ¡° ŸfJ¡ů NÃ∫∏w _t≤d Fů y∫° Fæ $$65$$ Fu ≤°tª∏BıÙ, N°≈

N<bΩ° J¡ů ∫°fiÙ N°Ãt<b_t≤d J¡ů ©¥f f»fiu J¡° t°æJ¡° fi ÌÙ<ı∫u $ oŸ N<bΩ° π°≤° <ªW Ju¡

Ìq<Tw Fůfiu ≈≤ ∫F°≥ ≈≤ Nfi∏w N≈°≤ Ì…#© Fůwu Fæ* $$66$$

N<bΩ° NŸ‡˚°<bw Fı°≤ů* NfiSů˘ J¡ů Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<tØ∫° FůwÙ F…oÕ ˚Ù NfiSÕ J¡≤fiub°ÔÙ, tfi Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ≈C‹¸> F…oÕ, N∏w tu* tF°tůFR¡≈
k¡Ô Ìufiu b°ÔÙ, Ì…#©Ì°<∫fiÙ oŸ N<bΩ° Ÿu Nt¨w≤Ÿ Ÿu Ÿ≤°fů≤ ª∏B<f‡f tu* ˚Ù ≤°æ≤b fi≤J¡

J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤Ju¡ ≈C”T fi°≤J¡∑∫ Ì°F, „ůT N°<Ì Ì…#©ů* J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$67,68$$
oŸŸu ıÔ J¡∑ w≤ay, J¡tÔ, ıÔ<f∏Ì…, ~>ů¸>Ù-~>ů¸>Ù ÔF≤ů* Ÿu ∫C•w w°Ô°fů* tu* t¨yw¨‹d°

Ÿu ˚≤Ù F…oÕ t”˚¥<t J¡° Âÿ∫ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $$69$$ oŸÙŸu N°J¡°„ tu* fiy≤ J¡∑ ≤ªfi°, N°J¡°„ Ÿu <y≤fi°, N°J¡°„ tu* nfi° N°<Ì ˚®t, ıů <b<ª` N°æ≤ ŸC©-Ì…#© Ìufiub°Ôu Fæ*, _b›fi tu* ≈C”Tů* Ÿu NfiC˚¥w Fůwu Fæ* $$70$$ ∫<Ì ∫F N<bΩ° <ªWJ¡ů ŸaŸ°≤b°Ÿfi°Nů* Ÿu ≈¥dÕ
fi J¡≤u, wů ∫F°≥ ı°y®wg, _b›fi N°<Ì Ju¡ ˚®t N°Ãt° J¡ů N°≈<W J¡ů ≈®°›w Jæ¡Ÿu J¡≤°∫u* $$71$$

<tØ∫° I°fi Ju¡ f»fiu ≈≤ _b›fi N°æ≤ ≈bfi J¡∑ ˚¥<t∫ů* tæ* ≤°æ≤b, NbÙ<ª N°<Ì fi≤J¡ů* J¡∑

NfiSÕJ¡°≤Ù ∫°wfi°Î≥ Ìu©Ù ı°wÙ Fæ* $$72$$ oŸ N<bΩ° Ÿu bu<@w <ªW J¡tÔfi°Ô Ju¡ NÃ∫∏w Ÿ¥‚t w∏wC tu* ˚Ù ÎJ¡ sd tu* Ÿt_w ŸaŸ°≤-Ÿ°y≤R¡≈Ù NfiSÕJ¡°≤Ù ˚®t Ìu©w° Fæ $$73$$
oŸŸu <ªW Ju¡ N<˚˚¥w Fůfiu ≈≤ ≤°≠∫ tu* FÙ ¿_Sw ≈C”T fi-fi ∫°wfi°Nů* J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, ıů ª°^±>°Ôů* Ju¡ ˚Ù ∫ůÀ∫ fiFÙ* Fæ* $$74$$ oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸaŸ°≤R¡≈ f∏@fi tu*

±>°Ôfiub°ÔÙ N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ πæw°J¡°≤R¡≈Ù ≤ay Ÿu ∫C•w b°Ÿfi° J¡ů Ã∫°yJ¡≤ _k¡<¸>J¡ Ju¡ Ÿt°fi

≤°y≤<Fw FůJ¡≤ ¿_Sw Fůo∫u $$75$$ ∆∫bF°≤ J¡u J¡°∫Õ J¡≤ ≤Fu N°≈J¡∑ NfiC≤°y Ju¡ <bT∫ů* tau N°Ÿ<•w fi Fů, ıæŸu <J¡ <b<ª` ≈®<w<f‡fů* J¡° y®Fd J¡≤ ≤Fu _k¡<¸>J¡ J¡∑ ≤ay Ju¡ <bT∫ tu*

N°Ÿ<•w fiFÙ* FůwÙ $ Fu ≤°tª∏BıÙ, <fi≤<w„∫°fi∏ÌR¡≈ Fůfiu Ÿu ≈≤t J¡°æwCJ¡t∫ f®Ê J¡°
ıů Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤ ªCJu¡ Fæ* ∫°fiÙ ıů w[bI Fæ*, fiJ¡∑ Ÿay<w tu* ≈Cfi#-≈Cfi# <bª°≤ J¡≤fiu Ÿu

644

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ÌÙ›w F…oÕ, NwÎb ŸbÕ` ŸtÌ„Õfi N°<Ì ŸC„ÙÔb°ÔÙ NŸay fC<] Ÿu ∫<Ì N°≈ ŸÌ° ∆∫bF°≤

J¡≤wu Fæ*, wů N°≈ N<bΩ°≈®∫C•w ı∏t, t≤d N°<Ì ˚®tů* Ÿu ≤<Fw Fæ* ∫°fiÙ <fiÃ∫tC•w _bR¡≈

Fæ* $ wf N°≈J¡∑ <J¡ŸÙ ıÙb∏tC•w tF°˚°À∫ f®Ê°, <b‹dC NSb° „aJ¡≤ıÙ Ju¡ Ÿ°S wCÔfi°
fiFÙ* Fů ŸJ¡wÙ Fæ $$76,77$$

ÎJ¡ Ÿ°æ ª°æÌFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ ≈∏BFb°≥ ŸyÕ

ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° fů@ Ÿu N°ÿª∫Õ bdÕfi, t°∫° N°æ≤

ŸJu¡ fi°„ J¡∑ ¿_S<w, ≤°ı° Ôbd J¡∑ N°≈<W Ju¡ J¡°≤d J¡° <fi”≈d $

ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, tF°Ãt° ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ÎuŸ° J¡Ffiu ≈≤ J¡tÔ J¡∑

≈a©CnÙ Ju¡ Ÿt°fi <b„°Ô fiùb°Ôu ZÙ≤°tª∏BıÙ <bJ¡<Ÿw ≈µ Ju¡ Ÿt°fi ŸC„ů<˚w F…Î $ ıæŸu N∏@J¡°≤ Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ Ÿ¥∫Õ ˚yb°fig Ju¡ Ì„Õfi Ÿu J¡tÔ ≈®Ÿ∏fi FůJ¡≤ „ů˚° J¡ů ≈®°›w Fůw°

Fæ, bæŸu FÙ Ÿt°@°fi Ÿu Ÿ∏wC‹¸> F…Î ZÙ≤°tª∏BıÙ NI°fi Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ≈®kC¡<vÔw N∏w#J¡≤db°Ôu FůJ¡≤ „ů˚° J¡ů ≈®°›w F…Î $ fů@ Ÿu Ã≈∏fi F…Î N°ÿª∫Õ Ÿu t∏Ì-t∏Ì
tC_JC¡≤°F¸> Ÿu <ıfiJ¡° tC©J¡tÔ ≈®J¡°„t°fi Fæ, ÎuŸu ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu Ì°≥wů* J¡∑ <J¡≤dR¡≈Ù

ŸC@° Ÿu @ůoÕ F…oÕ ∫F b°dÙ J¡FÙ $$1-3$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # tC<fib≤, ıů N<bΩ° Fæ FÙ
fiFÙ*, Ÿfiu Ÿf Ôůyů* J¡ů b„ tu* J¡≤ <Ô∫°, ∫F fnu N°ÿª∫Õ J¡∑ f°w Fæ $ ∫F J¡Sfi wů J¡tÔ

Ju¡ fi°Ô Ÿu Ã≈∏fi F…Î w∏wCNů* Ÿu ≈bÕwů* J¡ů f°≥@fiu Ju¡ wCv∫ Fæ $$4$$ ıů N<bΩ° Ÿu wÙfiů*
ıywů* tu* NŸÌg FÙ ŸÃ∫ J¡∑ w≤F <_Sw Fæ, ∫F wů w¨dt°` wÙfiů* ıywů* tu* bı®w° J¡ů ≈®°›w Fů y∫° $$5$$ <`˚Cbfi R¡≈ N°≥yfi tu* ¿_Sw oŸ ŸaŸ°≤t°∫°R¡≈ fiÌÙ J¡° _bR¡≈ tu≤u I°fi Ju¡

<ÔÎ <k¡≤ J¡<FÎ $$6$$ Fu tF°Ãtfig, N°æ≤ ÌqŸ≤° ∫F Ÿ∏ÌuF, ıů tu≤u ⁄Ì∫ tu* fæ™>° Fæ, bF ∫F Fæ

<J¡ bF tF°˚°y ≤°ı° Ôbd <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ N°≈<W J¡ů ≈®°›w F…Î ? $$7$$ Fu f®Êfig, N°æ≤ wÙŸ≤°

≈®ÿfi ∫F Fæ <J¡ J¡°™> N°æ≤ ÔůF Ju¡ Ÿt°fi ≈≤_≈≤ Ÿa∫C•w, tvÔ N°æ≤ tuT Ju¡ Ÿt°fi ≈≤_≈≤ Ju¡

N°|°wů* Ÿu N°J®¡°∏w ÌuF N°æ≤ ÌuFÙ Fæ*, ofi Ìů tu* Ÿu J¡°æfi-Ÿ° „C˚ N°æ≤ N„C˚ k¡Ô J¡° ÎJ¡t°`

˚°ıfi ŸaŸ°≤Ù Fæ ? $$8$$ ª°æS° Ÿ∏ÌuF ∫F Fæ <J¡ ≤°ı° Ôbd J¡ů Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ fnÙ ˚°≤Ù

N°≈<W ÌuJ¡≤ ªaªÔ J¡°∫Õ J¡≤fiub°Ô° bF Îu∏Bı°<ÔJ¡ •∫ů* ªÔ° y∫° N°æ≤ bF J¡°æfi S° ?$$9$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥~>u y∫u ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ <bbuJ¡ J¡∑ Â»w° tu* ≈®J¨¡‹¸> FuwC Fůfiu J¡° J¡°≤d ≈FÔu w¨wÙ∫ ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡≤wu F…Î NSÕw# ≈®St ≈®ÿfi J¡° ˚Ù Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu <fi‹≈°≈ ≤°tª∏BıÙ, oŸ ŸaŸ°≤ tu* J¡°‹™> N°æ≤ ˚ÙwJu¡ Ÿt°fi ın ÌuF JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ b°_w<bJ¡ fiFÙ* Fæ $ _b›fi Ju¡ ≈®J¡°„ J¡∑ fi°o˘ oŸ <ªW fiu J¡v≈fi°

J¡≤ ≤•©Ù Fæ $ oŸŸu ∫F <fi‹J¡TÕ <fiJ¡Ô° <J¡ Nªuwfi Fůfiu Ÿu N°æ≤ NŸwg Fůfiu Ÿu „≤Ù≤

J¡tÕk¡Ô J¡° ˚ů•w° fiFÙ* Fů ŸJ¡w° $$10$$
wů ˚ů•w° J¡°æfi Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu* Fæ # ıÙbw° J¡ů ≈®°›w F…N° <ªW ˚ůu•w° Fæ $

ŸyÕ - 115]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

645

„aJ¡° # <ªW ˚Ù wů ın Fæ, Nw# bF ˚ů•w° Jæ¡Ÿu ?

Ÿt°@°fi # <ªÌ°˚°Ÿ Ju¡ w°Ì°Ã‡∫ J¡ů ≈®°›w F…Î <ªW tu* ı°ŒR¡≈ ÌůT fiFÙ* ≤Fw° $ •w

<ªW J¡° ˚ůK¨¡Ãb tu* N°y®F Fæ N°æ≤ bF f∏Ì≤ Ju¡ fhªu Ju¡ Ÿt°fi ªaªÔ Fæ $$11$$
bFÙ ıÙb Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ „≤Ù≤ů* J¡ů @°≤d J¡≤fiub°Ô° J¡tÕk¡Ô J¡° ˚°yÙ ıů ∫F ÌuFÙ Fæ, bF

NFaJ¡°≤, tfi, ıÙb N°<Ì ≈∫°Õ∫ů* Ÿu J¡F° ı°w° Fæ $$12$$ Fu ≤°|b, N≈®fC] ıÙb Ju¡ ∫u Nfi∏w ŸC©-Ì…#© Fůwu Fæ* N°æ≤ ≈®fC] Ju¡ fiFÙ* Fůwu $ „≤Ù≤ Ju¡ ˚Ù ∫u ŸC©-Ì…#© N°<Ì fiFÙ*

Fůwu $$13$$ NI°fiÙ tfi, <ıŸfiu fi°fi° ≈®J¡°≤ J¡∑ ŸaI°Nů* Ÿu NfiuJ¡ J¡v≈fi°Î≥ J¡≤ ≤•©Ù

Fæ*, NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ b¨<W∫ů* tu* ≈®bu„ J¡≤w° F…N° <b<ª`-<b<ª` N°J¡°≤ J¡ů ≈®°›w F…N°

Fæ $ ıf wJ¡ tfi NI ≤Fw° Fæ w˚Ù wJ¡ <fi<Bw ≤Fw° Fæ N°æ≤ _b›fi tu* fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ ˚®tů*

J¡ů Ìu©w° Fæ, Ôu<J¡fi I°fiÙ tfi J¡Ì°<≈ ofi <b<b@ <b˚®tů* J¡ů fiFÙ* Ìu©w° $ NI°fi<fiB°

Ÿu ≈Ù<nw F…N° ıÙb ıf wJ¡ NI°fiR¡≈ <fiB° Ÿu ıy°∫° fiFÙ* ı°w° wf wJ¡ N˚uΩ

ŸaŸ°≤R¡≈ _b›fi ˚®t J¡ů Ìu©w° Fæ $$14-16$$ ıæŸu <Ìfi Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu <bJ¡<Ÿw Fůfiu b°Ôu J¡tÔ Ju¡ tº∫J¡° N∏@J¡°≤ fi‹¸> Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ≈®fC] F…Î tfi J¡° Ÿ‡≈¥dÕ N∏@J¡°≤

<bÔÙfi Fů ı°w° Fæ $ <ªW N<bΩ°, tfi, ıÙb, b°Ÿfi°, J¡t°ÕÃt°-ofi fi°tů* Ÿu <bπ°fiů* π°≤°
ıů J¡F° ı°w° Fæ bF ÌuFÙ Ì…#© J¡° ˚ů•w° Fæ $ ÌuF ın Fæ, NwÎb ÌuF ÌC#©˚ůy Ju¡ ∫ůÀ∫
fiFÙ* Fæ $ ıÙb FÙ N<bª°≤b„ Ì…#©Ù Fůw° Fæ $ N<bª°≤ Ÿ|fi NI°fi Ÿu Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ

Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#©ů* J¡° J¡°≤d NI°fi Fæ $$17-19$$ ıæŸu ≤u„t J¡° J¡∑n° ≤u„t Ju¡ J¡ů„ Ÿu f∏@fi J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ıÙb ˚Ù N<bbuJ¡ R¡≈Ù ÌůT Ÿu „C˚ N°æ≤ N„C˚ @tů˘ J¡°

˚°ıfi ffi° Fæ $ N<bbuJ¡R¡≈ ≤ůy Ÿu f≥@° F…N°, <b<b@ b¨<W∫ů* Ÿu ∫C•w tfi NfiuJ¡ N°J¡°≤ů*
tu* <bF°≤ π°≤° ªJ®¡ Ju¡ Ÿt°fi |¥tw° Fæ $ oŸ „≤Ù≤ tu* tfi FÙ Ì∫ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ, ≤ůw°

Fæ, t°≤w° Fæ, ©°w° Fæ, ı°w° Fæ, fůÔw° Fæ N°æ≤ <fi∏Ì° J¡≤w° Fæ, „≤Ù≤ J¡˚Ù ˚Ù JC¡~> fiFÙ*

J¡≤w° Fæ $$20-22$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu |≤ tu* |≤ J¡° t°<ÔJ¡ NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑

<J®¡∫°Î≥ J¡≤w° Fæ, <J¡∏wC |≤ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* J¡≤w°, bæŸu FÙ ÌuF tu* ıÙb <b<b@ ªu‹¸>°Î≥ J¡≤w°

Fæ, ın ÌuF JC¡~> fiFÙ* J¡≤w° $$23$$ Ÿf ŸC©-Ì…#©ů* tu* N°æ≤ Ÿf J¡v≈fi°Nů* tu* tfi FÙ J¡w°Õ

Fæ N°æ≤ tfi FÙ ˚ů•w° Fæ $ tfi J¡ů N°≈ ıÙb ı°<fi∫u $$24$$ ∫F ≤°ı° Ôbd tfi Ju¡ ˚®t Ÿu <ıŸ ≈®J¡°≤ ª°^±>Ôw° J¡ů ≈®°›w F…N°, oŸ Wt b¨W°∏w J¡ů tæ* N°≈Ÿu J¡Fq≥y°, N°≈

Ÿ°b@°fi FůJ¡≤ ŸC<fi∫u $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tfi FÙ „C˚ NSb° N„C˚ k¡ÔJ¡° ˚ůy J¡≤w°

Fæ, oŸ f°w J¡ů N°≈ <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸtH ı°∫u*yu bæŸu tæ* N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥, N°≈

ŸC<fi∫u $$25,26$$ Fu <fi‹≈°≈ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈®°ªÙfi J¡°Ô tu* F¿≤ÿª∏B Ju¡ JC¡Ô tu* Ã≈∏fi

≤°ı° Ôbd fiu ÎJ¡°∏w tu* fæ™>J¡≤ fF…w <Ìfiů* wJ¡ tfi Ÿu <bª°≤ <J¡∫° # tu≤u <≈w°tF fnu tF°fiC˚°b Su $ ∏Fů*fiu ≤°ıŸ¥∫∫I <J¡∫° S° $ tæ* fiJu¡ JC¡Ô tu* Ã≈∏fi F…N° Fq≥ $ tæ* tfi Ÿu Ÿ ∫I J¡ů J¡≤w° Fq≥, ÎuŸ° tfi Ÿu <bª°≤J¡≤ N°Ì≤≈¥bÕJ¡ Ÿf Ÿ°t<y®∫°≥ oJ¡V>Ù J¡≤ ≤°ı°

646

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
fiu ≤°ıŸ¥∫∫I J¡∑ ÌÙs° ÔÙ $ Ÿfiu M¡¿Ãbıů* J¡ů fCÔ°∫°, Zu‹™> tC<fi∫ů* J¡∑ ≈¥ı° J¡∑, ∫I tu* N°fiu Ju¡ <ÔÎ Ìubw°Nů* Ÿu ≈®°SÕfi° J¡∑ N°æ≤ N<Àfi ≈®≠b<Ôw J¡∑ $$27-30$$ N≈fiu

≈bfi Ju¡ ˚Ùw≤ tfi Ÿu N≈fiÙ oh~>° Ju¡ NfiCŸ°≤ ∫I J¡≤ ≤Fu ≤°ı° J¡° Ìubw°, M¡<T N°æ≤
f®°Êdů*a J¡∑ ≈¥ı° Ÿu ≈¥≤° ÎJ¡ bTÕ fÙw y∫° $$31$$ f®°Êd N°<Ì ≈®°<d∫ů* J¡ů ŸbÕ_b Ì<sd° ÌuJ¡≤ ≤°ı° N≈fiu FÙ ≈bfi tu* <Ìfi Ju¡ N∏w tu* ı°y ™>° $$32$$ oŸ ≈®J¡°≤ ≤°ı°

Ôbd fiu Ÿ∏wC‹¸> tfi Ÿu FÙ ≤°ıŸ¥∫∫I <J¡∫°, oŸ<ÔÎ ŸÙ J¡ů ∫I J¡° k¡Ô Fůfi° <ªw Fæ $$33$$ oŸŸu <Ÿ] F…N° <J¡ <ªW J¡ů FÙ ŸC©-Ì…#© J¡° ˚ů•w° ≈C”T ı°<fi∫u, oŸ<ÔÎ
tfi Ju¡ „ů@fiR¡≈ ŸÃ∫ ≈°∫ tu* tfi J¡ů Ôy°oÎ $ tfi FÙ <J®¡∫°„<•w J¡∑ ≈®@°fiw° Ÿu J¡w°Õ, J¡≤d N°æ≤ <J®¡∫° Fæ $ bF <J®¡∫° FÙ ŸC©Ì…#©R¡≈ k¡Ô Ju¡ R¡≈ tu* ≈¿≤dw FůwÙ Fæ $

<ªÌ°˚°Ÿ J¡∑ ∆∫°<›w Ÿu Ÿ k¡Ô J¡° ˚ů•w° tfi FÙ Fæ oŸ<ÔÎ ˚ů•w¨Ãb J¡wÕ¨Ãb J¡° ≈®b°F

FÙ t°∫°R¡≈Ù tF°fiÌÙ J¡° _bR¡≈ Fæ $ oŸ w≤F ≈®St ≈®ÿfi J¡° <bT∫ ˚Ù oŸ Ÿ∏Ì˚Õ Ÿu

<Ì©Ô°∫° y∫° Fæ, ªwCSÕ ≈®ÿfi Ju¡ W≤ J¡° Ÿt°@°fi N°yu Ju¡ ŸyÕ tu* Fůy° $$34$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≤°tª∏BıÙ Ju¡ ≈®ÿfi J¡° Ÿt°@°fi J¡≤ Ìubw° N°<Ì ŸÌ_∫ů* Ju¡ ≈®<w <b_w°≤ Ÿu b<dÕw NSÕ J¡° <fiªůn J¡Fwu Fæ* $

Fu Ìubw°Nů*, ∫F tfiR¡≈Ù ≈C”T J¡°Ô N°<Ì Ju¡ ≈¿≤h~>uÌ Ÿu ≤<Fw ≈¥dÕ N°Ô‡ffi tu*

¿_Sw FůJ¡≤ ≈¥dÕ Fůw° Fæ N°æ≤ <fiÃ∫ fi‹¸> Fůfiu b°Ôu J¡°Ô N°<Ì Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi ÌuF N°<Ì

Ìu„ tu* ¿_Sw FůJ¡≤ ÌuF˚°b J¡∑ ≈®°<›w Ÿu fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $ oŸ<ÔÎ "tæ* ÌuF Fq≥" ÎuŸ∑

<ıfiJ¡∑ fiÿb≤ ÌuF tu* NFa˚°bfi° Fæ, fiŸu J¡ůoÕ ≈®∫ůıfi fiFÙ* Fæ $ „°˜Ů∫°Ÿ N°æ≤

N°ª°∫ůÕ≈Ìu„ Ÿu Ã≈∏fi Ÿ‡∫Jg¡ <bª°≤ Ju¡ ≈¿≤≈°J¡ Ÿu Ÿ°≤°Ÿ°≤ <bbuJ¡b°Ôu <ªW J¡ů "tæ*

ÌuF°<Ì_b˚°b J¡˚Ù fiFÙ* Fq≥" tæ* ≈¥d°Õfi∏Ì≈®J¡°„, ÎJ¡≤Ÿ f®Ê FÙ Fq≥' ÎuŸ° I°fi Fůfiu ≈≤
f®ÊÙ˚¥w N<@J¡°≤Ù Ju¡ Ÿf Ì…#© Ÿt¥Ô fi‹¸> Fů ı°wu Fæa, J¡˚Ù ˚Ù Ã≈∏fi fiFÙ* Fůwu $ Ÿ¥∫Õ

J¡∑ <J¡≤dů* Ÿu ≈®kC¡<vÔw Fůfiu ≈≤ J¡tÔ Ju¡ ŸaJ¡ůª, ınw° N°æ≤ N∏Ì≤ ¿_Sw N∏@J¡°≤

N°<Ì <ª≤ J¡°Ô Ju¡ <ÔÎ fi‹¸> Fů FÙ ı°wu Fæ* $$35,36$$

ÎJ¡ Ÿ°æ ≈∏BFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ ŸůÔFb°≥ ŸyÕ

ª°æSu ≈®ÿfi Ju¡ Ÿt°@°fi Ju¡ <ÔÎ ≈¥bůÕ•w NSÕ Ju¡ Â‹¸>°∏wR¡≈ Ÿu

≈ůÌg|°wŸ<Fw ∫ůy ˚¥<tJ¡° J¡° bdÕfi $

ª°æSu ≈®ÿfi J¡° W≤ ı°fifiu J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ª°æSu ≈®ÿfi Ju¡ W≤ tu* ŸF°∫J¡

ÌqŸ≤u ≈®ÿfi Ju¡ W≤ tu* ≈®t°d ≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ≈®˚ů, ≤°ı° Ôbd fiu N≈fiu ª°^±>°ÔÃbJ¡∑ J¡v≈fi° R¡≈

Îu∏Bı°<ÔJ¡ π°≤° <Ì©Ô°∫u y∫u t°∫°ı°Ô tu* ≤°ıŸ¥∫≈®∫C•w N<fi‹¸> k¡Ô ≈°∫°, ∫F ıů N°≈fiu o<wF°Ÿ J¡F°, oŸtu* •∫° ≈®t°d Fæ ? ≈®Ã∫s ≈®t°d wů Fů fiFÙ* ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ ∫F tu≤u

ŸyÕ - 116]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

647
t°fi<ŸJ¡ ≤°ıŸ¥∫∫I J¡° k¡Ô Fæ, oŸu Ôbd ≤°ı° ı°fi fiFÙ* ŸJ¡w° $$1$$

∫Ω<≈ N∏∫ Ôůyů* Ju¡ <ÔÎ Ÿtu* ≈®t°d J¡° NbŸ≤ fiFÙ* Fæ wS°<≈ ∫ůyfÔ Ÿu tCHu bF

≈®Ã∫s Fæ $ oŸ<ÔÎ tu≤u ≈®Ã∫s Ÿu FÙ N°æ≤ Ôůyů* tu* ˚Ù ŸJ¡∑ ≈®<Ÿ¿] Fæ ÎuŸ° b<Ÿ‹™>ıÙ

Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $

ZÙ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ıf Îu∏Bı°<ÔJ¡ ≤°ı° Ôbd J¡∑ Ÿ˚° tu* N°∫°, Ÿ Ÿt∫ tæ* bF°≥

≈≤ <bΩt°fi S° $ ∫F Ÿf JC¡~> tæ*fiu ≈®Ã∫s Ìu©° $$2$$ Ÿ Îu∏Bı°<ÔJ¡ Ju¡ ªÔu ı°fiu ≈≤

Ÿ˚°ŸÌů* fiu N°æ≤ ≤°ı° Ôbd fiu fnu ≈®∫Ãfi Ÿu tCHŸu ≈¥~>° <J¡ ∫F •∫° F…N° ? Ôbd N°æ≤

Ÿ˚°ŸÌů* Ju¡ ≈¥~>fiu ≈≤ ∫ůyfÔ Ÿu Ìu©J¡≤ N°æ≤ <bª°≤J¡≤ tæ*fiu bF°≥ ≈≤ fiŸu ıů Îu∏Bı°<ÔJ¡

J¡° N<˚≈®°∫ J¡F° S°, bF N°≈Ÿu J¡Fq≥y°, N°≈ ŸC<fi∫u $$3,4$$ ≤°ıŸ¥∫∫I J¡≤fiub°Ôu Ôůy f°≤F bTÕwJ¡ N°≈<W R¡≈ Ì…#© J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, <ıŸtu* <b<b@ ≈®J¡°≤ J¡∑ ∆∫S°Î≥ FůwÙ

Fæ* $$5$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ<ÔÎ o∏B fiu ≤°ı° Ôbd Ju¡ Ì…#© Ju¡ <ÔÎ Îu∏Bı°<ÔJ¡ J¡° buT

@°≤d <J¡∫u F…Î ÌubÌqw J¡ů N°J¡°„ Ÿu ˚uı° $ ≤°ıŸ¥∫∫I J¡≤fiub°Ôu Ÿ ≤°ı° Ôbd J¡ů tF°•Ôu„ ÌuJ¡≤ bF Ìubw° N°æ≤ <Ÿ]ů* Ÿu Ÿu<bw N°J¡°„ t°yÕ tu* ªÔ° y∫° $$6,7$$ oŸ<ÔÎ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≤°ı° Ôbd fiu ≤°ıŸ¥∫∫I J¡° k¡Ô R¡≈ bF •Ôu„ ≈°∫°, ∫F ≈®Ã∫s FÙ Fæ $
oŸtu* Ÿ∏ÌuF fiFÙ* Fæ $ tfi <bÔsd-<bÔsd <J®¡∫°Nů* J¡ů J¡≤w° Fæ N°æ≤ ˚ůy J¡≤w° Fæ $

F™>∫ůy Ÿu tfi R¡≈ ≤Ãfi J¡ů <|ŸJ¡≤ ≤°ı∫ůy Ÿu „C] J¡≤ <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ Ÿu ŸJ¡ů Ÿ¥∫Õ Ju¡
w°≈ Ÿu fkÕ¡ Ju¡ Ç>J¡nu J¡∑ fi°oÕ <bÔÙfi J¡≤ N°≈ w[b Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu ≈≤t Zu∫ J¡ů ≈®°›w Fů*yu $

<ªW J¡ů FÙ Ÿf ≈®°<d∫ů* Ju¡ N°±>‡f≤ J¡ů J¡≤fiub°ÔÙ N<bΩ° ı°<fi∫u $ <b<b@ ≈®J¡°≤J¡∑ <b<ª`

≤ªfi°Nů* J¡∑ ≈®J¨¡<w˚¥w o∏Bı°Ô Ju¡ wCv∫ ıů b°Ÿfi° Fæ ŸŸu N<bΩ° oŸJ¡ů Ã≈∏fi J¡≤wÙ

Fæ $ N<bΩ°, <ªW, ıÙb, fC<] „ÆÌů* tu* b¨s N°æ≤ w” „ÆÌů* J¡∑ ˚°≥<w ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ°
ı°fiJ¡≤ <ªW J¡ů FÙ J¡v≈fi°„¥∏∫ J¡∑<ı∫u $ <ªW<btÔw°R¡≈ Ÿ¥∫Õ<f‡f Ju¡ <Ìw Fůfiu ≈≤

J¡ÔaJ¡∫C•w <bJ¡v≈ů* Ÿu Ã≈∏fi F…Î ÌůTR¡≈Ù N∏@J¡°≤ J¡° fi°„ Fů ı°∫uy° $ ∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡°

J¡≤u <J¡ N≈fiu <ªW J¡° Ô∫ Fůfiu ≈≤ ∫° N≈fiÙ N<bΩ° J¡° s∫ Fůfiu ≈≤ N≈fiu NÂ‹¸> ≈°<ıÕw N≈fiÙ N<bΩ° Ju¡ J¡°∫Õ J¡∑ FÙ <fib¨<W FůyÙ, ŸfJu¡ NÂ‹¸> Ÿu ≈°<ıÕw N<bΩ° Ju¡ J¡°∫Õ J¡∑

<fib¨<W fiFÙ* FůyÙ, •∫ů*<J¡ N≈fi° <ªW fiJu¡ J¡°∫Õ J¡° J¡°≤d fiFÙ* Fæ, oŸ ≈≤ Ÿf Ju¡ NÂ‹¸> Ÿu ≈°<ıÕw J¡°∫Õ N°æ≤ ŸfJu¡ ≈˚ůÀ∫ Ÿf N<bΩ° J¡°∫Õ FÙ Fæ, Ÿb°ÕÃtJ¡ N°ÃtÌ„Õfi Ÿu

fiJ¡° Ì„Õfi Fů ı°w° Fæ, Ÿf N°Ãt˚¥w <J¡∫° ı°w° Fæ, ŸfJ¡° Ã∫°y <J¡∫° ı°w° Fæ N°æ≤

ŸfJ¡° <bfi°„ <J¡∫° ı°w° Fæ, oŸtu* w<fiJ¡ ˚Ù NŸ‡˚°bfi° fiFÙ* J¡≤fi° ª°<F∫u, oŸ N°„∫

Ÿu J¡Fwu Fæ* # <ªW <btÔw°R¡≈ Ÿ¥∫Õ Ju¡ <Ìw Fůfiu ≈≤ bF b_wC fiFÙ* Fæ, ıů fi Ìu©Ù ı°wÙ Fů, bF b_wC fiFÙ* Fæ, ıů N°Ãt_bR¡≈ fi J¡∑ ı°wÙ Fů, bF b_wC fiFÙ* Fæ, <ıŸJ¡° ≈¿≤Ã∫°y fi

<J¡∫° ı°w° Fů, •∫ů*<J¡ bF b_wC fiFÙ* Fæ ıů N°ÃtÙ∫ fi Fů, bF b_wC fiFÙ* Fæ ıů ≈≤J¡∑∫ fi Fů, Ÿf N°ÃtÙ∫ Fůw° Fæ, Ÿf ≈≤J¡∑∫ Fůw° Fæ, Ÿf ŸÌ° Ÿf Fůw° Fæ, ∫F ≈≤t°SÕ ¿_S<w Fæ $$8$$
oŸtu* t@Cf®°Êd ZC<w ≈®t°d Fæ #

648

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

"o∫a ≈¨<SbÙ ŸbuÕT°a ˚¥w°fi°a tºb_∫æ ≈¨<S∆∫æ Ÿb°Õ<d ˚¥w°<fi t@C'(∫F ≈¨<SbÙ Ÿ‡≈¥dÕ

˚¥wů* Ju¡ <ÔÎ t@C Fæ N°æ≤ oŸ ≈¨<SbÙ Ju¡ <ÔÎ Ÿf ˚¥w t@C Fæ*) oÃ∫°<Ì $
oŸ<ÔÎ Ÿt°<@ Ju¡ ≈¿≤≈°J¡ Ÿu Ã≈∏fi Fůfiu b°Ôu fů@ Ÿu tfi N°æ≤ tfi Ju¡ J¡°∫Õ˚¥w ≈®≈aª

J¡° N°æ≤ N<bΩ° J¡° ÎJ¡≤Ÿ f®Ê°Ãt˚°b „uT ≤Fw° Fæ, ÎuŸ° ≈Ω π°≤° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
ıæŸæ ıÔ tu* ≤•©u F…Î J¡hªu, ≤ay-<f≤ay Ju¡ <t\>Ù Ju¡ fwÕfi ÎJ¡ <≈^±> ffi ı°wu Fæ* bæŸu FÙ

Âÿ∫ ≈Ì°SÕ Ÿt¥F, fiJ¡ů <bT∫ J¡≤fiub°Ô° <b<ª` b¨<WR¡≈ fů@ N°æ≤ ŸŸu ≈<Fw Ÿf ıÙb ÎJ¡ ∫°fiÙ f®ÊæJ¡≤Ÿ Fů ı°wu Fæ* $$9$$
yCR¡ J¡∑ <•w J¡° <fiªůn NSÕ NfiCb°Ì≈¥bÕJ¡ <Ì©Ô°wu F…Î ZÙ≤°tª∏BıÙ N≈fiÙ fC<]

Ju¡ π°≤° w<JÕ¡w ≈°∫ů*Ÿu tfi J¡° <bfi°„ Fůfi° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° ŸtHwu F…Î tfi Ju¡ h~>uÌ

J¡° ÌqŸ≤° ≈°∫ ı°fifiu Ju¡ <ÔÎ yΩ Ÿu ≈¥~>wu Fæ* $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu tF°Ãtfig, oŸ ≈®J¡°≤ tfi J¡° <bfi°„ Fůfiu ≈≤ Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#©ů* J¡°

<bfi°„ Fů ı°∫uy°, N°≈fiu J¡F°, ≈≤ ∫F <ªW wů NÃ∫∏w ª≈Ôb¨<W Fæ, oŸJ¡° <bfi°„ Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? $$10$$
tfi Ju¡ h~>uÌ J¡° ≈°∫ J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈®<wI° J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤|CJC¡Ô˚¥Td, tfi Ju¡ „tfi Ju¡ <ÔÎ N°≈ ∫C<•w ŸC<fi∫u, <ıŸJ¡ů ı°fiJ¡≤ N°≈ N≈fiÙ o¿∏B∫ů* Ju¡ Ÿaª°≤ Ju¡ Nyůª≤ f®Êtu* tfiůb¨<W @°≤° J¡ů ≈®°›w F°auyu $$11$$

∫<Ì ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤au, <ıŸ tfi J¡° Nfi°<Ì ŸaŸ°≤ tu* J¡˚Ù fi°„ F…N° FÙ fiFÙ*,

ŸJu¡ <bfi°„ J¡∑ Ÿa˚°bfi° Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡wÙ Fæ ? oŸ ≈≤ ŸJu¡ <bfi°„ J¡∑ Ÿa˚°bfi° Ju¡ <ÔÎ
fÙª-fÙª tu* ŸJu¡ fi°„ J¡∑ ≈®<Ÿ¿] J¡ů N°æ≤ ≈¿≤d°tÙ _b˚°b Fůfiu Ÿu N∏∫ ≈®°<d∫ů* J¡∑
wCv∫w° J¡ů <Ì©Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈¥bůÕ•w Ÿ°¿[bJ¡ N°<Ì ˚uÌ Ÿu <`<b@ ıÙbŸ¨<‹¸> J¡° _t≤d J¡≤°wu Fæ* $

∫F°≥ ≈≤ f®Ê Ÿu Ÿf ˚¥wů* J¡∑ (c) <`<b@ (Ÿ°¿[bJ¡, ≤°ıŸ N°æ≤ w°tŸ wÙfi ≈®J¡°≤

J¡∑) Ã≈<W ıů ≈FÔu J¡FÙ Fæ, ŸJ¡° ∫F°≥ ≈≤ _t≤d J¡≤fi° ª°<F∫u $$12$$

N≈fiu ŸaJ¡v≈ J¡∑ <b<ª`w° Ÿu f®Ê°^±>°J¡°≤ tu* ≈¿≤<dw <F≤^∫y˚Õ Ju¡ tfi J¡° <bfi°„

≈®Ô∫tu* ≈®<Ÿ] Fæ, •∫ů*<J¡ ŸJu¡ J¡°∫Õ ˚°æ<wJ¡ ≈Ì°Sů˘ J¡° <bÔ∫ Ìu©° ı°w° Fæ $ oŸ<ÔÎ bF

˚Ù fiÿb≤ Fæ ÎuŸ° NfiCt°fi <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ t¥ÔJ¡°≤d tfi tu* <bfi°„_b˚°bw°

J¡° <fiÿª∫ Fůfiu ≈≤ ŸJu¡ wCv∫ _b˚°b Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ft°≤u tfi tu* ˚Ù •w <bfi°„_b˚°bw°

J¡∑ Ÿa˚°bfi° J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
c ∫Ω<≈ f°≤F ≈®J¡°≤ J¡∑ ıÙbı°<w∫°≥ ≈FÔu J¡FÙ yoÕ Fæ* wS°<≈ f°≤Fů* ı°<w∫ů* J¡° Ÿ°¿[bJ¡,

≤°ıŸ N°æ≤ w°tŸ ˚uÌů* tu* N∏w˚°Õb Fůfiu Ÿu ∫F°≥ wÙfi ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡FÙ yoÕ Fæ* NSb° N°º∫°¿ÃtJ¡, N°<@Ìæ<bJ¡ N°æ≤ N°<@˚°æ<wJ¡ ˚uÌ Ÿu ∫F°≥ wÙfi ≈®J¡°≤ J¡∑ ıÙbı°<w∫°≥ J¡FÙ yoÕ Fæa $ fi wÙfiů*

≈®J¡°≤ů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡° t¥Ô J¡°≤d <F≤^∫y˚Õ J¡° tfi FÙ Fæ $ <F≤^∫y˚Õ Ju¡ tfi Ju¡ ŸaJ¡v≈°fiCŸ°≤

N°æ≤ tfi ˚Ù fiJu¡ J¡°≤d Fæ*, ÎuŸ° ≈FÔu J¡F° ı° ªCJ¡° Fæ $

ŸyÕ - 116]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

649

N°Ω tfi J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu ªwCtCÕ©°J¡°≤ ÌuFb°Ô° tæ* Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ıů f®Ê°R¡<≈dÙ

ŸaJ¡v≈t∫Ù J¡v≈fi° Fæ wBq≈ FůJ¡≤ bF <ıŸJ¡° ŸaJ¡v≈ J¡≤wÙ Fæ, ŸÙJ¡ů Ìu©wÙ Fæ, •∫ů*<J¡
bF ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ Fæ $ ŸÙŸu ˚CbfiR¡≈Ù N°±>‡f≤ J¡∑ J¡v≈fi° FůwÙ Fæ $$13$$

Ft Ôůyů* J¡° ı∏t, t≤d N°<Ì ŸaŸ°≤ ˚Ù ŸÙ J¡∑ J¡v≈fi° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıywg tu* ı∏t-t≤d, ŸC©-Ì…#©, tůF N°<Ì ŸaŸ°≤ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤wÙ F…oÕ, ª°≤ Fı°≤

∫Cyb°Ôu N≈fiu <Ìfiů* tu* wwg-wwg NfiCJ¥¡Ô ≤ªfi°Nů* π°≤° <fi<tÕw Ìubw°, NŸC≤ N°<Ì Ju¡ Nfi∏w fi°tů* Ÿu ˚°≤≈¥bÕJ¡ ¿_Sw FůJ¡≤ ıæŸu @¥≈ tu* ≤•©° F…N° fkÕ¡ J¡° Ç>J¡n° N≈fiu J¡°≤d wuı tu*

ÔÙfi Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ bF ˚Ù „uT„˙∫°„°∫Ù ˚yb°fig <b‹dC tu* _b∫a <bÔÙfi Fů ı°wÙ

Fæ $$14$$ <k¡≤ Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô tu* ˚yb°fi Ju¡ fi°<˚J¡tÔ Ÿu N°<b˚¥Õw FůJ¡≤ Ì¥Ÿ≤u J¡v≈ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ R¡≈ Ÿu ≈¥bÕ J¡∑ J¡v≈fi° Ã≈∏fi FůwÙ Fæ N°æ≤ <k¡≤ J¡v≈°∏w tu* ÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ <k¡≤

<Ìw FůwÙ Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ıf wJ¡ N<@J¡°≤≈®°≈J¡ ≈®°≤Æ@ J¡° s∫ fiFÙ* Fůw°, wf wJ¡

ŸaŸ°≤ Ju¡ ≈®b°F tu* fFwu FCÎ ≈®°≤Æ@ J¡° s∫ Fůfiu ≈≤ _bw# _kC¡¿≤w FCÎ N°Ãtfů@ Ÿu N≈fiu N°≈ „°aw Fů ı°wÙ Fæ $$15$$
oŸ ≈®J¡°≤ N∏∫ <F≤^∫y˚ů˘ Ju¡ tfi tu* ˚Ù fiÿb≤w° ≈®t°d<Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ f®Ê°^±> tu* ˚Ù ≈®Ã∫uJ¡ ≈≤t°dC tu* J¡≤ůnů* f®Ê°^±>ů* J¡∑ J¡v≈fi° Fæ, oŸ<ÔÎ Nfi∏w f®Ê°^±>J¡ů<¸>∫°≥ N°æ≤ N∏∫ f®Ê^±>ů* tu* ˚Ù ∆∫wÙw Fů yoÕ FůyÙ N°æ≤ Fæ*, <ıfiJ¡∑ Ÿa¶∫° fiFÙ*

Fæ $$16$$
ıæŸu Ÿt<‹¸> tfi ≈C”T Ju¡ ≈®∫Ãfi Ÿu Fůfiu b°Ôu ≈°Ÿfi° N°æ≤ I°fi Ÿu b¨<] J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* N°æ≤ „°∏w Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ ∆∫<‹¸> ıÙbů* Ju¡ tfi ˚Ù ı∏t-t≤d Ju¡ FuwC J¡°t, J¡tÕ, b°Ÿfi°

N°æ≤ ŸaJ¡v≈ů* Ÿu f»wu Fæ* $ <fi≤ů@ N°æ≤ I°fiŮ∫°Ÿ Ju¡ ≈®J¡TÕ Ÿu „°∏w Fů ı°wu Fæ*, oŸ<ÔÎ
tfiůfi°„ NŸ‡˚°bfiÙ∫ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô Ÿu ÔuJ¡≤ tůs ≈∫Õ∏w ıÙbŸ¨<‹¸> J¡°

Ÿasu≈ N°æ≤ <b_w°≤ Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $

≈¥bůÕ•w Ÿt<‹¸> J¡v≈fi° Ju¡ ≈≤t°Ãt° tu* ¿_Sw Fůfiu ≈≤ ∆∫<‹¸> ıÙb ıæŸu ≈≤t°Ãt° tu*

¿_Sw Fůfiu ≈≤ ∆∫<‹¸> ıÙb ıæŸu ≈≤t°Ãt° Ÿu N°J¡≤ ıÙw° Fæ N°æ≤ tC•w Fůw° Fæ, Ÿu ŸC<fi∫u $$17$$

Ÿasu≈ Ÿu Ÿ¥<ªw NSÕ J¡° ∆∫°¶∫°fi J¡≤fiu J¡∑ oh~>°b°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈FÔu

"oÕÿb≤°Ì°yÃ∫"(oÕÿb≤ Ÿu N°J¡≤) oŸ Na„ J¡° <bb≤d J¡≤wu Fæ* $

≈®Ô∫J¡°Ô tu* ≈°<@ J¡° <bÔ∫ Fůfiu Ÿu N∆∫°J¨¡w tu* ÔÙfi F…Î ıÙbů* J¡∑ Ÿa_J¡°≤t°` Ÿu Nb<„‹¸> tfi#„<•w-≈FÔu N∆∫°J¨¡w Ÿu „ÆÌw∏t°`R¡≈ N°J¡°„„<•w J¡° N°<b˚°Õb Fůfiu

≈≤ ≈FÔu Ÿu Ã≈∏fi ŸÙ N°J¡°„„<•w J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ _b∫a ˚Ù <Ìw FůJ¡≤

≈bfi„<•wR¡≈ _≈„Õw∏t°` J¡∑ Ã≈<W Fůfiu ≈≤ ≈bfi tu* ¿_Sw ≈bfiw° Ju¡ NfiCŸ≤d J¡≤fiu b°ÔÙ Fů- oÕTwg ªÔfiR¡≈ |fiŸaJ¡v≈w° J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $$18$$ wÌfi∏w≤ ≈FÔu ≈®°›w R¡≈,

≤Ÿ N°æ≤ y∏@R¡≈ w∏t°`° Ju¡ J®¡t Ÿu N≈aªÙ˚¥w ≈aªw∏t°`w° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ tfi, fC<],

650

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

NFaJ¡°≤, <ªWR¡≈ ∆∫bF°≤ FuwC ıÙbů≈°<@w° J¡ů ≈®°›w Fů ≈¥bůÕ•w tfi#„<•w b¨¿] J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ ≈®J¨¡<w FůwÙ Fæ $ ≈aªÙJ¨¡w _S¥Ô ≈®J¨¡<w FůJ¡≤ ≈aªÙJ¨¡w N°J¡°„, b°∫C, wuıůR¡≈w° Ju¡

ŸaJ¡v≈ Ÿu <Ft, b¨<‹¸> N°<Ì ınR¡≈w° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ @°fi, yuFq≥ N°<Ì N°æT<@∫ů* tu* ≈®bu„

J¡≤wÙ F…oÕ N∏fi FůwÙ Fæ $ ≈C”Tů* π°≤° ≈˚C•w FůJ¡≤ bÙ∫ÕR¡≈w° J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ J¡ÔÔ, fCÌgfCÌ°<Ì Ju¡ J®¡tŸu ≈®°<d∫ů* J¡ů y˚ÕÌ„° J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ $$19$$ wÌfi∏w≤ ŸŸu ıÙb

Ã≈∏fi Fůw° Fæ $ ı∏t Ju¡ Nfi∏w≤ J¡Ì°<ªwg ≈C^∫ J¡∑ N<@J¡w° Ÿu bF J¡tÕ N°æ≤ I°fi J¡°

N<@J¡°≤Ù ≈C”T Fůw° Fæ $$20$$ Ÿ ≈C”T J¡ů ≈æÌ° Fůwu FÙ fª≈fi Ÿu ÔuJ¡≤ <bΩ°º∫∫fi J¡≤fi° ª°<F∫u N°æ≤ w[bI°fiÙ yC” J¡° NfiCytfi J¡≤fi° ª°<F∫u $$21$$ wf J®¡t„# ≈C”T J¡ů wC‡F°≤u wCv∫ <bbuJ¡, bæ≤°À∫ N°<Ì Ÿ°@fi Ÿ‡≈<W FůwÙ Fæ $ <ªWb¨<WJ¡∑ _bh~>Â<‹¸> Ÿu ≈C”T

J¡ů ŸaŸ°≤R¡≈Ù NfiSÕ Fu∫ Fæ N°æ≤ tůsů≈°∫ ≈°Ìu∫ Fæ, ÎuŸ° <bª°≤ Ã≈∏fi Fůw° Fæ $$22,23$$
yΩů* π°≤° •w NSÕ Ju¡ Ÿ°≤°a„ J¡ů ≈Ω Ÿu J¡FJ¡≤ ≈ŸaF°≤ J¡≤wu F…Î •w ≈®J¡°≤ Ju¡

≈C”Ttu* N°Ã∫¿∏wJ¡ tfiůfi°„ J¡∑ ≈°∫˚¥w ∫ůy˚¥<tJ¡° J¡° Nbw≤d J¡≤wu Fæ* $

N∏∫°∏∫ Ÿ°@fiů* Ÿu b¨<] J¡ů ≈®°›w F…Î ≈¥bÕ <bbuJ¡ Ÿu ∫C•w, <fitÕÔ Ÿ[byCdt∫Ù f®°Êd°<Ì

Wt ı°<wb°Ô° tæ* Fq≥ ∫ů* N<˚t°fi ≤©fiub°Ôu N<@J¡°≤Ù ≈C”T Ju¡ N¸>Ô Fůfiu ≈≤ ≈≤t≈C”T°SÕ

Ju¡ <ÔÎ N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ Ÿ°w ≈®J¡°≤ J¡∑ ∫ůy˚¥<tJ¡°, ıů <J¡ <ªW J¡ů I°fi π°≤° ≈®J¡°„t°fi J¡≤fiub°ÔÙ Fæ, J®¡tŸu (<ªW J¡∑ ≈≤tw°Ju¡ w°≤w‡∫ Ju¡ J®¡t Ÿu) N°<b˚¥Õw FůwÙ Fæ $$24$$

ÎJ¡ Ÿ°æ ŸůÔFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ Ÿ`Fb°≥ ŸyÕ

I°fi˚¥<t Ju¡ ˚uÌů* Ju¡ ≈ůÌg|°wR¡≈ Ÿu Ÿ°w ≈®J¡°≤ J¡∑ NI°fi˚¥<tJ¡° J¡° ≈®Ÿayw# bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, <Ÿ<] Ìufiub°ÔÙ Ÿ°w ∫ůy˚¥<tJ¡°Î≥ Jæ¡ŸÙ Fæ*, Fu ŸbÕw[bbuW°Nů* tu* Zu‹™> tC<fiıÙ, ∫F Ÿf tCHŸu Ÿasu≈ tu* J¡<FÎ $$1$$

ZÙ≤°tª∏BıÙ π°≤° ≈¥~>u y∫u I°fi˚¥<tJ¡° Ju¡ fů@ Ju¡ <ÔÎ ≈∫ůyÙ NI°fi˚¥<tJ¡° Ju¡ ˚uÌ

J¡ů ≈FÔu J¡Ffiu J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ I°fi N°æ≤ NI°fi J¡∑ ˚¥<tJ¡°Nů* J¡ů NÔy-NÔy J¡≤Ju¡ <Ì©°wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, NI°fi˚¥<tJ¡° N°æ≤ I°fi˚¥<tJ¡° Ìůfiů* Ÿ°w

≈®J¡°≤ J¡∑ Fæ*, <J¡∏wC ofi Ìů*fiů* Ju¡ FÙ NŸa¶∫ N∏∫°∏∫˚uÌ Fůwu Fæ* ∫°fiÙ yCdů* J¡∑ <b<ª`w° Ÿu

∫u Ìůfiů* NŸa¶∫ ˚uÌů* tu* <b˚•w FůwÙ Fæ* $ _b°˚°<bJ¡ ≈®b¨<WR¡≈ ≈C”T≈®∫Ãfi N°æ≤ ˚ůy tuu* ≤°y J¡∑ Â»w°R¡≈ ≤Ÿ°bu„ ∫u Ìůfiů* NI°fi˚¥<tJ¡° J¡∑ ¿_S≤w° Ju¡ tC¶∫ J¡°≤d Fæ* N°æ≤ „°˜ů* tu*

•w <fi∫t Ÿu Zbd tfifiR¡≈ ≈C”T≈®∫Ãfi wS° tCtCs°Â»w°R¡≈ ≤Ÿ°bu„ (tůs FÙ ≈≤tŸC©

Fæ oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ <bbuªfi° Ÿu tůs≤Ÿ J¡° ≤<ŸJ¡ Fůfi°) ∫u Ìů I°fi˚¥<tJ¡° J¡∑ ¿_S≤w° Ju¡ FuwC

Fæ* N°æ≤ ŸfJ¡° N<@‹™>°fi (N°@°≤) f®Ê fi Ìůfiů*J¡° N°@°≤ Fæ Îba ŸJ¡∑ FÙ ŸW° Ÿu fi Ìůfiů* J¡° N¿_wÃb Fæ $ wS° ŸJu¡ ≈®J¡°„ Ju¡ ÃJ¡TÕ N°æ≤ N≈J¡TÕ Ÿu •w Ìůfiů* ˚¥<tJ¡°Nů* tu*

ŸyÕ - 117]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

651

°Ÿ N°æ≤ b¨<] Ìu©Ù ı°wÙ Fæ Îba fi-fi J¡°≤dů* Ÿu ∫u Ÿf ˚¥<tJ¡°Î≥ N≈fiu-N≈fiu <bT∫ Ÿu f]t¥Ô FůJ¡≤ N≈fiu-N≈fiu NfiCR¡≈ ŸaŸ°≤ ¿_Sw Ì…#©R¡≈ wS° ŸaŸ°≤ Ÿu tC<•w

<fi≤<w„∫°fi∏Ì-≈®°<›wR¡≈ Wt k¡Ô J¡ů Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ* $ ıæŸu fiÙªu J¡∑ ˚¥<tJ¡° Ju¡ Ÿ°w

≈Ì W≤ůW≤ ≤ıůyCd, wtůyCd N°æ≤ Ì…#© Ÿu ≈¥dÕ fi≤J¡ ≈∫Õ∏w Fæ* wS° «¡≈≤ J¡∑ ˚¥<tJ¡° Ju¡

W≤ůW≤ Ÿ[byCd, ŸC© N°æ≤ I°fi Ÿu ≈¥dÕ ŸÃ∫ÔůJ¡ ≈∫Õ∏w Ÿ°w ≈Ì Fæ* wS° J®¡ttC¿•w

fiJ¡° k¡Ô Fæ bæŸu FÙ ∫u NI°fi˚¥<tJ¡° N°æ≤ I°fi˚¥<tJ¡° ˚Ù Fæ* ∫F NSÕ Fæ $$2,3$$ fitu* Ÿu

≈FÔu N°≈ Ÿ°w ≈®J¡°≤ J¡∑ NI°fi˚¥<tJ¡° J¡ů ŸC<fi∫u $ wÌfi∏w≤ N°≈ Ÿ°w ≈®J¡°≤ J¡∑

I°fi˚¥<tJ¡° J¡ů ŸCfiuyu* $$4$$

≈FÔu Ìůfiů* ˚¥<tJ¡°Nů* tu* Ÿu ≈®Ã∫uJ¡ J¡° k¡Ôw# Ÿ°@°≤d Ôsd J¡Fwu Fæ* $

_bR¡≈ tu* ¿_S<w tC¿•w Fæ Îba NF∏w° J¡∑ ≈®wÙ¿w ŸJ¡∑ h∫C<w Fæ ("NFa" ∫F fů@ Fůfiu

≈≤ FÙ _bR¡≈°b¿_S<wR¡≈ tC<•w h∫Cw Fů ı°wÙ Fæ oŸ J¡°≤d f] Nb_S° ≈®°›w FůwÙ Fæ)

•∫ů*<J¡ "NFtg" J¡° Ì∫ Fůfiu ≈≤ _bR¡≈¿_S<wR¡≈ tC¿•w J¡∑ <b_t¨<w FůwÙ Fæ $ Ÿasu≈w#

∫FÙ w[bI N°æ≤ Nw[bI J¡° Ôsd Fæ $$5$$

Ÿtu* ≈FÔu J¡° Ôsd _≈‹¸> J¡≤wu Fæ* $
ıů ≤°y-πuT J¡° Ì∫ fi Fůfiu Ÿu „C] Ÿ∏t°Ì°fiR¡≈ Ÿu <bª<Ôw fiFÙ* Fůwu Fæ*, fitu*

NIw° J¡∑ Ÿa˚°bfi° fiFÙ* Fæ* $$6$$ ıů _b”≈ Ÿu ˚®‹¸> Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ªuÃ∫ NSÕ tu* (<bT∫ tu*)

<ª<w J¡° tÀfi Fůfi° Fæ, oŸŸu f»J¡≤ tůF fi wů J¡ůoÕ F…N° N°æ≤ fi Fůy° $$7$$ <ªW Ju¡ ÎJ¡

≈Ì°SÕ Ÿu ÌqŸ≤u ≈Ì°SÕ tu* ı°fiu ≈≤ ∫°fiÙ ≈¥bÕ <bT∫ Ÿu F¸>J¡≤ N∏∫ <bT∫ tu* ı°fiu Ju¡ ≈FÔu fÙª
tu* ıů tfifi≤<Fw ¿_S<w Fæ bF _bR¡≈¿_S<w J¡FÙ ı°wÙ Fæ $ Ÿf ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi°Nů* Ÿu

„¥∏∫, ınw° N°æ≤ <fiB°- ofi Ìů Nb_S°Nů* Ÿu <fitCÕ•w wS° <„Ô° Ju¡ tº∫ Ju¡ wCv∫ (ıæŸu

≈ÃS≤ J¡° tº∫ <fiÿªÔ Fůw° Fæ ŸJu¡ ŸÂ„) ıů ¿_S<w Fæ, bF _bR¡≈ J¡∑ ¿_S<w J¡FÙ yoÕ

Fæ $$8,9$$ N∏Ì≤ NF∏w°a„ Ju¡ N°æ≤ f°F≤ ˚uÌ Ju¡ <bfi‹¸> N°æ≤ „°∏w Fůfiu ≈≤ wS° Ìůfiů* ıyF

<fi_≈∏Ì Fůfiu ≈≤ _b≈®J¡°„ <ªwg J¡° ıů <bJ¡°Ÿ Fæ, bFÙ _bR¡≈ Fæ ∫F <Ÿ]°∏w Fæ $ Ÿ

≈®Ã∫Jg¡ ªæw∏∫ tu* NI°fi J¡° Nfi°<Ì R¡≈ Ÿu Nº∫°Ÿ <J¡∫° y∫° Fæ $ oŸ Ÿt∫ Ÿ NI°fi J¡∑
ofi ˚¥<tJ¡°Nů* J¡ů N°≈ ŸC<fi∫u- fÙıı°y®w, ı°y®w, tF°ı°y®w, ı°y®Ã_b›fi, _b›fi, _b›fiı°y®w N°æ≤ ŸCTC<›w oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°w w≤F J¡° tůF Fæ $ ∫F Ÿ°w ≈®J¡°≤ J¡° tůF ≈≤_≈≤

Ÿa¿ÿÔ‹¸> FůJ¡≤ fF…w Ÿu fi°tů* J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ $ Ÿ°w ≈®J¡°≤ J¡u tůFů* tu* Ÿu ≈®Ã∫uJ¡ J¡° Ôsd N°≈ ŸC<fi∫u $ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* NSb° ı°y≤d Ju¡ N°<Ì tu* t°∫°„fÔ ªæw∏∫Ÿu ≈®°d@°≤d N°<Ì <J®¡∫°R¡≈ ≈°<@ Ÿu ˚<b‹∫ tu* Fůfiub°Ôu <ªW, ıÙb N°<Ì fi°t„ÆÌů* N°æ≤ fiJu¡ NSů˘

J¡° ˚°ıfiR¡≈ wS° b‚∫t°d ı°y®w J¡° fÙı˚¥w ıů ≈®St ªuwfi (<ªÌ°˚°ŸŸab<Ôw _bR¡≈) Fæ, bF fÙıı°y®w J¡FÔ°w° Fæ $$10-14$$ ∫F I°fi J¡∑ fi¥wfi Nb_S° Fæ $ Nf N°≈ ı°y®w ŸaŸ°≤ J¡ů ŸC<fi∫u $ fib≈®Ÿ¥w fÙıı°y®w Ju¡ f°Ì "N∫a _S¥ÔÌuFů&Ftg' (∫F _S¥Ô ÌuF tæ* Fq≥)

"oÌa ÌuF˚ůÀ∫ı°wa tt" (∫F ÌuF-˚ůÀ∫Ÿt¥F tu≤° Fæ) ÎuŸÙ ıů N≈fiu tu* ≈®wÙ¿w Fæ, Ÿu FÙ

652

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
ı°y®w J¡Fwu Fæ* $ ∫F Nb_S° tF°ı°y®w Ÿu <bÔsd Fæ*, •∫ů*<J¡ oŸtu* ≈¥bÕ Ju¡ NfiC˚b J¡°

N˚°b Fæ $ "∫F ÌuF tæ* Fq≥', "∫F ˚ůÀ∫ b_wCı°w tu≤° Fæ' oŸ ı°y®w ≈®wÙ<w Ju¡ ı∏t Ju¡

Nfi∏w≤ Ì∫ J¡ů ≈®°›w F…N° NSb° ≈¥bÕı∏t Ju¡ Ÿı°wÙ∫ Ÿa_J¡°≤ Ju¡ Ìgfů@Ÿu Nh~>Ù w≤F

<Ìw F…N°, NwÎb NU∫°Ÿ Ÿu Â», NS°Õwg ıæŸu f®°Êd°<Ìı∏t tau wCv∫w° ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù
ı∏t°∏w≤ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu <J¡ŸÙ tu* f®°Êdů<ªw <J®¡∫°Nů* tu* <b„uT N°y®F wS° <fi≈Cdw° Ìu©Ù
ı°wÙ Fæ, Ÿftu* ÎuŸÙ f°w fiFÙ* Ìu©Ù ı°wÙ, Nw# Îu<FJ¡ ∫° ı∏t°∏w≤Ù∫ Â»Ů∫°Ÿ Ÿu Â»w°

J¡ů ≈®°›w F…N° ıů ≈¥bůÕ•w ı°y®wg≈®Ã∫∫ Fæ, ŸÙJ¡ů tF°ı°y®w J¡Fwu Fæ* $
ı°y®wg_b›fi J¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $
ı°y®w ≈C”T J¡° NfiU∫°Ÿ Ÿu NÂ» NSb° Â»Ů∫°Ÿ Ÿu Â» ıů w∏t∫°ÃtJ¡ tfiů≤°≠∫

Fæ, ŸÙ J¡ů ı°y®wg_b›fi J¡Fwu Fæ* $ ıæŸu ≤°ı° Ôbd J¡ů F…N° S° $

ª∏BÌ„Õfi, „C<•wR¡›∫ N°<Ì J¡∑ ˚®°¿∏w∫°≥ ˚Ù ı°y®w _b›fi Ju¡ FÙ ˚uÌ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ìů ª∏Bt°Nů* J¡° Ì„Õfi, ŸÙ≈ tu* ª°≥ÌÙ J¡∑ ≈®wÙ<w, t¨yw¨‹d° N°<Ì ˚uÌ Ÿu NU∫°Ÿb„

N°y®F˚°b J¡ů ≈®°›wJ¡≤ _b›fi NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡° Fůw° Fæ $

_b›fi J¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $

<ıŸu tæ*fiu Nv≈J¡°Ô wJ¡ Ìu©°, ıů ŸÃ∫ ˚Ù fiFÙ* Fæ*, oŸ w≤F J¡∑ <fiB° Ju¡ tº∫ tu* NSb°

<fiB° Ju¡ N∏w tu* <fiB°J¡°Ô tu* NfiC˚¥w ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ıů ≈®wÙ<w Fæ, Ÿu _b›fi J¡Fwu Fæ*, bF

_b›fi NI ≈C”T Ju¡ tF°ı°y®w tu* ¿_Sw _S¥Ô „≤Ù≤ Ju J¡^™> Ÿu ÔuJ¡≤ ⁄Ì∫≈∫Õ∏w fi°nÙ ≈®Ìu„
tu* Fůw° Fæ $$15-20$$

_b›fi Ju¡ •w Ôsd Ju¡ ≈≈°Ìfi Ju¡ <ÔÎ ≈Cfi# _b›fi J¡° FÙ <b„uTdů* π°≤° bdÕfi J¡≤wu Fæ** $

<ª≤J¡°Ô wJ¡ Ì„Õfi Ju¡ N˚°b Ÿu N<bJ¡<Ÿw tF°„≤Ù≤b°Ô° Â» N<˚t°fi ∫° <ª≤J¡°Ô
wJ¡ _S°<∫Ãb J¡∑ J¡v≈fi° π°≤° ı°y®Ìg˚°b Ÿu ≈®R¡» F…N° bF _b›fi tF°ı°y®w J¡∑ wCÔfi° J¡ů

≈®°›w F…N° Fæ, ıæŸu tF°≤°ı F¿≤ÿª∏B J¡° f°≤F bTÕ tF°ı°y®wg Ju¡ wCv∫ Fů y∫° S° $ ∫F ÌuF

J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ ∫° fi°„ fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù Fůw° Fæ $ Ìæbb„ ÌuF Ju¡ fi°„ Fůfiu ≈≤ ˚Ù ŸÙ w≤F

N°yu NfiCb¨W Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ ÿÔůJ¡ tu* "swu ÌuFu" ÎuŸ° J¡F° Fæ $

ŸCTC<›w J¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $

≈¥bÕ ~>Fů* Nb_S°Nů* J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤fiu ≈≤ ıů ıÙb J¡∑ ın Nb_S° Fæ, bF ŸCTC<›w Fæ

∫°fiÙ ≈¥bÕ ~>Fů* Nb_S°Î≥ J¡tÕk¡Ô J¡∑ ˚ůy˚¥<tR¡≈ Fůfiu Ÿu J¡tÕı Fæ*, ŸCTC<›w wů Ìg˚¥w J¡tůÕ

J¡° ˚ůy Ÿu s∫ Fůfiu ≈≤ ÌqŸ≤u J¡tů˘ J¡° NfiCÌ∫ Fůfiu ≈≤ N°æ≤ tº∫J¡°Ô tu* „uT ≤FfiuuŸu NI°fi≈<Fw ªæw∏∫„uTR¡≈° FÙ Fæ, ıů ıÙb J¡∑ ın°b_S° Fæ $ bFÙ ın°b_S° Fůfiu b°Ôu ÌC#©ů*J¡° NfiC˚b J¡≤°fiub°ÔÙ b°Ÿfi° wS° J¡tů˘ Ÿu ≈¥dÕ ŸCTC<›w J¡FÙ ı°wÙ Fæ $

ŸCTC<›wJ¡°Ô tu* J¡°≤d tu* <bÔÙfi ıywg J¡∑ b°Ÿfi°R¡≈ Ÿu ŸW° ≤FwÙ Fæ, N∏∫S° <k¡≤
oŸJ¡∑ Ã≈<W Jæ¡Ÿu FůwÙ ? oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* #

ŸyÕ - 118]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

653

∫u w¨d, i>uÔu, <„Ô° N°<Ì Ÿf ≈Ì°SÕ Ÿ Nb_S° tu* ˚Ù ≈≤t°dC Ju¡ ≈®t°d Ÿu ≤Fwu Fæ* $

≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, tæ*fiu N°≈Ÿu NI°fi J¡∑ ∫u Ÿ°w Nb_S°Î≥ J¡FÙ* Fæ* $$21-24$$

fitu* ÎJ¡ ÎJ¡ Ju¡ N∏Ì≤ ÌqŸ≤Ù-ÌqŸ≤Ù J¡° N°<b˚°Õb Fůfiu Ÿu ≈≤_≈≤Ÿa<tZd Ÿu Nfi∏w

˚uÌ Fůwu Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu* Fæ* $
ofitu* fi°fi° <b˚bb°ÔÙ ÎJ¡ ÎJ¡ J¡∑ Ÿæ*J¡nů* „°©°Î≥ Fæ* $ <ª≤J¡°Ô wJ¡ f]t¥Ô F…oÕ
ı°y®Ã_b›fi°b_S° ı°y®Ìb_S° tu* FÙ <tÔwÙ Fæ $ •w Nb_S° fi°fi° ≈Ì°Sů˘ Ju¡ ˚uÌ Ÿu ©¥f

<bJ¡°Ÿ Ju¡ Ÿ°S b¨<] J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ $ oŸ ı°y®Ìb_S° J¡ů ≈®°›w F…oÕ ı°y®Ã_b›fi Nb_S° Ju¡

˚Ù N∏Ì≤ tF°ı°y®wgÌ„°R¡≈ ≈®wÙ<w∫°≥ ≈¨SJg¡-≈¨SJg¡ Fæ* $ fiJu¡ ˚Ù N∏Ì≤ ıæŸu fiÌÙ Ju¡ ˚Ùw≤

<y≤fiub°Ôu ıÔ˚≥b≤ tu* fi°æJ¡° ˚®td J¡ů ≈®°›w FůwÙ Fæ ∫°fiÙ ª•J¡≤ J¡°¸>wÙ Fæ, bæŸu FÙ ıÙb ÎJ¡ tůF Ÿu Ì¥Ÿ≤u tůF J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $$25-27$$ J¡ůoÕ Ÿ¨<‹¸>∫°≥ ÌÙ|ÕJ¡°Ô wJ¡ _b›fi-
ı°y®wg R¡≈Ÿu ¿_Sw Fæ*, J¡ůo˘ Ÿ¨¿‹¸>∫°≥ _b›fi ı°y®wg Fæ* N°æ≤ N∏∫ ı°y®w _b›fi Fæ* $$28$$

∫ů* b<dÕw NI°fi˚¥<tJ¡° J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤ ≤Fu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ŸŸu w≤fiu J¡° ≈°∫

J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°w ≈®J¡°≤ J¡∑ NI°fi˚¥<tJ¡° J¡° tæ*fiu bdÕfi <J¡∫° $ ∫F NI°fi˚¥<tJ¡° <b<b@

<bJ¡°≤ů* Ÿu wS° N∏∫°∏∫ ıywů* Ju¡ ˚uÌů* Ÿu Nbÿ∫ Ã∫°≠∫ Fæ $ ≈¥bÕ tu* J¡FÙ yoÕ Îba N°yu J¡FÙ
ı°fiub°ÔÙ ŸC∏Ì≤ <bª°≤d°Nů* Ÿu ≈®Ã∫ayt°` ÎJ¡≤Ÿ N°Ãt° J¡° Ì„Õfi Fůfiu ≈≤ oŸ N<bΩ°˚¥<tJ¡°

Ÿu N°≈ Nbÿ∫ f°F≤ <fiJ¡Ô ı°∫u*yu $$29$$

ÎJ¡ Ÿ°æ Ÿ`Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ Nl>°≤Fb°≥ ŸyÕ
tůs≈∫Õ∏w Ÿ°w ≈®J¡°≤ J¡∑ I°fi˚¥<tJ¡° J¡° N≈fiu-N≈fiu Ôsdů* Ju¡ Ÿ°S ˚ÔÙ˚°≥<w bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu <fi‹≈°≈ ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿ°w ≈®J¡°≤ J¡∑ oŸ I°fi˚¥<tJ¡° J¡ů N°≈ ŸC<fi∫u $ NU∫°Ÿ J®¡tŸu NfiC˚b tu* N°oÕ F…oÕ oŸ I°fi˚¥<tJ¡° Ÿu <k¡≤ N°≈ NI°fiR¡≈Ù

J¡∑ªn tu* fiFÙ* k≥¡Ÿu*yu $$1$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ∫ůy„°˜ tu* ∫t, <fi∫t N°<Ì N°™> Nayů* Ju¡ ˚uÌů* Ÿu <˚∏fi ıů

∫ůy˚¥<tJ¡°Î≥ ≈®<Ÿ] Fæ •∫° bu FÙ wů ∫u fiFÙ* Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ*, bu ∫u fiFÙ* Fæ* $

∫ůy-Ÿ°a¶∫b°ÌÙ fF…w ˚uÌů* Ÿu ∫C•w ∫ůy˚¥<tJ¡°Nů* J¡ů J¡Fwu Fæ*, fi ∫ůy ˚¥¿tJ¡°Nů*

J¡° k¡Ô wCh~> <Ÿ<] Fæ $ bu N°æ≤ů* J¡ů N˚Ù‹¸> Fæ* $ tCHu wů ∫u I°fi˚¥<tJ¡°Î≥ FÙ N˚Ù‹¸> Fæ*,

•∫ů*<J¡ ∫u ≈≤t ≈C”T°SÕR¡≈ J¡v∫°d Ìufiub°ÔÙ Fæ* $$2$$

Iu∫ •∫° Fæ NSb° I°fi •∫° Fæ ? <ıŸJ¡∑ ˚¥<tJ¡°Nů* J¡° N°≈ bdÕfi J¡≤wu Fæ*, ÎuŸÙ

<ıI°Ÿ° Fůfiu ≈≤ ŸJ¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $

N©^±>°J¡°≤ <ªWb¨<W tu* N°R¡» f®Ê NI°fi J¡° <fibwÕJ¡ Fůfiu Ÿu I°fi J¡F° ı°w° Fæ,

654

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

•w I°fi Ÿ°w ˚¥<tJ¡°b°Ô° Fæ $ NI°fi J¡∑ <fib¨<W Fůfiu ≈≤ ŸÙ f®Ê J¡° N°æ≈ª°¿≤J¡ fi°t Iu∫ ∫° tC<•w Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ ≈ª°≤ Ÿu ÎJ¡ FÙ f®Ê Ìů ≈®J¡°≤ J¡° J¡FÔ°w° Fæ $ Iu∫ ∫° tC<•w fi°t J¡∑ _b_S Nb_S° wů Ÿ°w ˚¥<tJ¡°Nů* Ju¡ Nfi∏w≤ ≈®<w<‹™>w Fæ $$3$$

≈¥b°Õ≈≤ Nb_S°Nů* Ÿu J¡¿v≈w Nb°∏w≤ ≈®b¨<W <fi<tW˚¥w ˚uÌ Ju¡, ıů <J¡ <tØ∫°˚¥w Fæ, fi‹¸> Fůfiu ≈≤ Nbfů@ N°æ≤ tůs ≈Ìů* J¡∑ f®ÊR¡≈ ÎJ¡°SÕt°` tu* <fi‹™>° Fůfiu Ÿu ≈∫°Õ∫R¡≈w°

<Ÿ] F…oÕ, •∫ů*<J¡ •w ≈®J¡°≤ J¡° ıÙb <k¡≤ Ã≈∏fi fiFÙ* Fůw°, <ıŸŸu <J¡ fi Ìůfiů* tu* ˚uÌ

Fůfiu Ÿu ≈∫°Õ∫w° fi Fů, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

ŸÃ∫°bfů@ N°æ≤ tůs ∫u Ìůfiů* FÙ ≈∫°Õ∫b°ªJ¡ „ÆÌ Fæ*, •∫ů*<J¡ <ıŸ ıÙb J¡ů ŸÃ∫

Nbfů@ Fů ı°w° Fæ, Ÿu <k¡≤ oŸ ŸaŸ°≤ tu* ı∏t Ôufi° fiFÙ* ≈nw° oŸŸu <Ÿ] F…N° <J¡ ıů ŸÃ∫°bfů@ Fæ, bFÙ tůs Fæ $$4$$ ≈FÔÙ I°fi˚¥<tJ¡° „C˚uh~>° J¡FÙ yoÕ Fæ, ÌqŸ≤Ù J¡° fi°t

<bª°≤d° Fæ, wÙŸ≤Ù wfiCt°fiŸ° J¡FÙ ı°wÙ Fæ, ª°æSÙ Ÿ[b°≈<W Fæ, ŸJu¡ f°Ì ≈°≥ªbÙ

NŸaŸ<•w fi°t J¡∑ ∫ůy˚¥<tJ¡° Fæ, ~>™>Ù ≈Ì°S°Õ˚°bfiÙ Fæ Îba Ÿ°wbÙ* wC∫Õy° J¡FÔ°wÙ Fæ $
tC•w tfi Ju¡ N∏w tu* ¿_Sw Fæ $ Ÿtu* <k¡≤ „ůJ¡ fiFÙ* Fůw° $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ofi Ÿ°w

˚¥<tJ¡°Nů* Ju¡ ≈¨SJg¡-≈¨SJg¡ Ôsdů* J¡ů N°≈ ŸC<fi∫u $$5-7$$ tæ* t¥» FůJ¡≤ FÙ •∫ů* ¿_Sw Fq≥,

<bª°¿≤w buÌ°∏wb°•∫ů* Ÿu N°æ≤ yC”ıfiů* Ÿu ≈≤tw[b J¡ů Ìu©¥≥y°, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ Ÿ°@fi ªw…‹¸>∫

Ÿ‡≈<W≈¥bÕJ¡ ıů oh~>° Fæ, Ÿu <bπ°fig Ôůy „C˚uh~>° J¡Fwu Fæ* $ <fi‹J¡TÕ ∫F <fiJ¡Ô° <J¡

<fi<T] J¨¡Ã∫ů* Ju¡ Ã∫°y, <fi‹J¡°t Ì°fi N°<Ì Ju¡ NfiC‹™>°fi Ÿu Ã≈∏fi, Ÿa∏∫°Ÿ-

Ÿ°@fiªwC‹¸>∫Ÿ‡≈<W Ÿu ∫C•w tC<•w≈∫Õ∏w ≤Ffiub°ÔÙ, Zbd N°<Ì tu* ≈®b¨<W Ju¡ k¡ÔR¡≈

N°Ãt-Ÿ°s°ÃJ¡°≤J¡∑ ÃJ¡¸> oh~>° FÙ ≈FÔÙ ˚¥<tJ¡° Fæ $$8$$ „°˜Ů∫°Ÿ, yC”Nů* Ju¡ Ÿ°S

ŸaŸyÕ, bæ≤°À∫ N°æ≤ NU∫°Ÿ≈¥bÕJ¡ ıů ≈®b¨<W (c) Fæ, bF <bª°≤d° fi°t J¡∑ I°fi˚¥<tJ¡°

Fæ $$9$$ <bª°≤d° N°æ≤ „C˚uh~>° Ÿu Ÿ°@fi ªwC‹¸>∫ Ÿ‡≈<W≈¥bÕJ¡ <J¡∫u y∫u Zbd N°æ≤ tfifiŸu

∫C•w <fi<Ìº∫°Ÿfi Ÿu tfi J¡∑ „ÆÌ N°<Ì <bT∫ů* tu* NŸ•ww°R¡≈ ıů wfiCw° (Ÿ<bJ¡v≈

Ÿt°<@R¡≈ Ÿ¥‚tw°) Fæ, bF wfiCt°fiŸ° fi°tJ¡ ˚¥<tJ¡° J¡FÙ yoÕ Fæ $ •w ˚¥<tJ¡° tu* tfi NÃ∫∏w Ÿ¥‚t Fů ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ bF wfiCt°fiŸ° J¡FÙ yoÕ Fæ $$10$$

∫ůy„°˜ tu* ˚Ù J¡F° y∫° Fæ #

Zů`°<ÌJ¡≤dæ∫°Õbh~>ÆÌ°<Ì<bT∫y®F# $ w°b]∫°fi<t<w≈®ů•wa Ÿt°<@# _∫°Ww# ≈≤# $$

NS°Õwg ıf wJ¡ Zů` N°<Ì o¿∏B∫ů* π°≤° „ÆÌ N°<Ì <bT∫ů* J¡° y®Fd Fůw° Fæ wf wJ¡

º∫°fi J¡FÔ°w° Fæ, wÌfi∏w≤ ∫°fiÙ Zů` N°<Ì o¿∏B∫ů* Ÿu „ÆÌ N°<Ì <bT∫ů* J¡° y®Fd fi Fůfiu

≈≤ Ÿt°<@ FůwÙ Fæ $

„C˚uh~>°, <bª°≤d° N°æ≤ wfiCt°fiŸ° - ofi wÙfi ˚¥<tJ¡°Nů* Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu f°fl <bT∫ů*tu*

Ÿa_J¡°≤ fi ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d <ªW tu* NÃ∫∏w <b≤<•w Fůfiu Ÿu t°∫°, t°∫° Ju¡ J¡°∫Õ N°æ≤ wÙfi c yCR¡Ÿub°, <˚s°∏fi˚ůıfi, „°æª N°<Ì ∫<w@tÕ≈°ÔfiŸ<Fw Zbd tfifi FÙ ∫F°≥ ≈≤ ŸÌ°ª°≤

Fæ, N∏∫ ŸÌ°ª°≤ <ªW„C<]t°` J¡° FuwC Fæ Nw# bF ≈FÔu FÙ <Ÿ] Fæ $

ŸyÕ - 118]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

655

Nb_S°Nů* Ÿu „ů<@w, ŸfJu¡ N°@°≤, Ÿ∏t°`R¡≈ N°Ãt° tu* sÙ≤ tu* ıÔJu¡ wCv∫ I°fi, I°w°, Iu∫˚°b Ju¡ <bfi°„ Ÿu Ÿ°s°ÃJ¡°≤≈∫Õ∏w ıů ¿_S<w ∫°fiÙ <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°¿@R¡≈° ¿_S<w Fæ, bF Ÿ[b°≈<W Fæ, •∫ů*<J¡ Ÿtu* tfi ≈≤t°ÃtŸ[b R¡≈ Ÿu ¿_Sw Fů ı°w° Fæ $ oŸ ˚¥<tJ¡° tu*
ıÙb f®Ê<bwg J¡F° ı°w° Fæ $$11$$ „C˚uh~>°, <bª°≤d°, wfiCt°fiŸ°, Ÿ[b°≈<W ofi ª°≤

I°fi˚¥<tJ¡°Nů* Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu f°fl N°æ≤ NŮ∫∏w≤ <bT∫°J¡°≤ů* Ÿu N°æ≤ fiJu¡ Ÿa_J¡°≤ů* Ÿu NŸ‡f∏@R¡≈ Ÿt°<@≈¿≤≈°J¡ Ÿu <ªW tu* b¨<] J¡ů ≈®°›w F…N° <fi≤<w„∫°fi∏Ì, <fiÃ∫ N≈≤ůs, f®Ê°Ãt˚°bŸ°s°ÃJ¡°≤ R¡≈ ªtÃJ¡°≤ <ıŸtu* Ã≈∏fi F…N° Fæ, ÎuŸÙ ≈°≥ªbÙ* I°fi˚¥<tJ¡°

NŸaŸ<•w fi°t J¡∑ J¡FÙ yoÕ Fæ $ ∫Ω<≈ Wt N<@J¡°¿≤∫ů* J¡ů <πwÙ∫ ˚¥¿tJ¡° tu* ˚Ù „ÆÌı∏∫

N≈≤ůsI°fi Ÿu Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fůfi° ≈®<Ÿ] Fæ wS°<≈ ≈°≥ªbÙ* ˚¥<tJ¡° tu* πæw Ÿa_J¡°≤ Ju¡ NÃ∫∏w

h~>uÌ Ÿu Ã≈∏fi NÃ∫∏w ÃJ¡TÕ J¡° N°æ≤ ªwCSÕ ˚¥<tJ¡° Ju¡ N∏wtu* Ã≈∏fi Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡∑

≈°≥ªbÙ* ˚¥<tJ¡° tu* Â»w≤w° J¡∑ ≈≈<W J¡° Ÿ¥ªfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ "R¡»" ªtÃJ¡°≤ J¡° <b„uTd Fæ $ NwÎb ª°æSÙ ˚¥<tJ¡° Ju¡ N∏w tu* J¡FÙ* ≈≤ ≈°≥ªbÙ* ˚¥<tJ¡° J¡ů ≈®°›w FCN° ≈CR¡T f®Ê<bª°≤

J¡FÔ°w° Fæ $ oŸ I°fi˚¥<tJ¡° tu* N¿bΩ° N°æ≤ N<bΩ° Ju¡ J¡°∫ů˘ J¡° ŸaŸyÕ <fÔJC¡Ô fiFÙ*

≤Fw°, NwÎb ∫F NŸaŸ<•w fi°t J¡∑ ˚¥<tJ¡° J¡FÙ ı°wÙ Fæ $$12$$
oŸÙ ˚¥<tJ¡° Ju¡ NÃ∫∏w ≈¿≤≈°J¡ Ÿu N°yu J¡∑ Ìů ˚¥<tJ¡°Î≥ FůwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

≈°≥ª ˚¥<tJ¡°Nů* Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu N°Ãt°≤°tR¡≈ Ÿu Â» ¿_S<w FůwÙ Fæ $ f°fl N°æ≤ NŮ∫∏w≤

≈Ì°Sů˘ J¡∑ ˚°bfi° fi Fůfiu Ÿu ∫F ˚¥<tJ¡° ≈Ì°S°Õ˚°bfiÙ J¡FÔ°wÙ Fæ $$13$$

∫<Ì oŸ ˚¥<tJ¡° tu* ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ˚°bfi° fiFÙ* FůwÙ Fæ, wů ÌuF∫°`° Jæ¡Ÿu Ÿ‡≈∏fi FůyÙ ? oŸ

≈≤ J¡Fwu Fæ* $

<ª≤J¡°Ô wJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ π°≤° <J¡∫u y∫u ≈®∫Ãfi Ÿu oŸtu* NSů˘ J¡∑ ≈®wÙ<w FůwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ≈Ì°S°Õ˚°bfi°fi°tJ¡ ∫F ~>™>Ù ˚¥<tJ¡° J¡FÙ ı°wÙ Fæ $ oŸ ˚¥<tJ¡° tu* ¿_Sw ≈C”T
f®Ê<bÌgb≤Ù∫°fig J¡FÔ°w° Fæ $ ≈¥bůÕ•w ~># ˚¥<tJ¡°Nů* J¡° fF…w <Ìfiů* wJ¡ NU∫°Ÿ Fůfiu Ÿu ÌqŸ≤u Ju¡ ≈®∫Ãfi Ÿu ˚Ù ˚uÌ J¡∑ ≈®wÙ¿w fi Fůfiu Ÿu ıů ÎJ¡t°` _bR¡≈ tu* ¿_S<w Fæ Ÿu wC∫Õy°
fi°tJ¡∑ y<w ∫°fiÙ I°fi˚¥<tJ¡° ı°<fi∫u $ "wC∫˘ ı°y®Ì°Ωb_S°`∫<fitCÕ•wa <„btπæwa ªwCS˘
t∏∫∏wu' (ı°y®Ìg N°<Ì wÙfi Nb_S°Nů* Ÿu ≤<Fw <„b, Nπæw, ª°æS° wC∫Õ t°fi° y∫° Fæ) oŸ ZC<w Ÿu Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ <bπ°fig Ju¡ NfiC˚b Ÿu <Ÿ] f®Ê J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ ∫°fiÙ <ıŸ

Nb_S° tu* N°ÃtR¡≈ Ÿu N©^±> f®Ê J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, bF wC∫Õy° Nb_S° Fæ ŸJ¡ů ıů ≈®°›w Fů ªCJ¡°, bF f®Ê<bπ¿≤‹™> J¡F° ı°w° Fæ $ •w f®Ê<bπ¿≤‹™> f®Ê<bÌg, f®Ê<bπ≤

N°æ≤ f®Ê<bπ≤Ù∫°fig tu* ª°æS° Fæ $ Ÿu ∫F Nb_S° ≈®°›w FůwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F wC∫Õy°

J¡FÔ°wÙ Fæ $ ∫F wC∫°Õb_S° ıÙbfitC•w ≈C”Tů* tu* oŸÙ ÌuF tu* <bΩt°fi ≤FwÙ Fæ $ oŸ

Nb_S° Ju¡ f°Ì <bÌuFtC<•w J¡° <bT∫ wC∫°ÕwÙw f®Ê FÙ Fæ, Nw# ˚¥<tJ¡°Nů* tu* ŸJ¡∑
ydfi° fiFÙ* J¡∑ ı°wÙ $$14-16$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıů tF°≈C”T Ÿ°wbÙ* ˚¥<tJ¡° J¡ů

656

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

≈®°›w Fů y∫u Fæ*, bu N°Ãt°≤°t N°æ≤ tF°Ãt° ≈≤t tFwg ≈Ì J¡ů ≈®°›w Fů ªCJu¡ Fæ* $$17$$
ıÙb∏tC•w ≈C”T ŸC©-Ì…#© tu* <fitÀfi fiFÙ* Fůwu $ Ju¡bÔ ÌuF∫°`°Ju¡ <ÔÎ ~>™>Ù N°æ≤ Ÿ°wbÙ*

˚¥<tJ¡°Nů* tu* JC¡~> J¡°∫Õ J¡≤wu ˚Ù Fæ* NSb° fiFÙ* ˚Ù J¡≤wu $$18$$

J¡≤wu Fæ* ∫° fiFÙ* ˚Ù J¡≤wu, oŸ J¡Sfi Ÿu <J¡ŸÙ J¡ů fiJu¡ ∫Su‹¸>°ª°≤ J¡∑ „aJ¡° fi Fů ı°∫, oŸ<ÔÎ ∫Su‹¸>°ª°≤ J¡∑ „aJ¡° J¡° ©^±>fi J¡≤wu F…Î N≈fi° N<˚≈®°∫ ≈®J¡¸> J¡≤wu Fæ* $

≈¥bůÕ•w tF°Ãt° ≈°Ÿ tu* ¿_Sw ≈C”TŸu fů<@w FůJ¡≤ wwg-wwg N°Ztů* tu* ¿_Sw ≈C”Tů*

Ju¡ N°ª°≤J®¡t Ÿu ≈®°›w F…Î ŸÌ°ª°≤ J¡° FÙ N°ª≤d J¡≤wu Fæ, ıů <J¡ k¡Ô J¡∑ N°Ÿ<•w Ÿu Ìq<Tw fiFÙ* ≤Fw° Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F <fiJ¡Ô° <J¡ •w≈C”Tů* J¡∑ ∫Su‹¸>°ª°≤ tu* N°Ÿ<•w fiFÙ* Fů ŸJ¡∑ $ J¡F° ˚Ù Fæ # "<b<Ìwf®Êw[b_∫ ∫Su‹¸>°ª≤da ∫<Ì $ „Cfi°a w[b<bÌ°a ªæb J¡ů

˚uÌů&„C<ª˚sdu $$ (∫<Ì w[bI°<fi∫ů* J¡∑ ∫Su‹¸>°ª°≤ tu* ≈®b¨<W Fů, wů JC¡Wů* N°æ≤ w[bI°<fi∫ů*

Ju¡ N≈<b` ≈Ì°SÕ Ju¡ ˚sd tu* J¡°æfi ˚uÌ Fůy° ?) $$19$$

N°Ÿ<•w≤<Fw ∆∫bF°≤ Ÿu ≈C”T J¡ů ŸC©-Ì…#© J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ* FůwÙ, oŸJ¡ů Â‹¸>°∏w≈¥bÕJ¡

J¡Fwu Fæ* $

N≈fiu N°Ãt° tu* ≤td J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ıywg Ju¡ ∆∫bF°≤ ıÙb∏tC•wů* J¡ů ÎuŸu FÙ ŸC© fiFÙ*

Ìuwu, ıæŸu <J¡ y°» <fiB° tu* Ÿů∫u F…Î ≈C”Tů* J¡ů NÃ∫∏w ŸC∏Ì≤ R¡≈b°ÔÙ <˜∫°≥ ŸC© fiFÙ* ÌuwÙ

Fæ* $$20$$ ∫u Ÿ°w I°fi˚¥<tJ¡°Î≥ <bπ°fiů* J¡ů FÙ ≈®°›w FůwÙ Fæ* $ ≈„C, _S°b≤°<Ì NSb°

‡Ôuh~>°<Ì<ªWb°Ôu (ÌuFtu* N°ÃtfC<] J¡≤fiub°Ôu) tfiC‹∫ů* J¡ů fiFÙ* ≈®°›w FůwÙ $$21$$ ıů ≈„C

(FfiCt°fig N°<Ì), ‡Ôuh~> (@tÕ∆∫°@ N°<Ì) (≈®á°Ì, J¡JÕ¡¸>Ù N°<Ì NŸC≤) ˚Ù oŸ I°fiÌ„°

J¡ů ≈®°›w F…Î Fæ*, bu ˚Ù ŸÌuF NSb° <bÌuF tC•w FÙ Fæ*, oŸtu* ŸaÌuF fiFÙ* Fæ $ <ªwg N°æ≤ N<ªwg J¡∑ y®¿∏S J¡° <bh~>uÌ FÙ I°fi Fæ $ ŸJu¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ tC<•w Fů ı°wÙ Fæ, •∫ů*<J¡ t¨yw¨‹d°
tu* ıÔf¿C], „C<•w tu* ≤ıwfC¿] J¡° ıů f°@ Fæ, wBq≈ FÙ bF Fæ $$22-23$$ ıů Ôůy ∫Ω<≈

ÌqŸ≤Ù-wÙŸ≤Ù ˚¥<tJ¡°Nů* tu* ∫° ª°æSÙ ˚¥<tJ¡° tu* I°fi J¡° Ì∫ Fůfiu Ÿu N°b≤d J¡° fi°„ Fůfiu

≈≤ tůF Ÿu ˚ÔÙ˚°≥<w ≈°≤ Fů y∫u, wS°<≈ ≈®fÔ ≈®°≤Æ@≈®∫C•w <bsu≈ Ju¡ J¡°≤d ≈≤t≈°bfi ≈Ì

J¡ů ≈®°›w fiFÙ* F…Î ∫°fiÙ N°Ã∫¿∏wJ¡ tůFfi°„ Ÿu ≈Ô<sw, <fi≤<w„∫°fi∏Ì, ≈¥dÕR¡≈, <bÌuF

Jæ¡bv∫ J¡ů ≈®°›w fiFÙ* F…Î, N°Ãt≈®°<›w tu* ŸaÔÀfi bu Ôůy ofi ˚¥<tJ¡°Nů* tu* ¿_Sw Fæ* $$24$$ ÎJ¡

FÙ ı∏t tu* JC¡~> Ôůy J®¡t„# Ÿf ˚¥<tJ¡°Nů* J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, J¡ůoÕ Ìů ∫° ÎJ¡ ˚¥<tJ¡° J¡ů

≈®°›w Fůwu Fæ*, J¡ůoÕ (ŸfiJ¡°<Ì) ÎJ¡t°` Ÿ°wbÙ* ˚¥<tJ¡° tu* ¿_Sw ≤Fwu Fæ*, J¡ůoÕ wÙfi ˚¥<tJ¡°Nů*
tu* ¿_Sw ≤Fwu Fæ*, J¡ůoÕ N¿∏wt ˚¥<tJ¡° tu* ªÔu ı°wu Fæ* J¡ůoÕ ª°≤ ˚¥<tJ¡°Nů* J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ*, J¡ůoÕ Ìů ˚¥<tJ¡°Nů* tu* ¿_Sw ≤Fwu Fæ*, J¡ůoÕ Ôůy I°fi˚¥<tJ¡° Ju¡ <J¡ŸÙ ÎJ¡ <F_Ÿu (N°@°,

<wF°oÕ ∫° ª°æS°oÕ) wJ¡ ≤F ı°wu Fæ*, J¡ůoÕ Ÿ°»u wÙfi ˚¥<tJ¡°Nů* wJ¡ ≈F…≥ªwu Fæ*, J¡ůoÕ Ÿ°»u ª°≤, ÌqŸ≤u Ÿ°»u ~># ˚¥<tJ¡°Nů* J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $ ≈¥bůÕ•w I°fi˚¥<tJ¡°Nů* tu* <bª≤ ≤Fu <bbuJ¡∑

≈C”T ˚¥t°Ãt° Ju¡ Ì„Õfi Ÿu f°fl N°æ≤ NŮ∫∏w≤ o¿∏B∫°≥, fiJu¡ <bT∫ N°æ≤ fiJu¡ N°@°≤˚¥w

„≤Ù≤ Ju¡ Fůfiub°Ôu N°º∫°¿ÃtJ¡ N°<Ì ˚uÌů* Ÿu <˚∏fi w°≈ Ju¡ f°@R¡≈ N°Ãt° Ju¡ N∏w#≈®bu„ tu*

ŸyÕ - 119]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

657

Ωůy„ÙÔ Fæ* $$25-28$$
o¿∏B∫ů* Ju¡ Ÿ°S tfi ≈≤ <bı∫ ≈°fi° FÙ Ÿf „`CNů* J¡∑ ı∫ů* Ÿu ÃJ¨¡‹¸> ı∫ Fæ, _b°ÃtŸ°t®°≠∫ FÙ Ÿf ≤°≠∫ů*Ÿu f»J¡≤ ≤°≠∫ Fæ, N∏∫ ≤°≠∫Zu‹™> fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bu Ôůy fnu @Ù≤ Wt ≤°ı° Fæ*, ıů ofi Ì„°Nů* tu* ŸbůÕÃJ¡TÕR¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ* $ ofi Ì„°Nů*
tu* ¿_S<w Ju¡ N°yu <ÌÀyıů* J¡∑ |¸>°Nů* Ju¡ Ÿ<Fw Ÿf „`C∫ů]°Nů* J¡∑ ≈≤°ı∫ w¨d Ju¡ wCv∫
fiy^∫ Fæ $$29$$ ofi ˚¥<tJ¡°Nů* tu* <ıfiJ¡∑ ıÙw FůwÙ Fæ ∫°fiÙ ÃJ¨¡‹¸> _S°fi Fůw° Fæ bu

<fiÿª∫ FÙ tF°Ãt° Fæ*, bu FÙ b∏ÌfiÙ∫ Fæ ∏Fů*fiu o¿∏B∫R¡≈Ù „`CNů* ≈≤ <bı∫ ≈°oÕ Fæ $ <ıŸfiu

≤°ıŸ¥∫ ∫I <J¡∫°, ıů NJu¡Ô° FÙ Ÿ°≤Ù ≈¨<SbÙ J¡° N<@≈<w Fæ, ≤°ı°Nů* ≈≤ „°Ÿfi J¡≤w°

Fæ, bF Ÿt®°¸> ∫°fiÙ "∫Cb° _∫°wg Ÿ°@C ∫Cb°Ω°≈J¡# $ N°<„‹™>ů B<i>‹™>ů f<Ô‹™>#$ w_∫u∫a ≈¨<SbÙ

Ÿb°Õ <bW_∫ ≈¥d°Õ _∫°wg $ Ÿ ÎJ¡ů t°fiCT N°fi∏Ì# $" (Nb_S° tu* ∫Cb°, Ju¡fÔ ∫Cb° FÙ fiFÙ*

≤ůy°<Ì<bFÙfi ∫Cb°, „°˜buW°, Wt „°˜ů≈Ìu„J¡, Â»ÌuFb°Ô° N°æ≤ fÔb°fig Fů Îba @fi Ÿu ≈¥dÕ Ÿt_w ≈¨<SbÙ ∫<Ì ŸJu¡ N°@Ùfi Fů ŸJ¡° ıů N°fi∏Ì Fæ bFÙ tfiC‹∫ Ju¡ ≈s tu* ÎJ¡

≈¥dÕ N°fi∏Ì Fæ $) oŸ ZC<w π°≤° J¡Fu t°fiCT N°fi∏Ì Ÿu ≈¥dÕ N°æ≤ <b≤°¸> ˚Ù ∫°fiÙ Ìub°fi∏Ì J¡∑

≈≤t Nb<@ ˚Ù <ıŸ Ÿ›wt ˚¥<tJ¡° tu* w¨dwCv∫ wCh~> Fů ı°wÙ Fæ* ŸŸu f»J¡≤ <bÌuF Jæ¡bv∫

ŸC© J¡ů ∫FÙ* ≈≤ bu ≈®°›w Fůwu Fæ* $$30$$

ÎJ¡ Ÿ°æ Nl>°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ ∏fiÙŸb°≥ ŸyÕ
t°<∫J¡ R¡≈ J¡° <fi≤°J¡≤d J¡≤ ÎJ¡t°` Ÿ∏t°`Ãb J¡° ≈®Ì„Õfi N°æ≤

˚¥<tJ¡°Nů* tu* ¿_S≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ∫C¿•w Ju¡ <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

ŸJu¡ <ÔÎ ≈≤t°Ãt° J¡ů ŸFı _bJ¡∑∫ ≈¥d°Õfi∏Ì _b≈®J¡°„R¡≈w° J¡° <b_t≤d Fůfiu ≈≤
t°<∫J¡ ıÙb˚°b N°æ≤ ıywg˚°b Ju¡ N°≤ů≈ Ÿu <b<b@ Ì…#©, „ůJ¡ N°<Ì J¡∑ ≈®°<›w Fůfiu tu*

Â‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ŸCbdÕ Ÿf ıyF Ÿf J¡°Ôů* tu ÎJ¡t°` Ÿ…bdÕ_b˚°b Fæ Ôu„t°` ˚Ù Ÿtu*

ŸCbdÕ„¥∏∫w° fiFÙ* Fæ, <k¡≤ ˚Ù bF N≈fiu tu* J¡¿v≈w N≥y¥™>Ù J¡∑ ˚®°¿∏w Ÿu N≈fiÙ ŸCbdÕ≤Ÿw°

J¡ů (ÎJ¡t°`ŸCbdÕR¡≈ J¡ů) fi Ìu©J¡≤ f°F≤Ù tfi Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu Fůfiub°ÔÙ J¡°a_∫w° J¡∑

J¡v≈fi° Ÿu "tæ* Ÿůfi° fiFÙ* Fq≥' ∫ů* ≤ůw° Fæ (∫Ω<≈ ın ŸCbdÕ J¡° ≤ůÌfi Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ wS°<≈

"N≥y¥™>Ù" „ÆÌ Ju¡ ∆∫bF°≤ Ÿu NSb° _b°tÙ Ju¡ ≤ůÌfi Ÿu ŸCbdÕ≤ůÌfi J¡° ∆∫bF°≤ Fůw° Fæ) bæŸu FÙ N°Ãt° ˚Ù NF∏w° Ÿu ≤ůw° Fæ $$1$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu tC<fiıÙ, ŸCbdÕ tu*

N≥y¥™>Ù J¡∑ ˚®°¿∏w J¡° Ì∫ Jæ¡Ÿu Fůw° Fæ N°æ≤ N°Ãt° tu* NF∏w° Jæ¡Ÿu FůwÙ Fæ ? Â‹¸>°∏w N°æ≤ Ì°‹¸>°Õ¿∏wJ¡ ofi Ìůfiů* J¡ů N°≈ ∫C<•w π°≤° _≈‹¸>R¡≈ Ÿu J¡Ffiu J¡∑ J¨¡≈° J¡∑<ı∫u $$2$$

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # bÃŸ ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿwg Ju¡ Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„ _bw#<Ÿ] B‹¸>°
π°≤° Ìu©u ı° ŸJ¡wu* Fæ NŸwg Ju¡ Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„ J¡Ì°<≈ fiFÙ*, oŸ<ÔÎ Ÿwg Ju¡ FÙ

658

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„ J¡ů N°≈J¡ů ≈¥~>fiu ª°<F∫u $$3$$

NF∏w° N°æ≤ N≥y¥™>Ù≈fi° J¡˚Ù ˚Ù Ÿwg fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ fiJu¡ Ã≈<W N°æ≤ fi°„ ˚Ù fiFÙ*

Fů ŸJ¡wu $ ı°∫wu, N¿_w, b]Õwu, <b≈¿≤dtwu, N≈sÙ∫wu, fiÿ∫<w- ofi ~># ˚°b<bJ¡°≤ů* tu*
fÙª Ju¡ ª°≤ Ÿwg Ju¡ FÙ Fůwu Fæ* NŸwg Ju¡ fiFÙ* $ bæŸu FÙ Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„ ˚Ù Ÿwg Ju¡ FÙ Fůwu Fæ, NŸwg tu* „<•w FÙ J¡F°≥ Fæ <J¡ bF Ã≈<W <J®¡∫° J¡° N°æ≤ fi°„ <J®¡∫° J¡° N°@°≤ ffiu $ ∫<Ì

NŸwg Ju¡ Ã≈<w N°æ≤ fi°„ Fů*, wů NŸwg Ju¡ @tÕ Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„ ˚Ù NŸwg Fů ı°∫u*yu $

ÎuŸÙ Nb_S° tu* bu Ìu©u fiFÙ* ı° ŸJ¡wu, •∫ů*<J¡ Ÿwg J¡° NŸwg Ÿu Ÿ‡f@ fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ

Ÿwg FÙ ŸCbdÕ NSb° f®Ê N≥y¥™>Ù ∫° NF∏w°<Ì Ju¡ buT Ÿu Ã≈∏fi Fůw° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $

Ã∫°y N°æ≤ y®Fd N°<Ì <J®¡∫° J¡° Ÿ‡f∏@ ˚Ù Ÿwg J¡° FÙ Ìu©° ı°w° Fæ, NŸwg J¡° fiFÙ*

Ìu©° ı°w°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì wC‡Fu* ŸCbdÕ Ôufi° Fů, wů wCt t¥v∫ ÌuJ¡≤ ŸCbdÕ Ju¡ <ÔÎ N≥y¥™>Ù Ôů $ oŸ ≈®J¡°≤
tº∫_S ≈C”T π°≤° J¡Fu y∫u ©≤ÙÌfiu b°Ôu ≈C”T Ju¡ t¥v∫ Ìufiu ≈≤ fuªfiub°Ô° ≈C”T fF…w t¥v∫

Ÿu ıů ŸCbdÕ Ìuw° Fæ bF ŸÃ∫ FÙ Fæ, oŸtu* J¡ůoÕ Ÿa„∫ fiFÙ* Fæ $ oŸÙ ≈®J¡°≤ f®Ê FÙ Ÿ‡≈¥dÕ

∆∫bF°≤ů* J¡° <bT∫ Fæ $ ŸŸu N∏∫ J¡° w<fiJ¡ ˚Ù ∆∫bF°≤ tu* <fiR¡≈d fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w°,

∫F ˚°b Fæ $$4$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, ∫<Ì ŸCbdÕ FÙ ©≤ÙÌfi°, fuªfi° N°<Ì

Ÿ‡≈¥dÕ ∆∫bF°≤ů* J¡° <bT∫ Fæ, wů Ÿtu* ≈®wÙw Fů ≤Fu N≥y¥™>Ù N°<Ì Ju¡ N°J¡°≤ J¡° ŸCbdÕ Ÿu N<w¿≤•w •∫° _bR¡≈ Fůy° N°æ≤ bF <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ Fůy°, ıů <J¡ N≥y¥™>Ù N°<Ì „ÆÌů* Ÿu J¡F°
ı°w° Fæ $ oŸJu¡ <fiÿª∫ Ÿu tæ* f®Ê Ju¡ _bR¡≈ J¡ů ı°fi ı°«≥¡y° $$5$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° #

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, NŸwg Ju¡ R¡≈≤<Fw R¡≈ J¡° ∫<Ì <fiR¡≈d <J¡∫° ı°w° Fæ, wů Ÿu N°≈ f°≥H

Ju¡ ÔnJu¡ Ju¡ N°J¡°≤ N°æ≤ yCdů* J¡° <fiR¡≈d J¡<F∫u $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ŸCbdÕ tu* ıů N≥y¥™>Ù∫J¡Ãb Fæ bF N<bª°≤ Ÿu FÙ Fæ, <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ wů bF JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $$6$$

N≥y¥™>Ù≈fi° ıů Fæ bF Ju¡bÔ ˚®°¿∏w Fæ bF NŸwg_bR¡<≈dÙ t°∫° Fæ $

∫<Ì NŸwg J¡° R¡≈ J¡F° ı°∫ wů bF N<bª°≤ Ÿt∫ wJ¡ ≤Ffiub°ÔÙ t°∫° J¡° R¡≈ FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì ŸJ¡ů <bª°≤J¡≤ Ìu©° ı°∫, wů bF fiFÙ* <Ì©°oÕ ÌuwÙ ∫°fiÙ wCh~> Fů ı°wÙ Fæ $
oŸ<ÔÎ bF oŸ t°∫° J¡° FÙ R¡≈ Fæ $$7$$

ÎuŸÙ FÙ ≈®<Ÿ<] ÌqŸ≤u t°∫° J¡°∫Õ tu* <Ì©Ô°wu Fæ* $
t¨yw¨‹d° Ju¡ ıÔ tu* N°æ≤ Ìů ª∏Bt°Nů* Ju¡ ˚®t tu* N°æ≤ NF∏w° N°<Ì tu* ∫FÙ R¡≈ Fæ, ıů <J¡

<bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ Â¿‹¸>yůª≤ fiFÙ* Fůw° $$8$$ ıů ≈C”T ŸÙ≈ tu* ª°≥ÌÙ Ÿu N°J¡°≤ J¡ů Ìu©w° Fæ, bF ª°≥ÌÙ Ju¡ NdCt°` J¡d J¡ů ÎJ¡ sd Ju¡ <ÔÎ ˚Ù J¡FÙ* ≈≤ fiFÙ* ≈®°›w J¡≤w° Fæ $ ıæŸu ŸÙ≈ tu*

ª°≥ÌÙ≈fi° N°æ≤ ıæŸu t”˚¥<t tu* ıÔ N<bª°≤ Ÿu FÙ ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ NŸπ_wC FÙ

N<bª°≤ Ÿu Ÿwg-ŸÙ ≈®wÙw FůwÙ Fæ $$9,10$$ ıů b_wC fiFÙ* Fæ, ŸJ¡∑ NŸW° <bª°≤ J¡≤fiu

≈≤ ≈®J¡°<„w FůwÙ Fæ $ ∫<Ì <bª°≤ fi <J¡∫° ı°∫, wů t¨yw¨‹d° tu* ıÔfC<] J¡∑ w≤F bF

ŸyÕ - 119]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

659

_kC¡¿≤w FůwÙ Fæ ıæŸu <J¡ ŸÙ≈ tu* ≤ıw˚°b J¡° Ì„Õfi Fůw° Fæ $ ∫<Ì ŸÙ≈ J¡° Ì„Õfi fi Fů, wů bF ≤ıwR¡≈ tu* ≈®wÙw FůwÙ Fæ $ NŸwg FÙ ŸÃJ¡°∫Õ J¡≤fiub°Ô° N°æ≤ ¿_S≤ Fůw° Fæ $$11$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u, NŸÌg b_wC J¡∑ ŸÃJ¡°∫ÕJ¡°¿≤w° N°æ≤ ¿_S≤w° J¡F°≥ Ìu©Ù yoÕ Fæ ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
buw°Ô J¡∑ ˚®°¿∏w Ÿu Ã≈∏fi F…N° ˚∫, ≤ůÌfi N°<Ì f°ÔJ¡ů* Ju¡ t≤d Ju¡ <ÔÎ Fůw° Fæ $$12$$
ıæŸu f°Ô¥ tu* wuÔ N°<Ì fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ ŸCbdÕ tu* Ju¡bÔ ŸCbdÕw° J¡ů ~>ůnJ¡≤ N∏∫ Nay¥™>Ù∫J¡Ãb, J¡¸>J¡Ãb N°<Ì fiFÙ* Fæ $ ∫F°≥ ≈≤ fi wů JC¡~> ŸÃ∫ Fæ N°æ≤ fi <tØ∫° Fæ ∫°fiÙ ŸÃ∫ FÙ NSÕ<J®¡∫°J¡°≤Ù

Fæ NSb° <tØ∫° FÙ NSÕ<J®¡∫°J¡°≤Ù Fæ, ∫F J¡ůoÕ <fi∫t fiFÙ* Fæ $ ıů b_wC N<@‹™>°fiŸW° tu*
ıæŸu ≈®<w˚°<Ÿw FůwÙ Fæ bæŸu FÙ bF NSÕ<J®¡∫°J¡°≤Ù FůwÙ Fæ $ ıæŸu <J¡ f°ÔJ¡ J¡ů NŸwg ∫s Ju¡ Ì„Õfi N°<Ì Ÿu <bJ¡°≤ N°<Ì Fůwu Fæ* $$13,14$$ Ÿπ_wC Fů ª°Fu NŸπ_wC Fů, ıů ⁄Ì∫ tu*

ŸCÂ»R¡≈ Ÿu ıt yoÕ, bFÙ NSÕ<J®¡∫°J¡°≤Ù FůwÙ Fæ $ ıæŸu <J¡ ∫F Nt¨w Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ <bÿb°Ÿ

Fůfiu ≈≤ <bTŸu ˚Ù Nt¨wJ¡°∫Õ Fůwu Fæ* $$15$$ ∫F ≈≤t N<bΩ° Fæ, ∫FÙ t°°∫° Fæ N°æ≤ ∫FÙ

ŸaŸ°≤ Fæ, ıů <J¡ ≈®<w‹™>°≤<Fw NŸwg NF∏Ãb J¡∑ ˚°bfi° FůwÙ Fæ $ ıæŸu ŸCbdÕ tu* Nay¥™>Ù∫J¡Ãb N°<Ì fiFÙ* Fæ* bæŸu N°Ãt° tu* NF∏Ãb N°<Ì fiFÙ* Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ _bh~>, „°∏w, f∏@fi N°<ÌŸu

≤<Fw ≈≤t°Ãt° tu* NF∏w° NŸwg FÙ Fæ, ≈≤t°SÕ b_wC fiFÙa Fæ $$16,17$$
f®Ê Ÿu N<w¿≤•w Ÿf Nb_wC Fæ ∫F f°w "NS°wů fiu<w fiu<w', "Ÿ ÎT fiu<w fiuÃ∫°Ãt°',

"wÌuwÌg f®Ê°≈¥bÕtfi∏w≤tf°Êtg' , "fiuF fi°fi°¿_W <J¡aªfi', "∫` fi°∏∫Ã≈ÿ∫<w fi°∏∫h~¨>dů<w fi°∏∫¿πı°fi°<w Ÿ ˚¥t°' oÃ∫°<Ì πæw J¡° <fiTu@ J¡Ffiub°ÔÙ Fı°≤ů* ZC¿w∫ů* Ÿu <Ÿ] Fæ, oŸ

N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

J¡°Ô°wÙw ≈≤t°Ãt° tu* ŸbÕJ¡°Ô Ÿ‡f∏@ R¡≈ fi Ÿfi°wfiw° Fæ, fi J¡ůoÕ <b≤a<ªw° Fæ, fi J¡ůoÕ f®Ê^±>w° Fæ, fi J¡ůoÕ ≈®ı°≈<ww° Fæ, fi J¡ůoÕ N∏∫ÔůJ¡w° Fæ, fi J¡FÙ* ≈≤ _by°Õ<Ìw° Fæ, fi tu”w° Fæ, fi NŸC≤w° Fæ, fi tfi_Ãb Fæ, fi ÌuFw° Fæ, fi J¡ůoÕ tF°˚¥ww° Fæ, fi J¡FÙ* J¡°≤dw°

Fæ, fi ˚¥w, ˚<b‹∫wg N°æ≤ bwÕt°fi J¡°Ôů* J¡∑ J¡v≈fi° Fæ, fi ˚°b b_wC Fæ, fi N˚°b b_wC Fæ, ÃbW°, NF∏w°, N°Ãtw°, wW°, ŸW°, NŸW° J¡ůoÕ ˚Ù fiFÙ* Fæ, fi J¡FÙ* ≈≤ ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi°

Fæ, fi ≤°y Fæ N°æ≤ fi ≤°y J¡° J¡°∫Õ ≤aıfi FÙ Fæ $$18-21$$ Ÿf ıywg J¡° ≈°≤t°¿SÕJ¡ R¡≈

„°∏w ∫°fiÙ N<@‹™>°fiŸ∏t°`, <fi≤°@°≤, N<bfi°„Ù, J¡v∫°dt∫, ÌůT N°<Ì Ÿu ≤¿Fw, o∏B∫ů*

Ÿu Ny®°fl, fi°t≤<Fw, J¡°≤d ≤<Fw f®Ê FÙ Fæ $ bF fi wů Ã≈<W R¡≈ ˚°b<bJ¡°≤ Ÿu ∫C•w Fæ, fi fi°„fi°tJ¡ ˚°b<bJ¡°≤b°Ô° Fæ, fi tº∫ Ju¡ ˚°b<bJ¡°≤ů* Ÿu ∫C•w Fæ N°æ≤ fi Ÿf Fæ, ŸbÕR¡≈

˚Ù bFÙ Fæ $ tfi bªfi Ÿu ŸJ¡° y®Fd fiFÙ* Fůw° $ bF „¥∏∫ Ÿu ˚Ù „¥∏∫ N°æ≤ ŸC©Ÿu ˚Ù f»J¡≤

ŸC© Fæ $$22,23$$
oŸ ≈®J¡°≤ <fi‹≈®≈aª ≈°≤t°<SÕJ¡ ÎJ¡≤Ÿ f®Ê J¡° fů@ J¡≤°fiu ≈≤ ˚Ù Ÿtu* <ª[b¨<WJ¡ů

¿_S≤ J¡≤fiu J¡∑ „<•w fi Fůfiu Ÿu ŸŸu Ô°æ¸>J¡≤ <k¡≤ <b≈≤Ùw ˚°bfi° Ÿu J¡°w≤ F…Î ZÙ≤°tª∏BıÙ

≈¥~>wu Fæ* $

660

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ∫Ω<≈ tæ*fiu oŸ Ÿt∫ ŸbÕ` „t, ŸbÕR¡≈ f®Ê J¡ů ı°fi

<Ô∫° Fæ wS°<≈ <k¡≤ tCHu ∫F Ÿ¨<‹¸> •∫ů* <Ì©°oÕ Ìu ≤FÙ Fæ, oŸu N°≈ J¨¡≈° J¡≤ fwÔ°o∫u $ ˚°b

∫F Fæ <J¡ I°fi Ÿu NI°fi J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ NI°fit¥ÔJ¡ ıywg J¡° ˚Ù f°@ Fů y∫°, oŸ<ÔÎ

<k¡≤ ıywg J¡∑ ≈®wÙ<w ∫C•w fiFÙ* Fæ $$24$$

∫<Ì N°≈J¡ů w[b I°w Fů y∫°, wů <k¡≤ ıů ∫F ıywg J¡∑ ≈®wÙ¿w Fæ bF f®Êt°fi FÙ Fæ $

<fi<tW ˚¥w NI°fi J¡° fi°„ Fůfiu Ÿu FÙ ıywg˚uÌ N°æ≤ Ÿ¨<‹¸> fi°t J¡° fi°„ Fů y∫°, oŸ

N°„∫ Ÿu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ ≈¿≤F°≤ J¡≤wu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈≤t w[b ŸbůÕÃJ¨¡‹¸> „°∏w _b_b˚°b tu* FÙ

¿_Sw Fæ ŸŸu h∫Cw fiFÙ* Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥d°ÕÃt˚°b Fůfiu Ÿu Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ Ÿ¨<‹¸> J¡° fi°t oÌ∏w°

Ÿu oŸ f®Ê tu* J¡˚Ù fiFÙ* Fæ*, <J¡∏wC _b_b˚°b Ÿu FÙ Fæ** $$25$$ tF°dÕb Ju¡ ıÔ tu* ıÔ Ju¡ wCv∫

≈≤tuÿb≤ tu* ∫F Ÿ¨<‹¸> ¿_Sw Fæ $ ˚uÌ owfi° FÙ Fæ <J¡ ıÔ Bb Fůfiu Ÿu ªÔfi„ÙÔ-Ÿ° Fæ N°æ≤
f®Ê <fi¿‹J®¡∫ Fæ $$26$$ Ÿ¥∫Õ N°<Ì J¡∑ ≠∫ů<w Ju¡ wCv∫ bF _b≈®J¡°„ Fæ ˚uÌ owfi° FÙ Fæ <J¡

Ÿ¥∫Õ N°<Ì J¡∑ ≠∫ů<w N≈fiu tu* ÌÙ›w FůwÙ Fæ, <J¡∏wC ≈≤t≈Ì ÌÙ<›w <J®¡∫° J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw°,

•∫ů*<J¡ ÌÙ<›w <J®¡∫° Ÿ¥∫Õ N°<Ì J¡° _b˚°b Fæ, ≈≤t≈Ì J¡ů wů Ôůy <fi<‹J®¡∫ J¡Fwu Fæ* $$27$$
ıæŸu fiÙªu-«¡≈≤ ~>ůnJ¡≤ ŸtCB Ju¡ tº∫ tu* ıÔ FÙ ıÔ ≤Fw° Fæ bæŸu FÙ <ªwg Fůfiu Ÿu ≈≤t ≈Ì
bF ≈≤t FÙ fi°fi° R¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w Fůw° Fæ $$28$$ N°≈J¡° fů@ ≈¿≤≈•b fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ

N°≈J¡∑ Â<‹¸> tu* <ªBq≈ ≈≤tw[b t°fiů* ªuÃ∫w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ N°æ≤ Ÿ¨<‹¸>R¡≈ Ÿu ŸJ¡∑

≈®wÙ¿w FůwÙ Fæ $ bF Ÿ¨<‹¸> FÙ I°fi J¡° ≈¿≤≈°J¡ Fůfiu ≈≤ N<bfi°„Ù f®Ê _bR¡≈ Fů ı°wÙ Fæ $

J¡°≤d <J¡ Ÿ Ÿt∫ NI°<fi∫ů* π°≤° Ìu©° y∫° ∫F ˚uÌ ÎuŸu FÙ <fÔJC¡Ô fiFÙ* ≤Fw° ıæŸu <J¡

N°J¡°„ J¡° ÌqŸ≤° N°J¡°„ fiFÙ* Fæ, ∫<Ì N°J¡°„ J¡° ÌqŸ≤° N°J¡°„ t°fi° ı°∫, wů Nfib_S°

Fů ı°∫uyÙ Îba ≈≤t°SÕ J¡° ÌqŸ≤° ≈≤t°SÕ fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ ŸyÕ„ÆÌ f®Ê J¡° FÙ fi°t Fæ, ÎuŸ°

<bπ°fiů* J¡° <fiÿª∫ Fæ $$29,30$$

<ªW Ju¡ N°Ã∫¿∏wJ¡ <bfi°„ J¡° N˚°b FÙ N°≈Ju¡ ≈Cfi# Ÿ¨<‹¸>Ì„Õfi tu* FuwC Fæ, oŸ N°„∫

Ÿu J¡Fwu Fæ* $

NÃ∫∏w „°∏w ≈≤t≈Ì tu* <ªW Ÿu FÙ ŸyÕ J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ N°æ≤ <ªW Ju¡ N˚°b Ÿu FÙ ŸyÕ J¡° fi°„ Fůw° Fæ $ ıæŸu <J¡ ŸCbdÕ tu* J¡¸>J¡, JC¡^±>Ô N°<Ì J¡° ˚®t Fůw° Fæ $ <ªW

J¡∑ „°¿∏w J¡° Ì∫ Fůfiu ≈≤ <bΩt°fi Ÿ¨<‹¸> ˚Ù NŸwg Fů ı°wÙ Fæ N°æ≤ <ªW J¡° Ì∫ Fůfiu

≈≤ NŸwg Ÿ¨¿‹¸> ˚Ù N≈fiu-N°≈ ŸW° J¡ů ≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ $ N<˚t°fi∫C•w <ªW FÙ

Ÿ¨<‹¸>˚®td R¡≈ ˚®°¿∏w Fæ N°æ≤ <ªW N˚°b J¡ů FÙ ŸbÕw# „°∏w ≈≤t≈Ì ı°<fi∫u, bF

≈≤t≈Ì ın fiFÙ* Fæ $$31-33$$

I°<fi∫ů* J¡ů ˚Ù ∆∫CÃS°fiÌ„° tu* <ªW˚°Ÿ J¡° Ì∫ Fůfiu ≈≤ ŸyÕ˚°fi J¡æŸu Fůw° Fæ ? oŸ

≈≤ J¡Fwu Fæ* $
w[bÂ<‹¸> Ÿu ˚uÌ≤<Fw Ÿ¨¿‹¸> ˚Ù ≈®°<w˚°<ŸJ¡ ˚uÌ Ÿu <˚∏fi ŸÙ ÎuŸu ≈®wÙw FůwÙ Fæ

ŸyÕ - 120]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

661
ıæŸu <„¿v≈∫ů* J¡∑ <t\>Ù J¡∑ ffiÙ F…oÕ ≈C”T°J¡°≤ Ÿufi° ∫C]°<Ì ≈C”T°SÕ J¡≤fiub°ÔÙ ŸÙ

≈®wÙw FůwÙ Fæ $$34$$

≈≤t°<SÕJ¡ Â<‹¸> Fůfiu ≈≤ wů ∫F ıywg ≈¥dÕ f®Ê FÙ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, oŸ ≈≤ "≈¥dÕ<tÌa

≈¥dÕtÌ# ≈¥d°Õwg ≈¥dÕtCÌh∫wu $ ≈¥dÕ_∫ ≈¥dÕt°Ì°∫ ≈¥dÕtub°&b<„‹∫wu' oŸ ZC<w J¡ů NSÕw#

<Ì©Ô°wu Fæ* $

∫F ≈¥dÕ Ã≈<W≤<Fw, fi°„„¥∏∫ NwÎb N∏∫ <bJ¡°≤R¡≈Ù ÌůTů*Ÿu ≤<Fw Fæ, •∫ů*<J¡ ≈¥dÕ

≈≤t°Ãt° FÙ ª°≤ů* Nů≤ J¡∑ ∆∫°<›w∫ů* Ÿu ≈¥dÕ Fæ $ oŸ<ÔÎ ≈¥dÕ FůJ¡≤ ≈¥dÕ FÙ ŸÌ° ffi° ≤Fw° Fæ, NdCt°` ˚Ù N≈¥dÕw° J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° $ ıů ∫F Ÿ¨<‹¸> <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, bF f®Ê FÙ f®Ê tu*

¿_Sw Fæ $ ıæŸu N°J¡°„ N°J¡°„ tu* <bZ°∏w Fæ bæŸu FÙ „°∏w <„b tu* „°∏w <„b ¿_Sw Fæ $$35,36$$ Ì≈Õd tu* ≈®<w<f‡fR¡≈ Ÿu ¿_Sw fi°æ ∫ůıfib°Ôu ÌÙ|Õ fiy≤ tu* ıæŸu Ìq≤w° N°æ≤

ŸtÙ≈w° Ìůfiů* Fæ*, bæŸu FÙ oÕÿb≤ tu* Ìq≤w° N°æ≤ ŸtÙ≈w° J¡° J®¡t Fæ $$37$$ oŸ ≈®J¡°≤ Ÿwg J¡°

FÙ NŸwg <bÿb Ju¡ N°J¡°≤ Ÿu ˚°fi FůfiuŸu w[bÂ¿‹¸> Ÿu Ÿwg FÙ <Ìw F…N° Fæ N°æ≤ Nw[b Â<‹¸> Ÿu NŸwg FÙ <Ìw FCN° Fæ, •∫ů*<J¡ N˚uÌ J¡° ˚°fi Fůfiu Ÿu bF Ÿwg J¡∑ w≤F ≈®wÙw Fůw° Fæ N°æ≤ ˚uÌ J¡° Ì„Õfi Fůfiu ≈≤ bF Nb_wC Fůfiu Ÿu NŸ∏t∫ Fů ı°w° Fæ $$38$$ ∫F Ÿ¨<‹¸> Ì≈Õd tu*

≈®<w<f¿‡fw fiy≤ Ju¡ wCv∫ Fæ N°æ≤ t¨yw¨‹d° Ju¡ ıÔ Ju¡ Ÿt°fi ≈®J¡°„t°fi Fæ wS° Ìů ª∏Bt°Nů*

Ju¡ ˚®t Ju¡ ŸÂ„ ≈®wÙw FůwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ oŸ Ÿ¨¿‹¸> tu* J¡°æfi-ŸÙ ŸÃ∫w° Fæ $$39$$ ıæŸu Îu∏Bı°<ÔJ¡ ≈C”Tů* π°≤° ÌqŸ≤u J¡ů tůF tu* ±>°Ôfiu Ju¡ <ÔÎ N<˚t¿∏`w N°æT<@ Ju¡ ª¥dÕ Ju¡

n°fiu Ÿu N°J¡°„ tu* fiy≤ ˚®°¿∏w Fů ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ I°fiR¡≈ f®Ê tu* ŸaŸ°≤ ŸÃ∫ N°æ≤ <tØ∫°

˚°<Ÿw Fůw° Fæ ∫°fiÙ N<@‹™>°fi-ŸW° Ÿu ŸÃ∫ N°æ≤ _bw∏`R¡≈ Ÿu NŸwg ˚°Ÿw° Fæ $$40$$
ıf wJ¡ b°Ÿfi° Ju¡ Ÿ<Fw N<bΩ° J¡° <bfi°„ Ÿ›wt ˚¥<tJ¡°≤ůFd ≈∫Õ∏w fiFÙ* F…N°, wf wJ¡ <bsu≈Ì…#© w[bI Ôůyů* J¡ů ˚Ù ≈®wÙw Fůw° Fæ $ oŸ<ÔÎ ıÙb∏tC<•w ŸC© J¡ů ª°Ffiub°Ôu Ôůyů* J¡ůu ˚¥<tJ¡° J¡° NU∫°Ÿ J¡≤fi° ª°<FÎ, oŸ N°„∫Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
ıf wJ¡ <bª°≤R¡≈Ù N<Àfi Ÿu N<bΩ°R¡≈Ù ≈C≤°fiÙ Ôw° Ÿt¥Ô fiFÙ* ıÔÙ, wf wJ¡ bF
fF…w ŸÙ „°©°Nů* N°æ≤ Ôw°Nů* Ju¡ ≈®w°fiů* Ÿu ∆∫°›w ŸC©-Ì…#© R¡≈Ù <b<b@ bfiů* J¡ů

Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ $$41$$

ÎJ¡ Ÿ°æ ∏fiÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ fÙŸb°≥ ŸyÕ

≤°ı° Ôbd J¡° <b∏º∫¿_Sw ≈¥bÕÂ<‹¸> „f≤ů* Ju¡ y≥°b tu* <k¡≤ ı°J¡≤ ª^±>°ÔÙ Ÿ°Ÿ Ju¡ Ÿ°S Ÿab°Ì $

ŸCbdÕ J¡∑ N≥y¥™>Ù Ju¡ Â<‹¸> Ÿu b<dÕw ıywg J¡∑ f®Ê<bbwÕw° ŸJ¡∑ ≈≤Ùs° J¡≤ ªCJu¡ Ôbd Ju¡ NfiC˚b Ÿu <Ÿ] Fæ $ N°≈J¡ů ˚Ù <bª°≤ J¡≤Ju¡ ıywg J¡∑ f®Ê<bbwÕw° J¡° ≈®Ã∫s J¡≤fi°

ª°<FÎ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸCbdÕ tu* J¡¿v≈w N≥y¥™>Ù Ju¡ wCv∫ <tØ∫° J¡FÙ

662

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d
yoÕ N<bΩ° J¡∑ <bª°≤t°` Ÿu s∫ů∏tC© N°ÿª∫Õ˚¥ww° Jæ¡ŸÙ Fæ, oŸu N°≈ ŸC<fi∫u $ ≤°ı°

Ôbd, <ıŸJ¡° ≈FÔu bdÕfi J¡≤ ªCJu¡ Fæ*, bæŸu ˚®t J¡ů Ÿ Ÿt∫ Ìu© J¡≤ ÌqŸ≤u <Ìfi Ÿ
tF°N≤^∫ tu* ı°fiu Ju¡ <ÔÎ wÃ≈≤ F…Î $$1,2$$ <ıŸ tF°bfi tu* tæ*fiu Ì…#© Ìu©°, <ªW R¡≈Ù

Ì≈Õd tu* ¿_Sw Ÿ tF°bfi J¡° tæ* _t≤d J¡≤w° Fq≥ $ <b∏º∫ tu* „°∫Ì bF J¡FÙ* tCHu <tÔ
ı°∫ $$3$$ ∫ů* <bª°≤ J¡≤ ≤°ı° t¿∏`∫ů* Ju¡ Ÿ°S Ì<sd <Ì„° J¡ů y∫u $ ≈Cfi#<ÌÀ<bı∫ Ju¡ <ÔÎ
t°fiů* <b∏º∫≈bÕw J¡ů ≈®°›w J¡≤ ≤°ı° Ôbd fiu ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ÿ‡≈¥dÕ N°J¡°„ t°yÕ tu* ˚®td J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ ≈¥bÕ, Ì<sd N°æ≤ ≈¿ÿªt tF°ŸtCBů* J¡∑ w¸>˚¥<t∫ů* tu* J¡°æw¥FÔ Ÿu ˚®td <J¡∫° $$4,5$$
oŸJu¡ Nfi∏w≤ ÎJ¡ ≈®Ìu„ tu* N°yu N°oÕ F…oÕ <ª∏w° Ju¡ Ÿt°fi Ÿ ÃJ¡¸> tF°bfi J¡ů ≈≤ÔůJ¡˚¥<t Ju¡ Ÿt°fi ≤°ı° fiu Ìu©° $$6$$ bF°≥ ≈≤ <bª≤ ≤Fu ≤°ı° fiu ≈FÔu NfiC˚¥w bu Ÿf b¨W°∏w Ìu©u,

≈¥~>u N°æ≤ ≈Fª°fiu Îba ≤°ı° Ju¡ N°ÿª∫Õ J¡∑ ŸÙt° fi ≤FÙ $$7$$ J¡°æw¥FÔ Ÿu ˚≤u F…Î ≤°ı° Ôbd fiu fi ∆∫°@ů* J¡ů N°æ≤ ª^±>°Ôů* J¡ů ≈Fª°fi° wS° N°ÿª∫ÕtÀfi FůJ¡≤ <k¡≤-<k¡≤ o@≤-@≤

˚®td <J¡∫° $$8$$ wÌfi∏w≤ tF°bfi tu* ≈F…≥ªJ¡≤ Ÿ bfi Ju¡ @CÎ≥ Ÿu ˚≤u F…Î ÎJ¡ ~>ů≤ ≈≤ ŸÙ
y°≥b tu* ≈F…≥ª°, <ıŸtu* bF <b„°ÔJ¡°∫ ª^±>°Ô F…N° S° $$9$$ bF°≥ ≈≤ Ÿfiu ≈FÔu Ÿu ≈¿≤<ªw

fi fi ≈C”Tů* Ju¡, ≈¥bÕÂ‹¸> fi <˜∫ů* J¡ů ≈FÔu NfiC˚¥w fi ~>ů¸>Ù-~>ů¸>Ù Hů*≈<n∫ů* J¡ů N°æ≤

fi fi ˚¥<tw¸>ů* J¡ů Ìu©°, <ıfiJ¡° N°J¡°≤-≈®J¡°≤ ˚°≥<w-˚°≥<w J¡° S° N°æ≤ <ıfitu* NfiuJ¡

Ôůy <fib°Ÿ J¡≤wu Su $$10$$ Ì…<˚Õs tu* (NJ¡°Ô tu*) Ì…ÌÕ„°∫C•w F…Î fi fi ≈¥b°ÕfiC˚¥w b¨sů*

J¡ů, fi N≈fiu NfiCy°<t∫ů* J¡ů, fi fi ≈®Ìu„ů* J¡ů, fi ∆∫°@ů* J¡ů N°æ≤ f∏@C„¥∏∫ N≈fiu ≈C`ů*

J¡ů Ìu©° $ N°≥Ÿ¥ fF° ≤FÙ, •Ôu„ ŸFwÙ F…oÕ N∏∫°∏∫ f¥»Ù ŸFu<Ô∫ů* Ju¡ fÙª tu* Ì…<˚Õs Ju¡ Ÿt∫

<bJ¡¸> bfi tu* fi‹¸>-˚®‹¸> F…Î N≈fiu f∏@C-f°∏@bů* Ju¡ NŸa¶∫ Ì…#©ů* J¡° bdÕfi J¡≤ ≤FÙ ÎJ¡
fC<»∫°, N∏∫ b¨]ů* J¡∑ N≈us° <ıŸJu¡ fiùů* Ÿu N<@J¡ N°≥ŸCNů* J¡∑ @°≤°Î≥ fF ≤FÙ SÙ, k¡¸>Ù

≈C≤°fiÙ J¡S≤Ù <ıŸfiu Nů» ≤•©Ù SÙ, <ıŸJu¡ _wfi Ÿ¥© y∫u Su, „≤Ù≤ Ÿ¥©J¡≤ <wfiJ¡° Fů y∫° S°, Ÿ Ì…<˚ÕsR¡≈Ù ≈®ª^±> bı® Ÿu Ô°∫u y∫u Ìu„tu* fnu J¡”d J®¡∏Ìfi Ju¡ Ÿ°S ∫ů* ≤ů ≤FÙ

SÙ $$11-13$$ Fu ≈C<`, wC‡F°≤° Ÿ°≤° bÌfi ≈C`ů* Ÿu i>J¡° Fůy°, wÙfi <Ìfi wJ¡ ˚ůıfi fi

<tÔfiu Ju¡ J¡°≤d wC‡F°≤° „≤Ù≤ ııÕ≤ Fů y∫° Fůy°, ıæŸu wÔb°≤ N≈fiu J¡ů„ tu* ≈®bu„ J¡≤Ju¡

¿_Sw Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ N≈fiu J¡ů„ tu* ¿_Sw F…Î ≤°ı° fiu ≈®°d Ju¡ Ÿt°fi <≈®∫ wCt Ôůyů* J¡ů,

<ıfiJu¡ <J¡ „≤Ù≤ Ì…<˚Õs Ÿu ııÕ≤ Fů y∫u Su, Jæ¡Ÿu N°æ≤ J¡F°≥ ~>ůn° ? $$14$$
oŸ Ÿt∫ ≤°ı° Ôbd Ju¡ JC¡Ç>‡f Ju¡ ≈ůTd Ju¡ <ÔÎ <J¡∫u y∫u Ÿ°FŸ J¡tÕJ¡° _t≤d J¡≤wÙ

FCoÕ J¡FwÙ Fæ $

Fu ≈C`, tu| J¡∑ fi°o˘ «≥¡ªu ≈F°n ≈≤ w°n Ju¡ ≈un ≈≤ ª»J¡≤ N°æ≤ ŸJu¡ k¡Ô J¡ů ÔuJ¡≤

w≤wu Ÿt∫ Ìůfiů* F°Sů* Ju¡ N∏∫ J¡°∫Õtu* Ôyfiu ∫°fiÙ ©°ÔÙ fi ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d k¡Ô J¡ů Ôufiu tu* NŸtSÕ Fůfiu Ÿu, <ıŸfiu Ì°≥wů* Ju¡ fÙª tu* Ô°Ô ≈Ju¡ F…Î k¡Ô J¡ů ≤•©° S°, NwÎb Ÿ

Ÿt∫ ≈®°›w F…Î buT Ÿu ZÙFfiCt°figıÙ J¡° NfiCJ¡≤d J¡≤fiub°Ôu wS° yCaı° Ju¡ k¡Ôů* J¡∑ t°Ô°

J¡ů @°≤d J¡≤fiub°Ôu wC‡F°≤u N˚°À∫b„ <k¡ŸÔfiu ≈≤ <fiJ¡¸>bwÙÕ ÌqŸ≤u w°Ô J¡∑ „°©° J¡°

ŸyÕ - 120]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

663

NbÔ‡ffiR¡≈ Ÿ°FŸ J¡° tCHu _t≤d Fůw° Fæ $$15$$ J¡Ì‡f N°æ≤ ı‡fÙ≤ Ju¡ ≈unů* wS° Ô°æ*y N°æ≤ yCaı° J¡∑ Ôw°Nů* Ju¡ <fiJC¡aıů* Ju¡ (H°<n∫ů* Ju¡) ˚Ùw≤ <~>≤J¡≤ ªÔ ≤Fu f°| J¡ů ˚Ù ˚∫
tu* ±>°Ôfiub°Ôu N≈fiu ≈C` Ju¡ (ıt°oÕ Ju¡) f°| J¡ů t°≤fiu Ju¡ <ÔÎ ~>Ô°≥y t°≤J¡≤ ªÔfiu J¡ů

<k¡≤ tæ* J¡f Ìu©¥≥yÙ $$16$$
oŸ Ÿt∫ N≈fiÙ ÔnJ¡∑ Ju¡ «¡≈≤ tů<Fw F…Î ŸJ¡∑ tC©„ů˚° J¡° _t≤d J¡≤ bdÕfi J¡≤wÙ Fæ $

N°Ÿb≈°fi N°<Ì Ju¡ Ÿt∫ N≈fiÙ ≈≤t <≈®∫° Ju¡ tC© Ÿu fnÙ ≈®Ù<w Ju¡ Ÿ°S <ıŸu t°aŸ

J¡° Ç>J¡n° ≈®°›w F…N° S°, ÎuŸu tu≤u Ì…Ô°≤u fu¸>uR¡≈ (ıt°w°)wC‡F°≤u Ÿ t°aŸ Ju¡ Ç>J¡nu J¡ů ªf°wu Ÿt∫ wt°Ô Ju¡ ŸÂ„ J¡°ÔÙ Ì°»Ù Ÿu fiÙÔu <ªf¥J¡ Ju¡ (™>ůnÙ Ju¡) ÎJ¡ ˚°y tu* ıů

„ů˚° Ÿu Ÿfiu F…Î <bÔ°Ÿ F…Î, bu oŸ Ÿ°≤u ıywg tu* <bÔ°Ÿ J¡≤fiub°Ôu J¡°tÌub Ju¡ Ÿ°≤u tC≥F
tu* fiFÙ* Fů ŸJ¡wu Fæ* $$17$$
oŸ Ÿt∫ ≈<w Ju¡ Ÿ°S N≈fiÙ ÔnJ¡∑ Ju¡ t≤d J¡∑ Ÿa˚°bfi° J¡≤wÙ F…oÕ J¡FwÙ Fæ $
ıæŸu bfi tu* wt°Ô J¡∑ Ôw° J¡ů k¥¡Ôů* Ju¡ yCh~>ů* Ju¡ Ÿ°S fÔb°fig ≈bfi n° Ôu ı°w° Fæ, bæŸu FÙ Fů fi Fů tu≤Ù ≈C`Ù J¡ů, ıů <J¡ bdÕ tu* ∫tCfi° Ju¡ wCv∫ Fæ, Ÿ „¥≤-bÙ≤ ≈<wJu¡ Ÿ°S ∫t

˚y° Ôu y∫° Fæ $$18$$ yCaı° Ju¡ k¡Ôů* J¡∑ t°Ô°R¡≈Ù F°≤ @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ, ∏fiw N°æ≤ <b„°Ô

_wfi t^±>Ô Ÿu ∫C•w Nayb°ÔÙ, b°∫C Ÿu n ≤Fu J¡°ıÔ Ju¡ wCv∫ ªaªÔ bdÕb°ÔÙ Ôw°, fu≤

N°æ≤ ı°tCfi Ju¡ Ì°fiů* Ju¡ wCv∫ Ì°≥wb°ÔÙ Fu ≈C`Ù, wC‡F°≤° tCHu fn° Ì…#© Fæ $$19$$ Fu ª∏Bt° Ju¡

Ÿt°fi ŸC∏Ì≤ ≤°ıJC¡t°≤, wC‡F°≤u <ÔÎ tCHu fn° „ůJ¡ Fæ, wCtfiu ÎJ¡ Ÿu ÎJ¡ f»J¡≤ ŸC∏Ì≤Ù fi N∏w#≈C≤ J¡∑ <bÔ°<ŸfiÙ ≤°<fi∫ů* J¡ů ~>ůnJ¡≤ tu≤Ù (ÎJ¡ Ÿ°@°≤d ˚ÙÔfiÙ J¡∑) ÔnJ¡∑ Ÿu ≈®ut

<J¡∫°, <J¡∏wC Ì…˚°ÕÀ∫b„ bF ˚Ù wC‡F°≤u <ÔÎ <ª≤_S°<∫fiÙ fiFÙ* F…oÕ $$20$$ ŸaŸ°≤R¡≈Ù fiÌÙ

Ju¡ ŸC∏Ì≤ w≤ayR¡≈ J¡tÕ≈¿≤≈°J¡ů*fiu, <ıfiJu¡ <ÔÎ ≈F°Ÿ <ªw Fæ, •∫° y<FÕw k¡Ô ≈æÌ° fiFÙ*

<J¡∫°, ıů <J¡ tF°≤°ı J¡° ª^±>°Ô J¡∑ wCh~> J¡∏∫° Ÿu Ÿa∫ůy J¡≤° <Ì∫° $$21$$ ıæŸu Ì…˚°ÕÀ∫

Ju¡ <Ìfi N°fiu ≈≤ fF…w tfiů≤Sů* Ÿu ∫C•w N°„° @fi Ju¡ Ÿ°S fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ˚∫˚Ùw

<F≤fiÙ Ju¡ ŸÂ„ <b„°Ô fiùb°ÔÙ bF tu≤Ù ÔnJ¡∑ wS° tÌů∏tW „u≤ Ju¡ Ÿt°fi fÔ„°ÔÙ bF
tu≤° ıt°oÕ Ìůfiů* ÎJ¡ Ÿ°S <bfi‹¸> Fů y∫u $$22$$

Nf N≈fiu ˚°À∫ J¡ů J¡ůŸwÙ Fæ $

Fu Ÿ<©∫ů**, fnu •Ôuu„ J¡∑ f°w Fæ <J¡ tu≤u ≈<wÌub t≤ ªCJu¡ Fæ*, N˚Ù ıvÌÙ tu≤Ù ÔnJ¡∑
t≤ yoÕ Fæ, oŸ Ì…ÌuÕ„ tu* tæ* ≈nÙ F…oÕ Fq≥, fnÙ Ì¿≤B Fq≥, ª^±>°Ô ı°<w tu* ≈æÌ° F…oÕ Fq≥, fnu ŸaJ¡¸> tu* k≥¡ŸÙ Fq≥, tCHu N°≈ Ÿ°s°wg ˚∫ ı°<fiÎ, tæ* tFwÙ <b≈<W tu* Fq≥ $ Nfi°S tæ* fiÙª

Ju¡ N≈t°fi J¡≤fiu Ÿu Ã≈∏fi F…Î J®¡ů@ J¡∑, sC@° Ÿu ≈Ù<±>w F…Î ≈C`, J¡Ô` N°<Ì ≈ůTdÙ∫

Ôůyů* Ju¡ N°F°≤ Ju¡ <bT∫ tu* Nbÿ∫˚°bÙ „ůJ¡ J¡∑ N°æ≤ ˚Ù oŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ N∏∫°∏∫ Ì…#©ů*

J¡∑ ÎJ¡t°` |≤ R¡≈ fi°≤Ù ffi°oÕ yoÕ Fq≥ $$23,24$$
oŸ Ÿt∫ N≈fiu ŸÂ„ N∏∫ ıfiJ¡∑ ˚Ù <fi∏Ì° J¡≤wÙ FCoÕ J¡FwÙ Fæ $

664

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

˚°À∫ Ÿu Ÿw°∫u y∫u, f∏@C-f°∏@b FÙfi, tC©Õ N°æ≤ fnÙ ˚°≤Ù t°fi<ŸJ¡ ∆∫°<@˚¥<t tu*

Ã≈∏fi F…Î (ŸÌ° t°fi<ŸJ¡ <ª∏w° Ÿu ∫C•w) oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°dÙ J¡° ıů ıÙbfi Fæ, ıů t≤d Fæ N°æ≤ ıů tF°N°≈<W Fæ, ŸJ¡∑ N≈us° _bw# ıÙb≤<Fw ≈°T°d N°<Ì Wt Fæ* $$25$$ ıæŸu bT°Õ M¡wC tu* ıfiů* Ÿu ≤<Fw wS° ≈¨<SbÙ Ju¡ ÎJ¡ Ìu„ tu* ¿_Sw ≈bÕw Ju¡ Ÿæ*J¡nů* „°©°Nů* N°æ≤

≤Ÿ Ÿu ∆∫°›w w¨d vÔ°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* bæŸu FÙ _bıfiů* Ÿu ≤<Fw, NÃ∫∏w y<FÕw Ìu„ tu*

≤Ffiub°Ôu ≈C”T Ju¡ Ÿæ*J¡nů* „°©° ≈®„°©°Nů* Ÿu ≈¥dÕ Nfi∏w Ì…#© vÔ°Ÿ J¡ů ≈®°›w Fůwu Fæ* $$26$$ oŸ ≈®J¡°≤ <bÔ°≈ J¡≤ ≤FÙ wS° ª^±>°Ôw° J¡ů ≈®°›w F…Î N≈fiu ≈ůTdÙ∫ Ôůyů* tu*

ŸfŸu fnÙ-f¥»Ù Ÿ ˜Ù J¡ů Ì°<Ÿ∫ů* π°≤° ŸtH° fCH°J¡≤ ≤°ı° fiu ŸŸu ≈¥~>° # ∫F°≥ ≈≤

•∫° |¸>fi° |¸>Ù Fæ, wCt J¡°æfi Fů, wC‡F°≤Ù ÔnJ¡∑ J¡°æfi Fæ N°æ≤ J¡°æfi wC‡F°≤° ÔnJ¡° Fæ ?$$27$$
wÌ…≈≤°∏w N°≥ŸCNů* Ÿu ˚≤u F…Î fiùb°ÔÙ Ÿfiu J¡F° # ≈C‹≈Ÿ|ůT fi°tJ¡° ∫F y°≥b Fæ, ∫F°≥ ≈≤

≈C‹≈J¡ fi°t J¡° tu≤° ≈<w F…N° $ ŸJ¡∑ ª∏Bt° Ju¡ wCv∫ ÎJ¡ ÔnJ¡∑ F…oÕ $ ıæŸu fuª°≤Ù J¡≤˚Ù

(yÌFÙ ∫° «≥¡¸>) bfi tu* k¥¡¸>u F…∫u „FÌ Ju¡ |nu J¡ů ≈®°›w Fů, bæŸu FÙ Ÿfiu ˚°À∫b„ ∫F°≥ ≈≤

N°∫u F…Î o∏B Ju¡ wCv∫ ≤°ı° J¡ů Ì…˚°ÕÀ∫Ÿu ≈<w ≈°∫° $ ŸJu¡ Ÿ°S <ª≤J¡°ÔwJ¡ ŸC© J¡°

≈˚ůy J¡≤ Ÿfiu Ôn<J¡∫°≥ N°æ≤ ÔnJu¡ ≈æÌ° <J¡∫u, oŸ bfi J¡∑ yCk¡° tu* bF ≈un Ju¡ ŸF°≤u

¿_Sw F…oÕ Ô°æJ¡∑ J¡∑ Ôw° Ju¡ ŸÂ„ b¨<] J¡ů ≈®°›w F…oÕ $$28-30$$

ÎJ¡ Ÿ°æ fÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ o•J¡∑Ÿb°≥ ŸyÕ

ª^±>°ÔÙ π°≤° •w b¨w°∏w J¡ů ŸCfiJ¡≤ <b¿_tw F…Î ≤°ı° Ôbd Ju¡ |≤ N° ı°fiu ≈≤
b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ J¡Sfi Ÿu Ÿ b¨W°∏w J¡° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů¡<b<fiÿª∫ $

ª^±>°ÔÙ fiu J¡F° # Fu ≤°ıfig, JC¡~> J¡°Ô fÙwfiu ≈≤ oŸ y®°t tu* b¨<‹¸> Ju¡ fi Fůfiu Ÿu NÃ∫∏w ˚∫aJ¡≤ wS° tfiC‹∫ů* J¡ů fi‹¸> J¡≤fiub°Ô° Ì…<˚Õs J¡° Ì…#© ≈¿_Sw F…N° $$1$$ oŸ
tF°fig Ì…#© Ÿu y®°t Ju¡ Ÿ˚Ù Ôůy <fiJ¡ÔJ¡≤ Ìq≤ ªÔu y∫u wS° „uT Ÿf Ôůy t≤ y∫u $$2$$

Fu ≈®˚ů, Fu ŸC∏Ì≤, Ÿ Ì…<˚Õs wS° f∏@CNů* Ju¡ t≤d Ÿu oŸ bfi tu* Ft N˚°<y<fi∫°≥ „¥∏∫

FůJ¡≤ fiùů* Ÿu NZC@°≤° fF°wÙ F…oÕ „ůJ¡ J¡≤ ≤FÙ Fæ* $$3$$ Ÿ b¨]° Ju¡ tC© Ÿu ∫F ŸCfiJ¡≤

≤°ı° NÃ∫∏w <b¿_tw F…Î N°æ≤ t¿∏`∫ů* Ju¡ tC© J¡ů Ìu©J¡≤ <ª`<Ô<©w Ju¡ Ÿt°fi _wÆ@

Fů y∫u $$4$$ Ÿ N≈¥bÕ N°ÿª∫Õ J¡° ≤°ı° fiu ≈Cfi# <bª°≤ <J¡∫°, wÌfi∏w≤ f°≤-f°≤ ≈¥~>°

N°æ≤ oŸŸu ≤°ı° J¡ů fn° N°ÿª∫Õ F…N° $$5$$ ÔůJ¡ tu* «≥¡ª, fiÙª N°<Ì <b<b@ ˚°bů* J¡ů Ìu© ªCJu¡ ≤°ı° Ôbd Ì∫° Ÿu ≈¥dÕ Fů y∫u, ∏Fů*fiu ŸtC<ªw Ì°fiŸ‡t°fi Ÿu fi ˚ÙÔů* Ju¡

Ì…#© J¡° <fib°≤d <J¡∫° $ bF°≥ <ª≤J¡°Ô wJ¡ <fib°Ÿ J¡≤ wS° Ìæb J¡∑ y<w J¡° <bª°≤ J¡≤

|≤ Ô°æ¸>u N°æ≤ ≈C≤b°<Ÿ∫ů* Ÿu b¿∏Ìw Fůwu F…Î ∏Fů*fiu |≤ tu* ≈®bu„ <J¡∫° $$6,7$$ ≈®°w#J¡°Ô

Ÿ ≤°ı° fiu <b¿_tw FůJ¡≤ Ÿ˚°˚bfi tu* tCHŸu ≈¥~>° # Fu tCfiu, ∫F _b›fi tæ*fiu ≈®Ã∫s Jæ¡Ÿu Ìu©° ? $$8$$ tæ*fiu ≤°ı° Ju¡ ≈®ÿfi J¡° ∫S°SÕR¡≈ Ÿu Ÿt°@°fi <J¡∫° N°æ≤ fiJu¡ ⁄Ì∫ Ÿu

ŸyÕ - 121]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

665

Ÿa„∫ J¡ů oŸ w≤F <t¸>° <Ì∫° <ıŸ w≤F b°∫C tu| J¡ů N°J¡°„ Ÿu Ìq≤ J¡≤w° Fæ $$9$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ ∫F N<bΩ° fnÙ ˚®t Ìufiub°ÔÙ Fæ, ∫F N<w„Ù|® ≈¥dÕ ≤Ù<w Ÿu Ÿwg J¡ů NŸwg wS° NŸwg J¡ů <fi≤° Ÿwg ffi° ÌuwÙ Fæ $$10$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu f®Êfig , J¨¡≈° J¡≤ ∫F fwÔ°o∫u <J¡ ∫F _b›fi Jæ¡Ÿu ŸÃ∫ NS°Õwg ı°y®wJ¡°Ô Ju¡ NfiC˚b J¡°

<bT∫ Fů y∫° ? fnu ˚®t Ju¡ Ÿt°fi ∫F f°w tu≤u tfi tu* fæ™>wÙ fiFÙ* Fæ $$11$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ
fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ofi Ÿ˚Ù f°wů* J¡° N<bΩ° tu* Ÿ‡˚b Fæ, Ìu<©∫u fi, _b›fi wS°

Ÿa˚®t N°<Ì tu* |¸> tu* ≈¸>w° ÌÙ© ≈nwÙ Fæ $$12$$ ıæŸu Ì≈Õd Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw ≈bÕw Ìq≤

Fůw° FCN° ˚Ù <fiJ¡¸> ≈®wÙw Fůw° Fæ bæŸu FÙ NÃ∫∏w Ìq≤ J¡∑ b_wC ˚Ù <fiJ¡¸> J¡∑ w≤F ≈®wÙw FůwÙ Fæ $ ŸC© J¡∑ fiÙ*Ì Ÿu fÙwÙ F…oÕ ≤°<` Ju¡ wCv∫ ÌÙ|ÕJ¡°Ô ˚Ù „Ù|®w° J¡ů ≈®°›w Fů ı°w°

Fæ $$13$$ ıæŸu _b›fi tu* N≈fi° t≤d ≈®wÙw Fůw° Fæ, bæŸu FÙ NÃ∫∏w NŸ‡˚b ˚Ù Ÿa˚b Fů ı°w° Fæ $ _b›fi tu* N°J¡°„ytfi Ju¡ wCv∫ NÃ∫∏w NŸwg ˚Ù Ÿwg Ÿ° ≈®wÙw Fůw° Fæ $

ªJ®¡°J¡°≤ |¥tfiu ≈≤ ≈¨<SbÙ Ju¡ ˚®td Ju¡ wCv∫ NÃ∫∏w ¿_S≤ b_wC ˚Ù ªÔfiu ÔywÙ Fæ N°æ≤
tÌŸu <bsCÆ@ <ªWb°Ôu Ÿu Ìu©Ù yoÕ b_wC Ju¡ Ÿt°fi NªÔ b_wC ˚Ù ªaªÔw° J¡ů ≈®°›w FůwÙ

Fæ $$14,15$$ b°Ÿfi°∫C•w <ªW ≈¥dÕR¡≈Ÿu <ıŸ b_wC J¡∑ ıæŸÙ ˚°bfi° J¡≤w° Fæ, Ÿ
b_wC J¡° bæŸ° FÙ „Ù|® NfiC˚b J¡≤w° Fæ, bF b_wC fi Ÿwg Fæ NSb° fi NŸwg Fæ $$16$$

NF∏Ãb N°<Ì R¡≈ <tØ∫° I°fi <ıŸ Ÿt∫ Ì∫ J¡ů ≈®°›w F…N°, ŸÙ Ÿt∫ N°<Ì, tº∫
wS° N∏w Ÿu FÙfi NŸa¶∫ ˚®t Ì∫ J¡ů ≈®°›w Fů y∫u $$17$$ Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡° <b≈¿≤d°t tfi Ju¡ ≈®<w˚°Ÿ Ÿu FÙ Fůw° Fæ, oŸÙ<ÔÎ sd J¡v≈w° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ wS° J¡v≈ sdw°

J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$18$$ <ıŸJ¡∑ t<w <b≈≤Ùw Fů yoÕ Fæ, bF ≈®°dÙ N≈fiu J¡ů ˚u*n°

ŸtHw° Fæ N°æ≤ b°Ÿfi° Ÿu ˚u*n° ˚Ù N≈fiu tu* <Ÿ*Fw° J¡ů @°≤d J¡≤w° Fæ $$19$$ <bTt ˚®t J¡ů Ìufiu b°Ôu N<bΩ°, tůF, NF∏Ãb N°<Ì Ÿt°fi Fæ*, •∫ů*<J¡ ∫u Ÿf <ªW Ju¡ <b≈∫°ÕŸR¡≈
k¡Ô J¡∑ Ÿ‡≈<W Ju¡ FuwC Fæ* $$20$$

∫Ω<≈ Ÿf ≈Ì°SÕ N<bΩ° Ÿu J¡¿v≈w FÙ Fæ* wS°<≈ W≤ ∆∫bF°≤ Ÿu ≈¥bÕ ∆∫bF°≤ J¡°

Ÿab°Ì Fůfiu Ÿu ŸÃ∫Ãb N°æ≤ NŸab°Ì Fůfiu Ÿu <tØ∫°Ãb ∆∫bF°≤ Fůw° Fæ, fi <J¡ ≈≤t°SÕ <bª°≤

Ÿu $ oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

J¡ůoÕ J¡°æN° ÎJ¡ w°n Ju¡ b¨s tu* ı° ≤F° S° $ w°n Ju¡ b¨s Ÿu J¡°æÎ J¡° Ÿa∫ůy Fůwu FÙ Ìæbb„

ŸJ¡° k¡Ô fiÙªu <y≤°, oŸu FÙ J¡°J¡w°ÔÙ∫ ∏∫°∫, NS°Õwg N°J¡¿_tJ¡ |¸>fi° J¡Fwu Fæ* $ <ªW

Ju¡ Ÿa_J¡°≤b„ J¡°J¡w°ÔÙ∫ ∏∫°∫ Ÿu <ffi° <J¡ŸÙ J¡°≤d Ju¡ tF°fig N°≤‡˚b°Ôu ∆∫bF°≤ů* J¡°

≈≤_≈≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu Ÿab°Ì Fůw° Fæ $$21$$

≤°ı° Ôbd Ju¡ ∆∫bF°≤ tu* <J¡Ÿ ≤Ù<w Ÿu Ÿab°Ì F…N°; Ÿu J¡Fwu Fæ** $

Ÿ ˚ÙÔů* J¡∑ ¸>ůÔÙ tu* ≈FÔu <J¡ŸÙJ¡° ıů ª^±>°ÔÙ <bb°F°<Ì Ÿ‡≈∏fi F…N° S°, bFÙ

≤°ı° Ôbd Ju¡ tfi tu* ≈®<w˚°<Ÿw FCN° $ bF Ÿwg Fů ∫° NŸwg Fů $ NwÎb Ÿab°Ì J¡° ˚®t F…N°, ∫F NSÕ Fæ $$22$$

666

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

<ıŸ w≤F NfiC˚¥w b_wC J¡∑ <b_t¨<w FůwÙ Fæ ŸÙ w≤F NfifiC˚¥w b_wC J¡° _t≤d ˚Ù

ÌůT°bF fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæa $
ıæŸæ <b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡∑ F…oÕ <J®¡∫° J¡ů <ªW ˚¥Ô ı°w° Fæ bæŸu FÙ J¡∑ F…oÕ <J®¡∫° J¡° ˚Ù

"tæ*fiu oŸu fiFÙ* <J¡∫°' ∫ů* _t≤d J¡≤w° Fæ $ ∫Ω<≈ ˚®°¿∏w tu* ≤°ı° Ôbd J¡ů NfiC˚b FÙ F…N°

S°, _t¨<w fiFÙ* F…oÕ SÙ wS°<≈ NfiC˚b, _t¨<w N°<Ì tu* ıů Nb°∏w≤ ˚uÌ Fæ, bF ˚Ù

J¡v≈fi°t°` Fæ; oŸ<ÔÎ bF <bª°≤ŸF fiFÙ* Fæ, ∫F Ÿ¥<ªw J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ÎuŸ° J¡F° Fæ $$23$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ _b›fi tu* Ìu„°∏w≤ytfi tu* ≈®°J¨¡w ≈C”T ˚Ù ˚ůıfi J¡≤fiu ≈≤ tæ*fiu ˚ůıfi fiFÙ*

<J¡∫°, ÎuŸ° ŸtHw° Fæ $$24$$

≈®<w˚°Ÿ N°æ≤ Ÿab°Ì J¡° ≈¥b°Õ≈≤˚°b ˚Ù J¡v≈fi°t°` Fæ, Nw# ∆∫b¿_Sw fiFÙ* Fæ, oŸ

N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

<b∏º∫ ≈bÕw Ju¡ ª^±>°Ôů* Ju¡ y®°t tu* ÎuŸ° ∆∫bF°≤ (ª^±>°ÔÙ<bb°F°<Ì) Fůw° Fæ, ∫F f°w

≤°ı° Ôbd J¡∑ ≈®<w˚° tu* N° yoÕ SÙ $ ıæŸu _b›fitu* ≈¥bÕ J¡∑ J¡S° ≈®<w˚° tu* N° ı°wÙ Fæ $$25$$

NSb° ≤°ı° Ôbd fiu ıů _b›fi˚®t Ìu©° S°, bFÙ ˚®t <b∏º∫≈bÕw Ju¡ ª^±>°Ôů* Ju¡ <ªW tu*

Ÿa<bÌg J¡ů ≈®°›w F…N° S° $$26$$

≈®<w˚° Ju¡ ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° ˚Ù <bª°≤ŸF fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ÎJ¡ tu* Ã≈∏fi F…oÕ ≈®<w˚° J¡° Ìů tu* ˚°fi Fů ŸJ¡w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

≤°ı° Ôbd J¡∑ ≈®<w˚° <b∏º∫≈bÕw Ju¡ ª^±>°Ôů* Ju¡ ⁄Ì∫ tu* N°R¡» F…oÕ SÙ, NSb°

<b∏º∫≈bÕw Ju¡ ª^±>°Ôů* J¡∑ ≈®<w˚° ≤°ı° Ôbd Ju¡ <ªW tu* N°R¡» FCoÕ SÙ $$27$$

≈®<w˚° N°æ≤ ≈®<w˚° Ju¡ <bT∫ Ju¡ Ÿab°Ì tu* Â‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu fF…w J¡<b∫ů* Ju¡ tfiů* J¡∑ Ã≈®us° Ÿu ≤<ªw J¡°∆∫ „ÆÌ wS° NSÕ Ÿu Ÿt°fi Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ Ôbd N°æ≤ ª°^±>°Ôů* Ju¡ ˚®°¿∏wR¡≈ _b›fi tu* ˚Ù Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ <J®¡∫° ˚Ù Ÿt°fi Fæ* $$28$$

•∫° oŸ w≤F J¡° ∆∫bF°≤ NÃ∫∏w NŸwg Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ 'fiFÙ*" ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ÿ ∆∫bF°≤Ì„° J¡∑ ŸW° ˚Ù ≈®<w˚°Ÿ Ÿu FÙ Fæ $

N<@‹™>°fi ªuwfi J¡∑ ŸW° Ÿu FÙ Ÿf b_wCNů* J¡∑ ŸW° Fæ, _bw∏` <J¡ŸÙ J¡∑ ŸW° fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ŸW° N<@‹™>°fi˚¥w ªuwfiŸW° Ÿu N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ $ N¿@‹™>°fi ªuwfi J¡∑ ŸW° FÙ ˚¥w, bwÕt°fi wS° ˚<b‹∫ Ju¡ ≈®≈aªů tu* ∆∫°›w F…oÕ oŸ w≤F N<@‹™>°fiŸW° Ÿu

<˚∏fi ˚°¿Ÿw FůwÙ Fæ, <ıŸ w≤F ıÔ tu* w≤ay wS° fÙı tu* b¨s ŸŸu <˚∏fi ˚°Ÿwu Fæ* $$30$$

N<@‹™>°fiŸW° Ÿu <˚∏fi ıů ≈Ì°Sů˘ J¡∑ ŸW° Fæ ŸJ¡∑ ŸÃ∫w° N°æ≤ NŸÃ∫w° fi Ÿwg Fæ, N°æ≤
fi NŸwg Fæ, ∫F <fi¿ÿªw Fæ, •∫ů*<J¡ ZC<w fiu 'fi wwg ŸÌ°ŸÙwg fiů&ŸÌ°ŸÙwg" J¡F° Fæ $ Ÿ[b Ju¡

ŸabuÌfi Ÿu bF Ÿwg Fæ wS° Ÿ[b Ju¡ NŸabuÌfi Ÿu bF NŸwg Fæ $ ŸJ¡Ù ŸW° N°æ≤ NŸW°

˚®°¿∏w N°æ≤ ŸabuÌfi Ju¡ N@Ùfi Fæ*, ∫F NSÕ Fæ $$31$$

˚®t J¡° <bT∫ N<bΩ°t°` Fæ, oŸ<ÔÎ k¡Ôw# NŸÃ∫ FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 121]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

667
b_wCw# N<bΩ° J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Fæ ıæŸu <J¡ f°Ô¥ tu* wuÔ N°<Ì b_wC fiFÙ* Fæ $ •∫° ŸCbdÕ J¡°

J¡¸>J¡ (J¡aJ¡d) ŸCbdÕ Ÿu N<w¿≤•w J¡ůoÕ b_wC Fæ ? NS°Õwg JC¡~> fiFÙ* Fæ $$32$$

Ÿwg b_wC Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu bF b_wC •∫ů* fiFÙ* Fæ* ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

NÃ∫∏w NŸwg N<bΩ° J¡° Ÿ‡f∏@ Ÿwg N°Ãt° Ÿu Ã≈∏fi fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ ≈≤_≈≤

ŸÂ„ů* J¡° FÙ Ÿ‡f∏@ Fůw° Fæ, ∫F N≈fiu NfiC˚b Ÿu _≈‹¸> Fæ $$33$$ ≈°<SÕbÃb wS° BbÃb Ÿu NÃ∫∏w <bTt Ô°© N°æ≤ J¡°™> N°<Ì J¡° ıů ≈≤_≈≤ Ÿ‡f∏@ Fæ, bF NÃ∫∏w NŸÂ„ů* Ju¡

≈≤_≈≤ Ÿ‡f∏@ tu* Ì°F≤d fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ bu ÎJ¡ N<bΩ° Ju¡ FÙ _kC¡≤dR¡≈ Fæ*, Nw#

ŸÂ„ Fæ*, ∫F NSÕ Fæ $$34$$

∫<Ì Ÿf ≈Ì°SÕ <ª∏t∫ FÙ t°fi <Ô∫u ı°∫u* wů <ªBq≈ Ÿu wCv∫ Ÿf ≈Ì°Sů˘ Ju¡ Ÿ°S <ªwg J¡°

Ÿ‡f∏@ Ã≈∏fi Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $

ª¥≥<J¡ Ÿf ≈Ì°SÕt∫ Fæ*, oŸ<ÔÎ ≈°T°d N°<Ì ≈Ì°SÕ <ªwg Ju¡ Ÿt°fi Fæ* <ªwg Ju¡ Ÿ°S

Ÿ‡f∏@b„ bu <ªwg Ÿu ≈®J¡°<„w Fůwu Fæ* $$35$$

<ªwg Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu ≈Ì°Sů˘ J¡° ˚°fi Fůw° Fæ, oŸ ≈stu* ˚Ù ÌůT J¡Fwu Fæ* $

∫<Ì ıywg Ju¡ Ÿ˚Ù ≈Ì°SÕ <ª∏t°`t∫-Ÿ∏t°`t∫ Fæ*, wů bu _b≈®J¡°„w° Ju¡ fÔ Ÿu FÙ

≈≤_≈≤ ≈®J¡°<„w Fůwu Fæ* $ fi <J¡ <J¡ŸÙ N∏∫ ªuwfi Ÿu ıæŸu ÌÙ≈J¡ J¡ů N≈fi° ≈®J¡°„ J¡≤fiu Ju¡

<ÔÎ N∏∫ ÌÙ≈J¡ J¡∑ N≈us° fiFÙ* FůwÙ Fæ bæŸu FÙ fiJ¡ů ˚Ù N≈fiu ≈®J¡°„ Ju¡ <ÔÎ ÌqŸ≤u ªuwfi J¡∑ N≈us° fiFÙ* Fæ* $$36$$

≈¥bůÕ•w Ìůfiů* ≈®J¡°≤ů* J¡ů Ìů ÿÔůJ¡ů*Ÿu <k¡≤ _≈‹¸> J¡Fwu Fæ* $

NÃ∫∏w <bTt ≈Ì°Sů˘ J¡° <fi≤∏w≤ (Ÿ°s°wg) Ÿ‡f∏@ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° Fæ wS° ≈≤_≈≤

Ÿ‡f∏@ Ju¡ <ffi° ≈≤_≈≤ NfiC˚b ˚Ù fiFÙ* Fů ŸJ¡w° Fæ $$37$$ <ªBq≈ Ÿu ŸÂ„ ≈≤t°ÃtR¡≈
b_wC tu* <ª∏t∫R¡≈ Ÿu ŸÂ„ ıywgR¡≈ b_wC NdCt°` ˚Ù ˚uÌJ¡ N<ªÌg b_wC Ju¡ N˚°b Ÿu N©^±> _b≈®J¡°„t°` ÎJ¡w° J¡ů ≈®°›w J¡≤ ŸJ¡∑ FÙ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu NS°Õwg ÎJ¡Ãb Ÿu FÙ N≈fiÙ

ÎJ¡R¡≈w° ≈®J¡¸> J¡≤wÙ Fæ, N∏∫S° fiFÙ* $$38$$ I°w°, Iu∫, I°fiR¡≈ Âÿ∫ <`≈C¸>Ù Ju¡ R¡≈ Ÿu ªuwfi FÙ <Ìw F…N° Fæ, ÎuŸ° ıů t¥»ů* J¡° NfiC˚b Fæ, bF <ªwg N°æ≤ ın Ju¡ N˚uÌŸ‡f∏@ Ÿu fiFÙ* ffi ŸJ¡w° Fæ, •∫ů*<J¡ <ªwg N°æ≤ ın J¡∑ ÎJ¡w° <bÔsdw°b„ J¡FÙ* Fů FÙ fiFÙ*

ŸJ¡wÙ $$39$$

<ªwg N°æ≤ ın Ju¡ ˚uÌŸ‡f∏@ Ÿu ˚Ù •w NfiC˚b Ã≈∏fi fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

ÎJ¡ <`≈C¸>ÙR¡≈ <ª` tu* <ªwg N°æ≤ ın Ìůfiů* ˚uÌŸ‡f∏@ Ÿu ˚Ù J¡˚Ù fiFÙ* <tÔ ŸJ¡wu $

<ª∏t∫ ≈Ì°Sů˘ J¡° <ªwg Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f∏@ Fů ŸJ¡w° Fæ oŸ ≈s J¡ů ÔuJ¡≤ ˚Ù •w NfiC˚b

Ã≈∏fi fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, ∫F J¡Fwu Fæ* $

<ª∏t∫ÃbR¡≈ Ÿ°Âÿ∫ Ÿu ∫Ω<≈ <ªwg J¡∑ ≈Ô¿Æ@ FůwÙ Fæ, wS°<≈ <ªwg J¡∑ ≈Ô¿Æ@

Fůfiu ≈≤ ˚Ù <ªBq≈ buÌfi°a„J¡∑ FÙ ≈Ô<Æ@ F…oÕ fi <J¡ buΩa°„ J¡∑, •∫ů*<J¡ ˚uÌJ¡ N<ªÌg b_wC

668

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Ju¡ N˚°b Ÿu buΩÃbR¡≈ J¡∑ <Ÿ<] NŸ‡˚b Fæ $ NwÎb buΩ N°æ≤ buÌfi Ìůfiů* Na„ů* J¡∑ ≈≈<W
fiFÙ* FůwÙ Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$40$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ıæŸu ı°ŒR¡≈ @tÕ Ju¡ J¡°≤d Ÿ°‡∫ Fůfiu ≈≤ ˚Ù J¡°™>, ≈ÃS≤, <t\>Ù

N°<Ì J¡° ÎJ¡ |≤ Ju¡ Nb∫bR¡≈ Ÿu Ÿ‡f∏@ Fůw° Fæ N°æ≤ ıæŸu ıÔt∫ FůfiuŸu Ÿı°wÙ∫ <ıà°
wS° ≤Ÿ J¡° Ÿ‡f∏@ Fůw° Fæ, bæŸu FÙ <ªBq≈ Fůfiu Ÿu ŸÂ„ Fůfiu ≈≤ ˚Ù I°fi wS° Iu∫ J¡°

Ÿ‡f∏@ Fů ŸJ¡w° Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

J¡°™>, ≈ÃS≤ N°<Ì ıů <˚∏fi-<˚∏fi ≈Ì°SÕ Fæ*, bu <ªBq≈ fiFÙ* Fæ*, •∫ů*<J¡ J¡°™> N°<Ì ın

≈Ì°SÕ y¨F N°<Ì ≈Ì°Sů˘ Ju¡ R¡≈ Ÿu ≈¿≤dw Fůwu F…Î NfiC˚¥w Fůwu Fæ* $ ªuwfi J¡˚Ù ≈¿≤d°tÙ fiFÙ*

Fůw° Fæ, ∫F NSÕ Fæ $$41$$
ıÔt∫ Fůfiu Ÿu Ÿı°wÙ∫ <ıà° N°æ≤ ≤Ÿ Ÿu _≈‹¸> <Ìw F…N° ≤Ÿ°_b°Ì ˚Ù ıů <J¡

≈¿≤d°tÙ Fæ, <ıà° Ÿu FÙ NfiC˚¥w Fůw° Fæ $

<J*¡<ªwg N<˚∏fi J¡° FÙ Îu•∫ Ÿ‡f∏@ Fůw° Fæ, ŸJ¡° Ìůfiů* ≈sů* tu* Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $

<J¡a¿ªwg N<˚∏fi J¡° ıů Îu•∫ Fæ, Ÿu FÙ N°≈ Ÿ‡f∏@ ı°<fi∫u $ bF NÃ∫∏w NŸt°fi ın N°æ≤ ªuwfi J¡° fiFÙ* Fů ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ ≈ÃS≤ N°<Ì ≈Ì°SÕ ın fiFÙ* Fæ* <J¡∏wC ªuwfi FÙ ≈ÃS≤, ÌÙb°≤ N°<Ì R¡≈b°Ô° Fæ, oŸ<ÔÎ ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu ÎJ¡∑˚°b J¡ů ≈®°›w F…N°

ªæw∏∫ FÙ ŸÃ∫ Fæ, B‹¸>°, Âÿ∫ N°<Ì ˚°b ˚®t Fæ*, •∫ů*<J¡ J¡°™>, ≈ÃS≤ N°<Ì Ÿf ≈Ì°SÕ

<ª∏t∫ FÙ Fæ* $$42-44$$

∫<Ì J¡°™>, ≈ÃS≤ N°<Ì N„uT ≈Ì°SÕ ≈≤t°SÕ <ª∏t∫ FÙ Fæ, wů ¿ªBq≈ J¡°™>, ≈ÃS≤ N°<Ì

J¡° y¨FR¡≈ Ÿu Ÿ°S Ÿ‡f∏@ Jæ¡Ÿu Ìu©° ı°w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

≈≤t°SÕR¡≈ tu* J¡¿v≈w J¡°™>, ≈ÃS≤ N°<Ì R¡≈ Ÿu FÙ y¨F°<Ì ≈Ì°Sů˘ Ju¡ Ÿ°S fiJ¡° Ÿ‡f∏@

Ìu©° ı°w° Fæ, fi <J¡ b°_w<bJ¡ <ªBq≈ Ÿu ª¥≥<J¡ Nfi∏w f®Ê FÙ Ÿf ≈®J¡°≤ů* Ÿu ∫C•w FůJ¡≤ Ÿf Ju¡ wCv∫ ˚°<Ÿw Fůw° Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F <bÿb ≈≤t°SÕt∫ FÙ Fæ, oŸ w≤F W≤ ÿÔůJ¡ Ÿu oŸJ¡°

N∏b∫ ı°fifi° ª°<FÎ $$45$$ Fu w[bbuW°Nů* tu* Zu‹™> ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ <bÿb J¡ů N°≈

Ÿ∏t°` FÙ Ÿt<H∫u $ ∫F <bÿb <tØ∫°Ãby®FdR¡≈ <ªwg Ju¡ ªtÃJ¡°≤ π°≤° Ÿæ*J¡nů*, Ô°©ů* ˚®tů*

Ÿu ≈¥dÕ Fæ* $ bF <ªwg J¡° ªtÃJ¡°≤ ≈≤t°SÕw# <J¡ŸÙŸu ≈¥dÕ fiFÙ* Fæ $ ıæŸu tfiC‹∫ů* Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu fiy≤ tu* <fib°Ÿ J¡≤fiub°Ôu ıfi Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ju¡ Nb≤ů@ Ju¡ <ÔÎ ≈≤_≈≤ ªu‹¸>° fiFÙ* J¡≤wu bæŸu FÙ Ÿ¨<‹¸> J¡ů ˚Ù Nb<_Sw ı°<fi∫u $ ˚uÌ J¡° fů@ Fůfiu ≈≤ FÙ Ÿ¨<‹¸> wS° NF∏Ãb N°<Ì ˚®t J¡°

Ì∫ Fůw° Fæ $ ıæŸu ŸCbdÕI°fi J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤fiu ≈≤ J¡¸>J¡ N°<Ì J¡° ˚®t Fůw° Fæ $ ŸCbdÕ tu*

J¡¸>J¡ N°<Ì J¡° ˚®t <tØ∫° FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ bu ŸCbdÕ Ju¡ FÙ Ìu„ Ÿu Ìu„ wS° ŸCbdÕ J¡∑ ŸW° Ÿu FÙ ŸW° ≈®°›w J¡≤wu Fæ* $$46-49$$ ıæŸu J¡¸>J¡ N°<Ì fnu ˚uÌb°Ô° ŸCbdÕ ˚uÌÂ¿‹¸> N°æ≤

˚uÌÌ„Õfi J¡° Ã∫°y J¡≤fiu ≈≤ ÎJ¡t°` <fitÕÔ ŸCbdÕ FÙ Fæ ∫°fiÙ ŸJ¡∑ ≈¨SJg¡ ŸW° fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ B‹¸>° N°æ≤ Ì„Õfi J¡° ≈¿≤Ã∫°y Fůfiu ≈≤ N<bΩ° ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ* $$50$$ fů@ J¡∑ ÎJ¡w° Ÿu FÙ

ŸyÕ - 121]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

669

∫F Ÿ¨<‹¸> ŸBq≈ <bÿb J¡ů NŸwg ffi°wÙ Fæ NSb° NŸÌg <bÿb J¡ů Ÿwg Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡≤Ÿw° J¡ů

≈®°›w J¡≤°wÙ Fæ $ ıæŸu <t\>Ù J¡∑ ffiÙ F…oÕ Ÿufi° <t\>ÙfC<] Ÿu <b<ª` Fůfiu ≈≤ ˚Ù <bª°≤ Â¿‹¸> Ÿu

<t\>Ùt°` J¡∑ w≤F t¨∏t∫Ù FÙ Fæ $$51$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ w≤ay N°<Ì Ÿf b_wC ÎJ¡t°` ıÔ FÙ Fæ*, J¡°™>J¡∑ ffiÙ F…oÕ ≈Cw<Ô∫°≥ ÎJ¡t°` J¡°™> FÙ Fæ* N°æ≤ |¸> N°<Ì Ÿf b_wC <t\>Ùt°` Fæ ŸÙ ≈®J¡°≤
wÙfiů* ıywg J¡° ˚®t ÎJ¡t°` f®Ê FÙ Fæ $$52$$

|¸> N°<Ì ≈Ì°Sů˘ tu* Nfi…_∫¥w Ÿ°≤˚¥w <t\>Ù_bR¡≈ Ju¡ wCv∫ B‹¸>° N°<Ì <`≈C¸>Ù tu* NfiC_∫¥w Ÿ°sÙ <ª∏t°` J¡ů <`≈C¸>Ù Ju¡ <fi≤°ŸŸu <Ì©°wu Fæ* $

B‹¸>° J¡° Âÿ∫ N°æ≤ Ì„Õfi Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f∏@ Fůfiu ≈≤ k¥¡Ôů* tu* Ÿ¥` J¡∑ w≤F ŸfJu¡ tº∫ tu*

NfiCyw B‹¸>°, Ì„Õfi N°æ≤ Âÿ∫ Ÿu b<ıÕw ıů B‹¸>° J¡° „C] R¡≈ Fæ, bFÙ oŸ <`≈C¸>Ù tu* ∆∫°›w

≈≤f®Ê Fæ $ oŸ b°•∫ Ÿu N©^∫ b°•∫°SÕ <Ì©Ô°∫° y∫° Fæ, ÎuŸ° ŸtHfi° ª°<FÎ $$53$$

Ÿ f®Ê J¡∑ <`≈C¸>Ù„¥∏∫w° J¡f <Ÿ] FůwÙ Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

<ªW Ju¡ ÎJ¡ <bT∫ Ÿu ÌqŸ≤u <bT∫ tu* ı°fiu ≈≤ tº∫ tu* ı°Œ_kC¡≤d Ÿu „¥∏∫ ªuwfi J¡° ıů

„C] R¡≈ Fæ, Ÿtu* N°≈ w∏t∫ Fůo∫u $$54$$ ı°y®w, _b›fi N°æ≤ ŸCTC<›w- ofi wÙfi Nb_S°Nů*

Ÿu ≤<Fw <ªWb¨<W Ÿu „¥∏∫ ıů N°≈J¡° Ÿfi°wfi „C] ªuwfi R¡≈ Fæ, Ÿtu* N°≈ w∏t∫

Fůo∫u $$55$$ ÎJ¡ ınw° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ıů J¥¡¸>_S <ªÌg|fit°` Fæ, N°≈ Ÿt°<@_S FůJ¡≤

NSb° ∆∫bF°≤ J¡≤wu FCÎ ŸbÕÌ° Ÿtu* w∏t∫ Fůo∫u $$56$$

∫<Ì J¡ůoÕ J¡Fu <J¡ ∆∫bF°≤ tu* ≤Ffiu b°Ôu J¡∑ w∏t∫w° Jæ¡Ÿu Fů ŸJu¡yÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
oŸ ŸaŸ°≤ tu* <J¡ŸÙ J¡° fi wů JC¡~> <Ìw Fůw° Fæ N°æ≤ fi ÔÙfi Fůw° Fæ NS°Õwg ∆∫°bF°¿≤J¡
b_wC J¡∑ ŸW° FÙ fiFÙ* Fæ $ oŸ<ÔÎ Ÿt°<@_S FůJ¡≤ ∫° ∆∫bF°≤ J¡≤wu F…Î _b_S FůJ¡≤

ŸC©≈¥bÕJ¡ ¿_Sw Fůo∫u $ ∆∫bF°≤Ì„° tu* ˚Ù ≈≤t°SÕ Â<‹¸> J¡° FÙ NfiCbwÕfi J¡∑<ı∫u, ∫F ˚°b Fæ $$57$$ N°Ãt° <J¡ŸÙ ÌuF tu* fi wů <J¡ŸÙ J¡∑ oh~>° J¡≤w° Fæ N°æ≤ fi <J¡ŸÙ Ÿu πuT J¡≤w° Fæ; oŸ<ÔÎ N°≈ _b_S FůJ¡≤ N°„aJ¡°FÙfi Fů ¿_Sw Fůo∫u $ ÌuF J¡∑ b¨<W∫ů* tu* tw <y¿≤∫u $$58$$

<ıŸ w≤F N≈®°›w b_wC tu* <ªW J¡∑ Nfi°Ÿ<•w _bw# <Ÿ] Fæ, ŸÙ w≤F bwÕÕt°fi b_wC
tu* ˚Ù <tØ∫°ÃbÂ<‹¸> Ÿu Nfi°Ÿ<•wJ¡° Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤fi° ª°<FÎ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N°≈ N≈®°›w y®°t Ju¡ y®°‡∫∆∫bF°≤ tu* N°Ÿ<•w≤<Fw Fæ* bæŸu FÙ ŸÃ∫ N°Ãt° tu* ¿_Sw FůJ¡≤ <ªW J¡∑ b¨¿W∫ů* tu* <tØ∫°ÃbÂ<‹¸> Ÿu N°Ÿ<•w ≤<Fw Fůo∫u $$59$$ ıæŸu Ìq≤ Ìu„ tu*

¿_Sw tfiC‹∫ ≤Fw° F…N° ˚Ù NŸwg Ju¡ wCv∫ Fæ N°æ≤ ıæŸu J¡°™> N°æ≤ ≈ÃS≤ ŸtÙ≈ tu* Fůfiu ≈≤ ˚Ù

ªuuwfi FÙfi Fůfiu Ÿu FÙ N°Ÿ¿•w, N<˚t°fi N°<Ì Ju¡ N∫ůÀ∫ Fæ*, bæŸu FÙ N°≈ <ªW J¡ů ı°<fi∫u,

•∫ů*<J¡ N°ÃtR¡≈ Ÿu <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ N<ªWw° FÙ <bπ°fiů* Ju¡ NfiC˚b Ÿu <Ÿ] Fæ $$60$$ ıæŸu

<„Ô° tu* ıÔ fiFÙ* Fæ, ıæŸu ıÔ tu* N<Àfi fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ N≈fiÙ N°Ãt° tu* (ıÙb°Ãt° tu*) <ªW
fiFÙ* Fæ, <k¡≤ bF ≈≤t°Ãt° tu* Jæ¡Ÿu ≤F ŸJ¡w° Fæ ?$$61$$
ıf <ªW NŸwg Fæ, wů ŸJu¡ J¡°∫Õ ŸCw≤°a NŸÃ∫ Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

<bª°≤ J¡≤Ju¡ Ìu©fiu ≈≤ ıů JC¡~> fiFÙ* Fæ, ŸJu¡ π°≤° ıů JC¡~> J¡≤wu Fæ* bF ˚Ù J¨¡w fiFÙ* Fæ,

670

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

ÎuŸ° t°fiJ¡≤ <ªW Ÿu ≈≤u Fůo∫u $$62$$

„C] N°Ãt° J¡° N„C]<ªW J¡° NfiCbwÕfi ˚Ù NfiC<ªw Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

NÃ∫∏w Nfi°Ãt˚¥w <ªWb¨<w J¡° ıů NfiCbwÕfi J¡≤wu Fæ*, bu ≈®Ã∫∏w Ìu„b°ŸÙ ‡Ôuh~>ů* J¡°

NfiCbwÕfi •∫ů* fiFÙ* J¡≤wu ? 'w_t°∏fi ıfi<t∫°∏fi°∏w<t∫°∏fiuwg≈°›t°fia t¨Ã∫Ct∏b∫°<fi"

(≈®Ã∫∏wb°ŸÙ ıfiů* tu* ≈°≈ <fi<Fw Fæ, oŸ<ÔÎ fiJ¡° _≈„Õ fiFÙ* J¡≤fi° ª°<F∫u, fiJu¡ _S°fi tu* fiFÙ* ı°fi° ª°<F∫u, N∏∫S° ≈°≈R¡≈ t¨Ã∫C J¡ů Ft Ôůy ≈®°›w Fů*yu) oŸ ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤

‡Ôuhs°<Ì J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fi° <fi<T] Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$63$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ oŸ <ªW

R¡≈Ù ª^±>°Ô J¡° <fi≤∏w≤ Ìq≤ Ÿu FÙ <fi≤°Ì≤ J¡≤Ju¡ <t\>Ù J¡∑ ffiÙ F…oÕ ın t¥<wÕ Ju¡ wCv∫ _b_S

FůJ¡≤ N°„aJ¡°FÙfi ¿_Sw Fůo∫u $ ∫S°SÕ tu* <ªW Fæ FÙ fiFÙ*, ∫FÙ tC¶∫ ≈s Fæ NSb° Ã≈∏fi FCN° ˚Ù Fů, wů bF t≤ y∫° Fæ, N°ı t¨wJ¡ FůJ¡≤ FÙ ≈Ì°Sů˘ J¡ů Ìu©w° Fæ ∫°fiÙ <tØ∫° Ìu©w°

Fæ, ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ N°≈ ≈ÃS≤ Ju¡ ffiu F…Î ≈C”T J¡∑ w≤F <fiÿªÔ Fůo∫u $$64,65$$

N°Ãt<bª°≤ J¡≤fiu Ÿu NSb° <ªW J¡° <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ ∫F <ªW fiFÙ* Fæ $ N°≈ b_wCw# <ªWFÙfi Fæ*, oŸ<ÔÎ N°≈ ÎuŸu NfiSÕ˚¥w ∆∫SÕ <ªW Ju¡ Ÿ°S •∫ů* Ì…#©Ù Fůwu Fæ* ? NÃ∫∏w NŸÃ∫ <ªW

R¡≈Ù ∫s fiu <ıfi Ôůyů* J¡ů N≈fiu b„ tu* J¡≤ <Ô∫° Fæ, fi ŸCJC¡t°≤ t<wb°Ôů* Ju¡ <ÔÎ ª∏Ì®t°

Ÿu bı® Ã≈∏fi F…N° Fæ $$66,67$$ oŸ<ÔÎ <ªW J¡° Ìq≤ Ÿu FÙ ≈¿≤Ã∫°y J¡≤Ju¡ N°≈ ıů Fæ*, bFÙ FůJ¡≤ ¿_S≤ Fůo∫u N°æ≤ tfifiR¡≈Ù Wt ∫C<•w wS° º∫°fi Ÿu ∫C•w Fůo∫u $$68$$

N<@J¡°¿≤∫ů* Ju¡ ≈®ůÃŸ°Ffi Ju¡ <ÔÎ t¥i>ů* J¡∑ <fi∏Ì° J¡≤wu Fæ* $
ıů t¥©ÕI NŸÃ∫ <ªW J¡° NfiCbwÕfi J¡≤wu Fæ*, N°J¡°„w°nfi tu* Ÿt∫ <fw°fiub°Ôu fi t¥©ů˘ J¡ů <@•J¡°≤ Fæ* $$69$$ w[bI°fi tu* JC¡„Ô FůJ¡≤ ≈FÔu ∆∫≈ywtfi ∫°fiÙ <ªWFÙfi Fůo∫u, wÌfi∏w≤ w[bI°fi Ÿu <fitÕÔ°Ãt° FůJ¡≤ ŸaŸ°≤ Ÿu ≈≤u Fů ı°o∫u $
oŸÙ f°w J¡ů Â» J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ <bª°≤<b„C] N≈fi° NfiC˚b J¡Fwu Fæ* $
tæ*fiu w[bI°fi Ju¡ <ÔÎ fF…w J¡°Ô wJ¡ tfi J¡° <bª°≤ <J¡∫° wS°<≈ <fitÕÔ N°Ãt° tu*
t°fiŸR¡≈Ù tÔ JC¡~> fiFÙ* ≈°∫° $ oŸ<ÔÎ t°fiŸtÔ J¡ůoÕ b_wC fiFÙ* Fæ* $ tu≤u b°•∫ Ÿu ˚Ù N°≈

_b_S<ªW Fůo∫u, ∫F NSÕ Fæ $$70$$

ÎJ¡ Ÿ°æ o•J¡∑Ÿb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÎJ¡ Ÿ°æ f°oÕŸb°≥ ŸyÕ

≈FÔu ≈C”T J¡° I°fi˚¥¿tJ¡° Ju¡ Ì∫J®¡t J¡° bdÕfi wÌfi∏w≤

„ůJ¡, tůF N°<Ì Ju¡ <fi≤°J¡≤d π°≤° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° fů@fi $

≈FÔu Ã≈∏fi F…Î JC¡~> <bJ¡<Ÿw fC<]b°Ôu ∫°fiÙ oŸ ı∏t tu* ∫° ı∏t°∏w≤ tu* <J¡∫u y∫u J¡tů˘ Ÿu „C]<ªW F…Î ≈C”T J¡ů oŸ ≈®J¡°≤ ŸÃŸay tu* wÃ≈≤ Fůfi° ª°<FÎ $$1$$

ŸÃŸay Ÿu Ÿ°@fiªwC‹¸>∫Ÿ‡≈<W Ju¡ Ÿ°S Nº∫°Ãt„°˜ Ÿu Ÿ‡f∏@ Fůw° Fæ, bFÙ ≈FÔÙ

˚¥<tJ¡° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 122]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

671

Nfib≤w ≈®b°F tu* ≈n° F…N° ∫F N<bΩ°R ≈Ù fi<Ì∫ů* J¡° Ÿt¥F „°˜ N°æ≤ Ÿ≠ıfi (Ÿawıfi) Ju¡ ŸaŸyÕ Ju¡ <ffi° fiFÙ* w≤° ı° ŸJ¡w° Fæ $$2$$ ŸŸu <bbuJ¡≈¥bÕJ¡ ≈C”T J¡ů ∫F Fu∫

Fæ N°æ≤ ∫F ≈°Ìu∫ Fæ, ∫F <bª°≤ Ã≈∏fi Fůw° Fæ $$3$$ wf bF ≈¥bůÕ•w „C˚uh~>° fi°t J¡∑

I°fi˚¥<tJ¡° tu* NbwÙdÕ Fůw° Fæ $$4$$

„C˚uh~>° fi°t J¡∑ I°fi˚¥<tJ¡° tu* <bı∫ ≈®°›w J¡≤fiu Ÿu ÌqŸ≤Ù ˚¥<tJ¡° J¡∑ ≈®°<›w Ì„°Õwu Fæ* $
wÌ…≈≤°∏w <bbuJ¡b„ <bª°≤d° fi°t J¡∑ I°fi˚¥<tJ¡° tu* N°w° Fæ $$5$$

ÌqŸ≤Ù ˚¥<tJ¡° Ju¡ <bı∫ Ÿu wÙŸ≤Ù ˚¥<tJ¡° tu* Nbw≤d Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Ÿ‡∫yg I°fi Ÿu NŸ‡∫ygb°Ÿfi° J¡° Ã∫°y J¡≤ ≤Fu ≈C”T J¡° tfi ŸaŸ°≤ J¡∑ b°Ÿfi°Nů* Ÿu wfiCw° J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $$6$$

ŸJu¡ π°≤° wfiCt°fiŸ° fi°t J¡∑ wÙŸ≤Ù I°fi˚¥<tJ¡° tu* NbwÙdÕ Fůw° Fæ $$7$$

ª°æSÙ ˚¥<tJ¡° Ju¡ Nbw≤d J¡° ≈®J¡°≤ J¡Fwu Fæ* $
ı˚Ù ∫ůyÙ Ju¡ Ÿ‡∫yg I°fi J¡° Ì∫ Fůw° Fæ, w˚Ù „C], ŸÃ∫ N°Ãt° tu* ¿_S<wR¡≈

ª°æSÙ I°fi˚¥<tJ¡° Ÿ[b°≈<W ≈®°›w FůwÙ Fæ $$8$$ ŸJu¡ J¡°≤d ıf b°Ÿfi° Ÿ¥‚tw° J¡ů

≈®°›w Fů ı°wÙ Fæ, w˚Ù ∫ůyÙ NŸaŸ•w J¡F° ı°w° Fæ, J¡tÕk¡Ô Ÿu f∏@fi tu* fiFÙ* ≈nw°

Fæ $$9$$ wÌfi∏w≤ b°Ÿfi°Nů* Ju¡ wfiC Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ≈C”T ŸÌ° FÙ N∏wtCÕ©R¡≈ ≤Ffiu Ÿu f®Ê°Fa˚°b J¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ f»fiu Ju¡ J¡°≤d f°fl ≈Ì°Sů˘ Ju¡ J®¡t Ÿu <b_t≤d R¡≈ ˚°bfi° J¡∑
wfiCw° J¡° NU∫°Ÿ J¡≤w° Fæ $$10$$

<J¡wfiu J¡°Ô wJ¡ ˚°bfi° J¡∑ wfiCw°J¡° NU∫°Ÿ J¡≤fi° ª°<FÎ, oŸ ≈®ÿfi ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıf wJ¡ Ÿt°<@_S Fů, ª°Fu Ÿt°<@ Ÿu ∆∫C¿ÃSw F…N° Fů, ª°Fu NŸwg ŸaŸ°≤ b_wCNů* tu*

¿_Sw Fů, N≈fiÙ N°Ãt° tu* FÙ sÙdtfi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d NU∫°Ÿb„ f°flb_wCNů* J¡ů J¡≤w°

F…N° ˚Ù fiFÙ* Ìu©w° Fæ, NwÎb R¡<ª Ÿu fiJ¡° Ÿubfi fiFÙ* J¡≤w° Fæ, fi J¡˚Ù ŸJ¡° _t≤d J¡≤w° Fæ, Ÿ¥‚t b°Ÿfi°b°Ô° Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ju¡bÔ f°ÔJ¡ ∫° ∏tW NSb° N°@° ŸC›w N°æ≤

N°@° ≈®fC] Ju¡ Ÿt°fi _fi°fi, ˚ůıfi N°<Ì J¡wÕ∆∫ J¡ů ÌqŸ≤u J¡∑ oh~>° Ÿu J¡≤w° Fæ, wf wJ¡

ŸJ¡° NU∫°Ÿ J¡≤u $$11$$ NÃ∫∏w Ÿ¥‚t f®Ê tu* <ıŸfiu N≈fiu <ªW J¡ů ÎJ¡≤Ÿ J¡≤ <Ì∫° Fæ, ÎuŸ° ∫ůyÙ ŸJu¡ π°≤° ≈Ì°S°Õ˚°bfiÙ fi°t J¡∑ ∫ůy˚¥<tJ¡° tu* N°R¡» Fůw° Fæ $$12$$ ≈¥bůÕ•w

≈®J¡°≤ Ÿu f®Ê tu* <ıŸJ¡° <ªW ÔÙfi Fů y∫° Fæ, ÎuŸ° ∫ůyÙ JC¡~> bTů˘ wJ¡ NU∫°Ÿ J¡≤Ju¡ ÌqŸ≤ů*

J¡∑ oh~>° Ÿu J¡°∫°ÕfiCŸ°≤ J¡˚Ù _fi°fi, ˚ůıfi N°<Ì f°fl <J®¡∫°Nů* J¡ů J¡≤w° F…N° ˚Ù ŸJ¡∑

˚°bfi° J¡ů ŸbÕS° ~>ůn Ìuw° Fæ $ _b∫a FÙ wC∫Õ N°Ãt° Fů ı°w° Fæ $ ~>™>Ù ˚¥<tJ¡° wJ¡ <ªW J¡∑
f®Ê°J¡°≤w° Ju¡ ¿_S≤ Fůfiu ≈≤ JC¡~> fi JC¡~> ≈®∫Ãfi J¡∑ NfiCb¨<W ≤FwÙ Fæ, Ÿ°wbÙ* ˚¥<tJ¡° tu* wů

≈®∫Ãfi J¡∑ ŸbÕS° <fib¨<W Fůfiu Ÿu _b°˚°<bJ¡ ≈®<w‹™>° ∫°fiÙ f®Ê<fi‹™>° Fů ı°wÙ Fæ, ∫F <b„uT

Fæ $ bFÙ ≈C”T ıÙb∏tC•w J¡F° ı°w° Fæ $$13$$

∫Ω<≈ ≈¥bÕ J¡∑ ˚¥<tJ¡°Nů* tu* ˚Ù <ı∏Fů*fiu f®Ê J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤ <Ô∫° Fæ, bu ıÙb∏tC•w FÙ Fæ* wS°<≈ fitu* J¡˚Ù ≈®fÔ ≈®°≤Æ@ Ÿu ≈®°›w J¡≤°∫u y∫u <≈®∫, N<≈®∫ J¡° Ÿ‡f∏@ Fůw° Fæ,

672

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Nw# fitu* tC¶∫ ıÙb∏tC<•w ŸC© fiFÙ* Fæ $ Ÿ°wbÙ* ˚¥<tJ¡° tu* ∫ůy Ju¡ ≈¿≤≈°J¡ Ÿu Ã≈∏fi

≈C^∫ Ju¡ ≈®°ªC∫Õ Ÿu, ıů N<w ≈®fÔ Fæ, <w≤_J¨¡w F…N° ≈®°≤Æ@ J¡tÕ Ju¡bÔ ıÙbfi ∆∫bF°≤ Ju¡

N°˚°Ÿ tu* ≈∫Õb<Ÿw Fůw° Fæ, FTÕ, „ůJ¡ N°<Ì J¡ů Ã≈∏fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fůw° Fæ, oŸ

N°„∫Ÿu ŸJ¡° Ôsd ≈Ω Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıÙb∏tC•w ≈C”T ≈®°›w F…oÕ b_wC J¡° N<˚fiaÌfi fiFÙ* J¡≤w° ∫°fiÙ <J¡ŸÙ b_wC Ju¡ ≈®°›w Fůfiu ≈≤ ≈®Ÿ∏fi fiFÙ* Fůw° N°æ≤ ©ůoÕ F…oÕ b_wC Ju¡ <ÔÎ „ůJ¡ fiFÙ* J¡≤w° $ ıů JC¡~> ≈®°›w Fů y∫°, Ju¡bÔ ŸÙJ¡° ˚∫, N°„aJ¡° Ÿu ≤<Fw FůJ¡≤ NfiCbwÕfi J¡≤w° Fæ $$14$$

N°≈ wů NÃ∫∏w „C] <ªWb°Ôu Fæ*, oŸ<ÔÎ N°≈fiu ÌqŸ≤Ù ˚¥<tJ¡° tu* FÙ N≈fiu FÙ <bª°≤

Ÿu ≈®Ã∫y°Ãtw[b J¡° I°fi ≈®°›w J¡≤ <Ô∫° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈fiu ŸfJ¡° N∏w∫°ÕtÙ I°w∆∫ w[b ı°fi <Ô∫° Fæ, •∫ůa<J¡ N°≈J¡∑
b°Ÿfi° Ÿ‡≈¥dÕ J¡°∫ů˘ Ÿu wfiCw° J¡ů ≈®°›w Fů yoÕ Fæ $$15$$ ª°Fu N°≈ ŸÌ° FÙ Ÿt°<@_S

≤Fu*, ª°Fu ÔůJ¡∆∫bF°≤ J¡≤wu ≤Fu*, N°≈ „ůJ¡ NSb° FTÕ J¡ů ≈®°›w fi Fů*, •∫ů*<J¡ N°≈

„ůJ¡, tůF N°<Ì ÌůTů* Ÿu ≤<Fw N°Ãt° FÙ Fæ* $$16$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, _b∫a≈®J¡°„,

<fitÕÔ, ŸbÕ∆∫°≈J¡, N<bfi°„Ù N°ÃtR¡≈ N°≈tu* ŸC© N°æ≤ ÌC#© J¡° NbŸ≤ J¡F°≥ wS°
ı∏t-t≤d J¡° NbŸ≤ J¡F°≥ ? $$17$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u, N°Ãtfů@ Ÿu ı∏t-t≤d N°<Ì Ÿu Fůfiub°Ôu „ůJ¡ ≈≤ ˚Ôu FÙ <bı∫

≈®°›w Fů ı°∫, <J¡∏wC f∏@C-f°∏@bů* Ju¡ Ÿaay Ÿu Fůfiub°Ôu „ůJ¡ ≈≤ Jæ¡Ÿu <bı∫ ≈®°›w J¡∑ ı°

ŸJ¡wÙ Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

N°≈Ju¡ J¡ůoÕ f∏@C fiFÙ* Fæ*, <k¡≤ •∫ů* N°≈ f∏@C Ÿu Ã≈∏fi Ì…#© Ju¡ <ÔÎu „ůJ¡ J¡≤wu Fæ** ?

∫F N°Ãt° N<πwÙ∫ Fæ, oŸtu* f∏@C-f°∏@bů* J¡° NbŸ≤ FÙ J¡F°≥ ? $$18$$ N°≈ f∏@CNů* J¡∑

ÌuF J¡ů „ůJ¡ Ju¡ ∫ůÀ∫ J¡Fwu Fæ* NSb° N°Ãt° J¡ů ? ≈FÔ° ≈s fiFÙ* ffi ŸJ¡w°, •∫ů*<J¡ ÌuF Ju¡

˚_tÙ˚¥w Fůfiu ≈≤ Ju¡bÔ ≈≤t°dC J¡° Ÿt¥F <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bF wů Nªuwfi Fůfiu Ju¡ J¡≤d „ůJ¡

Ju¡ ∫ůÀ∫ fiFÙ* Fæ $ ÌqŸ≤° ≈s ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫ů*<J¡ ∫<Ì N°Ãt° fi‹¸> Fůw° Fæ N°æ≤ <Ìw Fůw° Fæ, ∫F t°fi <Ô∫° ı°∫, wů ŸJ¡∑ ŸbÕ∆∫°≈J¡w° fi ≤FuyÙ wS° N∏∫ Ìu„ N°æ≤ N∏∫

J¡°Ô tu* ŸJu¡ <˚∏fi Fůfiu J¡∑ N°≈<W ≈®°›w FůyÙ, Nw# N°Ãt° fi wů t≤w° Fæ N°æ≤ fi <Ìw Fůw° Fæ $$19$$ N°≈ N<bfi°„Ù Fæ* <k¡≤ ˚Ù tæ* <bfi‹¸> Fů«≥¡y°, oŸ ≈®J¡°≤ „ůJ¡ •∫ů* J¡≤wu Fæ* ?

N°Ãt° t¨Ã∫C J¡° <fib°Ÿ˚¥w fiFÙ* Fæ N°æ≤ <fitÕÔ Fæ, NwÎb Ÿtu* <bfi°„ J¡° ≈®ÿfi FÙ Jæ¡Ÿu ™> ŸJ¡w° Fæ ? $$20$$ ıæŸu |¸> Ju¡ k¥¡¸>J¡≤ Ç>J¡nu Fůfiu ≈≤ |¸>°J¡°„ J¡° <bfi°„ fiFÙ* Fůw°, bæŸu FÙ oŸ „≤Ù≤ Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ N°Ãt° J¡° <bfi°„ fiFÙ* Fůw° $$21$$ ıæŸu Ÿ¥∫Õ J¡∑ ¿J¡≤dů* ≈≤

≈®wÙw Fů ≤FÙ t¨yw¨‹d° R ≈Ù fiÌÙ Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ @¥≈ fi‹¸> fiFÙ* FůwÙ, bæŸu FÙ ÌuF Ju¡ fi‹¸> Fůfiu

≈≤ N°Ãt° fi‹¸> fiFÙ* Fůw° $$22$$ ∆∫SÕ ˚®°¿∏wR¡≈ ≈Ì°Sů˘ J¡∑ oh~>° FÙ N°≈Ju¡ ⁄Ì∫ tu* •∫ů*

<Ìw FůwÙ Fæ ? N°Ãt° N<πwÙ∫ Fæ, ÎuŸÙ Nb_S° tu* bF ÌqŸ≤Ù <J¡Ÿ <J¡Ÿ b_wC J¡∑ N<˚Ô°T°

J¡≤uy° ? $$23$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ıywg tu* ŸbÕ„<•w ≈≤t°Ãt° tu* FÙ ∫u Ÿf „<•w∫°≥

ŸyÕ - 122]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

673

¿_Sw Fæ $ ÎuŸÙ J¡ůoÕ ŸCfifiu ∫ůÀ∫, ~¥>fiu ∫ůÀ∫, Ìu©fiu ∫ůÀ∫, ÿb°Ÿ Ôufiu ∫ůÀ∫, Ÿ¥≥|fiu ∫ůÀ∫

ÌqŸ≤Ù b_wC fiFÙ* Fæ, ıů N°Ãt° Ÿu <˚∏fi Fů $$24$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u, ıæŸu @¥≈ tu* t¨yw¨‹d° ˚®t J¡∑ „<•w∫°≥ Fæ*, bæŸu FÙ ∫<Ì f®Ê tu* ıywg J¡∑ „<•w∫°≥ Fæ wů bu <˚∏fi FůyÙ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu N°J¡°„ tu* „¥∏∫w° Fæ ∫°fiÙ „¥∏∫w° N°J¡°„ Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ŸbÕ„<•wt°fig,

∆∫°≈J¡, ∆∫•w N°Ãt° tau ∫u Ÿf „<•w∫°≥ Fæ* ∫°fiÙ ŸŸu ≈¨SJ¡ fiFÙ* Fæ* $$25$$

NÃ∫∏w NŸwg ıywg Ju¡ Ì∫ tu* •∫° fÙı Fæ ? ÎuŸÙ ∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u, wů ıywg J¡∑

Ã≈<W tu* ÎJ¡t°` <ªW FÙ fÙı Fæ, ŸÙJ¡ů J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ≈¥bůÕ•w <`ÔůJ¡∑R¡≈Ù ÔÔfi° <ªW Ÿu FÙ <Ìw F…oÕ Fæ $ oŸfiu Ÿ°¿[bJ¡, ≤°ıŸ N°æ≤ w°tŸ wÙfi ≈®J¡°≤ Ju¡ ı∏tů* Ÿu ŸaŸ°≤ tu* ˚®t Ã≈∏fi J¡≤ ≤•©° Fæ $$26$$

ª¥≥<J¡ ∫F <ªW Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ Fæ, oŸ<ÔÎ <ªW Ju¡ s∫ Ÿu FÙ oŸJ¡° s∫ Fůw° Fæ, ÎuŸ°

J¡Fwu Fæ* $
b°Ÿfi°s∫fi°tJ¡ tfi#≈®„tfi Ju¡ <Ÿ] Fůfiu ≈≤ J¡tů˘ J¡∑ (<J®¡∫°„<•w∫ů* J¡∑) <fib°Ÿ˚¥w

∫F t°∫° fi‹¸> Fů ı°wÙ Fæ $$27$$ ŸaŸ°≤R¡≈Ù <b„°Ô ª°J¡ Ju¡ fÙª tu* ¿_Sw J¡∑Ô ≈≤ N°R¡»

<w≤~>u J¡°¸> tu* ÔyÙ F…oÕ, «¡≈≤ N°æ≤ fiÙªu Ju¡ ª°J¡ J¡ů bFfi J¡≤fiub°ÔÙ ≤≠ı…R¡≈Ù ∫F b°Ÿfi°

Fæ, Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ N°≈ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ oŸ b°Ÿfi° J¡° fi°„ J¡∑<ı∫u $ oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ª•J¡∑ tu*

≈¨<SbÙ fiÙªu J¡° ª°J¡ Fæ, tuR¡ ≈bÕw ŸJ¡∑ J¡∑Ô Fæ N°æ≤ ≠∫ů<wtÕ^±>Ô «¡≈≤ J¡° ª°J¡ Fæ N°æ≤

∫F ıywg b°Ÿfi° Ÿu f≥@° F…N° Fæ $$28$$ ıf wJ¡ oŸ t°∫° J¡° I°fi fiFÙ* Fůw°, wf wJ¡ ∫F
fnu-fnu tůFů* J¡ů ÌuwÙ Fæ $ ıf oŸJ¡° I°fi Fů ı°w° Fæ, wů oŸJ¡° fi°t ˚Ù Nfi∏w ∫°fiÙ f®Ê

Fů ı°w° Fæ, ∫F ŸC©Ì°<∫fiÙ N°æ≤ f®ÊÌ°<∫fiÙ Fů ı°wÙ Fæ $$29$$ ∫F°≥ ≈≤ ŸaŸ°≤ J¡° ˚ůy J¡≤Ju¡ N≈fiÙ ÔÙÔ°˚¥w f®Ê<bΩ° Ÿu f®Ê J¡° _t≤d J¡≤ f®Ê Ÿu N°oÕ F…oÕ ∫F <k¡≤ f®Ê tu* FÙ

ÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ $$30$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu wuı Ÿu ≈®J¡°„ Ã≈∏fi Fůw° Fæ, bæŸu FÙ

J¡v∫°dt∫, R¡≈≤<Fw, N≈®tu∫, <fiÌůÕT f®Ê Ÿu Ÿf ˚¥w Ã≈∏fi F…Î Fæ* $ ıæŸu ≈Wu tu* <b<b@

≤u©°Î≥ FůwÙ Fæ*, ıæŸu ıÔ tu* NfiuJ¡ ÔF≤u* ™>wÙ Fæ*, ıæŸu ŸCbdÕ tu* J¡¸>J¡ N°<Ì J¡° N°<b˚°Õb Fůw° Fæ N°æ≤ ıæŸu N<Àfi tu* ‹dw° N°<Ì @tÕ Fůwu Fæ*, bæŸu FÙ b°Ÿfi°Nb¿h~>∏fi f®Ê tu* ∫F

Ÿ°≤° <`ÔůJ¡ ¿_Sw Fæ, ŸÙ Ÿu Ã≈∏fi F…N° Fæ N°æ≤ wBq≈ FÙ Fæ $$31-33$$ bFÙ Ÿf ˚¥wů* J¡°

N°Ãt° f®Ê J¡F° ı°w° Fæ, ŸJ¡° I°fi Fůfiu ≈≤ Ÿ°≤u ıywg J¡° I°fi Fů ı°w° Fæ $ wÙfiů*ÔůJ¡ů*
tu* bFÙ I°w° Fæ, •∫ů*<J¡ "fi°∏∫ů&wů&¿_w B‹¸>° (ŸŸu <˚∏fi J¡ůoÕ B‹¸>° fiFÙ* Fæ) ÎuŸÙ Z…<w Fæ $ „°˜ů≈Ìu„ N°<Ì ∆∫bF°≤ Ju¡ <ÔÎ <bπ°fig Ôůyů* fiu ŸÙ ŸbÕ∆∫°≈J¡ w[b Ju¡ <ªwg, f®Ê°

N°æ≤ N°Ãt° oÃ∫°<Ì fi°tů* J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ Fæ $ <≈®∫ N°æ≤ N<≈®∫ <bT∫ů*J¡° o¿∏B∫ů* Ju¡ Ÿ°S

J¡˚Ù Ÿa∫ůy Fůfiu ≈≤ ˚Ù fitu* <tØ∫°Ãb fC<] Fůfiu J¡u J¡°≤d FTÕ N°æ≤ „ůJ¡ Ÿu ≤<Fw ∫F „C]

ıÙ∏tC•w°fiC˚¥<w FÙ bF ≈®<Ÿ] N<bfi°„Ù <ªÌ°Ãt° Fæ $ t¥» <ıŸJ¡° NfiC˚b J¡≤wu Fæ*, ÎuŸ°

ŸaŸ°≤ _b˚°bb°Ô° N°Ãt° fiFÙ* Fæ $$34-36$$

674

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

FTÕ N°æ≤ „ůJ¡ Ÿu ≤<Fw ÎuŸ° ıů ≈FÔu J¡F°, ŸJ¡° ≈≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡Fwu Fæ* $

N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi NÃ∫∏w _bh~> Ÿ <ªÌ°Ãt° tu* ∫F ıywg <˚∏fi Ju¡ wCv∫ ≈®<w<f¿‡fw Fůw° Fæ $ „C] Ÿ°sÙ Ju¡ π°≤° ŸJ¡° <≈®∫ N°æ≤ N<≈®∫ <b˚°y Ÿu <bbuJ¡ fiFÙ* Fů ŸJ¡w° oŸ<ÔÎ

<≈®∫ N°æ≤ N<≈®∫ Ju¡ <b˚°y Ju¡ <bbuJ¡ Ju¡ b°_wu fi Ìůfiů* Ÿu <˚∏fiR¡≈ Ÿu tº∫ tu* N∏w#J¡≤d

≈®<w<f¿‡fw Fůw° Fæ, bFÙ <≈®∫ N°æ≤ N<≈®∫ Ju¡ <bJ¡v≈ů* π°≤° tůF N°<Ì ıů ˚°b Fæ*, ∏Fu*

≈®°›w Fůw° Fæ $ N°Ãt° Ôů˚, tůF N°<Ì ˚°bů* J¡ů ≈®°›w fiFÙ* Fůw° Fæ $ bu ∫°fiÙ ıywg, ıyÌgfC<]

N°æ≤ ıyÌgfC<]≈®∫C•w Ôů˚, tůF N°<Ì ˚uÌ Ju¡ <ffi° FÙ Ÿ <ªÌ°Ãt° tu* ≈®<w<f¿‡fw Fæ*, oŸ<ÔÎ bu ≈≤t°SÕw# ≈≤t°ÃtR¡≈ FÙ Fæ* $ ıæŸæ Ì≈Õd Ÿu N≈¨SJg¡ Ì≈Õd Ju¡ N∏Ì≤ <Ì©°oÕ Ìu ≤Fu

≈bÕw, bfi, fiÌÙ N°<Ì Fæ*, bæŸu FÙ ≈≤t°Ãt° tu* ∫u ˚Ù ≈®<w<f¿‡fw Fæ* $$37,38$$

ÎuŸÙ Nb_S° tu* <ıfi t¥»ů* J¡ů ÌuF tu* N°ÃtfC<] Fæ, ∏FÙ*J¡ů ˚∫, Ì…#© N°<Ì Fůwu Fæ*, N°≈J¡ů wů fiFÙ* Fůfiu ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ wů ÌuF≤<Fw <fi<bÕJ¡v≈ <ªÌ°J¡°„ Fæ*, oŸ<ÔÎ N°≈J¡ů Ô≠ı°,

˚∫, <bT°Ì, N°<Ì Ÿu tůF Jæ¡Ÿu Ã≈∏fi FCN° ?$$39$$ ıæŸu Ì…fCÕ<] t¥©Õ ≈C”T <bJ¡v≈ů* Ÿu N<˚˚¥w Fůw° Fæ, bæŸu FÙ ÌuF≤<Fw N°≈ ÌuF Ÿu Ã≈∏fi Fůfiub°Ôu NŸÃ_bR¡≈ ofi Ô≠ı°

N°<Ì Ÿu Jæ¡Ÿu N<˚˚¥w Fůwu Fæ* ? $$40$$ ÌuF Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ N©^±> ªæw∏∫R¡≈ NI°fiÙ J¡°

˚Ù <bfi°„ fiFÙ* Fůw° $ N°≈ wů I°fiÙ Fæ*, N°≈J¡° J¡Ffi° FÙ •∫° Fæ ?$$41$$

NI°fiÙ J¡° ˚Ù fi°„ fiFÙ* Fůw°, ÎuŸ° ıů ≈¥bÕ tu* J¡F° Fæ ŸJu¡ ≈≈°Ìfi Ju¡ <ÔÎ ÌuF Ÿu N<w¿≤•w <ªÌ°Ãt° J¡ů <Ÿ] J¡≤wu Fæ* $
ıů <ªW ytfi°ytfi J¡∑ _bw∏`w° Fůfiu Ÿu ŸbÕ` ı°w° Fæ, N°Ô‡ffi≤<Fw Ÿ¥∫Õ Ju¡ t°yÕ tu*

˚Ù <ıŸJu¡ Ÿaª°≤ J¡° <fi≤ů@ fiFÙ* Fůw° bF <ªW FÙ ≈C”T (≈C¿≤ „uwu o<w ≈C”T#) ŸaŸ°≤Ù

N°Ãt° Fæ, „≤Ù≤ ≈C”T fiFÙ* Fæ* $ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, „≤Ù≤ ª°Fu ≤Fu ∫° fi ≤Fu, wÙfiů* ÔůJ¡ů tu*

≈C”T FÙ- ª°Fu bF I°fiÙ Fů ∫° NI°fiÙ ¿_Sw ≤Fw° Fæ $ „≤Ù≤ Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ŸJ¡° fi°„
fiFÙ* Fůw° $$42,43$$

Nf NŸaŸ°≤Ù N°Ãt° J¡ů Ì„°Õfiu Ju¡ <ÔÎ <ªW J¡ů ˚Ù ÌuFJ¡ů<¸> tu* ≤©J¡≤ ÌuF J¡ů FÙ <≈®∫

N°æ≤ N<≈®∫ J¡° _≈„Õ Fůw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıů N°≈ ofi <b<b@ Ì…#©ů* J¡ů Ìu©wuu Fæ, bu Ÿf ÌuF Ju¡ FÙ Fæ*, o¿∏B∫ů*
π°≤° y¨FÙw fi Fůfiub°Ôu <ªÌ°Ãt° Ju¡ fiFÙ* Fæ* $$44$$ tfi Ju¡ Nyůª≤ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d ıů ∫F

<ªÌ°Ãt° „¥∏∫ J¡∑ w≤F ¿_Sw Fæ, bF ŸC© N°æ≤ Ì…#©ů* Ÿu ∆∫°›w Jæ¡Ÿu Fů ŸJ¡w° Fæ ? $$45$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ÌuF Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ıÙb J¡F°≥ ı°w° Fæ ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ˚®t≤ J¡tÔ Ÿu nJ¡≤ N°J¡°„ tu* ı°w° Fæ bæŸu FÙ ∫F ıÙb fi‹¸> F…Î ÌuF Ju¡ N<˚t°fi J¡° Ã∫°y J¡≤ ≈FÔu N≈fiu N°@°≤˚¥w ≈≤t°Ãt° tu* FÙ ı°w° Fæ $
tfi# ≈®°du ≈®°d_wuı<Ÿ wuı# ≈≤_∫°a Ìubw°∫°tg $ (tfi ≈®°d tu* ÔÙfi Fůw° Fæ, ≈®°d wuı tu*

ÔÙfi Fůw° Fæ N°æ≤ wuı ≈≤t°Ãt° tu* ÔÙfi Fůw° Fæ $) oŸ ZC<w≈®t°d Ÿu tfi, ≈®°d N°<Ì ≈°<@∫ů*

ŸyÕ - 122]

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

675

Ÿu <bFÙfi Fůfiu Ÿu ıÙb <f‡f˚¥w oÕÿb≤æ•∫ J¡ů ≈®°›w Fůw° Fæ $

„aJ¡° # oÕÿ≤æ•∫ J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ bF tC•w •∫ů* fiFÙ* Fůw° ?

Ÿt°@°fi # bF <ª≤J¡°Ô Ÿu NU∫_w ˚uÌb°Ÿfi° J¡ů ≈®°›w F…N° Fæ ∫°fiÙ ˚uÌb°Ÿfi° J¡°
t¥Ôůh~>uÌ J¡≤fiub°Ôu I°fi J¡° Ì∫ fi Fůfiu Ÿu ŸJ¡∑ tC<•w fiFÙ* FůwÙ $$46$$

∫<Ì N°≈ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ∫<Ì ıÙb ≈®<w<f‡f Fæ, wů ŸJ¡∑ ≈°<@ Ÿu N<w¿≤•w ŸW° fi Fůfiu Ÿu bF NŸwg ™>F≤° N°æ≤ ≈°<@ J¡° fi°„ Fůfiu Ÿu ŸJ¡° fi°„ Fů ı°∫uy° $ ˚Ôu FÙ ÎuŸ°

Fů, wS°<≈ N°≈ ıÙb fiFÙ* Fæ* $ ıÙb Ju¡ fi ≤Ffiu ≈≤ NSb° fi°„ Fůfiu ≈≤ N°≈J¡ů „ůJ¡ fiFÙ*

J¡≤fi° ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
bF ≈®<Ÿ] N°Ãtw[b ∫°fiÙ ıÙb ∫<Ì NŸwg Fů, wů oŸ N°≈Ju¡ ÌuF¿≈aı≤ Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤

N°≈J¡° •∫° fi‹¸> F…N° N°æ≤ N°≈ <J¡Ÿ<ÔÎ „ůJ¡ J¡≤wu Fæ* ?$$47$$ b_wCw# ≈®<w<f‡f <f‡f FÙ Fæ, •∫ů*<J¡ ≈°<@ tu* ≈®bu„ R¡≈ ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu <f‡f J¡∑ FÙ ≈®<w<f‡fR¡≈ Ÿu ≈®wÙ¿w FůwÙ Fæ N∏∫S° ın ≈°<@ J¡° J¡°∫Õ Fůfiu ≈≤ <ªÌ°˚°Ÿ ˚Ù ın Fů ı°∫uy°, Nw# ŸaŸ°≤ J¡°

˚°fi fiFÙ* Fůy°, oŸ<ÔÎ N°≈ ıÙb J¡ů ŸJ¡∑ ≈°¿@∫ů* Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y π°≤° ŸÃ∫ f®Ê FÙ

Ÿt<H∫u $ ˚®°¿∏w Ÿu ≈®°›w F…Î fiÿb≤ ÌuF N°<Ì ˚°b J¡° NfiC˚b fi J¡∑<ı∫u $ ≈¥dÕ f®Ê˚°b Ÿu w¨›w Fůfiu Ju¡ J¡°≤d oh~>°≤<Fw N°æ≤ <fiÌůÕT N°Ãt° tu* J¡ůoÕ oh~>° fiFÙ* Fæ $$48$$

∫<Ì J¡ůoÕ „aJ¡° Fů <J¡ ∫<Ì Ÿtu* oh~>° fiFÙ* Fæ, wů oh~>° Ju¡ <ffi° ŸJ¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ <Ÿ<]

Jæ¡Ÿu FůyÙ ? wů oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

ŸfJu¡ Ÿ°sÙ ŸbÕ` „t, <fitÕÔ, <fi<bÕJ¡v≈, <ªÌ°Ãt° tu* ∫u Ÿf ıywg <ffi° <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤

J¡∑ oh~>° Ju¡ ÎuŸu ≈®<w<f¿‡fw Fůwu Fæ* ıæŸu <J¡ Ì≈Õd tu* ≈bÕw, bfi, fiy≤ N°<Ì $ ıæŸu ŸC∏Ì≤
t<d tu* <J¡≤d _b∫a <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ* bæŸu FÙ ŸfJu¡ Ÿ°sÙ˚¥w, ŸbÕ` „t, <fitÕÔ, <fi<bÕJ¡v≈

<ªÌ°Ãt° tu* ıywg _b∫a <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ* $$49,50$$ ıæŸu Ì≈Õd N°æ≤ <f‡f J¡° Ÿ‡f∏@ oh~>° fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù Fůw° Fæ bæŸu FÙ N°Ãt° N°æ≤ ıywg J¡° ˚uÌ°˚uÌ R¡≈ Ÿ‡f∏@ oh~>° Ju¡ <ffi° FÙ Fůw°

Fæ ∫°fiÙ ˚°fit°` Ÿu ˚uÌŸ‡f∏@ N°æ≤ ∫S°SÕR¡≈ Ÿu N˚uÌ Fæ $ ıæŸu Ÿ¥∫ÕJu¡ Ju¡bÔ Ì∫ FůfiuŸu ıywg Ju¡ J¡°∫Õ Fůwu Fæ* bæŸu FÙ Ju¡bÔ <ªwg J¡∑ ŸW° Ÿu FÙ oŸ ıywg J¡∑ Ã≈<W FůwÙ

Fæ $$51,52$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Ft°≤u ≈Ìu„ Ÿu oŸ ıywg J¡∑ ¿_S<w J¡°
t¥w°ÕJ¡°≤ <fib¨W Fů y∫° $ N°≈ Ôůyů* Ju¡ ˚Ù <ªW tu* N°J¡°„ Ju¡ Ÿt°fi ∫F „¥∏∫ Fů yoÕ $$53$$
ıæŸu ÌÙ≈J¡ J¡∑ Ju¡bÔ ŸW° Ÿu ≈®J¡°„ _b˚°bw# Fůw° Fæ bæŸu FÙ <ªW[b J¡∑ Ju¡bÔ ŸW° Ÿu _b˚°bw# ıywg J¡∑ ¿_S<w FůwÙ Fæ $$54$$
oŸ ≈®J¡≤d tu* ıů NSÕ <b_w°≤ Ÿu J¡F° Fæ, ŸJ¡ů Ÿasu≈ Ÿu Ì„Õ°wu F…Î ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ

≈®J¡≤d J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $

≈FÔu ≈≤t°Ãtw[b Ÿu tfi <Ìw F…N° $ Ÿfiu ıæŸu „¥∏∫ N°J¡°„ NŸwg fiÙÔw°J¡°,

<ıŸJ¡° <J¡ Ÿf Ôůyů* Ju¡ NfiC˚b Ÿu N@ůtC© <J¡∫° F…N° tfiůF≤ o∏BfiÙÔt<d Ju¡ J¡n°Fu J¡∑
w≤F ∫F fiÙÔ N°J¡°„ ÌÙ© ≤F° Fæ, oŸ w≤F ≈t° N°æ≤ Ã≈®us° π°≤°- ŸC∏Ì≤ b°yg∆∫bF°≤

676

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[Ã≈<W ≈®J¡≤d

Fůw° Fæ, <b_w°≤ J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ N≈fiu <b<b@ <bvJ¡≈ů* Ÿu oŸ ıywg J¡° <b_w°≤ <J¡∫° $$55$$
oŸ<ÔÎ <fi<tW J¡° fi°„ Fůfiu ≈≤ fiæ<t<WJ¡ J¡° ˚Ù fi°„ Fůfiu Ÿu <fitÕÔ ÎJ¡t°` N°Ãt° FÙ

„uT ≤Fw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

ŸaJ¡v≈ů* J¡° s∫ Fůfiu Ÿu <ªW Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ŸaŸ°≤ tůF R¡≈Ù ≈°Ô° fi‹¸> Fů ı°w° Fæ $
ıæŸu „≤Ìg M¡wC N°fiu ≈≤ N°J¡°„ _bh~> Fůw° Fæ bæŸu FÙ <ªW Ju¡ y<Ôw Fůfiu ≈≤ N∏w#J¡≤d N<πwÙ∫ ı∏t≤<Fw Nfi∏w ≈®Ã∫y°Ãt_b˚°b Fů ı°w° Fæ $$56$$

∆∫<‹¸>˚®tJ¡v≈fi° J¡∑ w≤F Ÿt<‹¸>Ÿ¨<‹¸>J¡v≈fi° tu* ˚Ù N°<b˚°Õb N°æ≤ <w≤ů˚°b tfi Ju¡

FÙ N@Ùfi Fæ*, ÎuŸ° Ì„°Õwu Fæ* $>

Ÿf ≈®°<d∫ů* Ju¡ J¡tů˘ J¡∑ Ÿt<‹¸>R¡≈ N°æ≤ Ÿt<‹¸>J¡tÕ„<•w≈®@°fi tfi ≈FÔu Ã≈∏fi Fůw°

Fæ $ ŸJu¡ f°Ì tfi tu* <ªwg J¡° ≈®<w<f‡f ≈nfiu Ÿu f®Ê°, tfiC N°<Ì R¡≈ Ÿ¨<‹¸>J¡w°ÕNů* Ju¡

„≤Ù≤ů* J¡ů _bÙJ¡°≤ J¡≤Ju¡ bF ŸaJ¡v≈b„ <b<b@ ≈®J¡°≤ Ju¡ oŸ ıywg J¡∑ ∆∫SÕ FÙ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w°

Fæ, ıæŸu <J¡ NI°fiÙ f°ÔJ¡ ∆∫SÕ buw°Ô Ju¡ „≤Ù≤ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ $$57$$
oŸ<ÔÎ Ÿ‡≈¥dÕ Âÿ∫ ∆∫<‹¸>-Ÿt<‹¸> ˚uÌ Ÿu J¡¿v≈w tfiůt°` FÙ Fæ $ tfi NI°fi J¡°∫Õ

Fůfiu Ÿu NŸwg Fæ $ NŸwg J¡° FÙ N<@‹™>°fi˚¥w Ÿ°sÙ J¡∑ ŸW° N°æ≤ _k¥¡<wÕ Ju¡ fÔ Ÿu ıů _kC¡≤d Fæ, bF Ã≈<W Fæ, oŸ ≤Ù<w Ÿu ıywg Ju¡ ı∏t N°<Ì <bbwů˘ J¡∑ ≈°Ì°fiw° f®Ê J¡°
w¸>_S Ôsd F…N° $ ŸŸu <fi‹≈®≈aª, Ÿ<hªÌ°fi∏Ì, ÎJ¡≤Ÿ, ≈¥dÕf®Ê FÙ Ô<sw Fůw° Fæ, ıů

≈≤t°SÕ˚¥w Fæ $ ÎuŸ° Ÿf Ÿ¨<‹¸> ZC<w∫ů* J¡° w°Ã≈∫°ÕSÕ, ∫F <Ÿ] F…N°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $

NI°fiJ¡°∫Õ˚¥w tfi _b∫a FÙ N≈fiu N<@‹™>°fi˚¥w ªæw∏∫ tu* b¨<] J¡ů ≈®°›w Fůfiu Ÿu _kC¡¿≤w ıyBq≈ Ÿu Ÿ°tfiu <bΩt°fi Ÿ° Ÿ°sÙ π°≤° <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ $ ıæŸu ≈¥dÕ tF°Ÿ°y≤ tu*

ŸJ¡∑ ŸW° Ÿu FÙ <Ÿ] FCoÕ N≈¿≤¿h~>∏fi ıÔ≈a<•w∫°≥ Ÿ°tfiu <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ*, Ã≈∏fi FůwÙ Fæ* N°æ≤ ÔÙfi Fů ı°wÙ Fæ bæŸu FÙ tfi Ÿ°sÙ˚¥w ªuwfi tu* _b∫a ≈Cfi#≈Cfi# Ã≈∏fi Fůw°

Fæ N°æ≤ ÔÙfi Fů ı°w° Fæ $$58$$

ÎJ¡ Ÿ°æ f°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

∫ůyb°<Ÿ‹™>˚°T°fiCb°Ì tu*

Ã≈¿W ≈®J¡≤d Ÿt°›w

N°<ÌJ¡<b ZÙtπ°vtÙ<J¡tF°tC<fi≈®dÙw

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™>
tF°≤°t°∫d

˚°y-1

(bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d, tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d N°æ≤ Ã≈<W ≈®J¡≤d)

≈≤tFaŸ ZÙtÌg N°fiaÌ fů@u∏B Ÿ≤_bwÙ ≈®dÙw

"ZÙb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d' (w°Ã≈∫Õ≈®J¡°„°¶∫∆∫°¶∫°Ÿ<Fw) J¡° <F∏ÌÙ NfiCb°Ì

ZÙ ∫ůy buÌ°∏w Ÿub° Ÿ<t<w

Ÿaw ZÙ N°Ÿ°≤°tıÙ N°Zt

Ÿaw ZÙ N°Ÿ°≤°tıÙ f°≈¥ N°Zt t°yÕ, NtÌ°b°Ì-380005. k¡ůfi # (079) 27505010-11.

N°Zt ≤ů±>, ıF°≥yÙ≤≈C≤°, Ÿ¥≤w-395005. k¡ůfi # (0261) 2772201-2.

b∏Ìu t°w≤tg ≤ů±>, ≤bÙ∏B ≤ay„°Ô° Ju¡ Ÿ°tfiu, fioÕ <ÌvÔÙ-60. k¡ůfi # (011) 25729338, 25764161.

≈uR¡f°y, yů≤uy°≥b (≈¥bÕ), tCafoÕ- 400063. k¡ůfi # (022) 26864143-44.

e-mail : ashramindia@ashram.org web-site : www.ashram.org

”. 115.00

N°tC©

J¡<Ô∫Cy Ju¡ fuª°≤u t°fib tu* „°≤Ù¿≤J¡ stw°Î≥ fiFÙ* Fæ*, t°fi<ŸJ¡ Ÿhª°o∫°≥ fiFÙ* Fæ*, f°æ<]J¡

«≥¡ª°o∫°≥ fiFÙ* Fæ* <k¡≤ ˚Ù "ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d' ıæŸ° «≥¡ª° y®aS Ÿu ≈»fiu-ŸCfifiu J¡ů <tÔ ≤F°

Fæ, ∫F ŸJ¡° <J¡wfi° Ÿ°æ˚°À∫ Fæ ! N°ı ùw°∫Cy (<ıŸ ∫Cy tu* b<Ÿ‹™>ıÙ π°≤° ˚yb°fi ZÙ≤°tıÙ J¡ů

∫F ≈Ìu„ <Ì∫° y∫° S°) ıæŸ° „≤Ù≤ fiFÙ* Fæ, ùw°∫Cy ıæŸÙ Ÿ°t°<ıJ¡ ∆∫b_S° fiFÙ* Fæ wS° bæŸÙ
t°fi<ŸJ¡ ≈<b`w° N°æ≤ Ÿhª°oÕ ˚Ù fiFÙ* Fæ $ Ôu<J¡fi ùw°∫Cy N°æ≤ Ÿw∫Cy tu* ŸÃŸay Ju¡ <bª°≤ π°≤°

ZÙ≤°tıÙ ıæŸů* J¡ů, ZÙ≤°tıÙ Ju¡ yC”Nů* J¡ů, wÃJ¡°ÔÙfi Ôůyů* J¡ů ıů ŸÃ∫_bR¡≈ ≈≤t°Ãt° J¡° I°fi,

≈≤t°Ãt-„°a<w N°æ≤ ≈≤t°Ãt-≈Ì J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ SÙ, bFÙ ≈≤t°Ãt-I°fi, ≈≤t°Ãt-„°a<w N°æ≤ ≈≤t°Ãt-

≈Ì oŸ ∫Cy tu* ˚Ù Ft ≈° ŸJ¡wu Fæ* $ N<≈wC fi ∫Cyů* J¡∑ N≈us° oŸ ∫Cy tu* N°æ≤ Ÿ≤Ôw° Ÿu ≈° ŸJ¡wu Fæ* $ J¡<Ô∫Cy tu* tfiC‹∫ „≤Ù≤ Ÿu, tfi Ÿu wS° fC<] Ÿu ˚Ù y≤Ùf Fů y∫° Fæ $ bF ≠∫°Ì° Ÿt∫ tfi J¡ů ÎJ¡°y® N°æ≤ t°æfi fiFÙ* ≤© ŸJ¡w° $ ≈≤t°Ãt° fiu J¡<Ô∫Cy tu* ÎuŸÙ ∆∫b_S° J¡∑ Fæ <J¡ tfiC‹∫ Sůn°-Ÿ°

Ÿ°@fi J¡≤u wů ˚Ù Ÿu fF…w Ÿ°≤Ù ≈Ô<Æ@∫ů* J¡∑ ≈®°<›w Fů ı°∫ $ ≈≤t°Ãt° Ÿu tCÔ°J¡°w J¡≤fiu FuwC tu≤u yC”Ìub Ju¡ yC”Ìub fiu <ıwfi° ≈¿≤Zt <J¡∫°, <ıwfiÙ w≈_∫° J¡∑, ŸŸu J¡t ≈¿≤Zt tu* tu≤u yC”Ìub J¡ů

≈≤t°Ãt° J¡∑ tCÔ°J¡°w F…oÕ $ Ôu<J¡fi tu≤u yC”Ìub J¡ů ıů w≈-<w<ws° ŸFfiÙ ≈nÙ, ŸJ¡° Fı°≤b°≥ <F_Ÿ°

˚Ù tCHu yC”-≈®Ÿ°Ì ≈°fiu FuwC ŸFfi fiFÙ* J¡≤fi° ≈n° $ <k¡≤ ˚Ù tCHu ıů ŸFfi J¡≤fi° ≈n°, wfi° tu≤u Ÿ°@J¡ů* J¡ů fiFÙ* J¡≤fi° ≈n ≤F° Fæ N°æ≤ ŸFı tu* FÙ ∏Fu* Ÿ°@fi° J¡° t°yÕ <tÔ ≤F° Fæ $

˚yb°fi ZÙ≤°tıÙ J¡° <bbuJ¡ t°` 16 bTÕ J¡∑ t® tu* ıy y∫° N°æ≤ bu <bbuJ¡-<bª°≤ tu* ©ů∫u ≤Ffiu Ôyu $ ∏FÙ* <Ìfiů* ∫Iů* J¡° ºbaŸ J¡≤fiub°Ôu t°≤Ùª N°<Ì ≤°sŸ tF<TÕ <bÿb°<t`ıÙ Ju¡ ˚Ù ∫I tu* <bPfi

±>°ÔJ¡≤ ∏Fu* way J¡≤ ≤Fu Su $ <bÿb°<t`ıÙ fiu Ÿůª° <J¡ "≤°ı° Ì„≤S @t°ÕÃt° Fæ* $ tæ* fiŸu tÌÌ Ô¥≥ $'

bu N∫ůº∫° y∫u $ ≤°ı° Ì„≤S J¡ů ıæŸu FÙ ©f≤ <tÔÙ <J¡ <bÿb°<t`ıÙ N°∫u Fæ*, bu <Ÿ*F°Ÿfi Ÿu wC≤aw

™> ©nu FCÎ N°æ≤ _b∫a fiJu¡ ≈°Ÿ ı°J¡≤ fiJu¡ ª≤dů* tu* Ìa±>bwg ≈®d°t <J¡∫° $ ≤°ı° Ì„≤S owfi°

N°Ì≤ J¡≤wu Su N°ÃtI°fiÙ tF°≈C”Tů* J¡° !

Ì„≤SıÙ fiu <bÿb°<t`ıÙ J¡ů <wÔJ¡ <J¡∫°, fiJ¡∑ N°≤wÙ w°≤Ù, <k¡≤ ≈¥~>° # ""tC<fi„°Ì¥ÕÔ ! tæ* N°≈J¡∑

•∫° Ÿub° J¡R¡≥ ?''

<bÿb°<t`ıÙ fůÔu # ""ıů tæ* t°≥y¥≥y° bF Ìůyu ?''

""tF°≤°ı ! tæ* N°æ≤ tu≤° ≤°≠∫ N°≈Ju¡ ª≤dů* tu* N<≈Õw Fæ $''

""∫F fiFÙ* ª°<FÎ $ N°≈Ju¡ ŸC≈C` ZÙ≤°t N°æ≤ Ô‚td tCHu Ìu Ìů $''

∫F ŸCfiJ¡≤ ≤°ı° Ì„≤S t¥<h~>Õw Fů y∫u, <k¡≤ Fů„ tu* N°fiu ≈≤ fůÔu # ""tF°≤°ı ! ∫F tw t°≥yů, JC¡~> N°æ≤ t°≥y Ôů $''

<bÿb°<t`ıÙ J®¡ů<@w FůJ¡≤ fůÔu # ""Nh~>°, ©°ÔÙ |≤ Ÿu Ÿ°@C ©°ÔÙ FÙ ı°w° Fæ $ N˚°y° N°ÌtÙ

•∫° ı°fiu Ÿ°@C J¡∑ Ÿub° ? J¡°æfi N˚°y° tfiC‹∫ Ÿ°@C Ju¡ ÌæbÙ J¡°∫Õ tu* ŸF˚°yÙ Fů ŸJ¡w° Fæ ? Ft ∫F ªÔu $''

Ì„≤SıÙ |f≤°∫u <J¡ Ÿaw R¡™>J¡≤, fi°≤°ı FůJ¡≤ ªÔu ı°∫u*, ∫F ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ $ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu ˚Ù

Ì„≤SıÙ J¡ů ŸtH°∫° <J¡ ""<bÿb°<t`ıÙ Ju¡ ≈°Ÿ bı® ıæŸ° w≈ůfÔ Fæ $ ∫u _b∫a ŸtSÕ Fæ* ≤°sŸů* J¡ů

„°≈ Ìufiu tu*, Ôu<J¡fi Ÿaw ÔůFu Ÿu ÔůF° J¡°¸>fi° ª°Fwu Fæ*, Ÿůfiu Ÿu fiFÙ* $ <bÿb°<t`ıÙ N°≈Ju¡ ≤°ıJC¡t°≤ů*
π°≤° w°nJ¡° N°<Ì J¡° b@ J¡≤°∫u*yu N°æ≤ ∏Fu* ≈®<Ÿ] J¡≤u*yu $ oŸ<ÔÎ ≤°t-Ô‚td J¡ů <bÿb°<t`ıÙ J¡ů N≈Õd J¡≤fiu tu* FÙ N°≈J¡∑ „ů˚° Fæ $''

≤°ı° Ì„≤S fiu J¡F° # ""ZÙ≤°t wů <bbuJ¡ J¡≤Ju¡ ŸaŸ°≤ Ÿu ≈≤°t Fů y∫u Fæ* $''

b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ""Ÿ°@ů-Ÿ°@ů ! ıf ZÙ≤°tıÙ J¡° <bbuJ¡ ıy° Fæ wů Ft ∏Fu* I°fiÙ ffi°J¡≤ ˚uı Ìu*yu, J¡tÕfa@fi Ÿu ≈°≤ J¡≤Ju¡ ˚uı Ìu*yu $ bu f®ÊI°fiÙ FůJ¡≤ ≤°≠∫ J¡≤u* $''

III

˚yb°fi ZÙ≤°tıÙ J¡ů N°Ì≤ Ju¡ Ÿ°S ≤°ıŸ˚° tu* Ô°∫° y∫° N°æ≤ bF°≥ ∏Fů*fiu N≈fiu ⁄Ì∫ Ju¡

<bª°≤ ≈®J¡¸> <J¡∫u $ o∏FÙ* <bª°≤ů* J¡° bdÕfi "ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d' Ju¡ ≈FÔu ≈®J¡≤d "bæ≤°À∫

≈®J¡≤d' tu* <J¡∫° y∫° Fæ $ <k¡≤ b<Ÿ‹™>ıÙ N°æ≤ <bÿb°<t`ıÙ fiu ZÙ≤°tıÙ Ju¡ bæ≤°À∫ J¡∑ Ÿ≤°Ffi° J¡∑ N°æ≤
ıæŸu fÙı fůJ¡≤ <Ÿ*ª°oÕ J¡∑ ı°wÙ Fæ, bæŸu fiJ¡ů ≈Ìu„ ÌuJ¡≤ fitu* Ÿa_J¡°≤ ŸÙ*ªu $ ofi ≈Ìu„ů* J¡°
bdÕfi Ì¥Ÿ≤u ≈®J¡≤d "tCtCsC ∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d' tu* <J¡∫° y∫° Fæ $ <k¡≤ "Ÿ¨<‹¸> J¡° t¥Ô •∫° Fæ N°æ≤ ıyw J¡∑ Ã≈<W Jæ¡Ÿu F…oÕ ?'- oŸJ¡° ≈Ìu„ <Ì∫° y∫°, <ıŸJ¡° bdÕfi wÙŸ≤u ≈®J¡≤d "Ã≈<W ≈®J¡≤d' tu*

<J¡∫° y∫° Fæ $ <k¡≤ Nfi°Ãt° Ÿu ≈≤°t FůJ¡≤ N°Ãt° tu* <_S<w J¡≤fiu J¡° ≈Ìu„ <Ì∫° y∫°, <ıŸJ¡°
bdÕfi ª°æSu ≈®J¡≤d "<_S<w ≈®J¡≤d' tu* <J¡∫° y∫° Fæ $ <k¡≤ ≈Ìu„ J¡° <ŸÔ<ŸÔ° f»w° y∫° N°æ≤ ŸC©-

Ì…#© tu* Ÿtw° J¡° NU∫°Ÿ J¡≤fiu N°æ≤ ≈≤t°Ãt° tu* <bZ°a<w ≈°fiu J¡° ≈Ìu„ <Ì∫° y∫°, <ıŸJ¡° bdÕfi

≈°≥ªbu* ≈®J¡≤d "≈„t ≈®J¡≤d' tu* <J¡∫° y∫° Fæ $ ıæŸu wuÔ ©Ãt Fů ı°fiu ≈≤ ÌÙ∫° fCH ı°w° Fæ, <fib°Õd Fů ı°w° Fæ, bæŸu FÙ tfi J¡ů Ft°≤Ù ŸW° fi <tÔfiu Ÿu ŸJ¡∑ Ì°æn, ˚¸>J¡°fi ©Ãt Fů ı°wÙ Fæ NS°Õwg tfi J¡° <fib°Õd Fů ı°w° Fæ $ oŸÙJ¡° ≈Ìu„ N°<©≤Ù ~>™>u ≈®J¡≤d "<fib°Õd ≈®J¡≤d' tu* <Ì∫° y∫° Fæ $
ıů ÌC#©t∫ ŸaŸ°≤ J¡∑ ªů¸>ů* Ÿu fªJ¡≤ ≈≤t ŸC©, ≈≤t „ÙwÔw° J¡° NfiC˚b J¡≤fi° N°æ≤ N≈fi° J¡wÕ∆∫

<fiÔuÕ≈ ˚°b Ÿu <fi˚°fi° ª°Fwu Fæ*, fi Ÿ˚ÙJu¡ <ÔÎ "ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d' fFCw Nh~>° Fæ $

_b°tÙ ≤°twÙSÕ fiu oŸJ¡° f°≤-f°≤ Nº∫∫fi <J¡∫° N°æ≤ bu oŸJu¡ I°fi tu*, N°Ãt°fiC˚b tu* owfiu t_w FCÎ <J¡ N≈fiu Ìu„ tu* wů N°Ãt„°a<w J¡° ≈®Ÿ°Ì f°≥¸>° FÙ Ôu<J¡fi Ntu¿≤J¡° ˚Ù y∫u N°æ≤ bF°≥ Ju ≈®uŸÙ±>u*¸> ”ıbuv¸> fiu fiŸu fnÙ „°a<w ≈°∫Ù $ ∫F ŸÌgy®aS ≈»J¡≤ tfifi J¡≤fiu Ÿu ∆∫<•w _b∫a ˚Ù „°a<w ≈°w° Fæ, ≈≤t°Ãt° tu* Ÿ≤°fů≤

Fů ı°w° Fæ wS° ÌqŸ≤ů* J¡ů ˚Ù „°a<w Ìufiu J¡∑ stw° Ÿtu* N° ı°wÙ Fæ $ _b°tÙ ≤°twÙSÕ fůÔwu Su # ""≤°t (_b°tÙ ≤°twÙSÕ) Ju¡ <bª°≤ Ÿu NÃ∫aw N°ÿª∫ÕıfiJ¡ N°æ≤ ŸbůÕ≈¿≤ Zu‹™> y®aS, ıů oŸ ŸaŸ°≤ tu* Ÿ¥∫Õ Ju¡ wÔu J¡˚Ù <Ô©u y∫u, fitu* Ÿu "ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™>' ÎJ¡ ÎuŸ° y®aS Fæ <ıŸu ≈»J¡≤ J¡ůoÕ ˚Ù ∆∫<•w oŸ tfiC‹∫ÔůJ¡
tu* N°ÃtI°fi ≈°∫u <ffi° fiFÙ* ≤F ŸJ¡w° $''ú

"ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d' f°≤-f°≤ <bª°≤fiu ∫ůÀ∫ Fæ $
buÌ°aw y®aS Ìů ≈®J¡°≤ Ju¡ Fůwu Fæ* # ÎJ¡ Fůwu Fæ* ≈®<J®¡∫° y®aS N°æ≤ ÌqŸ≤u Fůwu Fæ* <Ÿ]°aw y®aS $

≈¨ØbÙ, ıÔ, wuı, b°∫C N°æ≤ N°J¡°„ - ofi ≈°≥ª _S¥Ô ˚¥wů* wS° Ÿ¥‚t ˚¥wů* J¡∑ ı°fiJ¡°≤Ù, _S¥Ô ˚¥wů*

Ÿu _S¥Ô „≤Ù≤ Jæ¡Ÿu ffi° ? Ÿ¥‚t ˚¥wů* Ÿu Ÿ¥‚t „≤Ù≤ Jæ¡Ÿu ffi° ? ªæw∏∫_bR¡≈ N°Ãt° ofiŸu ≈¨SJg¡ Jæ¡Ÿu Fæ ?- oŸ ≈®J¡°≤ ıů y®aS <b<˚∏fi ª≤dů* tu*, ≈®<J®¡∫°ÃtJ¡ i>ay Ÿu ≈≤f®Ê-≈≤t°Ãt° J¡∑ ŸtH Ìuwu Fæ*, fi y®aSů*

J¡ů J¡F° ı°w° Fæ "≈®<J®¡∫° y®aS' $ ıæŸu - ≈aªÙJ¡≤d, <bª°≤Ÿ°y≤, <bª°≤-ªaBůÌ∫, ≈aªÌ„Ù N°<Ì $

"ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d' <Ÿ]°aw y®aS Fæ $ oŸtu* J¡F°<fi∫°≥, Ÿab°Ì, o<wF°Ÿ - Ÿf J¡Fu y∫u Fæ*

N°æ≤ |Ct°-<k¡≤°J¡≤ bFÙ <Ÿ]°aw J¡∑ Ÿ°≤˚¥w f°w J¡FÙ y∫Ù Fæ $ ≈C≤°dů* tu* ≤°ı° F¿≤ÿªaB N°<Ì ≈¥bÕJ¡°ÔÙfi Zu‹™>ıfiů* Ju¡ ≈®u≤J¡ ª¿≤`ů* N°æ≤ fiJ¡∑ ≤Ÿt∫ @tÕªª°ÕNů* Ju¡ π°≤° ŸÃ∫ J¡ů ŸtH°∫° y∫° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤

≈C≤°dů* tu* J¡S°-≈®Ÿay N<@J¡ N°wu Fæ* N°æ≤ Ÿ°≤ f°w (N°Ãt°-≈≤t°Ãt° J¡∑ f°w) J¡° J¡FÙ*-J¡FÙ* ŸaJu¡w Fæ,

≈≤awC "ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™>' tu* J¡Ìt-J¡Ìt ≈≤ Ÿ°≤ f°w Fæ $
b<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* # ""<ıŸJ¡° Naw#J¡≤d tC<•w Ju¡ <ÔÎ ©¥f Ô°Ô°<∫w Fů, ŸÃJ¡tÕ J¡≤Ju¡ ©¥f „C]

Fů y∫° Fů wS° º∫°fi J¡≤Ju¡ ©¥f ÎJ¡°y® Fů y∫° Fů Ÿu ∫F ≈Ìu„ ŸCfifiut°` Ÿu N°ÃtŸ°s°ÃJ¡°≤ Fů ı°∫uy° $ <ıfi Ôůyů* J¡ů oŸ y®aS tu*, oŸ I°fi tu* ≈®Ù<w fiFÙ* Fæ, bu N≈¿≤≈•b Fæ* $ fiJ¡ů ª°<FÎ <J¡ b®w,

≈b°Ÿ, wÙS°Õ¸>fi, Ì°fi, ∫I, Fůt, Fbfi N°<Ì J¡≤u* $ o∏Fu* J¡≤Ju¡ ıf fiJ¡° Naw#J¡≤d ≈¿≤≈•b Fůy°, wf fiJ¡ů oŸtu* ”<ª FůyÙ $'' - ≈≤t ≈¥≠∫ Ÿaw ZÙ N°Ÿ°≤°tıÙ f°≈¥
ú(_b°tÙ ≤°twÙSÕ, N≤^∫ Ÿab°Ì (Ôu© b ≈Ìu„), N°™>b°≥ ˚°y, ≈¨‹™> J®¡. # 123)

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

IV

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d <bT∫-Ÿ¥ªÙ

≈≤tFaŸ ZÙtÌg N°fiaÌ fů@u∏B Ÿ≤_bwÙ ≈®dÙw

"ZÙb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d' (w°Ã≈∫Õ≈®J¡°„°¶∫∆∫°¶∫°Ÿ<Fw) J¡° <F∏ÌÙ NfiCb°Ì

˚°y-1

(J¡) N°tC©

II b III wJ¡

(©) <bT∫ Ÿ¥ªÙ

IV Ÿu XII wJ¡
bæ≤°À∫ ≈®J¡≤d

ŸyÕ

<bT∫

≈¨‹™> J®¡t°aJ¡

1. Ÿ‡≈®Ì°∫ J¡∑ <b„C<] Ju¡ <ÔÎ M¡<T-Ìub Ÿab°Ì N°æ≤ ≈ůÌg|°w Ju¡ <ÔÎ ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ NI°fi Ju¡ <fi¿tW J¡° bdÕfi $

1

2. N<@J¡°≤Ù, T¸>gJ¡°^±>°ÃtJ¡ ≈¥bÕ≤°t°∫d Ju¡ Ÿ°S oŸ y®∏S J¡° Ÿ‡f∏@ f®Ê° Ju¡ N°Ìu„ Ÿu oŸ
y®∏S J¡° <fit°Õd wS° tC•wů* J¡∑ ª∫°Õ J¡° bdÕfi $

7

3. Âÿ∫ Ju¡ t°ıÕfi Ju¡ ≈°∫, b°Ÿfi°˚uÌ-<fiR¡≈d ≈¥bÕJ¡ fiJu¡ Ôsd wS° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ wÙSÕ

∫°`° J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

12

4. ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ wÙSÕ∫°`° Ÿu Ô°æ¸>fiu ≈≤ |≤ tu* <t`ů* J¡° N°fi∏Ì-Ÿt°≤ůF wS° ZÙ≤°tª∏BıÙ

J¡∑ N°©u¸>ª∫°Õ N°<Ì J¡° bdÕfi $

17

5. ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju „≤Ù≤ tu* J¨¡„w° N°<Ì, bæ≤°À∫ N°<Ì N°æ≤ ≤°ı° π°≤° ŸJu¡ J¡°≤d J¡∑ <ıI°Ÿ°
wS° ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ W≤ J¡° ≈J®¡t $

18

6. <bÿb°<t`ıÙ J¡° N°ytfi, ≤°ı° π°≤° fiJ¡° <b<@bwg ≈¥ıfi wS° M¡<T Ju¡ N°ytfiı<fiw FTůÕBuJ¡

Ÿu "ıů N°≈ N°I° J¡≤u*yu ŸJ¡° tæ* <b<@bwg ≈°Ôfi J¡R¡≥y°" - ∫ů* ≈®<wI° $

19

7. ≤°ı° J¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤ ZÙ<bÿb°<t`ıÙ J¡° N≈fiu N°ytfi J¡° ≈®∫ůıfi J¡Ffi° wS° ≤°sŸů* Ju¡

<bfi°„ Ju¡ <ÔÎ ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů t°≥yfi° $

22

8. ≤°ı° J¡° ZÙ≤°tª∏BıÙ tu* N<@J¡ _fiuF Fůfiu Ju¡ J¡°≤d fitu* ∫C] J¡∑ N∫ůÀ∫w° J¡° bdÕfi wS°

≤°bd N°<Ì Ju¡ fÔ J¡ů ı°fiJ¡≤ ≤°ı° Ju¡ <bT°Ì J¡° bdÕfi $

23

9. ≤°ı° Ju¡ <fiTu@ J¡≤fiu ≈≤ ZÙ<bÿb°<t`ıÙ J¡° J®C¡] Fůfi° N°æ≤ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡° ZÙ<bÿb°<t`ıÙ

Ju¡ w≈ůfÔ N°æ≤ N˜-fÔ Ju¡ J¡Sfi π°≤° @Ù≤u-@Ù≤u ≤°ı° Ì„≤S J¡ů ŸtH°fi° $

26

10. ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ŸtH°fiu ≈≤ ≤°ı° Ì„≤S π°≤° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů N∏w#≈C≤ Ÿu fCÔb°fiu Ju¡ <ÔÎ

≈®<wF°≤ J¡ů ˚uıfi°, ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů Ì°Ÿ Ìu©J¡≤ ≈®<wF°≤ J¡° b°≈Ÿ N°fi°, ≤°tª∏BıÙ J¡∑

Nb_S° ≈¥~>fiu ≈≤ NfiCª≤ J¡° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ <b≤°y°b_S° J¡Ffi° $

28

11. NfiCª≤ Ÿu ZÙ≤°tıÙ J¡∑ Nb_S° ŸCfifiu ≈≤ <bÿb°<t`ıÙ J¡° fiŸu Ì°Ÿ Fůfiu J¡° J¡°≤d ≈¥~>fi° $

31

12. ˚ůyů* J¡∑ Ì…#©R¡≈w°, <bT∫ N°<Ì J¡∑ NŸÃ∫w° wS° Ÿ‡≈¿W J¡∑ NfiSÕFuwCw° J¡° bdÕfi $

34

13. Ÿf t¥»ů* J¡ů <≈®∫ N°æ≤ ŸÌ° ˚ůyR¡≈Ù NfiSÕ J¡ů Ìufiub°ÔÙ Ô‚tÙ J¡∑ <b<b@ ÌůTů* π°≤° <fi∏Ì° $

36

14. J¡°t N°<Ì ÌůTů* Ÿu Ìq<Tw wS° ∆∫°<@, ≤ůy N°æ≤ ı≤°b_S° Ÿu ≈Ù<nw t¥©Õ Ju¡ ıÙbfi, ∫°æbfi N°æ≤

N°∫C J¡∑ <fi∏Ì° $

38

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

V

15. Ÿf NfiSÕ N°æ≤ ttw° Ju¡ t¥Ô _w‡˚ NFaJ¡°≤ J¡∑ <fi∏Ì° $

40

16. ZÙ≤°tıÙ π°≤° <ªW N°æ≤ tfi Ju¡ <b<b@ ÌůTů* J¡° ∫C<•w∫ů* N°æ≤ Â‹¸>°∏wů* π°≤° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

42

17. ÌÙfiw°, J¨¡≈dw° N°æ≤ t¨Ã∫C Ìufiub°ÔÙ, Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡ů tůF tu* ±>°Ôfiub°ÔÙ wS° NfiuJ¡<b@

≈°≈ů* J¡∑ ıfifiÙ w¨‹d° J¡∑ ¿fi∏Ì° $

45

18. N°<@, ∆∫°<@ N°<Ì NfiuJ¡ •Ôu„ů* wS° ı≤°-t¨Ã∫C Ÿu y®_w N<˚t°fi N°æ≤ w¨‹d° Ju¡ t¥ÔJ¡°≤d

„≤Ù≤ J¡∑ <fi∏Ì° $

50

19. NI°fi, sC@°, <≈≈°Ÿ°, ≤ůy, N„°æª N°æ≤ ª≈Ôw° Ÿu Ìq<Tw ı°fib≤ů* J¡∑-ŸÙ Nb_S°b°ÔÙ
f°v∫°b_S° J¡∑ <fi∏Ì° $

55

20. Ôů˚, πuT, tÌ, oÕ‹∫°Õ, N<˚t°fi N°æ≤ ±>°F Ÿu Ìq<Tw Îba J¡°t N°<Ì NfiSů˘ Ju¡ |≤ ∫°æbfi J¡∑

<fi∏Ì° $

57

21. ≈®Ã∫s fi≤J¡Ÿt¥F˚¥w Ÿ‡≈¥dÕ Nayů*b°ÔÙ wS° tfiC‹∫ů* Ju¡ fi≤J¡≈wfi J¡∑ FuwC <˜∫ů* J¡∑ <fi∏Ì° $

61

22. „ůJ¡, tůF, o‹¸><b∫ůy J¡° Ì…#©, ≤ůy N°<Ì Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ wS° <ª∏w° N°æ≤ <w≤_J¡°≤ Ju¡ |≤
b¨]°b_S° J¡∑ <fi∏Ì° $

65

23. ≈®°<d∫ů* Ju¡ ≈C^∫ N°æ≤ ≈°≈ Ju¡ fÔ Ÿu ÃJ¨¡‹¸> N≈fiÙ ªu‹¸>°Nů* π°≤° ≈®°<d∫ů* Ÿu J¡tÕ J¡≤° ≤Fu J¡°Ô

J¡° bdÕfi $

69

24. t¨y∫° tu* J¡°æw¥FÔ J¡≤fiub°Ôu ≤°ıJC¡t°≤ Ju¡ R¡≈J¡ Ÿu N≈fiÙ <≈®∫wt° J¡°Ô≤°<` Ÿu ∫C•w J¡°Ô

J¡° bdÕfi $

73

25. J¡tÕ N°æ≤ J¡tÕk¡ÔR¡≈ ÌqŸ≤u J¡°Ô Ju¡ NÌg˚Cw fi¨Ã∫ů* J¡° bdÕfi $

74

26. bæ≤°À∫ J¡∑ Ã≈<W Ju¡ <ÔÎ <b<b@ ÌůTů* π°≤° J¡°Ô°@Ùfi ŸaŸ°≤ J¡∑ NfiuJ¡ Ì…ÌÕ„°Nů* J¡° bdÕfi $

76

27. ≈¥bÕ tu* •w N°æ≤ NfiC•w tůs Ju¡ <b≤ů@Ù ≈Ì°Sů˘ tu*, bæ≤°À∫ Ju¡ <ÔÎ, <b_w°≤≈¥bÕJ¡ ÌůTů* J¡° bdÕfi $

80

28. Ÿ‡≈¥dÕ ˚ůÀ∫ ≈Ì°Sů˘ tu* <b≤Ÿw° J¡∑ ≈®wÙ¿w Ju¡ <ÔÎ fiJ¡∑ ≈¿≤bwÕfi„ÙÔw° J¡° bdÕfi $

86

29. ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° ÌůTÌ„Õfi Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ tu* _bbæ≤°À∫bdÕfi Îba <ªW J¡∑ „°a<w Ju¡ <ÔÎ
w[bů≈Ìu„ J¡∑ ≈®°SÕfi° $

89

30. N≈fiu <ªW J¡° πuy Ì„°Õ ≤Fu ZÙ≤°tıÙ π°≤° ŸJu¡ <fi≤°Ÿ Îba „°a<w Ju¡ <ÔÎ ≈Ìu„ J¡∑ ≈®°SÕfi° $

92

31. Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ıÙbfi bT°ÕM¡wC Ju¡ tu| Ju¡ Ÿt°fi JC¡¿ÃŸw Fæ, Nw# ŸaŸ°≤ <fitCÕ<•w≈¥bÕJ¡

ŸC©≈Ì≈®°≈J¡ ≈°∫ J¡° ≈®ÿfi $

94

32. ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ bªfiů* J¡ů ŸCfifiub°Ôu Ôůyů* Ju¡ ≈®ªC≤ N°ÿª∫Õ J¡° wS° Ìubw°Nů* π°≤° J¡∑ yoÕ

≈C‹≈b¨<‹¸> J¡° bdÕfi $

96

33. Ÿ˚° tu* <Ÿ] ≈C”Tů* J¡° „C˚°ytfi N°æ≤ N≈fiÙ N≈fiÙ ∫ůÀ∫w° Ju¡ NfiCJ¥¡Ô _S°fi tu* fæ™>u F…Î <Ÿ]ů*
π°≤° ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ bªfiů* J¡∑ ≈®„aŸ° $

98
tCtCsC-∆∫bF°≤ ≈®J¡≤d

1. <bª°≤ π°≤° _b∫a I°w N°æ≤ <≈w° π°≤° ≈<Ì‹¸> w[bI°fi tu* <bÿb°Ÿ fi J¡≤ ≤Fu ZÙ„CJ¡ÌubıÙ

J¡ů ıfiJ¡ Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu <bZ°¿∏w≈®°<›w J¡° bdÕfi $

101

2. ≤°tª∏BıÙ J¡ů ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ≈®°<SÕw ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ J¡ů ZÙ<bÿb°<t`ıÙ J¡° ≈®ůÃŸ°<Fw J¡≤fi° $

105

VI

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

3. ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ „aJ¡° Ju¡ <fi≤°J¡≤d Ju¡ fF°fiu _S¥Ô N°<Ì ıywg Ju¡ Nº∫°≤ů≈ N°æ≤ N≈b°Ì Ÿu

≈®Ã∫y°ÃtR¡≈ <bT∫ J¡∑ <Ÿ<] $

107

4. tC•wů* Ju¡ NfiC˚b Ÿu ŸÌuF N°æ≤ <bÌuF tC<•w∫ů* tu* Ÿt°fiw° bdÕfi N°æ≤ I°fi J¡∑ Ì¨»w° Ju¡ <ÔÎ

„°˜Ù∫ ≈°æ”T J¡∑ ≈®„aŸ° $

113

5. ≈°æR¡T Ju¡ ≈®fÔ Fůfiu ≈≤ Nbÿ∫ k¡Ô≈®°<›w tu* Îba Ìæb J¡∑ ≈C”T°SÕ Ÿu N<˚∏fiw° tu* ∫C<•w N°æ≤

Ì¨‹¸>°∏wů* J¡° ≈®Ì„Õfi $

117

6. ıF°≥ ≈®∫Ãfi J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù J¡°∫Õ <bfi°„ Fůfiu ≈≤ ≈®fÔ Ìæb J¡°∫Õ <bfi°„J¡ t°fi° ı°w° Fæ, bF°≥ ≈≤

<b|°wJ¡ N∏∫ ≈C”T J¡° ≈®∫Ãfi FÙ "Ìæb' „ÆÌ Ÿu J¡F° ı°w° Fæ NSb° N≈fi° ≈®°•wfi fÔb°fig

≈°æ”T FÙ Ìæb J¡F° ı°w° Fæ $

121

7. ≈®ªC≤ Ì°F≤d N°æ≤ ≈®Ã∫CÌ°F≤dů* wS° ∫C<•w∫ů* Ÿu ≈°æ”T J¡∑ ≈®@°fiw° J¡° ŸtSÕfi $

126

8. ≈¥bÕ ŸyÕ tu* ≈®ªC≤ Ì°F≤dů* π°≤° b<dÕw Ìæb<tØ∫°Ãb J¡° ≈ıÙ∆∫<b≤ů@ N°<Ì ∫C<•w∫ů* Ÿu ŸtSÕfi $

129

9. Ìæb Ju¡ N≈Ô°≈ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ Ÿk¡Ô J¡tů˘ J¡∑ tfiůt°`w° N°æ≤ tfi J¡∑ <ªÌ°Ãtw°J¡° bdÕfi $

131

10. f®Ê°ıÙ Ju¡ N°æ≤ N≈fiu ı∏t J¡° bdÕfi Îba Ÿt_w ıfiů* J¡∑ tC<•w Ju¡ <ÔÎ tu≤° ≈Ìu„ Fæ oŸJ¡°

I°fi J¡∑ Nbw≤<dJ¡° Ju¡ R¡≈ tu* bdÕfi $

137

11. I°fi≈®°<›w J¡° <b_w°≤, ZÙ≤°tª∏BıÙ Ju¡ bæ≤°À∫ J¡∑ _wC<w N°æ≤ b•w° wS° ≈®ÿfiJ¡w°Õ Ju¡ Ôsd N°<Ì J¡° ≈®@°fiw# bdÕfi $

141

12. ŸaŸ°≤≈®°<›w J¡∑ NfiSÕR¡≈w°, I°fi J¡° Wt t°F°Ã‡∫ N°æ≤ ≤°t tu* ≈®ÿfiJ¡w°Õ Ju¡ yCdů* J¡∑

N<@J¡w° J¡° bdÕfi $

146

13. ıÙbfitC<•wR¡≈ k¡Ô Ju¡ FuwC bæ≤°À∫ N°<Ì yCdů* J¡° Îba „t J¡° <b„uTR¡≈ Ÿu bdÕfi $

150

14. Ÿ°@CŸayt, Ÿwg „°˜ Ju¡ NU∫°Ÿ N°æ≤ N∏w#J¡≤d J¡∑ „C<] Ÿu fC<] J¡ů ≈®°›w Îba „t N°æ≤

Ÿ∏wůT Ju¡ FuwC <bª°≤ J¡∑ ≈®„aŸ° $

156

15. bæ≤°À∫J¡v≈b¨s J¡∑ ~>°∫° Ju¡ Ÿt°fi ŸC©J¡≤ „ÙwÔ wÙŸ≤u π°≤≈°Ô Ÿ∏wůT J¡° bdÕfi $

161

16. Ÿ°@CŸ*y<wR¡≈ ªwCSÕ π°≤≈°Ô J¡° bdÕfi b ª°≤ů* tu* Ÿu ≈®Ã∫uJ¡ Ju¡ Ÿubfi tu* ˚Ù ≈C”T°SÕFuwCw° J¡° bdÕfi $

163

17. ≈®J¡≤dů* Ju¡ J®¡t Ÿu y®∏SŸa¶∫° J¡° bdÕfi $

165

18. tC¶∫, NtCv∫ N°æ≤ N°fiCTa<yJ¡ k¡Ôů* Ju¡ Ÿ°S oŸ y®∏S Ju¡ yCdů* J¡° <fiR¡≈d $

169

19. Â‹¸>°∏w Ju¡ NSÕ<fiR¡≈d Ju¡ <ŸÔ<ŸÔu tu* <fiÃ∫ N≈≤ůs B‹¸>°, Âÿ∫ N°<Ì Ju¡ Ÿ°sÙ f®ÊR¡≈

≈®t°dw[b J¡° „ů@fi $

177

20. ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡ů f»°fiub°Ôu ≈®I°fC<] ≈®J¡°≤, tF°≈C”TÔsd N°æ≤ ŸÌ°ª°≤J®¡t J¡° J¡Sfi $

182

Ã≈<W ≈®J¡≤d

1. Ju¡bÔ I°fi Ÿu FÙ N°Ãt° J¡∑ tC<•w FůwÙ Fæ, J¡tÕ N°æ≤ Ÿt°<@ Ÿu fiFÙ* $ NI°w N°Ãt° FÙ _b∫a Âÿ∫ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ oÃ∫°<Ì J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

184

2. ˚°æ<wJ¡ ÌuF J¡ů N°Ãt° ŸtHfiub°Ô° NI°fiÙ t¨Ã∫C J¡° ˚ůıfi Fæ, w[bI°fiÙ fiFÙ* bF wů N°J¡°„ı

<πı J¡∑ fi°o˘ <ª∏t°`_bR¡≈ FÙ Fæ, oŸJ¡° J¡Sfi $

194

3. f®Ê° _b∫a tfiůR¡≈ Fæ N°æ≤ ŸJ¡° ŸaJ¡v≈R¡≈ ∫F ıywg Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F tfiů≤°≠∫ Ju¡ Ÿt°fi

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

VII

NŸwg FÙ Fæ $

199

4. tC<fiZu‹™> ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ≈Ìu„ J¡ů ŸCfifiu Ju¡ ≈≤°∏w Ÿ˚° J¡° <bŸıÕfi, ≤°<` Ju¡ J¨¡Ã∫,

≈®°w#J¡°Ô ≈Cfi# Ÿ˚° tu* N°ytfi wS° <ªW Ju¡ _b˚°b J¡° bdÕfi $

204

5. <bÿb J¡° t¥Ô tfi Fæ, tfi J¡° t¥Ô ≈≤t°Ãt° Fæ, ≈≤t°Ãt° FÙ tfi N°æ≤ Ÿt_w ıyw J¡° t¥Ô w[b Fæ, oŸ <bT∫ J¡° bdÕfi $

210

6. I°fi Ÿu N°Ãt° J¡∑ ≈®°<›w FůwÙ Fæ, J¡tů˘ Ÿu fiFÙ*; Nw# I°fi≈®°<›w Ju¡ ≈°∫ů* tu* ≈®∫Ãfi b J®¡t J¡° bdÕfi $

212

7. <F≤^∫y˚Õ N°<Ì ıywg J¡° t¥Ô J¡°≤d˚¥w <ıŸ Ìub°<@Ìub J¡° ≈FÔu bdÕfi Fů ªCJ¡° Fæ, Ÿ‡≈¥dÕ

≈°<@∫ů* Ÿu „¥∏∫ ŸJu¡ w[b J¡° bdÕfi $

214

8. ≈¥bůÕ•w w[b J¡° I°fi Ÿwg„°˜ů* Ÿu FÙ Fůw° Fæ N∏∫ Ÿu fiFÙ*, Ÿwg„°˜ů tu* ˚Ù ∫F y®∏S wC≤∏w k¡ÔÌ°∫J¡ Fæ, ∫F J¡Sfi $

221

9. ıÙb∏tC<•w Ju¡ Ôsd wS° Ÿb°ÕÃtw° J¡° bdÕfi N°æ≤ ıywg J¡° ≈®Ô∫ Fůfiu ≈≤ Nb<„‹¸> N°Ãt_bR¡≈ J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

222

10. ≈¥bůÕ•w f®ÊÔsd tu* <b≤ů@ J¡∑-ŸÙ Ÿa˚°bfi° J¡≤ ŸJu¡ ≈¿≤F°≤ π°≤° •w f®Ê-Ôsd Ju¡
w°Ã≈∫Õ J¡° bdÕfi $

229

11. ŸwgR¡≈ N<@‹™>°fib„ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ˚Ù ıywg J¡∑ ŸW° J¡° ≈®<w≈°Ìfi N°æ≤ _bw# wů Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô
tu* ˚Ù ŸJ¡∑ ŸW° Ju¡ N˚°b J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

226

12. N°yu N≈b°Ì Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ¨<‹¸> J¡° NÃ∫∏w N˚°b J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ N≈b°Ì°fiCR¡≈ Nº∫°≤ů≈˚¥w Ÿ¨<‹¸> J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

241

13. f®Ê Ju¡ ıÙb˚°b wS° ÌuF N°<Ì J¡∑ ≈®°<›w J¡° bdÕfi $

246

14. ≈¥bÕ ŸyÕ tu* b<dÕw ıÙb˚°b tu* ≈¿≤h~>uÌ N°<Ì Ÿ∏ÌuFů* J¡° ∫C<•w Ÿu ©^±>fi J¡≤ Ju¡bÔ t°`
f®Êæ•∫ J¡° bdÕfi $

251

15. f°≤-f°≤ Â‹¸>°∏w N°æ≤ <b<b@ ∫C<•w∫ů* π°≤° <ªwg N°æ≤ ªuÃ∫ Ju¡ N˚uÌ J¡° I°fi J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ
t^±>≈°¶∫°fi J¡° N°≤‡˚ $

264

16. <J¡wfiu FÙ <bT∫ů* J¡° ˚ůy •∫ů* fi <J¡∫° ı°∫, ≈≤ fiŸu w¨<›w J¡Ì°<≈ fiFÙa Fů ŸJ¡wÙ N°æ≤ N∏w tu* Ì…#© FÙ ≤Fw° Fæ $ ∫<Ì Ìubw° ˚Ù ª°Fuu* <J¡ <bT∫˚ůy Ÿu w¨<›w Fů N°æ≤ Ì…#© „uT fi ≤Fu, wů bu

˚Ù oŸ <bT∫ tu* Ÿk¡Ô fiFÙ* Fů ŸJ¡wu N°æ≤ů* J¡∑ f°w FÙ •∫° Fæ ?

268

17. N∏b∫ N°æ≤ ∆∫<w≤uJ¡ π°≤° fi¥wfi bwÕt°fi N°æ≤ ≈®°•wfi ≈¥bÕı∏t J¡∑ Ÿ¨<‹¸>∫ů* J¡∑, Ju¡bÔ tfiů<bÔ°Ÿ

Fůfiu Ÿu, wCv∫w° J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

271

18. Ÿt°<@ tu* Ìu©Ù y∫Ù Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ ≈FÔu J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ìůfiů* Âÿ∫ Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿt°fiR¡≈ Ÿu <tØ∫°

Fæ* <ª∏t°` FÙ ŸÃ∫ Fæ $

275

19. ≤°ı° ≈µ Ju¡ oŸ ŸyÕ J¡° ı∏t ≤°ı° Ju¡ Ì„Õfi, ≤°≠∫ J¡∑ oh~>° N°æ≤ Â»ŸaJ¡v≈ Ÿu F…N°, oŸJ¡°

≈¥bÕı∏t Ju¡ b¨W°∏w Ÿu bdÕfi $

279

20. ≈®°•wfi ı∏t Ju¡ ª¿≤wů* Ju¡ ŸCfifiu Ju¡ ≈≤°∏w ˚Ù ÎuŸ° Fůfi° Ÿ‡˚b fiFÙ* Fæ, ∫ů* ŸaÌuF tu* ≈nÙ F…oÕ

ÔÙÔ° J¡ů Â‹¸>°∏w N°æ≤ ∫C<•w∫ů* Ÿu ÌubÙ J¡° ≈®<wfů@fi $

281

21. <bª°≤≈¥bÕJ¡ Ìu©° ı°∫ wů _S¥Ô Ÿ¥‚t Fæ, Ÿ¥‚t N<bΩ° Fæ N°æ≤ N<bΩ° ˚Ù <ª∏t°` FÙ Fæ, ∫ů*

VIII

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

ÌubÙ π°≤° ÔÙÔ° J¡° ≈®<wfů@fi $

285

22. wC≤Ù∫°b_S°, ıÙb∏tC•w J¡∑ ¿_S<w, b°Ÿfi°Nů* Ju¡ s∫ J¡° ≈°∫ b ŸJu¡ NU∫°Ÿ J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

295

23. ≈bÕw-y®°t J¡ů Ìu©fiu J¡∑ oh~>° Ÿu Ÿt°<@ π°≤° _S¥Ô ÌuF J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ÌubÙıÙ N°æ≤ ÔÙÔ°

J¡° <b„°Ô N°J¡°„ tu* ytfi-bdÕfi $

299

24. ı° ≤FÙ I<›w ÌubÙ N°æ≤ ÔÙÔ° J¡° NŸÙt <bÿb Ju¡ bæ<ªc∫ Ju¡ <bÔ°Ÿů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ N°J¡°„R¡≈
t°yÕ J¡° bdÕfi $

301

25. Ÿ≤_bwÙ ÌubÙ N°æ≤ ÔÙÔ° π°≤° Â‹¸> Ÿ°w ŸtCB N°æ≤ Ÿ°w πÙ≈ů* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>, f®Ê°^±>R¡≈ N°b≤d Ÿu ∫C•w N≈¥bÕ ˚Cbfi J¡° bdÕfi $

306

26. N≈fiu |≤ tu* N≈fiu ≈C` N°<Ì N°ÃtÙ∫ů* J¡ů Ìu©J¡≤ N°æ≤ fiJ¡° <bÔ°≈ ŸCfiJ¡≤ fiJu¡ «¡≈≤

ÔÙÔ° J¡° NfiCy®F wS° ıywg Ju¡ w[b J¡° bdÕfi $

308

27. N°ÿª∫ÕtÀfi ÔÙÔ° π°≤° <k¡≤ N≈fiu ≈<w Ju¡ Ì„Õfi J¡∑ N<˚Ô°T° ∆∫•w J¡≤fi° wS° Ÿ≤_bwÙ

ÌubÙ Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu fů@ ≈®°›w J¡≤ N≈fiu ≈¥bÕ ı∏tů* J¡° bdÕfi J¡≤fi° $

313

28. Â‹¸> ≈®≈aª Ju¡ NŸÃ∫ Fůfiu Ÿu <ªÌ°J¡°„ J¡∑ ŸÃ∫w° N°æ≤ ≈bÕw wS° <y¿≤y®°t J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

317

29. ÔÙÔ° Ju¡ ≈¥¥bÕ ı∏tů* Ju¡ ª¿≤`ů* J¡∑ ≈®Ã∫<˚I° J¡° bdÕfi wS° ÔůJ¡ůa J¡∑ ≤°<„∫ů* Ÿu t¿^±>w N°J¡°„ tu* ytfi bdÕfi $

322

30. ıæŸu f®Ê°^±> J¡° ≈FÔu bdÕfi <J¡∫° y∫° Fæ bæŸu FÙ N°æ≤ ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ <b<ª` J¡≤ůnů* f®Ê°^±>ů*

J¡ů ÔÙÔ° fiu <ªÌ°J¡°„ tu* ≈≤t°dC Ju¡ wCv∫ Ìu©° oŸJ¡° bdÕfi $

325

31. <k¡≤ ÔÙÔ° Ju¡ N∏w#≈C≤ J¡ů Ìu©fiu J¡∑ oh~>°, N∏∫°∏∫ f®Ê°^±>ů* Ju¡ ≈®usd, „¥≤bÙ≤ů* Ju¡ <ªÖů* Ÿu-J¡bª, <„≤˜°d N°<Ì Ÿu Ÿ∏fi] Ÿufi° Ju¡ <fi≤Ùsd J¡° bdÕfi $

330

32. ŸaJ¡v≈t∫ <bt°fi tu* fæ™>Ù F…oÕ Ÿ≤_bwÙ Ìub∑ wS° ÔÙÔ° π°≤° Ìu©Ù yoÕ Ônfiu Ju¡ <ÔÎ ÃŸCJ¡

„˜-N˜ Ÿu ŸCŸ<≠ıw Ìů Ÿufi°Nů* Ju¡ bdÕfi $

332

33. ŸaJ¡v≈ı<fiw <bt°fi tu* ¿_Sw Ÿ≤_bwÙ N°æ≤ ÔÙÔ° π°≤° Ìu©u y∫u Ìůfiů* Ÿufi°Nů* Ju¡ Ÿay®°t J¡° bdÕfi $

334

34. Ÿay®°t Ì„ÕJ¡ů* Ju¡ tC≥F Ÿu ≈®J¡°≤°∏w≤ Ÿu ≈Cfi# ∫C] Ju¡ FÙ ªtÃJ¡°≤ J¡° bdÕfi $

338

35. ŸtCB, bfi, ≈®Ô∫ N°<Ì <b<b@R¡≈J¡ů* Ÿu ªwC≤a¿ydÙ Ÿufi° Ju¡ Ÿay®°t J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

341

36. Ÿt°fi N˜-„˜ů* Ÿu π∏π∫C] N°æ≤ ≈¥bÕ N°<Ì Ìu„ů* Ju¡ Ÿ°S fi Ìu„ů* Ju¡ N<@≈<wR¡≈ ŸF°∫J¡ů*

J¡° bdÕfi $

344

37. Ìu„ů* Ju¡ fi°tů* Ju¡ Ÿ°S tº∫Ìu„Ù∫ Ôůyů* J¡° wS° fiJu¡ ı∫ N°æ≤ ≈≤°ı∫ J¡° bdÕfi $

347

38. Ÿ°∫aJ¡°Ô tu* Ìůfiů* Ÿufi°Nů* Ju¡ ∫C] Ÿu <fib¨W Fůfiu ≈≤ ˚¥w-≈®uwů* Ÿu ˚ÙTd N°æ≤ fÙ˚ÃŸ ≤d˚¥<t J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

351

39. Ÿ¥∫Õ Ju¡ N_wŸt∫ J¡°, ≤°sŸ N°æ≤ buw°Ôů* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Ÿ∏º∫° J¡° N°æ≤ ≤°<` tu* NÃ∫∏w fÙ˚ÃŸ

≤d˚¥<t J¡° bdÕfi $

355

40. ≤°ı° <bÌq≤S Ju¡ Ÿůfiu ≈≤ Ÿ≤_bwÙ N°æ≤ ÔÙÔ° J¡° y¨F≈®bu„ N°æ≤ N°<wb°<FJ¡ ÌuF J¡° w[b bdÕfi $

357

41. ŸůJ¡≤ ı°yu F…Î ≤°ı° π°≤° |≤ tu* ≈®<b‹¸> F…oÕ Ìu<b∫ů* J¡° ≈¥ıfi wS° ≤°ı° Ju¡ ba„ J¡° ≈¥bÕı∏t J¡∑

_t¨<w J¡° N°æ≤ I<›w π°≤° N°Ãtů≈Ìu„ J¡° bdÕfi $

365

42. NI°fi°b_S° tu* ıywg N°æ≤ _b›fi J¡∑ ŸÃ∫w° J¡° wS° b≤Ì°fi≈∫Õ∏w Nb<„‹¸> J¡S° J¡° bdÕfi $

369

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

IX

43. N˚Ù‹¸> b≤Ì°fi, ≤°ı@°fiÙ ≈≤ „`C≈s J¡° N°J®¡td N°æ≤ fiy≤Ì°F wS° ıÔ ≤Fu fiy≤b°<Ÿ∫ů*

J¡∑ <b<b@ ªu‹¸>°Nů* J¡° bdÕfi $

373

44. N∏w#≈C≤ J¡∑ f≤f°ÌÙ J¡ů ŸCfiJ¡≤ ≤°ı≤°fiÙ J¡ů ˚∫˚Ùw Ìu©J¡≤ ≤°ı° J¡° ∫C] Ju¡ <ÔÎ |≤ Ÿu

<fiJ¡Ôfiu J¡° N°æ≤ ÔÙÔ° Ju¡ w[b J¡° bdÕfi $

377

45. ÔÙÔ° J¡ů ÌqŸ≤u b≤R¡≈ ≤°ı° ≈µ J¡∑ ≈®°<›w wS° ıÙbů* J¡ů N≈fiu-N≈fiu Ÿ*J¡v≈ů* Ju¡ NfiCŸ°≤
k¡Ô-≈®°<›w J¡° bdÕfi $

382

46. <bÌq≤S J¡° <b≤°¸>g Ÿufi° Ju¡ Ÿ°S ∫C] Ju¡ <ÔÎ ≈®∫°d N°æ≤ ≤d˚¥<t tu* ≈®bu„≈¥bÕJ¡ ∫C]°≤‡˚ J¡° bdÕfi $

384

47. <Ÿ∏@CÌu„ Ju¡ ≤°ı° J¡° „`C≈≤ <bı∫ ≈°fiu tu* FuwCJ¡Sfi, Ÿ¥∫ůÕÌ∫ N°æ≤ ≤d J¡° J®¡t bdÕfi wS°

Ìůfiů* ≤°ı°Nů* J¡° <b<b@ t∏`°˜ů* π°≤° ∫C] bdÕfi $

386

48. <Ÿ∏@C N°æ≤ <bÌ¥≤S Ju¡ Ÿay®°t J¡°, ıů <J¡ <b<ª` t°∫° J¡ů Ã≈∏fi J¡≤fiub°Ôu t∏`°˜ů* Ÿu <bÿb J¡ů tů<Fw J¡≤fiub°Ô° S°, <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

388

49. ≈bÕw°˜, bı®°˜, f®Ê°˜ N°æ≤ <≈„°ª°˜ J¡° (<ıŸtu* <≈„°ªů* J¡∑ <b<b@ ÔÙÔ°Î≥ SÙ)

<b_w°≤ Ÿu bdÕfi> $

394

50. Ìů bæ‹db°˜ů* J¡° ∫C], Ìůfiů* ≤°ı°Nů* J¡° ≤S≤<Fw Fůfi° N°æ≤ ≤°ı° <bÌq≤S J¡∑ t¨Ã∫C J¡° bdÕfi $

397

51. ≤°ı° <bÌ…≤S Ju¡ b@ Ÿu ≤°‹¸A><b›Ôb wS° <Ÿ∏@C Ju¡ ≤°≠∫ tu* ≈®<w<‹™>w Fůfiu ≈≤ <k¡≤ ≤°≠∫ J¡∑

ŸC∆∫b_S° J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

400

52. ≤°ı° <bÌq≤S J¡∑ t¨Ã∫C, ŸaŸ°≤ J¡∑ NŸÃ∫w° N°æ≤ Ÿ Ìu„ J¡∑ ÔÙÔ° J¡∑ b°Ÿfi°R¡≈w° J¡° bdÕfi $

402

53. ÔÙÔ° Ju¡ ytfit°yÕ J¡°, _b°tÙ ≈µ J¡∑ ≈®°<›w J¡° wS° N°J¡°„t°yÕ tu* NI°<fi∫ů* J¡∑ y<w Ju¡

N˚°b J¡° bdÕfi> $

406

54. Ÿf ≈Ì°Sů˘ J¡∑ <fi∫<w, t≤dJ®¡t, ˚ůy N°æ≤ J¡tÕ, yCd Îba N°ª°≤ Ju¡ NfiCŸ°≤ N°∫C Ju¡ t°fi J¡° bdÕfi $

410

55. N°<Ì Ÿ¨<‹¸> Ÿu ÔuJ¡≤ ıÙb J¡∑ <b<ª` ŸaŸ°≤y<w∫ů* b ıÙbJ¡t°ÕfiCŸ°≤Ù oÕÿb≤ J¡∑ ¿_S<w J¡° bdÕfi $

418

56. ≤°ı° <bÌq≤S J¡° b°Ÿfi°t∫ ∫t≈C≤Ù tu* ytfi, ÔÙÔ° N°æ≤ Ÿ≤_bwÙ ÌubÙıÙ π°≤° ŸJ¡° NfiCytfi N°æ≤ ≈¥bÕ „≤Ù≤ J¡∑ ≈®°<›w J¡° bdÕfi $

425

57. Ì¥Ÿ≤Ù ÔÙÔ° J¡° Ì„Õfi, ÔÙÔ° Ju¡ ÌuF J¡∑ NŸÃ∫w° N°æ≤ ∫ů<y∫ů* Ju¡ „≤Ù≤ tu* N°<wb°<FJ¡w° Ju¡

Ì∫ J¡° bdÕfi $

431

58. Ÿt∫, Ÿt°<@ tu* ¿_Sw ÔÙÔ° J¡∑ ÌuF J¡° <bfi°„, ÔÙÔ° Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡˚°Td N°æ≤ ≤°ı° ≈µ Ju¡

≈Cfi# ıÙfiu J¡° bdÕfi $

438

59. ≤°ı° Ju¡ ıÙ ™>fiu Ju¡ FTÕ Ÿu fiy≤ N°æ≤ N∏w#≈C≤ tu* ÃŸb, ıÙb∏tC•w ≤°ı° ≈µ N°æ≤ Ìů ÔÙÔ°Nů* J¡° <ª≤J¡°Ô wJ¡ ≤°≠∫˚ůy N°æ≤ wÌ…≈≤°∏w tC<•w J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

441

60. ÔÙÔů≈°¶∫°fi Ju¡ ≈®∫ůıfi J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi N°æ≤ J¡°Ô N°<Ì J¡∑ Ÿtw° N°æ≤ <bTtw° Ju¡

J¡°≤d J¡° <fiÌuÕ„ $

443

61. w[bI°fi ≈®°<›wR¡≈ ≈®∫ůıfi J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ Îba ıywg Ju¡ ≈Ì°Sů˘ tu* bæ≤°À∫ Fůfiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ NŸ°≤w° N°æ≤ NŸÃ∫w° J¡° N∏∫°∏∫ ∫C<•w∫ů* π°≤° bdÕfi $

451

62. ≈FÔu ıywg J¡∑ ˚®°a<wt°`w° wS° f°Ì tu* ıÙb∏tC<•w N°<Ì J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ tF°<fi∫<w J¡° bdÕfi $

456

63. f®Ê t°∫°„<•w Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸbÕ_bR¡≈ Ÿu N°æ≤ ŸbÕw# _kC¡¿≤w Fůw° Fæ ŸJ¡°

X

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

≈®<w≈°Ìfi $

460

64. ˚ůÀ∫ J¡∑ <b<ª` „¿•w∫ů* Ju¡ N°<b˚°Õb J¡° <fiR¡≈d wS° ˚ů•w° J¡∑ ıÙbÃb≈®°<›w Ju¡ J®¡t J¡° bdÕfi $

461

65. tfi J¡°, ˚ůÀ∫ŸtCÌ°∫ J¡° N°æ≤ ˚ů•w° Ju¡ t¥Ô J¡° w[b <ª∏t°`„uT Fæ, ∫F ≈®Ì„Õfi $

465

66. πæw J¡∑ Ju¡bÔ tfiůt°`w° wS° o‹¸> b_wC Ju¡ Ã∫°y Ÿu b I°fi Ÿu NI°fiŸ<Fw tfi Ju¡ s∫ J¡° bdÕfi $

467

67. ˚ů•w° ıÙb Ju¡ _bR¡≈ J¡° ≈®<w≈°Ìfi $

469

68. J¡JÕ¡¸>Ùfi°tJ¡ ≤°sŸÙ J¡° wS° Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫ů* J¡ů t°≤fiu J¡∑ oh~>° Ÿu J¡∑ yoÕ ŸJ¡∑ y® w≈_∫°

J¡° bdÕfi $

480

69. J¡JÕ¡¸>Ù ≤°sŸÙ J¡ů tfiůb°a<~>w b≤ ÌuJ¡≤ wS° yCdÙ Ôůyů* J¡∑ ≤s° Ju¡ <ÔÎ t∏` J¡FJ¡≤ f®Ê°ıÙ

J¡° N≈fiu ÔůJ¡ tu* ı°fi° $

481

70. J¡JÕ¡¸>Ù J¡° J®¡t„# „≤Ù≤ J¡∑ Ÿ¥‚tw°≈¥bÕJ¡ Ìů Ÿ¥<ªJ¡°Nů* Ju¡ R¡≈ tu* ytfibdÕfi N°æ≤ ŸJ¡°

≈®°<d∫ů* Ju¡ „≤Ù≤ tu* ≈®bu„ bdÕfi $

483

71. Ÿ¥<ªJ¡°R¡≈ J¡ů ≈®°›w FůJ¡≤ N≈fiu ≈¥bÕ „≤Ù≤ J¡° _t≤d J¡≤ ≤FÙ J¡JÕ¡¸>Ù Ju¡ ≈ÿª°W°≈ J¡°

<b_w°≤≈¥bÕJ¡ bdÕfi $

491

72. Ÿ¥ªÙ Ju¡ ˚ÙTd w≈ J¡° bdÕfi N°æ≤ ŸŸu N°ÿª∫ÕtÀfi o∏B J¡° fi°≤Ìů<•w Ÿu <fiÿª∫-J¡Sfi $

494

73. ıÙb∫C•w Ÿ¥ªÙ Ju¡ ˚ůy<b_w°≤ J¡° ≈Cfi#bdÕfi, wÌfi∏w≤ o∏B J¡∑ ≈®u≤d° Ÿu ª°≤ů* Nů≤ b°∫C J¡°

Ÿ¥ªÙ-N∏buTd bdÕfi $

496

74. Ÿ w≈¿_bfiÙ Ÿ¥ªÙ J¡ů Ìu©J¡≤ b°∫C J¡° o∏B Ju¡ ŸtÙ≈ tu* ı°fi°, Ÿ¥ªÙ J¡ů b≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ f®Ê°

Ÿu o∏B J¡∑ ≈®°SÕfi° N°æ≤ Ÿ¥ªÙ Ju¡ I°fi J¡° bdÕfi $

501

75. f®Ê°ıÙ Ju¡ ≈®Ÿ∏fi Fůfiu ≈≤ ˚Ù I°fi Fůfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ¥ªÙ J¡° b≤Ô°˚ Ju¡ <ÔÎ ªC≈ª°≈ ≤Ffi° wS°
f®Ê°ıÙ Ju¡ b≤Ì°fi Ÿu <k¡≤ ŸJ¡∑ ÌuF≈®°<›w J¡° bdÕfi $

503

76. ÌuF J¡ů ≈®°›w J¡≤Ju¡ Ÿt°<@ tu* fæ™>Ù F…oÕ ~># tFÙfiu tu* sC<@w FůJ¡≤ Ÿt°<@ Ÿu ™>Ù F…oÕ J¡JÕ¡¸>Ù J¡°
b°∫C Ju¡ bªfi Ÿu <J¡≤°wů* Ju¡ Ìu„ tu* ı°fi° $

504

77. ≈FÔu ≤°<` J¡° bdÕfi, wÌfi∏w≤ J¡JÕ¡¸>Ù J¡ů ≤°ı° N°æ≤ t∏`Ù J¡° Ì„Õfi N°æ≤ fiŸu J¡JÕ¡¸>Ù J¡∑

≈®ÿfi J¡≤fiu J¡∑ oh~>° J¡° <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

506

78. ˚ÙTd b°•∫ů* Ÿu ˚Ù ˚∫˚Ùw fi F…Î ≤°ı° J¡° J¡JÕ¡¸>Ù J¡ů Ìu©fi° N°æ≤ t∏`Ù π°≤° ŸtH°oÕ yoÕ

J¡JÕ¡¸>Ù J¡° ≈®ÿfi J¡≤fi° $

508

79. J¡JÕ¡¸>Ù J¡° Nfi°ÃtI ≈C”Tů* Ju¡ <ÔÎ bı® Ju¡ wCv∫ N°æ≤ N°ÃtI°fiÙ ≈C”Tů* Ju¡ <ÔÎ tfiůI fFW≤

≈®ÿfi J¡≤fi° $

511

80. ≈FÔu t∏`Ù π°≤° •w ≤°sŸÙ Ju¡ ≈®ÿfiů* J¡° J®¡t Ÿu N°æ≤ ∆∫CÃJ®¡t Ÿu Ÿ¥‚t ≈≈<W∫ů* π°≤°

∫S°∫ůÀ∫ Ÿt°@°fi $

513

81. ≤°ı° J¡° J®¡t Ÿu Nb<„‹¸> ≈®ÿfiů* J¡° W≤ Ìufi° wS° <b„uTI Fůfiu Ju¡ J¡°≤d J¡FÙ* ≈≤ t∏`Ù π°≤°

J¡Fu y∫u ≈®ÿfiů* tu* ∫C<•w-≈®Ì„Õfi $

521

82. ≈®Ÿ∏fi F…oÕ J¡JÕ¡¸>Ù J¡° ≤°ı° N°æ≤ t∏`Ù J¡ů t∏` Ìufi° N°æ≤ fiJ¡° Ÿt°<@ Ÿu ∆∫C<ÃSw F…oÕ oŸJu¡

<ÔÎ bº∫ Ôůyů* J¡° ˚ůıfiR¡≈ Ÿu N≈Õd J¡≤fi° $

534

83. Ÿt°<@ Ÿu <ª≤J¡°Ô wJ¡ ∆∫C¿ÃSw fiFÙ* F…oÕ bF J¡JÕ¡¸>Ù <J¡≤°wt^±>Ô tu* J¡∏Ì≤°ÌubÙR¡≈ Ÿu ≈®<w<‹™>w

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

XI

F…oÕ-∫F bdÕfi $

537

84. ≤°sŸÙ Ju¡ J¡JÕ¡¸>Ù fi°t tu* FuwC, ≈Ìu„ Ÿu NSÕ J¡∑ J¡v≈fi° N°æ≤ Â‹¸>°∏w J¡Sfi J¡° ≈∫ůy J¡Sfi $

538

85. Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiu J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤Fu f®Ê° J¡° ÌŸ f®Ê°^±>ů* J¡ů Ìu©fi°, bF°≥ Ju¡ ÎJ¡ Ÿ¥∫Õ π°≤° fiJu¡

∫S°SÕ w[b J¡° bdÕfi $

543

86. ˜ÙŸ<Fw o∏Ì… J¡∑ w≈_∫° Ÿu ÌŸ Îu∏Ìbů* J¡∑ Ã≈<W N°æ≤ fitu* ŸfŸu ≠∫u‹™> Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu

fiJ¡∑ f®Ê°Fa˚°bfi° J¡° bdÕfi $

545

87. tfi Ÿu f®Ê° ffiu F…Î fi Ôůyů* J¡∑ ÌuF Ju¡ ≤°sŸů* π°≤° ˚sd J¡≤fiu≈≤ fiJ¡∑ ŸaF°≤ N°æ≤ ŸyÕ tu*
bæŸÙ FÙ <_S<w ≤FÙ, ∫F bdÕfi $

548

88. f®Ê° J¡∑ Nfi°Ÿ<•w Ÿu Ÿ¨<‹¸>-<Ÿ<] J¡° bdÕfi wS° tfi Ÿu Â» f]t¥Ô F…Î J¡°∫Õ J¡∑ N∏∫

≈°∫ů* Ÿu N<fib¨<W J¡° bdÕfi $

549

89. f]t¥Ô tfi J¡∑ N∏∫ ≈®∫Ãfiů* Ÿu N<bªÔw° J¡° o∏Ì… N°æ≤ NFv∫° J¡∑ tfiůb¨<W Ÿu J¡Sfi π°≤°
bdÕfi $

551

90. ˚≤wtC<fi Ju¡ „°≈ Ÿu fiJu¡ ÌuFů* Ju¡ fi‹¸> Fůfiu ≈≤ ˚Ù fiJu¡ tfiJ¡∑ w∏t∫w° fi‹¸> fi F…oÕ, ∫F bdÕfi $

554

91. ˚°fiC J¡ů tfiC ffi°J¡≤ f®Ê° J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡° N°æ≤ Îu∏Ìbů* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ÿt°fi <bÿb J¡∑
tfiůt°`<bÔ°Ÿw° J¡° <fiR¡≈d $

555

92. ≈Cfi# „aJ¡° J¡≤ tfi J¡∑ Ntů| „<•w J¡∑ Â»R¡≈ Ÿu _S°≈fi° J¡° wS° ≈C”T≈®∫Ãfi J¡∑ Â»w° Fůfiu

≈≤ ∫Su‹¸> J¡°∫°Õª≤d tu* Ÿ°tØ∫Õ J¡° bdÕfi $

560

93. f®Ê Ÿu tfi J¡∑ Ã≈<W, ŸŸu wæıŸ f®Ê° J¡∑ Ã≈<W, ŸŸu tůFb„ NFaJ¡°≤ J¡∑ Ã≈<W wS°

ŸŸu <bÿb J¡∑ Ã≈<W J¡° bdÕfi $

564

94. ≈°<@ wS° yCdů* J¡∑ <b<ª`w° Ÿu „Ù|® N°æ≤ <bÔ‡f Ÿu tC•w Fůfiub°ÔÙ f°≤F ≈®J¡°≤ Ÿu <˚∏fi ıÙbı°<w∫ů* J¡° bdÕfi $

566

95. NI°fiÙıfiů* Ju¡ fů@ Ju¡ <ÔÎ fi <J¡ b_wCw# J¡tÕ N°æ≤ J¡w°Õ J¡∑ ŸFůÃ≈<W J¡° N°„aJ¡°≈¥bÕJ¡

ŸtSÕfi $

569

96. J¡tů˘ J¡Ù <bÔsdw° Ÿu fi°fi° ≈®J¡°≤ J¡∑ N°J¨¡<w @°≤d J¡≤fiub°Ôu tfi Ju¡ <b<b@ fi°tů* J¡° ≈®<w≈°Ìfi wS° ŸJ¡∑ „C<] Ju¡ <ÔÎ w[b J¡° <fiR¡≈d $

575

97. tfi J¡∑ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°Sů˘ Ju¡ N°J¡°≤tu* Nb<_S<w J¡° wS° <ªW°J¡°„, <ªÌ°J¡°„ N°æ≤ ˚¥w°J¡°„

J¡° <b_w°≤ Ÿu <fiR¡≈d $

582

98. ≈¥bůÕ•w <bT∫ J¡° _≈‹¸>R¡≈ Ÿu I°fi Fůfiu Ju¡ <ÔÎ <ªW°¶∫°fi J¡° bdÕfi wS° <ªW Ju¡ w[b Ju¡

<bª°≤ Ÿu <ªW Ju¡ <bfi°„ J¡° J¡Sfi $

586

99. ≈¥bÕ ŸyÕ tu* J¡Fu y∫u <ªW°¶∫°fi J¡° J®¡t N°æ≤ N°æ≤ ∆∫CÃJ®¡t Ÿu w°Ã≈∫Õ bdÕfi $

588

100. tfi J¡∑ „<•w Ÿu f®Ê J¡∑ ŸbÕ„<•ww° J¡° wS° ÎJ¡t°` NI°fi Ÿu N<πwÙ∫ f®Ê tu* f∏@, tůs N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° J¡° bdÕfi $

592

101. b_wCw# NSÕ„¥∏∫ FůwÙ F…oÕ ˚Ù ŸaJ¡v≈ Ÿu Ÿæ*J¡nů* <bJ¡v≈b°ÔÙ Ÿ¨<‹¸> J¡° f°ÔJ¡°¶∫°<∫J¡°R¡≈

Â‹¸>°∏w bdÕfi $

596

102. NFaJ¡°≤ N°æ≤ ŸaJ¡v≈ Ju¡ <bfi°„ Ju¡ ≈°∫ J¡°, Nfi°ÃtbyÕ Ju¡ <bbuJ¡ J¡° wS° ≈≤t°Ãt° J¡∑

XII

ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

<fiÃ∫w° J¡° <fiR¡≈d $

599

103. <bbuJ¡FÙfi tfi <ıfi-<ıfi NfiSů˘ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ, tCtCsC Ju¡ <bbuJ¡ Ju¡ <ÔÎ fi ŸfJ¡° bdÕfi $

603

104. Ôbd°¶∫°fi tu* ≈FÔu Ìu„, ≤°ı° N°æ≤ Ÿ˚° J¡° bdÕfi wS° Ÿ˚° tu* Îu∏Bı°<ÔJ¡ Ju¡ |ůnu J¡°

Ì„Õfi N°æ≤ ≤°ı° Ju¡ <b_t∫ J¡° bdÕfi $

605

105. tůF≤<Fw ≈®J¨¡<w_S ≤°ı° Ju¡ ≈®<w Ÿ˚°ŸÌů* J¡° tůF FuwC Ju¡ <bT∫ tu* ≈®ÿfi Ju¡ Nfi∏w≤ ≤°ı° J¡∑

<•w Ju¡ N°≤‡˚ J¡° bdÕfi $

608

106. •w |ůnu π°≤° bfi tu* ≈F…≥ª°∫u y∫u ≤°ı° J¡° ª°^±>°Ô J¡∏∫° Ju¡ Ÿ°S <bb°F bdÕfi $

610

107. bF°≥ ≈≤ ≈¥≤u Ÿ°™> bTÕ wJ¡ <fib°Ÿ J¡≤wu F…Î ≤°ı° J¡° ª^±>°Ôů<ªw J¡°∫Õ Ÿu ıÙbfi∫°≈fi bdÕfi $

614

108. ≤°ı° Ju¡ ª^±>°Ôů* J¡∑ Ÿ f_wÙ tu* fF…w bTů˘ wJ¡ <fib°Ÿ J¡≤wu Ÿt∫ Nfi°b¨<‹¸> Ÿu Ã≈∏fi Ì…<˚Õs Ÿu Ìu„ J¡∑ Ì…ÌÕ„° J¡° bdÕfi $

617

109. Ì…<˚Õs ≈Ù<nw <b∏º∫≈®Ìu„ Ÿu ˜ÙŸ<Fw <fiJ¡Ôu F…Î ≈C` J¡∑ N°≈<W Ìu©J¡≤ N<Àfi tu* ≈®bu„

J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ oh~C>J¡ ≤°ı° J¡° ı°yJ¡≤ ŸÌ_∫ů* Ÿu Ÿab°Ì $

619

110. tfi Ju¡ bæ˚b Ju¡ bdÕfi π°≤° tfi Ju¡ „tfi Ju¡ ≈°∫ J¡° bdÕfi $

621

111. ∫Ãfi Ÿu N<˚tw b_wC Ju¡ wS° NF∏w° - ttw° Ju¡ Ã∫°y J¡° N°æ≤ <ªW ≈≤ <bı∫ ≈°fiu Ju¡

≈°∫ J¡° wS° <ªW J¡∑ ÎJ¡°y®w° J¡° bdÕfi $

626

112. <ª∏t°` b°Ÿfi° Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu wS° ÎJ¡t°` ŸÙJu¡ Â» <fiÿª∫ Ÿu ¿ªWs∫ Ju¡ ≈°∫˚¥w b°Ÿfi°Ã∫°y J¡° bdÕfi $

630

113. <b<b@ <bª°≤ů* Ÿu ≈C‹¸> F…Î, Ÿ‡≈¥dÕ Ì…b°ÕŸfi°Nů* J¡° Ÿt¥Ô fi°„ J¡≤fiub°Ôu wS° πæw<tØ∫°ÃbfC<]

Ÿu f]t¥Ô F…Î w[bI°fi J¡° bdÕfi $

632

114. N<bΩ° Ju¡ <bfi°„ Ju¡ ≈°∫˚¥w N°ÃtÌ„Õfi J¡°, <b„C] N°Ãt_bR¡≈ J¡° wS° NŸaJ¡v≈ Ÿu b°Ÿfi°s∫ J¡° bdÕfi $

638

115. ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° fů@ Ÿu N°ÿª∫Õ bdÕfi, t°∫° N°æ≤ ŸJu¡ fi°„ J¡∑ ¿_S<w, ≤°ı° Ôbd J¡∑

N°≈<W Ju¡ J¡°≤d J¡° <fi”≈d $

644

116. ª°æSu ≈®ÿfi Ju¡ Ÿt°@°fi Ju¡ <ÔÎ ≈¥bůÕ•w NSÕ Ju¡ Â‹¸>°∏wR¡≈ Ÿu ≈ůÌg|°wŸ<Fw ∫ůy ˚¥<tJ¡°

J¡° bdÕfi $

646

117. I°fi˚¥<t Ju¡ ˚uÌů* Ju¡ ≈ůÌg|°wR¡≈ Ÿu Ÿ°w ≈®J¡°≤ J¡∑ NI°fi˚¥<tJ¡° J¡° ≈®Ÿayw# bdÕfi $

650

118. tůs≈∫Õ∏w Ÿ°w ≈®J¡°≤ J¡∑ I°fi˚¥<tJ¡° J¡° N≈fiu-N≈fiu Ôsdů* Ju¡ Ÿ°S ˚ÔÙ˚°≥<w bdÕfi $

653

119. t°<∫J¡ R¡≈ J¡° <fi≤°J¡≤d J¡≤ ÎJ¡t°` Ÿ∏t°`Ãb J¡° ≈®Ì„Õfi N°æ≤ ˚¥<tJ¡°Nů* tu* ¿_S≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ∫C¿•w Ju¡ <b_w°≤ Ÿu bdÕfi $

657

120. ≤°ı° Ôbd J¡° <b∏º∫¿_Sw ≈¥bÕÂ<‹¸> „f≤ů* Ju¡ y≥°b tu* <k¡≤ ı°J¡≤ ª^±>°ÔÙ Ÿ°Ÿ Ju¡ Ÿ°S

Ÿab°Ì $

661

121. ª^±>°ÔÙ π°≤° •w b¨w°∏w J¡ů ŸCfiJ¡≤ <b¿_tw F…Î ≤°ı° Ôbd Ju¡ |≤ N° ı°fiu ≈≤ b<Ÿ‹™>ıÙ

Ju¡ J¡Sfi Ÿu Ÿ b¨W°∏w J¡° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡ů¡<b<fiÿª∫ $

664

122. ≈FÔu ≈C”T J¡° I°fi˚¥¿tJ¡° Ju¡ Ì∫J®¡t J¡° bdÕfi wÌfi∏w≤ „ůJ¡, tůF N°<Ì Ju¡ <fi≤°J¡≤d π°≤° ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° fů@fi $

670

N°º∫°<ÃtJ¡w° J¡° N°<©≤Ù Ÿů≈°fi Fæ - ZÙ
b<Ÿ‹™>ıÙ J¡° ≈Ìu„ $ ∫F ÎJ¡Ìt «≥¡ª° Fæ, <bFay t°yÕ

Fæ $ ∫F Ny≤ ıt ı°∫ fi, wů ŸCfiwu-ŸCfiwu f°w ffi
ı°∫ N°æ≤ <ıfiJ¡ů fiFÙ* ıtwÙ bu f°≤-f°≤ ŸCfiu* wů ∏Fu*
fF…w k¡°∫Ì° Fůy° $ @fib°fi ∫° <fi@Õfi Fůfi°, <bπ°fi ∫°

N<bπ°fi Fůfi°, ŸCaÌ≤ ∫° JC¡R¡≈ Fůfi° - ∫u „°ÿbw fiFÙ* Fæ* $

ŸCR¡≈w° ∫° JC¡R¡≈w° ∫F 25-50 Ÿ°Ô Ju¡ <©Ôb°n tu* <Ì©wÙ

Fæ $ „°ÿbw wů N°Ãt° Fæ N°æ≤ Ÿ ≈≤ fi JC¡R¡≈w° J¡° ≈®˚°b Fæ fi ŸCR¡≈w°

J¡°, fi <bπW° J¡° ≈®˚°b Fæ fi N<bπW° J¡° $ w≤ay ª°Fu <J¡wfiÙ ˚Ù fnÙ Fů Ôu<J¡fi Fæ wů Naw tu* Ÿ°y≤ tu* FÙ ÔÙfi Fůfiub°ÔÙ N°æ≤ ª°Fu <J¡wfiÙ ˚Ù ~>ů¸>Ù

Fů Ôu<J¡fi Fæ wů ≈°fiÙ FÙ $ ÎuŸu FÙ f°F≤ Ÿu N°ÌtÙ ª°Fu <J¡wfi° ˚Ù fn° ∫°

~>ů¸>° <Ì©w° Fů <J*¡wC ŸJ¡° b°_w<bJ¡ t¥Ô wů ªuwfi ≈≤t°Ãt° FÙ Fæ $ Ÿ

ªuwfi ≈≤t°Ãt° Ju¡ I°fi J¡ů ≈®J¡¸> J¡≤fiu J¡° J¡°t ∫F y®aS J¡≤w° Fæ $

∫F bF y®aS Fæ <ıŸŸu _b°tÙ ≤°twÙSÕ J¡ů, |°¸>b°Ôu f°f° J¡ů, tu≤u yC”ıÙ

(_b°tÙ ZÙ ÔÙÔ°„°FıÙ tF°≤°ı) J¡ů N°æ≤ ÌqŸ≤u Nh~>u-Nh~>u hªJ¡ů<¸> Ju¡ tF°≈C”Tů* J¡ů N≈fiu N°Ãt° J¡∑ tCÔ°J¡°w F…oÕ $ oŸu ≈»fiu-ŸCfifiu Îba

<bª°≤fiu Ÿu ZÙ≤°tıÙ J¡° NfiC˚b, tu≤u yC”ıÙ J¡° NfiC˚b wC‡F°≤° NfiC˚b Fů ı°∫uy° N°æ≤ "ŸÃ∫a I°fia Nfi∏wa f®Ê $ f®Ê ŸÃ∫_bR¡≈, I°fi_bR¡≈ N°æ≤

Nfiaw Fæ wS° tu≤° FÙ _bR¡≈ Fæ'- ÎuŸ° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fů ı°∫uy° $

_b°tÙ ≤°twÙSÕ fůÔwu Su # ""≤°t (_b°tÙ ≤°twÙSÕ) Ju¡ <bª°≤ Ÿu NÃ∫aw N°ÿª∫ÕıfiJ¡ N°æ≤ ŸbůÕ≈¿≤ Zu‹™> y®aS, ıů oŸ ŸaŸ°≤ tu* Ÿ¥∫Õ Ju¡ wÔu J¡˚Ù

<Ô©u y∫u, fitu* Ÿu "ZÙ ∫ůyb°<Ÿ‹™>' ÎJ¡ ÎuŸ° y®aS Fæ <ıŸu ≈»J¡≤ J¡ůoÕ ˚Ù

∆∫<•w oŸ tfiC‹∫ÔůJ¡ tu* N°ÃtI°fi ≈°∫u <ffi° fiFÙ* ≤F ŸJ¡w° $''

- ≈≤t ≈¥≠∫ Ÿaw ZÙ N°Ÿ°≤°tıÙ f°≈¥